35 10 689 http://afzarhiv.org/files/original/fd131c8a46b59f0dffd24a4bcbb4fcc2.jpg fe2d0a77fd53f9d47de27fb13d1f1cea Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fotografije Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context F Fotografija A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Original Format The type of object, such as painting, sculpture, paper, photo, and additional data Fotografija iz knjige Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Izrada cigareta u Fabrici duhana u Mostaru Subject The topic of the resource Mostarke, revolucionarna djelatnost, NOB Description An account of the resource Mostarke: (fragmenti o revolucionarnoj djelatnosti i patriotskoj opredjeljenosti žena Mostara, o njihovoj borbi za slobodu i socijalizam) - Mahmud Konjhodžić Source A related resource from which the described resource is derived Mostarke: (fragmenti o revolucionarnoj djelatnosti i patriotskoj opredjeljenosti žena Mostara, o njihovoj borbi za slobodu i socijalizam) - Mahmud Konjhodžić Publisher An entity responsible for making the resource available Opstinski odbor SUBNOR-a Mostar, Mostar, BiH Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource JPEG Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 163-F 1981 Bosa i Hercegovina Fabrika duhana Mostar Mahmud Konjhodžić Mostar Mostarke NOB http://afzarhiv.org/files/original/f47c848c2d081c22905ba11a9d869fd3.pdf 1e6f1a7c536c2d4395211e79c5be8fae PDF Text Text Cahiers balkaniques 41  (2013) Evliyâ Çelebi et l'Europe ................................................................................................................................................................................................................................................................................................ Ivana Pantelić Yugoslav female partisans in World War II ................................................................................................................................................................................................................................................................................................ Avertissement Le contenu de ce site relève de la législation française sur la propriété intellectuelle et est la propriété exclusive de l'éditeur. Les œuvres figurant sur ce site peuvent être consultées et reproduites sur un support papier ou numérique sous réserve qu'elles soient strictement réservées à un usage soit personnel, soit scientifique ou pédagogique excluant toute exploitation commerciale. La reproduction devra obligatoirement mentionner l'éditeur, le nom de la revue, l'auteur et la référence du document. Toute autre reproduction est interdite sauf accord préalable de l'éditeur, en dehors des cas prévus par la législation en vigueur en France. Revues.org est un portail de revues en sciences humaines et sociales développé par le Cléo, Centre pour l'édition électronique ouverte (CNRS, EHESS, UP, UAPV). ................................................................................................................................................................................................................................................................................................ Référence électronique Ivana Pantelić, « Yugoslav female partisans in World War II », Cahiers balkaniques [En ligne], 41 | 2013, mis en ligne le 19 mai 2013, consulté le 17 novembre 2014. URL : http://ceb.revues.org/3971 ; DOI : 10.4000/ceb.3971 Éditeur : INALCO http://ceb.revues.org http://www.revues.org Document accessible en ligne sur : http://ceb.revues.org/3971 Document généré automatiquement le 17 novembre 2014. La pagination ne correspond pas à la pagination de l'édition papier. ©Inalco �Yugoslav female partisans in World War II Ivana Pantelić Yugoslav female partisans in World War II Pagination de l’édition papier : p. 239-250 1 This paper deals with female partisans' role and integration with in wartime society in Yugoslavia. Women public engagement, during the war, was very important for process of emancipation in post war Yugoslavia. This was first time that women joined military forces, especially combat unites. We shall present what were their motives to join partisan movement and which were their positions in the Communist Party of Yugoslavia and in People's Liberation Army (PLA). We shall also discuss about official documents that were published during the war and are immediate related to the emancipation factors. A distinctive part of this paper will include description and analysis of establishment and first activities of Women's Antifascists Front of Yugoslavia (WAFY). We shall also try to compare female partisans' engagement with the Greek and Soviet women activities in guerilla warfare during the WWII. Our research was based on unpublished and published documents of the resistance movement, wartime press as well as on the memoirs of female partisan's. Women in the Partisan's units 2 3 4 In addition to huge losses and destruction, the world wars have brought substantial social change. During the First World War in Britain and in France, due to their contribution to the home front, women acquired a significant role by replacing men in industry and in various other jobs, a role that gained prominence during the Second World War, both on the home front and in the military operations. In the early years of the war, classic fronts had yet not been established and, as the opposition had not been quelled in the region of the German Reich and its satellites and occupied countries, women were given an important place in the guerrilla units and resistance movements. In addition to the Soviet partisan units that from  1941 sprang up over the large territories under the German occupation and the great French resistance, the two largest guerrilla forces in Europe operated in the Balkans: the communist movement in Yugoslavia and The Greek People's Liberation Army (ELAS). The Yugoslav Partisans (People's Liberation Army of Yugoslavia or Narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije – NOVJ) and the ELAS were not only fighting for liberation from the occupier, but they also began the Communist Revolution. In addition to establishing the socialist system following the model of the Soviet Republic, these movements wanted to encourage a radical change in social relations. One goal was to legalize gender equality and to accelerate the emancipation of women. Partisan warfare was the first opportunity to set an important stage in this process. Just as the National Liberation Committees (Narodnooslobodilački odbori) throughout the liberated territories established the new government, during the war female partisans (partizanke) gained their role in the new society, the role that would, in the ideal new society after the war, be secured for the entire female gender. The term partizanke has been most often used in reference to female fighters and nurses. The typical representation of the female partisans, in the post-war Yugoslav society is a young, armed, girl who fights and heals the wounds.1 Female partisans have become a kind of political and social vanguard among women. The Partisan uprising began three months after the April War (invasion of Yugoslavia, 6-17 April 1941) and the subsequent disintegration of the Kingdom of Yugoslavia. Having had a hostile attitude toward the occupying forces, the Communist Party called for a popular uprising on 4 July 1941, two weeks after German assault on the Soviet Union (June 22). By the end of 1941, People's Liberation Army of Yugoslavia had accepted a new concept of warfare: the establishment of highly mobile proletarian brigades (proleterska brigada) and, later, the proletarian divisions (proleterska divizija) in which women constituted a significant part of the medical corps. After the April War of 1941 and the occupation and division of Yugoslavia, the new communist guerrillas (the Partisans) organized themselves throughout the territory of the Cahiers balkaniques, 41 | 2013 2 �Yugoslav female partisans in World War II 5 6 former state. Unlike other antifascist and collaborationist movements, the partisan movement advocated the complete emancipation of women in post-war socialist Yugoslavia. Since the guerrillas, from the beginning, presented themselves as the embryo of a new state, women straightaway had an opportunity to play a prominent role in shaping of the revolutionary authorities and a secure place in the partisan revolutionary army. The phenomena of partizanke as in Yugoslavia was not unique. However, it should be noted that despite the different social conditions, to a lesser or greater extent specific for most of Europe, as well as the specifics of Yugoslav society and its contradictions during the interwar years, the phenomena of women's mass military engagement presented a major and unexpected shift. When it comes to social analysis of the partisan revolutionary army, we should bear in mind that, before the war, barely a quarter of the Yugoslav population lived in cities. Although a woman had a subordinate role in this rural world, several factors significantly affected her entry into the revolutionary partisan army. The weapon development and the nature of warfare made women, as much as (un)educated men, a significant potential. Finally, the rapid development of cities, as well as the arrival of many female teachers into villages after 1918, ensured that such ideas were not as inconceivable as they were before. As for the ideology, program and staffing, the Partizans and Yugoslav People's Liberation Army relied on the Communist Party of Yugoslavia (Komunistička partija Jugoslavije – KPJ). The Party publicly advocated legal and practical equality of the sexes. However, until the end of the war, women's participation in the Communist Party was merely symbolic. However, by May 1941 women members of the Communist Party, the Young Communist League of Yugoslavia (Savez komunističke omladine Jugoslavije – SKOJ) and female activists of pre-war Women's movement joined the partisan movement.2 According to data presented by Stanko Mladenović, participation of women in the first partisan units varied from 2% to 20%. So the First Proletarian Brigade (Prva proleterska brigada) at the time of its formation had 67 women, in the Second Proletarian Brigade (Druga proleterska brigada) there were 46 women, most of whom were medical workers, while in the Fourth Proletarian Brigade (Četvrta proleterska brigada), among 1,082  fighters 200  were women.3 According to official statistics, by the end of war, about 100,000 women entered into the ranks of the People's Liberation Army of Yugoslavia. Barbara Wiesinger says that this figure is exaggerated and that women accounted for 5-10% of the partisan units. It is estimated that during the war 25,000 of them were killed or died and 40,000 were wounded. Neda Bozinović, judging by incomplete data, estimated that only in Serbia more than 1,500 women were executed.4 Most of them served as medical staff, although they were also present in all combat units. Women doctors and nurses with a history of leftist activism had every reason to disappear from the occupied towns into the forest. Consequently, 173 women doctors and an estimated 10,000 trained nurses volunteered for service in the National Liberation Army.5 Some authors, such as Neda Bozinović, argue that the leadership of the Communist Party at first hesitated whether to allow the entry of women into the combat units. During the mass uprising of the 1941 in Serbia, the partisan units included few women. In early 1942, however, the partisan leadership decided to make combat roles officially available to women. A letter by Tito, written in February 1942, explained this to his associates: “Since ever more women demand to join the [partisan] units, we have decided to accept them ... not only as nurses, but also as fighters. It would be a real disgrace for us to make it impossible for women to fight with a weapon in hand for national liberation.”6 The exceptions were pre-war communists who took active part in organizing the first insurgent units. During the war women were not able to progress to the higher command or political positions in the military. Also, there were no women in the top ranks of the Communist Party leadership (Politburo). During the war, about 2,000 women have been promoted to officer ranks in the Yugoslav People's Liberation Army. The Order of National Hero was awarded to 1,241 men and 93 women.7 Among national heroes there were 7.03% woman of total awarded, and they accounted for around 13% of combatants in the war. By comparison, in Greece, equally patriarchal society, where the war for liberation turned into a civil war, female partizans accounted for 30% of the wartime composition of the Democratic Army of Cahiers balkaniques, 41 | 2013 3 �Yugoslav female partisans in World War II 7 8 Greece and 70% of medical and auxiliary staff.8 In the Soviet Union where women enjoyed equality officially since 1917, number of women serving in the Red Army during the war reached 800,000. Although one in four was awarded, only 89 of them received the Hero of the Soviet Union medal (during Second World War, the Hero of the Soviet Union was awarded to 11,635 people).9 The Second World War in Britain saw women actively participating in the military. In June 1945 Women's Auxiliary Territorial Service accounted for 6.13% of the military, Women's Royal Naval Service 8.42% of the entire Navy, while Women's Auxiliary Air Force accounted for 13.87%.10 At the beginning, the question of women's equality was not emphasized as one of the goals of the National Liberation War (Narodnoslobodilačka borba). Although in the defining documents for the establishment of new authorities (National Liberation Committees) it was not particularly stressed that women will get active and passive voting rights and there was no formal plan for their entry into the partisan units, women still enjoyed these rights.11 From the beginning of the war, women's committees were organized at different levels (village, local, county), with the task to assist the partisan units and the new government, to organize ambulance training and to participate in the political education of women. It can be said that the first documents in which the partisan government anticipated full equality for women were published in the eastern Bosnian town Foča in February 1942. Two documents entitled Duties and Organization of National Liberation Committees and Explanations and Instructions to the National Liberation Committees in the Liberated Areas established the right of women to vote and to be elected to the organs of revolutionary authority.12 Women were indeed in symbolic numbers chosen to the highest institutions of the Partisan state. Thus, at the First Congress of the Antifascist Council of the People's Liberation of Yugoslavia (Antifašističko Veće Narodnog Oslobođenja Jugoslavije – AVNOJ), in the northern Bosnian town Bihać on 26 November 1942, the only woman delegate was Kata Pejnović.13 Only 11 women attended the Second Congress, held on 21–29 November 1943.14 In the Second Congress of the AVNOJ, women accounted for just over 4% of the lawmakers.15 On that occasion the new Yugoslav government named the National Committee of Liberation of Yugoslavia (Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije – NKOJ) was elected. The National Committee of Liberation of Yugoslavia had 17 members, but no women among them. The presidency of the AVNOJ had a total of 63 members, among which were only two women (3%).16 The Women's Antifascist Front of Yugoslavia 9 A body that gave an opportunity to women to self-organize politically and through this to activate as many women as possible was the Women's Antifascist Front of Yugoslavia (Antifašistički front žena Jugoslavije – AFŽJ). AFŽJ held its first conference in Bosanski Petrovac (northwestern Bosnia) on 5–7 December 1942. Previously, female partizans had activities in their units and in the regions they fought. The First National Conference of the AFŽJ was the first opportunity for women to coordinate their activities at the Yugoslav level. Delegates at the Conference were leaders of the Communist Party, an activist of pre-war Women's movement, young women that became active during the war, and members of the partisan units. The Conference brought together 166 female delegates,17 the session lasted for three days. The AFŽ’s most important objective was to provide support system for the Peoples Liberation Army by mobilizing women’s labour. The other objectives of this Conference were to connect women from different territories of occupied Yugoslavia, the emancipation of women through eliminating literacy among women, political education and equal participation in the Partisan war activities. Women collected food, clothing, they also sewed uniforms, knitted sweaters and socks, provided medical supplies. Many key services for the army were provided by the AFŽ. In addition, the AFŽ made significant contribution to the medical corps as they mobilized and trained women to serve as Partisan nurses.18 The social and humanitarian work was organizations prominent activities. The AFŽ run orphanages and children’s homes in the liberated zones and provided aid and care to the families and widows of Partisan solders. Cahiers balkaniques, 41 | 2013 4 �Yugoslav female partisans in World War II 10 The organization helped accommodated the exiled Partisan families and numerous refugees that followed the units on the move.19 In order to achieve all of these objectives AFŽ soon took on many responsibilities that, in the condition of regular warfare, would be associated with the home-front and coordinated by the state.20 Despite all humanitarian activities AFŽ did not pass a milestone in the program objectives for the emancipation of women in the partisan movement, or in the unfolding socialist state. However, on that occasion the first mass Yugoslav women's political organization was created which will play a huge role in post-war history of women's emancipation. Josip Broz Tito attended the Conference, he stressed the importance of the presence of women in combat and underlined their crucial place in the background: Female comrades! It is clear that a huge share of the burden in this struggle falls on women – both on the home front and so often in the combat. Your sons, fathers and brothers are, of course, the soldiers on the battlefield, and you are also an important background factor. Everything that our army is capable of doing today is also a credit to our heroic women of Yugoslavia. The fight that we conduct requires tremendous sacrifices and the brunt of those sacrifices falls on our mothers and daughters who are losing their loved ones."21 But finished speech in less patriarchal, traditional sense: "I can say that in this struggle, by their heroism and their endurance, women have been at the forefront. The peoples of Yugoslavia should feel honoured to have such daughters. I am proud to be the leader of an army that includes an enormous number of women.22 11 12 13 Spasenija Cana Babović, member of the CPY’s Central Committee, who after the war became the president of the Central Committee of the AFŽJ, devoted her speech to the issues of the organization. Based on this speech, it is clear that one of the most important goals of the First National Conference of the AFŽJ was to boost women's participation in the war efforts.23 AFŽ mostly gathered older, married females over the age of 30. This was part of the Party policy. As the most numerous and devoted female partisans were very young girls in their early twenties and they already were involved in Party’s activities, CPY’s leaders supported the idea that AFŽ should target older women, uninvolved in the movement. As Jelena Batinić in her PhD theses noticed: “The archetypal AFŽ member was the very presiding over the organization’s Central Council, Kata Pejnović, a serb from Lika, who had lost her three sons and husband to the Ustasha terror at the beginning of the war.” But the AFŽ leadership, during and after the WWII, on the state and federal levels, was not typical profile. All of them, with the exception of Kata Pejnović, were educated, pre-war Party members or communist youth activists. Most prominent among them were Mitra Mitrović, a pre-war CPY activist and graduate of University of Belgrade, very active in the Youth Section of the Women’s Movement in Kingdom of Yugoslavia, Vida Tomšič, lawyer from the University of Ljubljana and prewar CPY member, Spasenija Cana – Babović, the CPY’s Central Committee member and professionally politically trained in Serbia and Moscow, Vanda Novosel, activist and editor of the pre-war women’s journal Ženski svijet in Croatia. About activities of the AFŽ during the war, but also about the patriarchal family relations, and attempts to break them up writes female partisan Nevenka Petrić. Although she considered that the AFŽ had no influence on her emancipation, she says: To be able to organize women you need to know that they have no say. If her husband says that she must go, she will come to a meeting. If he says that he doesn't agree, then she can't come. To found the AFŽ in a village, there must be a National Liberation Committee, which I come and set up. They heard about me from peasants in other villages and they say: that little one will come, so when the 'little one' comes, they set up a National Liberation Committee. In addition to its political activities, the Committee collects food for hospitals and military units. Politics has always been the main thing! It was emphasized that the sessions were dedicated to women, but that men may come if they wish and they came in smaller numbers. Women generally came if they were widows or those who wore pants in their house. Some would come with their husbands, but with their prior consent. At the meetings the participants would say that women have never had any rights in society, although they contribute to the household as much as the male members. The aim was political, the French Revolution would be mentioned, its ideas, the Marxist movement, and there was talk about Marx. Women understand that they now have no rights, and from now on, they will like to have them. The goal was to raise awareness among them, so that woman can accept herself as a person capable of making decisions in the household. Women give birth to children, run the household, and finally they are labourers in the field and work with the livestock. Cahiers balkaniques, 41 | 2013 5 �Yugoslav female partisans in World War II Women have participated in these meetings by talking about their lives. Many wanted me to be their daughter-in-law because they liked me. For these reasons, many told me in what military units their sons were."24 14 15 16 17 During the war the Antifascist Council of Women began to build organizations all around the country. By the end of 1943, throughout Serbia, district, county and municipal committees were created. It should be noted that at the beginning of the 1944 a women's Ravna Gora organization was formed under the name the Yugoslav Women's Ravna Gora Organization (Jugoslvemnska organizacija Ravnogorki – JUORA). The task of this organization was to build a network of clubs and associations, with the help of the operational units of the Yugoslav Army in the Fatherland (Jugoslovenska vojska u otadžbini – JVO or Četnički pokret). In addition to setting up medical units, JUORA members had the task to raise national awareness among adults and children, and one of the most important was the “sister” help to the soldiers as well as their “brave conduct in the face of the enemy”.25 We can conclude that unlike the AFŽ, which undoubtedly had similar tasks when it come to activities in the war but also devoted its efforts to raising women's literacy and providing cultural and political training programs, the work of the JOURA was confined exclusively to helping fighters (men) and to their role of good mothers and citizens. Modelled on the character of national heroine from the 14th century (Kosovka devojka) their role was even symbolically based on the principle of "women as an unequal helper". Barbara Wiesinger concludes that women in the framework of the People's Liberation Army of Yugoslavia constituted a social object, they were deprived of personal initiative, and their roles defined by the military and political leaders – men.26 In contrast, the Party historiography and some later authors considered that partizanke were led into the war by their high selfawareness and their desire for the emancipation.27 Our interviewee Vera Đukic-Plavsić, who was herself a combatant, has written about women's participation in the partisan movement in following way: “Their heroism was startling, their quest for freedom could not be broken neither by fear nor by death, hunger or bullets. Taking part in military operations with the strength of their youth, female comrades of Forth Serbian Brigade, despising the fear, gave up the love and motherhood in the constant face of death.”28 Anthropologist Svetlana Slapšak, has also considered a phenomena of female partisan: The success of the Yugoslav partisan movement was comprehensive: it provided the female workforce in the background, the female warrior force to the front, the women's labour force in rebuilding the country after the war and the women's political forces that supported the winning ideology... A woman in uniform, a woman capable of using a weapon, a woman who kills: an essential element of the engraved image of the female Partisan is fear. It does not help that women rarely reached the commanding positions, and that the military career to them was mostly closed. To her comrades, perhaps no less than to her opponents, she represented a threat of a perfectly protected and therefore independent offensive sexuality. A woman bearing arms makes her own choices... 29 Why? The motives of female partisans 18 The motive of departure of female partisan to war speaks eloquently about their self-awareness and aspirations. Most of our interviewees today emphatically assert that they went to the Partisans motivated by the idea of the national defence from occupiers and the destruction of the “repressive regime”. It can be said that our female interlocutors belonged to the minority of female partisans, who were either associated with the partisan movement, or were members of the Communist Party or the Communist Youth League before the war. However, although they considered themselves already emancipated, they joined the Party and/or were enlisted in the partisan units, joining their brothers or friends. According to their testimonies, their expectations were mainly associated with the war effort for the liberation and revolutionary change in the society. To a greater extent this was the case of enlightened and previously active female partisan. However, female partisans recruited from villages whose going to war was often the result of their circumstances, did not have any developed awareness of their position, or clear expectations of the future. Cahiers balkaniques, 41 | 2013 6 �Yugoslav female partisans in World War II 19 Female partisans's goals and their expectations from today's perspective are also incoherent. Danica Dana Milosavljević, later awarded the Order of National Hero, said that since childhood she wanted to be an equal, imagining that she was a soldier and a man, but reading the works of August Bebel before the war, prompted her to join the Partisans: My parents for a long time did not have children and wanted a son. I wanted to be a son, I wanted to be a soldier. A hundred times I have run under the rainbow to become a male, she says. She joined the Partisans at the beginning of the war. At first she was a nurse in the platoon (četa) of the Third Užički Partisan Detachments, later she entered the medical corps of the First Proletarian Brigade, and by the end of the war she became a member of the Second Proletarian Brigade as a fighter and bomber: I asked to be a fighter but they did not let me. They said: How could you be a fighter? I went to the Supreme Headquarters to complain to Tito (Josip Broz Tito). There I met with another member of the Supreme Headquarters, Sreten Žujović... and he approved it. Since then I hugged my rifle and I gave it to no one. I distributed my medical supplies and told my friends who did not have respect for me: So here, bandage yourselves. I was very keen to be a fighter to prove myself and I did everything male fighters did, I didn't spare myself. And when I persisted over the first few months, they did not complain. 30 20 21 However, most of the others, regardless of their later careers and education, cite different reasons. Those who were members of the Communist Party before the war or were considered its followers regarded their participation in the partisan movement a logical continuation in their work. The partisan movement in Yugoslavia was the largest revolutionary army in Eastern Europe, which, among other things, advocated for women's equality. The issue of women's emancipation set in existence since the beginnings of the Communist Party of Yugoslavia as an important and, certainly, very difficult question. The fact that women, despite the aspirations of the Party to win them over, and in spite of customized organizational structure, were poorly represented in the membership of the Party and its leadership, limited the participation of women during the war. However, the massive uprising in western Serbia, Bosnia and parts of Croatia, as well as the changes in the conduct of war and a numerical strength of the generation born after the 1918, whose members did much of the fighting for the People's Liberation Army, contributed to women's more prominent role in the Communist Party. Unlike the Red Army and its partisan units, in which women previously had a distinctive role, the Yugoslav partizanke started a new page in the social history of Yugoslavia and the insurrectionary war. Although they were not equally represented in political parties and the partisan institutions of the state, partizanke were more proportionally represented in People's Liberation Army than in the most other similar armies, and won additional highest awards than female members of the Red Army. Based on our research, we concluded that the aspiration for the emancipation and the equality was not prevalent among female partisans, but they were primarily concerned with their patriotic and revolutionary motives. Notes 1 J. Batinić, Gender, Revolution and the War: The Mobilization of Women in the Yugoslav Partisan Resistance during World War II, PhD thesis defended in 2009, Stanford Univ. 162. 2 N. Božinović, Zensko pitanje u Srbiji u 19. i 20. veku /Womens question in Serbia in 19. at 20. century/, (Beograd: Feministicka 94, 1996), 135. 3 S. Mladenović, Spasenija Cana Babović, (Beograd: Rad , 1980) 211. 4 N. Božinović, 144; According to documents provided by the Yugoslav Commission for War Crimes, throughout Yugoslavia 282,406 women died in concentration camps. In Serbia that number is 18.708; Žene žrtve fašističkog terora, AFŽJ 141-10-50, Archive of Yugoslavia (A.J.) 5 B. Wiesinger, »... denn die Freiheit kommt nicht von alleine«. Frauen im jugoslawischen »Volksbefreiungskrieg« 1941–1945, PhD thesis defended in 2005, Salzburg; Vera Gavrilović, Ženelekari u ratovima 1876-1945 na tlu Jugoslavije (Beograd: Naučno društvo za istoriju zdravstvene kulture Jugoslavije, 1976), 53, 56-61. 6 J.B.Tito, Drugu Bevcu i Loli /To Comrades Bevc and Lola/ 23. February 1942, in Žena u Revoluciji / Woman in Revolution/ (Srajevo: Svjetlost, 1978), 62-63. Cahiers balkaniques, 41 | 2013 7 �Yugoslav female partisans in World War II 7 Women national heroes accounted for 7,03% of the total number of awards given, while they accounted for around 13% soldiers in the war, Lj. Petrović, Narodni heroji u jugoslovenskom društvu 1942–1980. godine, Prilog istraživanju položaja boračkih elita u posleratnoj Jugoslaviji, Vojno-istorijski glasnik, no. 1, (Beograd: Vojno-istorijski institut, 2001), 131. 8 C. Pateras, Notes on the Greek Civil War (1946–1949), http://inter.kke.gr/News/2006new/2006-09civil1 (03 11 2010). 9 H. Skaida, Heroines of the Soviet Union 1941–45, (London: Osprey Publishing, 2003); P. D. McDaniel Jr, P. J. Schmitt, The Comprehensive Guide to Soviet Orders and Medals, 1997. 10 L. Noakes, Women in the British Army, War and the gentle sex, 1907-1948, (New York: Routledge 2006), 131. 11 Period rada 1941–1945, AFŽJ 141-10-50, A. J. 12 Ibid. 13 Žene članovi AVNOJ, Žena danas /Woman today/, no. 35, October 1945, 10. However, in the AFŽJ document about war activities of this organization it is quoted that the female delegates were Spasenija Cana Babović i Kata Pejnović. Period rada 1941–1945, AFŽJ 141-10-50, A. J. 14 S. Nešović (ed.), Drugo zasedanje Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavije 1943– 1953, Beograd [1953?], 190–193. 15 S. Nešović, 190–193; Neda Božinović calculated that women accounted for 3,7% of delegates of Second National Conference AVNOJ; N. Božinović, 150. 16 S. Nešović, 189. 17 AFŽJ 141-14-74, A. J. 18 J. Batinić, 126. 19 Ibid. 20 B. Jancar-Webster, Women and Revolution in Yugoslavia, (Denver: Arden Press 1990), 139. 21 Josip Broz Tito, Govor na prvoj zemaljskoj konferenciji AFŽ-a, Žena u revoluciji, (Sarajevo: Svjetlost 1978), 81–82. 22 Ibid. 23 Za učvršćenje organizacije – prema usmenom referatu Cane Babović, AFŽJ 141-14-75, A. J. 24 Interview with Nevenka Petrić-Lalić, 30 July 2007. 25 B. B. Dimitrijević, Žene ravnogorskog sela 1943-1944, in L. Perović (ed.) Srbija u modernizacijskim procesima XIX i XX veka: položaj žene kao merilo modernizacije, 2 ( Beograd: Institut za noviju istoriju Srbiije, 1998), 359. 26 B. Wiesinger, 219. 27 “Regardless of their function, level of education, social background, they (partizanke) liberated themselves from prejudices of their subordinate social position in battle, in the communal life and constant work on their experiences”, N. Božinović, 143. 28 V. Đukić-Plavšić, Sećanja na Drugi svetski rat /Remembering Second Wrld War/, in possession of Ivana Pantelić. 29 Svetlana Slapšak, Ženske ikone XX veka /20th Century Women’s Icons/, Beograd 2001, 208. 30 Interview with Dana Milosavljević, conducted 19 September 2007. Pour citer cet article Référence électronique Ivana Pantelić, « Yugoslav female partisans in World War II », Cahiers balkaniques [En ligne], 41 | 2013, mis en ligne le 19 mai 2013, consulté le 17 novembre 2014. URL : http:// ceb.revues.org/3971 ; DOI : 10.4000/ceb.3971 Référence papier Ivana Pantelić, « Yugoslav female partisans in World War II », Cahiers balkaniques, 41 | -1, 239-250. Droits d’auteur Cahiers balkaniques, 41 | 2013 8 �Yugoslav female partisans in World War II ©Inalco Résumés   Women public engagement, during the war, was very important for process of emancipation in post war Yugoslavia. This was first time that women joined military forces, especially combat unites. In addition to the Soviet partisan units that from 1941 sprang up over the large territories under the German occupation and the great French resistance, the two largest guerrilla forces in Europe operated in the Balkans: the communist movement in Yugoslavia and The Greek People's Liberation Army (ELAS). The Yugoslav Partisans and the ELAS were not only fighting for liberation from the occupier, but they also began the Communist Revolution. In addition to establishing the socialist system following the model of the Soviet Republic, one goal was to legalize gender equality and to accelerate the emancipation of women. During the war female partisans (partizanke) gained their role in the new society, the role that would, in the ideal new society after the war, be secured for the entire female gender. By the end of 1941, People's Liberation Army of Yugoslavia had accepted a new concept of warfare: the establishment of highly mobile proletarian brigades in which women constituted a significant part of the medical corps. In early 1942, however, the partisan leadership decided to make combat roles officially available to women. During the war women were not able to progress to the higher command or political positions in the military. Also, there were no women in the top ranks of the Communist Party leadership (Politburo). Women were indeed in symbolic numbers chosen to the highest institutions of the Partisan state. A body that gave an opportunity to women to self-organize politically and through this to activate as many women as possible was the Women's Antifascist Front of Yugoslavia (Antifašistički front žena Jugoslavije – AFŽJ). AFŽJ held its first conference in Bosanski Petrovac (northwestern Bosnia) on 5–7 December 1942. The fact that women, despite the aspirations of the Party to win them over, and in spite of customized organizational structure, were poorly represented in the membership of the Party and its leadership, limited the participation of women during the war. Although they were not equally represented in political parties and the partisan institutions of the state, partizanke were more proportionally represented in People's Liberation Army than in the most other similar armies, and won more of the highest awards than female members of the Red Army. Les femmes partisanes yougoslaves pendant la Seconde Guerre mondiale L'engagement public des femmes pendant la Guerre a été très important pour le processus de leur émancipation dans la Yougoslavie de l'après-guerre. Pour la première fois des femmes rejoignirent les forces armées, spécialement des unités de combat. En plus des unités soviétiques de partisans qui, à partir de 1941, surgirent sur de larges territoires sous occupation allemande et de l'importante résistance française, les deux plus grandes forces de guérillas qui ont opéré en Europe furent le mouvement communiste en Yougoslavie et l'Armée de Libération populaire grecque (ELAS). Les Partisans yougoslaves et l'ELAS ne luttaient pas seulement contre l'occupant, ils commençaient aussi une révolution communiste. En plus d'établir un système socialiste selon le modèle soviétique, l'un de leurs buts était de proclamer l'égalité des sexes et d'accélérer l'émancipation des femmes. Les femmes partisanes (Partizanke) obtinrent un rôle dans la société, rôle qui serait dans la société idéale nouvelle de l'après-guerre, assuré à toutes les femmes. À la fin de 1941, l'Armée populaire de Libération Yougoslave avait adopté une nouvelle tactique : la création de brigades prolétariennes très mobiles dans lesquelles les femmes constituaient une part importante du personnel médical. Au début de 1942 cependant, les dirigeants des partisans acceptèrent de donner des postes de combat aux femmes. Pendant la guerre, les femmes n'ont pu atteindre des postes élevés dans l'armée ni en politique. Il n'y eut pas non plus de femmes dans les postes les plus élevés de la hiérarchie du Parti communiste (Politburo). Les femmes étaient choisies pour figurer Cahiers balkaniques, 41 | 2013 9 �Yugoslav female partisans in World War II symboliquement dans les hautes institutions de l'État partisan. Mais le Front antifasciste des Femmes de Yougoslavie qui tint sa première Conférence à Bosanski Petrovac (NW de la Bosnie) les 5–7 décembre 1942 leur a donné la possibilité de s'auto-organiser politiquement et d'éveiller ainsi le plus grand nombre de femmes. Le fait que des femmes, malgré le désir du Parti de les attirer à lui, et en dépit de structures d'organisation personnalisées, ont été pauvrement représentées parmi les membres du Parti et sa direction limita la participation féminine pendant la Guerre. Mais bien qu’inégalement représentées dans les partis politiques et les institutions partisanes de l'État, les partizanke ont été proportionnellement plus représentées dans l'Armée de Libération populaire que dans la plupart des armées similaires et ont gagné plus de médailles et récompenses élevées que les femmes de l'Armée rouge. Entrées d’index Mots-clés : femmes-partisans, femmes au front, femmes dans le Parti Communiste, émancipation des femmes Keywords :  women-partisan, women on the front, women in the Communist Party, women emancipation, Second World War, women history Клучни зборови :  Жени отпорни, Жените на предната, Жените во Комунистичката партија, Зајакнување на женитем, Југославија, Втората светска војна, Историја, Историјата на жените Anahtar Kelimeler :  Kadın-partizan, Savaşında Kadın, Komünist Parti kadınları, Kadınların güçlendirilmesi, Yugoslavya, Ilk Dünya Savaşı, Tarih, Kadın Tarihi Λέξεις-κλειδιά :  Ανταρτίνες, Γυναίκες στο μέτωπο, Γυναίκες στο Κομμουνιστικό κόμμα, Χειραφέτηση των γυναικών, Γιουγκοσλαβία, Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, Ιστορία, Ιστορία των γυναικών Territoires : Yougoslavie Périodes & Événements : guerre mondiale (1939-1945) Domaines : Histoire, Histoire des femmes Glossaire : AFŽJ, NOVJ, KPJ, NKOJ, SKOJ, ELAS Notes de l’auteur This text is written within the project Serbian society in the Yugoslav state in the 20th century: between democracy and dictatorship (No. 177016) of the Ministry of Education and Science of the Republic of Serbia. Cahiers balkaniques, 41 | 2013 10 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Istraživački radovi Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Yugoslav female partisans in World War II - Ivana Pantelić Subject The topic of the resource Partizanke, Jugoslavija, Drugi svjetski rat Creator An entity primarily responsible for making the resource Ivana Pantelić Source A related resource from which the described resource is derived Cahiers balkaniques Publisher An entity responsible for making the resource available Institut national des langues et civilisations orientales http://ceb.revues.org/3971 Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2014 Rights Information about rights held in and over the resource Cahiers balkaniques Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource Engleski/English Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 1-IR Ivana Pantelić Partisan women World War II Yugoslavia http://afzarhiv.org/files/original/4605279301847a8a22f995910f25b1d5.pdf 2de2d1ef608d8941725fe773c2eb9c21 PDF Text Text Dr Gordana Stojaković Ženski mirovni aktivizam u Jugoslaviji (1900-1941) 1 Istorijski aspekt mirovnog aktivizma żena na tlu Jugoslavije 2 nije poznata priča. Nedovoljno je poznato i bogato nasleđe żenskog aktivističkog korpusa koji se intenzivno razvijao od kraja 19. veka. Ovde se ne radi o fenomenu koji je imao isti intenzitet i rezultate u svim delovima Jugoslavije.Zbog toga ċu nasleđe koje su ostavile osnivačice i aktivistkinje żenskih organizacijau Vojvodini 3 izdvojiti zbog značaja koje je imalo na dalji razvoj żenskog aktivizma na prostoru širem od Vojvodine i da bih u uvodu ovog rada dala potrebna objašnjenja za tvrdnje o bogatstvu feminističke baštine. Nasleđe vojvođanskih żenskih organizacija je najpre multinacionalno jer i pored toga što su prve żenske organizacije nastale na nacionalnom ili veropisovednom kriterijumu, među njima je postojala żiva saradnja kroz zajedničke akcije i preuzimanje dobrih rešenja na organizacionom pa i na političkom planu.Ovo nasleđe je u vreme nastanka bilo deo evropskog żenskog pokreta i sasvim u skadu sa dometima evropskog żenskog aktivističkog korpusa. Ono jeznačajno zbogmodela uspostavljanjastabilne strukture prvih żenskih organizacija oslonjenih na fondove koje su sopstvenim donacijama formirale osnivačice, dobrotvorke i članice istih, ali i zbog żivih i plodnih veza koje su ostvarile na međunarodnom planu.Žene u Vojvodini su od kraja 19. veka po ugarskom (mađarskom) Građanskom zakoniku imale moguċnosti za delovanje u javnoj sferi (ravnopravnost żenske dece kod nasleđivanja, poslovnu sposobnost, pravo školovanja i na univerzitetima) te su imovinom, novcem, obrazovanošċu koje je uključivalo znanje jezika (u Vojvodini su svakodnevnom żivotu u upotrebi ili mađarski, nemački i srpski jezik) uspele da formiraju plodno tle za razvoj masovnog żenskog pokreta. Na primeru srpskih żenskih organizacija (zadruge) u Austrougarskoj może se dokumentovati ova teza. Postoji podatak da je 5441 članica raspoređenih u 59 zadruga Srpkinja u Austrougarskoj (uključujući i Bosnu i 1 Predavanje održano na Festivalu ženske umjetnosti i aktivizma u BIH, PitchWise u Sarajevu u septembru 2014. Kraljevina SHS (1918-1929), Kraljevina Jugoslaija (1929-1941). 3 Treba napomenuti i činjenicu da su żene Vojvodine 1918. za kratko imale pravo glasa. Među poslanicima Velike narodne skupštine Banata, Bačke i Baranje koja je izglasala prisajedinjenje Kraljevini Srbiji bilo je sedam žena. Videti: Stojaković, Gordana ur. (2001)Znamenite žene Novog SadaI. Novi Sad: Futura publikacije; Stojaković Gordana(2012) Milica Tomić u: Časopis Žena Milice Tomić. 5-16. ur. Vesna Nedeljković Angelovski. Novi Sad: Muzej grada Novog Sada. 2 �Hercegovinu) i u par osnovanih u Americi 1910. raspolagalo kapitalom od К 927.514,47. 4Ovaj kapital je bio u imovini (kuċe, zemlja...) i fondovima koji su bili aktivirani tek onda kada se od kamate polożene glavnice za određenu svrhu mogla dobiti suma potrebna za realan żivot nekog fonda. Time su aktivnosti koje su żenske organizacije osmislile mogle biti finansirana daleko u buduċnost. To objašnjava zavidni broj institucija humanitarnog i edukativnog karaktera kao i kontinuitet 5 izlażenja żenskih listovi koji su pratili aktivnost żenskih organizacija na domaċem i inostranom planu. Kao što je nepoznata opšta istorija żenskog pokreta na tlu drżava koje su činile Jugoslaviju u periodu 1918-1941, tako je nepoznat istorijat mirovnih żenskih aktivnosti koju su naše prethodnice ostvarile, a savremeni feministički pokret ih na żalost ne baštini, pa se njime ni ne ponosi. Mnogi su razlozi za to i oni ovde neċe biti pomenuti, jer zaslużuju jedan poseban rad. Usredsrediċu se na mirovni aktivizam zapisan u żenskoj štampi 6 počev od kraja 19. veka do početka Drugog svetskog rata.Cilj je da pokażem da postoji značajno feminističko i mirovno nasleđe nastalo u okviru żenskih organizacija na tlu Jugoslavije u periodu 1918-1941. Radi se o respektabilnom żenskom mirovnom pokretu čiji su dometi bili sastavni deo internacionalnog plana za očuvanje svetskog mira. U prvom delu rada pratiċu mirovni aktivizam koji je bio rezultat rada żenskih organizacija i saveza u posmatranom periodu, a drugi deo rada biċe najviše vezan za svedoċenje Pauline Lebl Albala 7u tekstu „Yugoslav Women Fight for Freedom“ (New York City, 1943), o aktivnostima koje su żenske organizacije i savezi preduzimalina domaċem planu protiv fašističke Prema odnosu američkog dolara i austrougarske krune /1 USA $ vredeo je 5 K./ vrednost zadružne imovine Srpkinja Austrougarske, Bosne i Herecegovine i Amerike od 927.514,47 K vredela je 1910. godine 185.502,89 USA $ (KalendarŽenski svet Zemun 1910: 97-106). 5 Żenski svet (Novi Sad) je izlazio u periodu 1886-1914; Domaċica (Beograd) je izlazila u periodu 1879-1914 i 19211941; Žena (Novi Sad) vlasnice i urednice Milice Tomiċ je izlazila u periodu 1911-1914 i 1918-1921. Između dva svetska rata su u kontinuitetu dużem od tri godine izlazili sledeċa glasila żenskih saveza, alijansi i pokreta koja su se čitala u Vojvodini: Ženski pokret (Beograd, 1920-1937), Glas Narodne ženske zajednice (Beograd, 1928-1933), Glasnik Jugoslovenskog ženskog saveza (Beograd, 1935-1940), Žena danas (Beograd, 1936-1940). 6 O żenskoj štampi poglavito na tlu Vojvodine videti: Stojaković Gordana (2012) Milica Tomić feminističko nasleđe koje traje u: Časopis Žena Milice Tomić. 17-38. ur. Vesna Nedeljković Angelovski. Novi Sad: Muzej Grada Novog Sada; Stojaković, Gordana (2012) Rodna perspektiva u novinama Antifašističkog fronta žena (1945-1953). Novi Sad: Zavod za ravnopravnost polova; Stojaković Gordana (2013). Women`s World (1886-1914): Serbian Women`s Laboratory as an Entrance into the Public Sphere in:Serbian Studies: Journal of the North American Society for Serbian Studies 25 ( No 1). 21-58. ed Ljubica D. Popovich and Lilien F. Robinson (at al.). Bloomington: Slavica Publisher, Indiana University. 7 Paulina Lebl Albala (1891-1967) pedagoškinja, književnica, prevoditeljka, urednica Glasnika Jugoslovenskog ženskog saveza , kourednica Ženskog pokreta, bila je jedna od najuticajnijih feministkinja u Kraljevini Jugoslaviji. Bila je članica mnogih feminističkih organizacija i predsednica Udruženja univerzitetski obrazovanih žena. 4 �opasnosti počev od tridesetih godina 20. veka do okupacije Kraljevine Jugoslavije (1941). Pored mirovnih aktivnosti saveza i organizacija na nacionalnom i međunarodnom planu kao primere mirovnih aktivnosti na lokalnom planu izdvojila sam one koje su bile vezane za Sarajevo, jer ċu ovaj rad prezentovati u tom gradu.Izveštaj Lebl Albale, na koji ċu se pozivati, najpre se odnosi na prilike u Beogradu,a pisan je po seċanju autorke i objavljen u Njujorku 1943. Deo njenog svedočanstva o dešavanjima u periodu 1933 -1941. odnosi se na lično, neposredno iskustvo i zbog toga je vredno,dok je deo o Narodnooslobodilačkoj borbi pisan na osnovu vesti koje o ratnim dešavanjima u Jugoslaviji do nje stigle posredno i za koje ona nije imala tačan uvid. U ovom radu ċu se pozvati samo na svedočenje Pauline Lel Albala o događajima koji su njeno lično iskustvo. Sudeċi po żenskoj štampi verovatno je među prvim aktivnostima żenskih organizacija u vezi sa međunarodnom mirovnom politikom bio telegram podrške i nade za uspešan rad koji su članice Beogradskog żenskog društva 8 uputileMirovnoj konferenciji odrżanoj u Hagu 6. (18) maja 1899.(Ženski svetNoviSadbr. 6.1899:94).Novosadski Ženski svet je objavio i pismo Ugarskog żenskog saveza austrijskom caru iugarskom kralju Francu Jozefu I u kome mađarske żene, sestre i majke mole da se izbegne ratna opcija i da se spor 9 između Austrougarske i Srbije reši pred Međunarodnim sudom u Hagu (Ženski svetNovi Sadbr.4.1909: 92).Ipak, kao početak aktivnosti koje su označile podizanje svesti stanovništva o značaju očuvanja mira uzima se objavljivanje izdanja na srpskom jezikuromana Berte fon Zutner 10„Dole orużje“ (1900) zahvaljujuċi prevodu Katarine Milovuk, osnivačice Beogradskog żenskog društva (osn. 1875) i predsednice Srpskog narodnog żenskog saveza 11 (1910-1913).Roman (pa tako i izdanje na srpskom jeziku)uticao je na širenje pacifističke ideje i mirovnog ženskog pokreta u Srbiji i šire. Tačna ortografija je Beogradsko Žensko Društvo. Radi se o krizi izazvanoj aneksijom BiH od strane Austrougarske koja je trajala tokom 1908 i 1909. 10 Bertha von Suttner. Roman je objavljen 1889. 11 Tačna ortografija je Srpski Narodni Ženski Savez Kraljevine S.H.S. 8 9 �Katarina Milovuk. Foto: Srpkinja njezin život i rad, njezin kulturni razvitak i njezina narodna umjetnost do danas (Sarajevo 1913: 69). Narodni ženski savez Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca(NŽS) osnovana 1919. u Beogradu. Već sledeće godine na skupštini organizacije u Zagrebu izabrana je prva uprava sa mandatom od tri godine. Prva pretsednica je bila Danica Hristić (Beorad), a prve potpredsednice su bile Zlata Kovačević-Lopašić (Zagreb) i Franja Tavčar (Ljubljana).NŽS je 1920. u svom sastavu imao oko 250 društava sa oko 50.000 članica. („Izveštaj o radu Narodnog Žensko Saveza za 1921.“ u: Ženski pokret Beograd. br. 11 - 12. 1921: 363). Foto: Predstavnice Narodnog ženskog saveza Kraljevine SHS /verovatno 1921/.Fotografija: Rukopisnog odeljenja Matice srpske i ne może se preuzimati i objavljivati. Ispred cvetnog aranžamana je Danica Hristić. Desno je Zlata Kovačević –Lopašić. Foto: Glasnik Jugoslovenskog ženskog saveza 30. mart 1938: naslovna strana. Do nje je Franja Tavčar. Foto: Glasnik Jugoslovenskog ženskog saveza 18. april 1938: naslovna strana. Naslonivši se na prethodna međunarodne veze Srpskog narodnog ženskog saveza NŽS je nastavio članstvo u Međunarodnom savetu žena (ICW osn. 1888. u Vašingtonu) i Međunarodnoj alijansi za žensko pravo glasa (IAW osn. 1904. u Berlinu).U saglasju sa programima obe �međunarodne ženske asocijacije i NŽS je imao brojne sekcije pa tako i sekciju za mir koju su 1924. činile šefica Delfa Ivanić (Beograd) i članice: Cirila Štebi (Ljubljana) i Marija Čardov (Dubrovnik) (Ženski pokret Beograd br 8. 1924: 283). Predstavnice NŽS su o trošku drżave prisustvovale kongresima ICW i IAW, a postoji podatak da je predstanica NŽS, Ana Hristiċ učestvovala u radu Mirovne konferencije u "Uembleju" 1924. (Jankoviċ, 1926: 20). Narodni żenski savez Kraljevine SHS se 1929. transformisao u Jugoslovenski żenski savez 12. Ova promena nije bila samo posledica promena naziva drżave, veċ i posledica podela i rascepa koji se desio 1926. kada je iz NŽS istupilo 12 organizacija na čelu sa najbrojijim i najuglednijim, Beogradskim żenskim društvom.Uzrok ove podele je bio u tome što su NŽS činila ženska društva različitih ciljeva i načina rada među kojima su dominirala ona humanitarna, a u manjini su bila feministička tj. ona koja su otvoreno zastupala platformu borbe za ženska politička prava. Formalno do sukoba je došlo zbog nezadovoljstva dogovorom oko podele liderskih pozicija u NŽS. Zato je 1926. osnovan paralelni savez - Narodna żenska zajednica 13, ali je 1929. ponovo došlo do rascepa i u toj organizaciji koju je tada napustio jedan broj organizacija.Razlog (bar formalne prirode) je bio taj što je NŽS bio nosilac međunarodne aktivnosti koja je bila uskraćena organizacijama članicama Narodne ženske zajednice(Glas Narodne ženske zajedniceBeograd br. 5 i 6. 1929: 3,6). Paralelno sa previranjima u i oko NŽC formirana su ženska udruženja i savezi koji su promovisali i zagovarali aktivnu ulogu žena u novoj državi, zahtevali jednakost sa muškarca i żena u svetu rada, politička prava za žene, naknadu za kućni rad žena, rukovodeće pozicije za žene u državnoj službi... Među ovim udruženjima i savezima posebno mesto je imalo Društvo za prosvećivanje žena i zaštitu njenih prava (1919) koje je promenilo naziv u Ženski pokret. Organizacije Ženskog pokreta su 1923. formirale savez koji nazvan Alijansa feminističkih društava u Kraljevini SHS (Feministička Alijancija u državi SHS) 14, a kasnije samoAlijansa ženskih pokreta (1926). U grupu ženskih organizacija i saveza koja su zagovarala aktivnu ulogu žena u društvu, njenu zaštitu u svetu rada i mirovni angažman spadali su: Udruženje univezitetski obrazovanih žena (osn. 1927), Ženska stranka (osn. 1927) i Jugoslovenka liga žena za mir i slobodu (osn. 1928). Naziv organizacije je negde i Jugoslovenski narodni żenski savez. Tačna ortografija: Narodna Ženska Zajednica. 14 Tačna ortografija: PRAVILA FEMINISTIČKE ALIJANCIJE U DRŽAVI S.H.S, Ženski pokret Beograd br. 9 i 10. 1923: 455–461. 12 13 �Jugoslovenski żenski savez (JŽS) je imao gotovo istovetnu organizacionu strukturu kao NŽS, što znači da su se aktivnosti odvijale kroz različite komisije (sekcije). Godine 1929. komisija JŽS se, u skladu sa mirovnim aktivnostima na međunarodnom planu, zvala Komisija za mir i arbitrażu na čijem čelu je bila Milena Petrović, profesorka iz Beograda (Ženski pokret br. 21-24. Beograd1929: 2).Posle 1932. JŽS je imao Komisiju za mir i protiv trgovine żenama i decom na čijem je čelu par godina pred smrt 1938.bila Vera Kiċevac-Petroviċ, istovremeno jedna od liderki Ženskog pokreta (Beograd) i Udrużenja univezitetski obrazovanih żena (Stojaković, 2011: 77).Nju je zamenila Danica Zečević, istovremeno i liderka Jugoslovenske lige žena za mir i slobodu (Glasnik Jugoslovenskog ženskog saveza br. 5 1938: 37). Fotografije: Danica Zečević Žena danas br. 1. 1936: 6. Vera Kićevac- Petrović Glasnik Jugoslovenskog ženskog saveza br. 1 1939: 4. JŽS bio pravni naslednik NŽS tako da su sve prethodno započete međunarodne aktivnosti samo nastavljene. Među njima su bile i mirovne aktivnosti. To dokazuje i Rezolucija JŽS donesena na supštini odrżanoj u Splitu 6-8. oktobra 1929.Ova Rezolucija se bavi mnogim pitanjima koja se tiču polożaja żena u Kraljevini Jugoslaviji, a započinje zaključcima koje je predlożila Komisija za mir i arbitrażu JŽS: "Naše żenske organizacije ozbiljno prate rad Društva Naroda 15. One żele da se među mladom generacijom pripreme eksperti za pojedina vażna pitanja, na prvom mestu to je pitanje manjina, socijalno higijensku zaštitu żena i dece itd. Stoga da se zamoli Ministarstvo inostranih dela da stavi određenim ekspertima sav potreban materijal za izučavanje i da im olakša odlazak i 15 Društvo naroda ili Liga naroda je osnovana 1919. sa ciljem da radi na uspostavljanju svetskog mira preko koncepta razoružanja, kolektivne bezbednosti i rešavanja sporova među državama i nacijama kroz pregovaranje. Organizacija je imala sedište u Ženevi. �boravak u Ženevi" ("Rezolucija sa Skupštine Jugoslovenskog żenskog saveza" u: Ženski pokret Beograd br. 21-24. 1929: 2). Rezolucijom se otvoreno zahteva od vlasti da se u drżavne delegacijeza Društvo naroda uključe i żene. Takođese eksplicitno zahteva da se svi sporovi među drżavama rešavaju "putem konferencija i arbitraża", zatim "budna pażnja i intelektualna saradnja" żena na Balkanu i upuċuje poziv "bugarskim, rumunskim, grčkim i turskim żenama" na saradnju jer to zahteva "ozbiljnost prilika na Balkanu" (Isto, 24). Zahtevi żenskih organizacija i asocijacija širom sveta da se u zvanične drżavne delegacije na mirovnim konferencijama uključe i predstanice żenskih organizacija bio je realizovan u sluċaju Kanade, USA, Engleske, Urugvaja i Poljske jer su żene iz ovih zemalja bile punopravne učesnice Konferencije za razorużanje (1932)("Manifestacije za mir i razorużanje u Jugoslaviji" u: Ženski pokret mart 1932: 35). Balkanske prilike, kako se tada govorilo, očitovale su se i u formiranju novih drżava koje su uključivale teritorije i narode koji su nekad bili u sastavu Austrougarske. To je bio razlog stvaranja novog političkog saveza pod nazivom Mala Antanta 16. U skladu sa tim 1923. je formirana Mala Antanta ženai to na Kongresu Međunarodne alijanse za žensko pravo glasa (IAW) u Rimu sa zadatkom da okupi feminističke organizacije Kraljevine SHS (Jugoslavije), Poljske, Čehoslovačke, Bugarske, Rumunije i Grčke u borbi za mir. Godine 1938. ovaj savez su činili narodni ženski savezi Čehoslovačke, Rumunije i Jugoslavije, "ali kako su sve te ženske organizacije bile dovoljno povezane i u Međunarodnoj alijansi za žensko pravo glasa, dakle čisto feminističkoj organizaciji, to je potreba za jednom posebnom grupacijom sa uglavnom istim ciljevima, postojala sve manja" ("Žene Male Antante" u: Žena danas Beograd br. 10. 1938: 10). Mala Antanta drżava se raspala 1938, mada je dezintegracija započela 1936. Iz izveštaja o Kongresu Internacionalne lige žena za mir i slobodu 17 koji je podnela gospođa Budzinska-Tilicka na Kongresu Male Antante ženau Beogradu 1924.saznajemo da tada nacionalne organizacije žena Kraljevine SHS i Kraljevine Rumunije nisu bile kolektivni čanovi organizacije. Ipak, preko sestrinskih organizacija žene u Kraljevini SHS su saznale da je na kongresu organizacije u Vašingtonu 1924. promovisana deviza: "jedan nov međunarodni režim" sa namerom da se o pitanjima "razoružanja, arbitraže, sigurnosti, garantija za nacionalne 16 Mala Antanta je bio vojni savez koji su činile Jugoslavija, Rumunija i Čehoslovačka. Ovaj savez je osnovan 1920. sa ciljem da se spreče eventualni pokušaji Mađarske i Austrije da povrate teritorije koje su pre 1918. činile Austrougarsku. 17 Women`s International League for Peace and Freedom - Internacionalna liga žena za mir i slobodu osnovana je 1915 (Hag). �manjine, ideje o demokratizaciji" o kojima se već razgovara unutar Internacionalne lige žena za mir, razgovara i unutar Društva (Lige) naroda (Ženski pokret br 9. Beograd 1924: 356-361). Godine 1928. osnovana je Jugoslovenska liga žena za mir i slobodu. Predsednica je bila Danica Zečević, a među liderkama su bile Vera Kiċevac-Petrović i dr Ksenija Atanasijević.O zadacima organizacije Danica Zečević je govorila: "Naše žene raznim predavanjima, priređivanjem akademija i drugih manifestacija na Dan primirja11. novembra, na dan Prve haške konvencije 18. maja i prilikom drugih prigoda, stvaraju javno mnjenje koje će se uvek opredeliti u slučaju potrebe za mir. Nastojimo da se iz đačkih udžbenika izbace svi članci koji razvijaju mržnju prema drugim narodima... Jugoslovenska liga žena za mir i slobodu provela je jedno pismeno glasanje 18 za razoružanje i mir i dobilo za to preko 600 000 potpisa. Ovaj rad je bio primećen i na međunarodnom kongresu za mir" (Stojaković 2011: 71). U nameri da promovišu pacifizam među mladima Jugoslovenska liga žena za mir i slobodu je dodeljivala nagrade za literarne radove na temu Dan primirja (11 novembar), a tim povodom su u svim školama držana predavanja o značaju ovog dana sa ciljem da se promoviše ideja pacifizma, mira i saradnje među državama i narodima (Lebl Albala, 1943:15). Posledice Velikog rata, kao je nazivan Prvi svetski rat, bile su tako strašne da su međunarodne żenske organizacije gro aktivnosti kreirale na način da što je moguċe više utiču na donosioce odluka na planu lokalne i globalne politike da se aktivno radi na očuvanju mira, razorużanju i rešavanju međudrżavnih sporova arbitrażom. Radilo se o čvrstoj nameri milionskog članstva ovih organizacija da aktivno rade na jačanju antiratne politike kako u sopstvenim drżavama tako i na međunarodnom planu. Jedna od akcija je bila i osnivanje posebnog (Internacionalnog) Komiteta żena sa ciljem da se uključe u rad Konferencije za razorużanje (1932) 19 i to skupljanjem żenskih potpisa za razorużanje i novčanih priloga koji su trebali da pomognu rad Komiteta. U Kraljevini Jugoslaviji unutar żenskog aktivističkog korpusa ovu akciju su predvodili Jugoslovenska liga żena za mir i slobodu, JŽS, a naročito Alijansa żenskih pokreta ("Žene i konferencija za razorużanje" u: Ženski pokret Beograd februar 1932: 19). Konferenciji za razorużanje je prethodila Međunarodna żenska konferencija o razorużanju u organizaciji Međunarodne alijanse za żensko pravo glasa koja je odrżana u 18 Radi se o 1936. godini kada je skupljanje ženskih glasova uspelo za razliku od 1931. kada je skupljanje ženskih glasova vlast zabranila. 19 Organizator Konferenciju za razorużanje (1932) je bilo Društvo (Liga) naroda �Beogradu u maju 1931. (Lebl Albala 1943: 12). Kako svedoči Lebl Albala cilj Konferencije je bio da raširi ideju pacifizma širom sveta i da na jugu Evrope demonstrira stav da će dobrobit čovečanstva biti osigurana samo kada nacije budu rešavale nesporazume na odgovarajući, miran način, a ne putem oružja 20 (Isto, 13). Među inostranim delegatkinjama Konferencijebile su i predsednica Međunarodne alijanse za žensko pravo glasa Margery Corbett Ashby, Ruth Morgan, predsednica Komiteta za mir Alijanse, Rosa Manus, jedna od vodećih članica Alijanse (Politika 15.05. 1931: 10 i 17.05.1931: 12) Događaj je politička javnost ocenila kao značajan jer su na otvaranju Konferencije prema pisanju lista Politikau članku „Konferencija žena za mir i razoružanje“ bili predstavnici Vlade Kraljevine Jugoslavije, Ministarstva inostranih poslova, Beogradske opštine i drugihinstitucija i organizacija(Politika 18.05. 1931: 5). Delegatkinje Međunarodne ženske konferencije o razoružanju u Beogradu usvojile su dve rezolucije: Rezoluciju o razoružanju i Rezoluciju o ekonomskoj saradnji radi prevazilaženja svetske ekonomske krize. Oba dokumenta u prvi plan stavljaju potrebu da se svetski mir gradi uporno i dosledno i to ozbiljnom redukcjom naoružanja i međunarodnom ekonomskom kooperacijom na prevazilaženju svetske ekonomske krize (Politika 20.05.1931: 4) U odbranu mira i protiv naorużanja żenske organizacije svih zemalja prikupljale su i potpise. Sakupljeno je 8 miliona żenskih potpisa u 50 zemalja, ali Jugoslovenkama to nije bilo dozvoljeno ("Žene i konferencija za razorużanje"u: Ženski pokretBeograd februar 1932: 19). Umesto 21 toga Alijansa żenskih pokreta u Kraljevini Jugoslaviji poslala je telegram (Internacionalnom) Komitetu żena sa sedištem u Ženevi "sa toplim żeljama za plodan rad" i prikupljene priloge 22 (Isto, 19).(Internacionalni) Komitet żena je 6. februara 1932. predao sakupljene żenske potpise za mir predsedavajuċem Konferencije za razorużanje, Hendersonu (Isto, 20). Aktivistkinje feminističkih i mirovnih organizacija su delile stav koji je promovisao (Internacionalni) Komitet żena da je razorużanje preduslov mira, jer proizvedeno orużje ċe se 20 „The aims od the conferece were to spred the pacifist ideas all over the world and to demonstrate emphatically here in the South of Europe, that the welfare of the mankind can be assured only if the nations would solve their disputes in a proper peaceful way and not be resorting to arms“ (Lebl Albala 1943: 13). 21 Ipak, predstavnice jugoslovenskog feminističkog i mirovnog pokreta su pratile rad međunarodnih organizacija i Lige naroda. Milena Atanacković, predsednica Ženskog pokreta u Beogradu i sekretarka Udruženja univerzitetski obrazovanih žena, najčešće je na međunarodnom planu predstavljala feministički pokret Jugoslavije između dva svetska rata. Zna se da je 1929. izabrana za članicu uprave Međunarodne alijanse za żensko pravo glasa, da je kao posmatrač(ica) pratila rad Lige naroda i da je kao predstavnica Vlade Kraljevine Jugoslavije učestvovala u radu Međunarodne organizacije rada (Stojaković, 2011: 76-77; Glasnik Jugoslovenskog ženskog saveza br. 6 1937: 43)). 22 Ženski pokret u Beogradu uplatio je 300 dinara, JNŽS – 2000 dinara. Nije dat podatak koliko je bilo pojedinačnih priloga jer je Alijansa żenskih pokreta pozvala sve żene da ako mogu uplate po 10 dinara („Internacionalna akcija żena za razorużanje“ u: Ženski pokret Beograd januar 1932: 11). �kad-tad upotrebiti. U feminističkoj štampiu Kraljevini Jugoslaviji może se pročitati da je Gandijev model nenasilnog otpora britanskom imperijalizmu nailazio na divljenje i odobravanje (Ženski pokret Beograd februar 1932: 20). Postoje izveštaji o radu organizacija Ženskog pokreta u Beogradu i drugim gradovima koji sedoče o mirovnoj żenskoj aktivnosti. Tako je u Sarajevu 14. februara 1932. Ženski pokret (Sarajevo) organizovao Akademiju za mir „koja je bila sjajno poseċena" („Manifestacije za mir i razorużanje u Jugoslaviji" u: Ženski pokretBeograd mart 1932: 35). Predsednica Ženskog pokreta u Sarajevu, dr Maša Živanoviċ, u uvodnom referatu je ponovila ciljeve mirovnog żenskog pokreta među kojima i zahtev da se međudrżavni sporovi rešavaju mirnim putem, a da se u slučaju rata prema drżavi napadaču primene sankcije koje se primenjuju i protiv pojedinacanapadača. Ona je iznela podatak da je u svetu 8 miliona żena potpisalo peticiju za mir i razorużanje i pozvala żene Jugoslavije da aktivno rade na očuvanju mira i "vaspitanju omladine za mir" (Isto, 35). Jovanka Šiljak, jedna od liderki Ženskog pokreta u Sarajevu je na Akademiji za mir iznela podatak o stradanju dece Drinske banovine za vreme Prvog svetskog rata. Ona je rekla da je „na desnoj strani rjeke Drine u 15 srezova rat ostavio 21.236 djece bez oca, 6 183 djece bez oca i matere, preko 9000 djece je gladovalo, 866 je umrlo od gladi, a 917 je moralno propalo. Ako ovim brojkama dodamo još stradanje djece iz srezova s lijeve obale Drine onda ċe taj broj podvostručiti i preċi 100.000 unesreċene djece“ (Isto, 35). Referat pod naslovom "Međunarodne konferencije i razorużanje" podnela je Radojka Manojloviċ (Ženski pokret Beograd mart 1932: 38-41). Manojloviċ je potsetila na hronologiju napora koji su počev od dvadesetih godina 20. veka činjeni u okviru Drštva (Lige) naroda na planu za rešavanja problema trke u naorużanju. U tom kontekstu pomenula je Ženevski protokol koji je između ostalog predviđao međunarodnu konferenciju o smanjenju naorużanja sa ciljem da podnese predlog dokumenta koji ċe biti osnov za redukciju naorużanja. Prvo je osnovan Odbor za pripremu Konferencije o razorużanju. Posle niza nespešnih pregovora unutar Odbora, gde su najznačajniju ulogu imali predstavnici vlada SAD, Velike Britanije, Francuske, Italije, Japana, Nemačke i Sovjetskog Saveza, Odbor (Lige naroda) za pripremu Konferencije za razorużanje počeo rad 1925.,a tek je 1930. obezbedio veċinu glasova za predlog Konvencije o razorużanju koja je podneta Savetu Društva (Lige) naroda. Kontekst u kome se rešavalo pitanje svetskog mira bio je nepovoljan. Manojloviċ je o tome napisala: „.. I za godinu 1931. ostaje pitanje o ograničenju orużanja neriješeno... U svijetu vlada jedno opšte nepovjerenje, strah, mrżnja, nesigurnost. Na �Dalekom Istoku je na pomolu rat. Drżave se sve viš orużaju...“ (Isto, 41). Odjeci Konferencije o razoružanju odražane 1932. mogli su se čitati i u ženskoj štampi. Tako Jugoslovenska žena u članku „Konferencija za razoružanje“ konstatuje da je Rezolucija o razoružanju koja je na Konferenciji usvojena u načelu jedan korak ka rešavanju problema i da tek predstoji onaj teži deo koji će konkretno odrediti „minimum koji je potreban svakoj državi za održavanje njene bezbednosti“ (Jugoslovenska žena Beograd br. 12. 1932: 1). Drugi svetski rat koji je započeo 1939. je pokazatelj neuspeha mirovne politike Društva(Lige) naroda materijalizovane kroz odbore i konferencije o razoružanju, mirovne inicijative, separatne mirovne sporazume ali i napore miliona da se sačuva svetski mir. Kongres Međunarodne alijanse za žensko pravo glasa održan je 1935. (18-25. maja) u Istanbulu. Prisutno je bilo oko 800 delegatkinja iz četrdeset zemalja sveta. Kongres je održan u Istanbulu u znak priznanja borbi žena Turske koje su izborile zakonsku jednakost sa muškarcima na planu građanskih i političkig prava. Na kongresu je konstatovano da su između dva konresa Međunarodne alijanse za žensko pravo glasa (prethodni je održan 1929) žene Brazila i Argentine izborile politička prava. Između drugih pitanja doneta je Rezolucija za mir u kojoj se kaže da "uzrok rata nisu samo ekonomske prilike".. te da žene "imaju svetu dužnost da povedu rat protiv imperijalizma" i da "ideja mira mora biti sveti rat za žene" ( M.A. „Rad Kongresa Internacionalne Feminističke Alijanse u Carigradu“ u: Glasnik Jugoslovenskog ženskog saveza. Beograd br. 5. 1935: 40). Iste godine, 1935. je u junu održan Kongres Međunarodnog saveta žena u Briselu u Belgiji. Delegaciju JŽS prevodila je predsednica Leposava Petković. U izveštaju koji je o tom događaju objavila između ostalog se nalazi i podatak o radu Komisije za mir koja predlaže da se u svim nacionalnim organizacijama, članicama Međunarodnog saveta žena preko sredstava informisanja i drugim sredstvima objave "važne deklaracije i zaključke komiteta konferencije za razoružanje o kontroli i fabrikacije i trgovini oružja, da bi kod svojih vlada izdejstvovale da ih bez odlaganja primene"... (Leposava Petković „Zasedanje Internacionalnog ženskog saveza u Briselu“ u: Glasnik Jugoslovenskog ženskog saveza Beograd. br. 6. 1935: 42). �Leposava Petković. Foto: Glasnik Jugoslovenskog ženskog saveza br. 6. 1937: 43. Kongres Međunarodnog saveta žena održan je 1936. (28. 09- 10.10) u Dubrovniku gde je takođe mirovni koncept bio jedan od važnih tema(„Sa kogresa u Dubrovniku“. Žena danas Beograd br. 1. 1936: 12-14). Ipak, glavne teme su bile: položaj zaposlene žene i položaj žene u domaćinstvu i na selu. Konferencija Međunarodnog saveta žena u Dubrovniku (ICW). Foto: Glasnik Jugoslovenskog ženskog saveza br. 9. 1936: 71. Posle dolaska Hitlera na vlast u Nemačkoj 1933. jugoslovenske ženske organizacije naročito feminističke (Alijansa żenskih pokreta, Udruženje univerzitetski obrazovanih žena, Omladinska sekcija ženskog pokreta 23) i Jugoslovenka liga žena za mir i slobodu organizovale su redovna predavanja na sledeće teme: „Uzroci rata“, „Fašizam i nacizam“, Internacionalizam i nacionalizam“, Rat u Etiopiji“, „Rat u Španiji“, Rat u Kini“, „Metodi modernog ratovanja“, „Šta nas čeka u neposrednoj budućnosti“... Članice Omladinske sekcije Ženskog pokreta i Udruženja studentkinja koje su u najvećem broju bile članice SKOJ-a i KPJ organizovale su mnogobrojne kurseve u vezi sa aktuelnim političkim problemima. Mesečnik Žena danas redovno prati međunarodne mirovne ženske skupove: Čehoslovačka (Luhačevice), 1937; Marsej, 1938.,a izveštaje daju jugoslovenske predstavnice na ovim 23 Omladinska sekcija Ženskog pokreta osnivaju se od 1935. Članice su bile studentkinje komunistkinje i skojevke koje su organizovale: predavanja, tečajeve, pronalaženje poslova, akcije razmene garderobe ... Sve akcije bile su usmerene za sve zainteresovane žene a pre svega –žene radnice i službenice i nezaposlene žene. Omladinska sekcija Ženskog pokreta pokrenula je list Žena danas (1936), jedan od najangažovanjijih feminističkih listova u istoriji Jugoslavije. I levičarska omladina je predvođena komunistima je počev od tridesetih godina 20 veka manifestovala protiv rata i fašizma. U Parizu je 1933 organizovan Omladinski kongres protiv rata i fašizma, a sledeće godine se Kongres održao u Briselu. Na njima su učestvovali predstavnici jugoslovenske antifašističke omladine među kojima je bio i Ivo Lola Ribar (Branko Petranović Istorija Jugoslavije 198-1978 Beograd 1981: 125). �skupovima (Žena danas br. 8. 1937: 17, br. 15. 1938: 13). Angela Vode,jedna od liderki Ženskog pokreta iz Ljubljane izdala je posebnu brošuru „Fašizam i žene“ (Beograd, 1935) gde je istraživala uzroke nastanka fašizma i posledice po društvene odnose, naročito u odnosu na žene. U prikazu knjige Angle Vode Milica Lendić je konstatovala da je Vode smatrala da su,tokom recesije krajem dvadesetih godina dvadesetog veka, pristalice fašizma bile „mase malograđana“ 24a da je nastanak fašizma bio u tesnoj vezi sa anarhijom u proizvodnji i narušavanjem odnosa proizvodnje i potršnje (Lendić Ženski pokretbr. 3-4. 1935: 62). Prema Lendić Angela Vode je smatrala da je fašizam „pokret vođen interesima finansijskog kapitala“ i zato je po preuzimanju vlasti bio odgovoran tom istom kapitalu ne obazirući se na prethodno data obećanja o boljem životu za sve (Isto, 62). Među prevarenima su bile žene koje su umesto obećanog „sretnog života“ u kući bile izbačene iz produkcije, a na njihova mesta su bili zaposleni njihovi muževi koji su radili za niske „ženske“ nadnice. Vode je pomenula i žene koje su ostale zaposlene i za koje je tvrdila da su radile „pod nemogućim uvjetima“ (Isto, 62). U zaključku brošure Vode je poručila ženama da one imaju najviše razloga da stanu u prvi red borbe protiv fašizma jer „je to borba protiv ropstva, bjede i rata“ i jer je „rat neminovan put kojim fašizam mora poći nakon što je bankrotirao na svim područjima: ekonomskom, političkom i socijalnom“ (Isto, 62). Da se političke prilike u Evropi komplikuju i zaoštravaju może se konstatovati i na osnovu aktivnosti Međunarodne alijanse za żensko pravo glasa i Rezolucije koju su delegatkinje usvojile na konferenciji u Cirihu u martu 1937. Pored opšte poznatih stavova da je mir u interesu svih nacija, da je potrebno izgraditi kolektivnu bezbednost na interacionalnoj ravni tu su i stavovi da se to mora učiniti na način da se ne ugroze načela Društva (Lige) naroda (Ženski pokret Beograd br. 3-4 1937:43). U Rezoluciji se još każe da uDruštvu (Ligi) naroda "vlada nacionalni egoizam", što implicira nekontrolisani uticaj velikih sila na odlučivanje u ovoj organizaciji, zato se Rezolucijom zahteva njena reorganizacija i moguċnost uticaja javnog mnjena na odluke koje se tu donose i od kojih zavisi mir u svetu (Isto, 43). Interesantan je i deo Rezolucije koji se očito odnosio na obrazlożenje koje su davale drżave koje su se ubrzano naorużavale, a to je da se time otvaraju radna mesta i jača ekonomija, pogotovo ona koja je bila u krizi. Rezolucijom su 24 Trocki je pisao da je fašizam pokret i ideologija „sitnog bružuja koji je podivljao... Mali je čovjek šakom prijetio krupnoj trgovini kao da je socijalist; protiv radnika bučno je davao oduška svojoj buržoaskoj pristojnosti, svom užasu od klasne borbe, svom bjesomučnom nacionalnom ponosu i svom preziranju marksističkog internacionalizma. Ta politička neuroza osiromašenih milijuna dala je nacionalizmu snagu i zamah“ (Deutscher knj. 3. 1976: 90). �aktivistkinje nacionalnih feminističkih organizacija pobijale tu tezu smatrajuċi je varljiom i opsanom istovremeno nudeċi mere Međunarodne organizacije rada protiv nezaposlenosti i ekonomske krize (Isto, 43). Konferencija u Cirihu nije bila samo posveċena mirovnom pitanju, koje je očito bilo akutno i zbog toga je izbilo u prvi plan Rezolucije. Na Kongresu se raspravljalo o problemima u vezi sa borbom za żensko pravo glasa u mnogim drżavama, ali o żenskom pravu na radi diskriminaciji prema żenama u svetu rada. Godine 1938. Nemačka je ušla u Austriju i tako stigla na granice Kraljevine Jugoslavije. Hitler je obećavao da će te granice biti večne, ali kako Paulina Lebl Albala svedoči niko nije verovao u ta obećanja već su svi sa zebnjom osetili da se opasnost nadvija nad čitavu zemlju. Isčekivanje kada će nas Hitler napasti postaje sve jasnije u kontekstu političkih prilika u Evropi toga doba. O tome Lebl Albala svedoči: „Evropa je, zbog sopstvene slabosti i nesloge, kratkovidosti i egoizma, ćutke prihvatila nemačko ponovno naoružavanje i napor da sveprožimajuća superiornost nemačke ratne industrije dovede do njene nesavladivosti. I mada su još uvek rečima širili dotrajale fraze o večnom miru, njihove čelične pesnice su pretile. Zbog toga što je Nemačka postala naš neposredni sused nikom nije bilo dozvoljeno da slobodno izrazi svoje mišljenje, da apeluje da ljudi udruže snage, da se pripreme za opšti otpor. Uvedeno je striktno cenzorstvo koje je sklanjalo svaku ideju. I kada je naša slaba Vlada, prestrašena, počela da zaključuje kompromise sa neprijateljskim silama, odričući se starog prijateljstva sa Francuskom, kada smo ubrzo videli raspad Male Antante – tog jakog bedema protiv germanske agresije na jugoistok Evrope, tada smo jasno videli opasnost koja nadire ka našim domovima i kuca na naša vrata. Niko više nije pitao „da li će nas napasti“ već „kada će nas napasti“? Ali, budući da naša dnevna štampa nije imala ni jednu reč direktnog negodovanja (nemački ambasador u Beogradu je konstantno protestvovao u našem Ministarstvu inostranih dela zbog najmanje aluzije na opasnost od fašizma) stranac je mogao da pomisli da smo bili kratkovidi jer nismo videli nadolazeće zlo, ili da smo bili naivni pa smo verovali da ćemo uspeti da ostanemo neutralni, ili što je najgore od svega da smo sve te događaje odobravali“( Lebl Albala 1943: 18) Mnogo godina kasnije Branko Petranović će u Istoriji Jugoslavije 1918-1978 zapisati identično zapažanje o bezizlaznoj situaciji u kojoj se Kraljevina Jugoslavija našla pošto su joj Nemačka („Anšlus“ –pripajanjem Austrije, 1938) i Italija (zaposedanjem Albanije, 1939) postale susedi a to je da je Kraljevina Jugoslavija bila pod pritiskom nemačkih političkih zahteva koji su je udaljavali od nekadašnjih saveznika pre svih Francuske. U isto vreme, kako piše Petranović, Nemačka i Italija su javno uveravale da će poštovati suverenitet i teritorijalni integritet Jugoslavije a realno „skrivalo se planirano brisanje Jugoslavije sa političke mape Evrope“ (Petranović 1981: 168). �Minhenski sporazum iz 1938. potpisan je između Francuske, Velike Britanije i Italije sa jedne strane i Nemačke sa druge strane, a njime je Nemačkoj priznato pravo na Sudete – oblast u Čehoslovačkoj u kojoj je živela moćna nemačka zajednica, izazvala je ogorčenost iuznemirenost u Kraljevini Jugoslaviji. I dok je štampa u Jugoslaviji donosila vesti o trijumfu Nemačke dotle je u Beogradu ispred ambasade Čehoslovačke bio red omladine koja je želela da se prijavi u čehoslovačku armiju. Paralelno sa tom akcijom koja je bila prećutana u štampi članice Omladinske sekcije Ženskog pokreta akcijom od kuće do kuće objašnjavale su stanovništvu Beograda šta se desilo Čehoslovačkoj. Ista organizacija je prikupljala dobrovoljna sredstva namenjena građanima Čehoslovačke. Posle okupacije Čehoslovačke 1939. otpor koji su organizovali omladina i ženske organizacije imala je i druge oblike: omladna je nosila značke „mi ćemo braniti našu zemlju“ a ženske organizacije su pojačale akciju prikupljanja pomoći koja je dostigla maksimum posle napada i okupacije Poljske 1939. To je događaj koji istoriografija poznaje kao početak Drugog svetskog rata. Tada je jedan broj izbeglica našao utočište u sedištima ženskih organizacija i doslovno (Lebl Albala 1943: 21). Žene su se organizovale na način da je prikupljeno stotinu hiljada prijava za volonterski rad u bilo kom poslu u vezi sa zadacima za odbranu zemlje. Paulina Lebl Albala je ovaj pokret nazvala Ženskom odbrambenom službom (Women`s Defense Service )(Isto, 22). Istovremeno Albala svedoči o političkom kontekstu koju su kreirale velike sile koje „su ganjajući sopstvene egoističke interese iznova uspostavile bojna polja u našim dušama – pa zar nisu to radile i mnogo puta u istoriji? - a u skadu sa mnogo puta potvrđenom praksom podsticanja jednog malog narod protiv drugog, šireći svetom prezrivo pisanje i reč o neprekidnom konfliktu balkanskih naroda, o tom „večnom evropskom buretu baruta” (Isto, 22). Posle napada i okupacije Francuske 1940. na dan 14. jula kada je fašistička vojska marširala ispod Trijunfalne kapije u Parizu grupa žena, kako Albala piše, se zavetovala da taj dan neće jesti i piti u znak protesta i znak žalosti. Ono što je usledilo nije bilo u žiži istoriografije koja je nastala posle 1945. Radilo se o potpunom potčinjavanju političkog i ekonomskog života Kraljevine Jugoslavije nemačkim interesima, ali ne samo to:“Od nas je traženo da demonstriramo solidarnost sa našim moćnim susedima kroz sve jače i nedvosmislene dokaze. Mi smo trebali da se prilagodimo njihovom konceptu, da sarađujemo sa njima na svaki način, da usaglasimo naše zakone sa njihovim. Tako je trebalo da počnemo, naravno, prvo sa Zakonom za Jevreje“(Isto, 26). �Kako Albala piše, Vlada Kraljevine Jugoslavije se podelila u vezi sa Zakonom o Jevrejima, a na kraju su usvojene „restrikcije“ 1940. koje su značile zabranu školovanja u srednjim i višim školama za jevrejsku decu i omladinu. Masovne proteste predvodile su ženske organizacije udružene u JŽS i Unije za zaštitu dece Kraljevine Jugoslavije, a u Sarajevu su žene i muškarci različitih nacija organizovali besplatne tečajeve za jevrejsku decu i omladinu kojoj je bilo zabranjeno redovno školovanje. (Isto, 26-27). Posle puča od 27. marta 1941. i masovnih protesta na ulicama Beograda Albala svedoči da je mnogima bilo jasno da Hitler neće mirno primiti ove događaje a odmazda je usledila 6. aprila 1941. bombardovanjem Beograda bez objave rata. Poslednji glas koji se čuo iz još uvek slobodnог Beograda bio je ženski glas, glas voditeljke Radio Beograda tokom dva dana bombardovanja. Ona je između ostalog poručila:„Nemačka avijacija je ubila desetine hiljada beogradskih civila. Prizori koji su usledili posle nečuvenog bombardovanja na Cveti prevazišli su sve moguće predstave užasa. Sve bolnice, sve crkve, sve škole i sve kulturne institucije su uništene. Ali Jugosloveni će ponovo izgraditi još lepšu prestonicu“(Isto, 28). U istoriju Jugoslavije će zatim ući hiljade devojaka i žena svih nacija koje će u Narodnooslobodilačkoj borbi i posleratnoj izgradnji socijalističke Jugoslavije izboriti ravnopravni položaj u odnosu na muškarce i svim sferama života i rada. Podvizi naših pretkinja u borbi za mir i borbi za slobodu i žensko oslobođenje opominju da i pored toga što sve više gubimo ranije osvojena ženska prava još uvek stojimo na njihovim ramenima. To ne smemo zaboraviti. Literatura: Albala, Pauline (1943) Yugoslav Women Fight for Freedom. New York City: The Yugoslav Information Center. Deutsch, Isaak (1976) Trocki – prognani prorok 3. Zagreb: Liber Јанковић, Зорка (1926) Проблем савеза. Земун: Макарије. Lendić, Milica. „Žene i fašizam“. Ženski pokret 3-4. (1935), 62. Petranović, Branko (1981) Istorija Jugoslavije 1918-1978 Beograd: Nolit. Stojaković, Gordana ur. (2001) Znamenite žene Novog Sada I. Novi Sad: Futura publikacije. Stojaković, Gordana (2011) Prilog za istoriju ženskog pokreta u Vojvodini i Srbiji u 19. i 20. veku u: Uvod u rodne teorije. 63-81. Ivana Milojević i Slobodanka Markov (ur). Novi Sad: ACIMSI i Mediterran Publishig. �Стојаковић, Гордана (2012) Милица Томић у: Часопис Жена Милице Томић. 5-16. ур. Весна Недељковић Ангеловски. Нови Сад: Музеј града Новог Сада. Stojaković, Gordana (2012) Rodna perspektiva u novinama Antifašističkog fronta žena (1945-1953). Novi Sad: Zavod za ravnopravnost polova; Stojaković, Gordana (2013). Women`s World (1886-1914): Serbian Women`s Laboratory as an Entrance into the Public Sphere in: Serbian Studies: Journal of the North American Society for Serbian Studies 25 ( No 1). 21-58. ed Ljubica D. Popovich and Lilien F. Robinson (at al.). Bloomington: Slavica Publisher, Indiana University. Ženski časopisi Календар Женски свет. 1910. Земун: Милан Илкић. Женски свет. Нови Сад: Добротворне Задруге Српкиња Новосаткиња бр. 6 (1899) и бр. 4 (1909). Женски покрет/Ženski pokret. Београд: Друштво за просвећивање жене и заштиту њених права/Ženski pokret.бр. 11 – 12 (1921); бр. 9, 10 (1924); бр. 8 (1924); бр. 21-24 (1929); јануар, фебруар, март (1932); бр. 3-4. 1935: 62; бр. 3-4 (1937). Глас Народне женске заједнице. Београд: Народна Женска Заједница бр. 5, 6 (1929). Политика. Владислав Рибникар. бр. 8266-8271 (1931). Југословенска жена. Београд: Вера Јовановић. бр. 12 (1932) Гласник Југословенског женског савеза. Београд: Привредник бр. 5, 6 (1935). Жена данас 1/1936 – 33/1944 (1966) (фототипско издање). Београд: Конференција за друштвену активност жена Југославије. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Istraživački radovi Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Ženski mirovni aktivizam u Jugoslaviji (1900-1941) - Gordana Stojaković Creator An entity primarily responsible for making the resource Gordana Stojaković Rights Information about rights held in and over the resource Gordana Stojaković Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource Srpski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 2-IR Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 1900-1941 Gordana Stojaković Jugoslavija mirovni aktivizam žene http://afzarhiv.org/files/original/a5c0b15bdf49ac1db035530202fcdb6e.pdf 2f89197a512cfcd9da453e7baa36df8f PDF Text Text Gordana Stojaković VIDA TOMŠIČ – ZAŠTO JE UKINUT AFŽ Rad posvećujem mojim savremenicama, Mladim antifašistkinjama Zagreba U Vojvodini borba za redefinisanje položaja žena u javnoj i privatnoj sferi dva i po veka 1 kretala se putevima bez prethodnih uzora koji nisu značili uzlaznu liniju, već često i bolnu regresiju. Višegeneracijska borba žena za sopstvena prava imala je i uzlazne trenutke, a među takvima je i period postojanja Antifašističkog fronta žena Jugoslavije (1942-1953), najmasovnije ženske organizacije, ne samo u Vojvodini i Srbiji, nego i u istoriji savremenih država koje su činile socijalističku Jugoslaviju 2. Period Antifašističkog fronta žena (AFŽ) potrebno je nanovo istraživati i prezentovati zbog iskustva masovnog organizovanja žena i dometa u pogledu osvojenih i praktikovanih ženskih prava. I dok je vreme AFŽ-au istoriografiji donekle poznato kao vreme koje se poklapalo sa obnovom, izgradnjom zemlje, industrijalizacijom i kolektivizacijom (na selu), nedostaje znanje o razlozima za ukidanje organizacije i posledicama koje su zatim nastale. Da li razloge treba tražitiu ideološkom konceptu socijalističke Jugoslavije gde se ravnopravnost žena shvatala u kontekstu dostignutih zakonskih normi i delom ekonomske samostalnosti žena ili (i) u odgovoru na pitanje šta se to promenilo u društvenom i ekonomskom životu socijalističke Jugoslavije da je bilo potrebno ukinuti AFŽ? Zašto nije bilo moguće redefinisati ciljeve i zadatke AFŽ-a, organizacije koja je okupila tako značajan broj žena, organizacije kojoj su žene verovale? U traganju za odgovorima na ova pitanja krenuću od ideološko-političkog konteksta u kome je delovao AFŽ, zatim od strukture AFŽ-a, ciljeva, zadataka i načina rada organizacije. U analizi ciljeva i zadataka organizacije u odnosu na politički i ekonomski kontekst oslanjaću se na prethodna istraživanja o AFŽ-u koje sam započela 2005. Najznačajnije rezultate istraživanja predstavila sam u dva rada: „CD-AFŽ Vojvodine (1942-1953)“ (Novi Sad, 2007) gde sam istraživala istorijski put AFŽ-a, strukturu i način funkcionisanja organizacije, pravce delovanja i efekte rada koji su bili vidljivi u svakodnevnom životu žena Vojvodine i „Rodna perspektiva u 1 Promene ženske situacije u svakodnevnom životu u Vojvodini možemo pratiti počev od sredine 18. veka. U Novom Sadu, na primer, među značajne datume upisujemo događaj kada je Marija Štrajt kao babica postala prva žena gradska službenica (1749) ili kada je Marta Neškova kao prva Srpkinja završila srednju školu (1757) (Stojaković ur. 2001: 25, 63-64 ) . 2 1943-1945. Demokratska Federativna Jugoslavija (DFJ); 1945-1963. Federativna Narodna Republika Jugoslavija (FNRJ) 1 �novinama Antifašističkog fronta žena (1945-1953)“ (Novi Sad, 2012) gde sam dala kritičku analizu osnovne predstave o procesu transformacije položaja žena u Vojvodini u periodu 19451953.analizirajući dominantne narative o ženi (supruga, majka,domaćica, radnica, udarnica, brigadirka, zadrugarka...) u AFŽ štampi i značenja i važnost odabranih tema u odnosu na društveni kontekst.AFŽ štampi 3 je bila najznačajniji kanal prenošenja političkih poruka, reprezentovanja stvarnosti i njenog kreiranja.Čitanje AFŽ štampe do 1950.bilo je obavezna aktivnost organizacija AFŽ-a u Vojvodini (seoskih, gradskih, rejonskih, opštinskih, zadružnih...) koja se najčešće odvijala kroz čitalačke časove gde su se poruke usvajale ne samo prostim čitanjem političkih tekstova, vesti, izveštaja, reportaža, već i kroz razradu nejasnih ili manje jasnih stavova i teza za šta su bile zadužene rukovotkinje čitalačkih časova. Od 1950. žene se iz kategorije polaznica čitalačkih časova sve masovnije prevode u kategoriju pretplatnica AFŽ štampe. U istoriografiji je poznata činjenica da je AFŽ formiran 1942. kao organizacija koja je okupila žene u borbi protiv fašizma. Rad organizacije se zatimkreirao i realizovao u skladu sa ciljevima i planova KPJ, prvo u borbi protiv okupatora, a zatim u izgradnji socijalističkog društva gde su žene imale značajnu ulogu.U takvim uslovima organizacije AFŽ su se kretale odperioda intenzivnog traženjanajefikasnijihformi rada organizacija u sistemu AFŽ-a, koje će ženama „predočiti povezanost njihovih života sa razvojem čitave zajednice“ (Tomšič prema Stojaković, 2012:162)dopolitičkih poruka počev od 1950. da su žene u razvijemim delovima Jugoslavije „postigle ravnopravnost“(Tomšič prema Stojaković, 2012: 158).Politička odluka 4 o gašenju organizacije doneta 1950., ali AFŽ je bio tako čvrsto povezan sa procesima obrazovanja žena, njihovog uključenja u politički i privredni život zemlje kao i rešavanje svakodnevnih životnih problema, da je demontiranje organizacije trajalo gotovo tri godine (Stojaković 2007, 2012). 3 Sistem AFŽ štampe je bio zasnovan na hijerarhiji gde je Žena danas bila mesečnik koji je prenosio aksiomatske poruke, ili kako se tada govorilo direktive i to liderkama srednjih i i nižih odbora AFŽ-a, a svi ostali AFŽ listovi su prema matrici koju je kreirala Žena danas prenosili političke poruke, prezentovali i kreirali stvarnost na makro (politički plan) i mikro planu (svakodnevni život). 4 Ovo nije bilo prvo preispitivanje KPJ o potrebu da postoji AFŽ kao posebna organizacija žena. Prvi takav slučaj zabeležen je 1944. kada su organizacije AFŽ u Vojvodini delovale u skladu sa potrebama žena a ne u odnosu na prioritete koje su davali partijski čelnici. Tada je Jovan Veselinov-Žarko, sekretar Pokrajinskog komiteta KPJ za Vojvodinu pismom upozorio Pokrajinski odbor AFŽ-a Vojvodine da postoji opasna tendencija osamostaljivanja AFŽ-a, odvajanja AFŽ-a a u neku potpuno samostalnu organizaciju (Stojaković, 2007). Ovu situacije u korist postojanja AFŽ-a rešila je Mitra Mitrović obrazlažući da to nije organizacija koja se isključivo bavi pitanjem žena već je to pokret žena u borbi protiv fažizma (Stojaković, 2012: 42-43). 2 �Na putu ulaska žena u privredu, aktivnosti AFŽ-a u periodu do 1950. kreiranesu u većoj ili manjoj meri u skladu sa tim procesom kroz mnogobrojne aktivnosti: edukacija za nova zanimanja, pomoć oko organizovanja obdaništa, jaslica, edukacija vaspitačica za jasle, stajanje u redu u prodavnicama umesto zaposlenih žena..). AFŽ akivnosti kulturnog uzdizanja žena bile su povezane sa svakodnevnim životom žena. Prevashodno se radilo o kursevima opismenjavanja, seminarima, savetovalištima za reproduktivno zdravlje, zdravlje trudnica i dece, kursevima za različita zanimanja ili znanja, čitalačkim časovima, organizovanim posetama bioskopu, pozorištu.. jednom rečju korpusu sinhronizovanih aktivnosti koje su bile temelj aktivnim ženskim ulogama: politički aktivna žena, žena koja se obrazuje, zaposlena žena (Stojaković, 2012: 71-75). Prethodna istraživanja o AFŽ-u Vojvodine i AFŽ štampi iznedrila su činjenicu da je počev od 1950. jedan broj zaposlenih žena vratio u kuće. Stabilizacija privrednih prilika počev od 1950. učinila je daviše nije bilo potrebe za tako obimnim angažovanjem radne snage kao što je to bio slučaj u prvim godinama stvaranja socijalističke Jugoslavije, kada su žene bile izvor nedostajuće i tako potrebne radne snage za obnovu i izgradnju zemlje. Zatim, počev od 1950. prelazak na samoupravljanjeznačio je i prelazak na proizvodnju koja je trebala da pokaže pozitivan rezultat ili rentabilnost, a to je u mnogim situacijama značilo da su mnoga obdaništa i jaslice predstavljala teret 5 pa su zatvarana 6. U takvoj situaciji jedan broj zaposlenih žena je napustio posao. Trend povratka u kuće je dobio razmere koje su zahtevale Titov komentar i upozorenja da je borba za dinar, gde su se žene teže primale na posao i lakše otpuštale iz fabrika sadržala u sebi „protivsocijalističku tendenciju“ (Tito, Žena danas 112 (1953): 1). Treba dodati i činjenicu da je počev od 1948, 1949 i 1950. donešeno je nekoliko uredbi o materijalnoj pomoći za porodice sa decom i zaštiti trudnih majki. Recimo Uredbom 7 Savezne Vlade o materijalnoj pomoći za decu radnika i nameštenika u novcu i bonovima se pored dečijih dodataka garantovala 5 Uredbom o osnivanju dečjih jasala i vrtića iz 1948. predviđa se da se ona osnivaju u preduzećima, ustanovama i organizacijama ako ima više od 20. dece zaposlenika čiji su roditelji za to zainteresovani. Ista Uredba određuje da se pri izgradnji novih preduzeća ustanova, organizacija gde će raditi više od 200 radnika moraju projektovati prostorije za dečje jasle koje će izdržavati ta preduzeća, ustanove i organizacije (Zora, avgust-septembar 1948: 15). 6 Takvi slučajevi naročito su bili prisutni u seljačkim radnim zadrugama u Vojvodini počev od 1951. kada su mnogi rukovodioci i predsednici zadruga smatrali da zbog materijalnih troškova održanja brigu o dečjim obdaništima treba da preuzmu zadružni savezi (Stojaković, 2012: 82). 7 Ovoj Uredbi je prethodila Uredba o zaštiti trudnih žena i majki dojilja (1949) gde između ostalog stoji i ovo: “Ako u domaćinstvu nema ko da neguje dete, majka dojilja ima pravo da radi četirui sata jednokratno sa pravom na 75% plate po vremenu, ili da puno radno vreme deli na dvokratno a po sporazumu sa rukovodiocima ovo može da se produži sve dok dete ne navrši 3 godine”.. (Glas žena br. 11(1950): 6). 3 �i jednokratna novčana pomoć 8 koja se isplaćivala kod rođenja trećeg deteta (i dvoje žive dece). Ove iznose obezbeđivala je država iz saveznog budžeta i doprinosa zadružnih i državnih organizacija i time s jedne strane sprečeno da privredne organizacije ne zapošljavaju radnike s decom, a s druge stane ovako visok iznos, naročito za porodice sa puno dece, opredelio je jedan deo zaposlenih žena da napusti posao. Jedan značajan broj žena, koje su netom ušle u privredu, zbog nasleđene nejednakosti je često bila niže obrazovana ili kvalifikovana radna snaga, koja je prva ostajala bez posla u situaciji opšte racionalizacije u privredi. Odlazak u kuće olakšavala je i činjenica da su se mnoge žene posle pet godina obnove i izgradnje zemlje osetile zamor našavši se u beskrajnom prostoru između udarništva i dvostruke opterećenosti - na poslu i kod kuće (Stojaković, 2012: 70).Od žena se očekivalo izuzetno radno angažovanje u privrednom, političkom životu, ali i u okviru ekonomije nege i brige (Stojaković, 2012: 77-83). Pri tom još uvek je dominirala podela na muške i ženske poslove pa su žene pored osmočasovnog rada u privredi, uslugama u institucijama sistema morale da obave i sve druge, tradicionalno ženske poslove. Takav rad u kući je za ženu bez dece trajao i do 9 sati dnevno a za ženu sa dvoje dece i do 15 sati dnevno i to bez neradnih dana(Milošević prema Stojaković, 2012: 77). Iskustvo Antifašističkog fronta žena (AFŽ) 9 se ne može posmatrati kao ženski aktivizam koje je imalo podjednak intenzitet i domete u svim delovima socijalističke Jugoslavije i pored toga što je bio utemeljen na istom ideološkom planu ženske ravnopravnosti, zakonima koji su to potvrđivali i državnim finansijama koje su u nekim domenima podržavali izlazak žena iz porodičnog kruga (plaćeno porođajno odsustvo, jaslice, obdaništa, zdravstvena zaštita, školovanje, briga o trudnicama, dojiljama i deci). Razloge 10 za to treba tražiti u nejednakom privrednom i kulturnom razvoju pojedinih delova FNRJ i razlikama koje su proisticale iz 8 Radilo se o iznosu od 3000 dinara, a jednokratna novčana pomoć se povećavala se za 1000 dinara za svako novorođeno dete koje ostane živo, tako da se kod rođenja desetog deteta koje ostane živo roditeljima isplaćivao iznos od 10.000 dinara. U isto vreme dečji dodaci su bili mesečni iznosi koji su se kretali u rasponu od 175 do 500 dinara. Treba reći da je uvođenjem dodataka za decu ukinuto državno izdržavanje internata, učeničkih i studentkskih domova, ali je još jedno vreme veći deo rashoda dečjih vrtića, obdaništa, jasli snosila država (Glas žena br. 11(1950): 6 ). 9 AFŽ Jugoslavije je bio krovna organizacija svih republičkih organizacija AFŽ-a, ali u isto vreme nesamostalna organizacija jer je prema Statutu bila kolektivni član Narodnog fronta Jugoslavije. Pokrajinska organizacija AFŽ-a Vojvodine bila na vrhu vertikale koju su činile seoske, gradske okružne i sreske organizacije AFŽ-a. U isto vreme Pokrajinska organizacija AFŽ-a Vojvodine je bila sastavni deo AFŽ-a Srbije. 10 Primer ove različitosti je Srbija gde se u Vojvodini već dva veka pre AFŽ-a podržavalo obrazovanje ženske dece i izlazak žena u javnu sferu, gde su dometi organizacija AFŽ-a bili značajni i Kosmeta gde od 1945. počinje borba za izlazak jednog broja žena iz kuće, skidanje zara i feredža (Stojaković, 2012: 74). 4 �patrijarhalnih normi oslonjenih na različite verske tradicije. U vezi sa konkretnim rezultatima AFŽ-a u svakodnevnom životu žena, ovde ću se pozivati isključivo na iskustvo vojvođanskog dela organizacije (Stojaković, 2007). Ideološki plan i političke zadatke koje je organizacija imala, kao organizaciona forma KPJ za rad među ženama (Tomšič prema Stojaković, 2012: 173), pratiću kroz referate, govore i tekstove Vide Tomšič, predsednice 11Centralnog odbora AFŽ-a Jugoslavije (1948-1953) i članice Centralnog komiteta KPJ, objavljene u AFŽ štampi u mesečnicima 12: Žena danas (AFŽ Jugoslavije)Zora (AFŽ Srbije) i Glas žena (Pokrajinski odbor AFŽ-a Vojvodine) u periodu 1948-1954. Politički rad Vide Tomšič spada u nepoznato nasleđe borbe jugoslovenskih žena za sopstvena prava i zaslužuje jedan poseban osvrt, makar o događaju kakav je ukidanje AFŽ-a, naročito zbog činjenice da je u periodu 1948-1953 bila liderka AFŽ-a Jugoslavije odgovorna za rad organizacije. Cilj mi je da analizom političkih stavova koje je članstvu prenosila Vida Tomšič analiziram argumentaciju o ukidanju AFŽ-a i to u kontekstu potreba koje su bile prikazane u izveštajima i reportažama o radu organizacija AFŽ-a u Vojvodini. Koristila sam metode analize diskursa u analizi teksta (Vasić, 1995; Savić, 1993) i metoduanalize sadržaja(Šušnjic, 1973). Jedinica analize je tekst i njegovi delovi (paragrafi).Za analizu sam odabrala sledeće tekstove Vide Tomšič: „Masovni politički rad među ženama – jedan od najvažnijih zadataka AFŽ-a“,Zora, januar 1948. 9-10;„Partija je pokazala ženama pravilan put njihove borbe“,Zora, avgust-septembar 1948. 13;„Organizacioni zadaci AFŽ-a“,Zora, oktobar 1948. 4-6.;„U izgradnji socijalizma mi idemo putem koji nam je ukazao Peti kongres KPJ. Iz referata drugarice Vide Tomšič na svečanoj akademiji povodom proslave 8. marta“,Zora mart 1949. 1-3; „Žene Jugoslavije u borbi za izgradnju socijalizma“, Glasžena, mart 1949. 1-3; „Zadaci i rad organizacije AFŽ-a u socijalističkoj rekonstrukciji sela“,Zora juni 1949. 1-2; „Kako treba raditi u našoj organizaciji“,Glas žena, septembar 1950.1-3; „Kako treba ubuduće raditi među ženama“,Zora, oktobar-novembar 1950. 2-5; „Povodom 8. marta - Uloga žena u socijalističkoj izgrdnji. Pretstavnica Antifašističkog fronta žena Jugoslavije i član CK KPJ drugarica Vida Tomšič 11 Vida Tomšič je do II Kongresa AFŽ-a Jugoslavije (1948) bila članica Glavnog odbora AFŽ-a Slovenije a od II Kongresa AFŽ-a Jugoslavije predsednica Centralnog odbora AFŽ-a Jugoslavije. 12 Žena danas je bio mesečnik štampan u Beogradu u period 1943-1981, Glas žena je bio mesečnik štampan u Novom Sadu u periodu 1948-1950, Zora je bio mesečnik štampan u Beogradu u period 1945-1961. Pokrajinski odbor AFŽ-a Vojvodine štamao je i listove na mađarskom jeziku - Dolgozó Nő (Vajdasági Dolgozó Nő) (19461951)i na rumunskom jeziku Femeia nouă (1950-1953). 5 �održala je 7. marta preko Radio Ljubljane ovaj govor“, Ženadanas br 93. 1952. 1,7 “; „Referat Vide Tomšič- Mesto i uloga ženskih organizacija u današnjoj etapi razvitka socijalističkih društvenih odnosa“, Žena danas . br. 112. 1953. 6-12.U korpus tekstova za analizu uvrstila sam i poglavlje „Uloga ženskih organizacij“ u knjizi „Ženska v razvoju socijalistične samoupravne Jugoslavije (Tomšič 1980: 73-78), koje je Vida Tomšič napisala o AFŽ-u skoro tri decenije posle gašenja organizacije. Parametri za kritičku analizu su političke poruke u vezi sa ciljevima, zadacima i načinom rada AFŽ-a i tako oglašene uloge žena (radnica, udarnica i/ ili majka i negovateljica) u periodu 1948-1949 i 1950-1953. Rezultat analize će potvrditi ili osporiti rezultate prethodnih istraživanja o AFŽ-u Vojvodine i rodnoj perspektivi AFŽ štampe da su liderke AFŽ-a bile predstavnice politike KPJ prema ženama a ne autentične predstavnice ženskih interesa i potreba i da je AFŽ ukinut odlukom KPJ suprotno interesima i volji članica organizacije. AFŽ je najšira organizacija žena koja treba da od njih stvori svesne graditelj(k)e socijalizma (1948-1949) Jedna od teza Vide Tomšič u periodu poleta AFŽ-a je da je to organizacija koja ima „mogućnosti najšireg obuhvatanja radnih žena i majki“ i kapacitet da se kroz mnoge aktivnosti bori protiv „ropske prošlosti koja se pokazuje u mnogim stvarima u svakodnevnom životu žena“ (Tomšič Zora, januar 1948: 9-10). Da bi žene mogle da se uključe u procese građenja socijalističkog društva AFŽ je morao da osmisli i organizuje masovni politički rad koji bi objasnio nužnost povezanosti života žena sa razvojem socijalističkih društveno-političkih odnosa. Bio je to proces „izgradnje novog socijalističkog čoveka“ (Isto, 10) koji je podrazumevao i ženu, izgradnja novih odnosa među polovima gde je žena bila pozvana da ravnopravno sa muškarcima uzme učešće u privrednom, kulturnom i političkom životu zemlje. To nije bio jednostavan ni lak zadatak jer su žene morale da savladaju viševekovno nasleđe opresije i nejednakosti ili ropskog položaja čije je uzroke Vida Tomšič objašnjavala tradicionalnim marksističkim stavovima o postojanju „privatnog vlasništva i klasnog društva“ (Tomšič Zora, avgust-septembar 1948: 1). Nužnost masovnoh organizovanja žena, njihovog mobilisanja i uključivanja u projekat izgradnje socijalizma Tomšič je videla kao uslov bez koga se ne može i to potkrepila Lenjinovim 6 �stavom da se socijalistički prevrat ne može desiti bez masovnog učešća žena (Isto, 1), ali ne bilo kakvog učešća već da se moraju „podići najniži slojevi do istorijskog stvarališta“ (Isto, 3). Prihvatiti istorijsku odgovornost u kreiranju novog, boljeg položaja žena bio je proces menjanja svesti samih žena, podizanje opšteg nivoa obrazovanja žena, a to je uključivalo i političku edukaciju. U tom kontekstu AFŽ je imao cilj i odgovornostda kroz masovni politički rad žene transformiše u „svesne graditelje socijalizma“ (Isto, 3). Pored ideloško-političke osnove na kojima se gradila nova ženska situacija nezaobilana stepenica su bili zakoni. U „novoj Jugoslaviji“ zapisala je Tomšič „žensko pitanje kao takvo ne postoji“ jer je rešeno „s pitanjem vlasti“ koja je „u rukama radnog naroda“. Iz toga proizlazi da Ustav FNRJ i odgovarajuće zakonodavstvo „ozakonjuju prava žena u svim oblastima političkog, ekonomskog i društvenog života“ (Isto, 3). Da bi žene mogle da koriste prava koja im pripadaju morale su da saznaju o njima, a za to su bile zadužene posebne sekcije AFŽ-a i AFŽ štampa. U organizacionom smislu organizacije AFŽ-a je trebalo da budu „gipke u svojim formama“ da osluškuje potrebe žena u svakodnevnom životu i da“ inicijativu žena pravilno povežu sa opštim zadacima izgradnje socijalizma“ (Tomišč Zora oktobar 1948: 2). U svakodnevnom životu te gipke organizacione forme koje su mogle da se prilagode potrebama žena „po pojedinom pitanju“ su bili aktivi (a negde sekcije) od kojih su mnogi formirani ili gašeni u odnosu na situacije u svakodnevnom životu. Među stalnim aktivima 13 bili su oni koji su se bavili ulaskom žena u privredu, obrazovanjem žena, zaštitom majki i dece, a među ad hock su bili aktivi za: pomoć porodiljama, pomoć kolonistima, čekanje u redu za snabdevanje umesto zaposlenih žena iz organizacije, borbu protiv gubara, praktičnu nastava o novim načinima proizvodnje povrća... Druga organizaciona forma rada organizacija AFŽ-a su bili masovni skupovi poznati kao konferencije AFŽ-a, gde se nije moglo voditi računa o različitim potrebama i interesima žena. Vida Tomšič je konferencije AFŽ-a okarakterisala kao prevaziđene forme rada uz ogradu da se 13 U svakodnevnom životu se dešavalo da se u aktivu o savremenom povrtarstva utvrdi da postoji jedan broj nepismenih žena ili da se ustanovi da je potrebno organizovati predavanja o ličnoj higijeni, suzbijanju vašaka, bolesti prljavih ruku ili kako održavati higijenu u domaćinstvu... ili se pokazala potreba za aktivima za za umlade majke na temu zakonske zaštite majki u radnom odnosu. To je značilo da su aktivnosti kreirane u odnosu na potrebe koje su se sukcesivno izkazivale u svakodnevnom životu žena određenog mesta i opštine. 7 �ne sme „doneti zaključak da ne treba više sazivati opšte konferencije žena na teritoriji osnovne organizacije“ naročito u vezi sa: povećanjem broja žena u zadrugama, povećanjem produktivnosti rada, pitanjima ishrane i snabdevana (školskih kuhinja i menzi), političkim pitanjima i problemima zaštite majkii dece (Isto, 2-3). Ona je zaključila da još uvek „postoji potreba, negde veća negde manja posebnog rada sa ženama pa s tim i posebnih konferencija AFŽ“ (Isto, 3). Pored ovih organizacionih formi koji su obuhvatali svo članstvo AFŽ-a obično u mesnim, organizovala su se savetovanja (edukacija) rukovotkinja aktiva, osnovnih i sreskih organizacija AFŽ-a jer je formiranje rukovodećih struktura AFŽ-a na sreskom i opštinskom nivou bio uslov za sistematski i kontinuirani rad čitavog AFŽ sistema 14. Uz sve prethodno Vida Tomšič podvlači značaj plana uključivanja žena u rad Narodnih odbora, sindikata i uključivanje aktivistkinja AFŽ-a na političke seminare KPJ i Narodnog fronta. Organizacije AFŽ-a definisanim navedenim ciljevima i organizacionom strukturom trebale su da tokom 1948-1949. omoguće članicamada daju „sve svoje snage“da bi se masovno uključile u privredu i kao „radnice, udarnice, novatori“ gde će „raditi direktno na ostvarenju zadataka industrijalizacije“, a „radne žene na selu“ će biti „u prvim redovima borbe za socijalistički preobražaj sela“ (Tomšič,Glas žena mart 1949: 3). Na kraju ovog niza aktivnih ženskih uloga koje su oglašene kao najpotrebnije Vida Tomšič je pomenula i učiteljice, vaspitače i negovateljice koji će da „vaspitaju naše mlado pokolenje da iz njega rastu novi graditelji socijalizma“ (Isto, 3). Tokom 1948 i 1949. uobičajen diskurs podrazumevao je afirmativni prikaz uloge KPJ i druga Tita u razvoju jugoslovenskog socijalizma i osudu napada na rukovodstvo KPJ i Titaobznanjenu u Rezoluciji Informbiroa 15 1948, koju su, kako piše 14 Da bi se podržao sistem AFŽ-a od 1947. uvedene su profesionalne funkcije počev od gradskih ili mesnih odbora AFŽ-a. To je rezultiralo boljom organizovanošću unutar AFŽ sistema i uvođenjem komplikovanog sistema evidencije i statistike koja pruža dobar uvid u sve aktivnosti žena počev od osnovnih do republičkih organizacija i na kraju AFŽ-a Jugoslavije. Centralni odbor AFŽ-a Jugoslavije dao je uputstva glavnim sreskim i gradskim odborima AFŽ-a o vođenju statistike. Cilj je bio uvesti „knjigu rada“ koju su osnovne jedinice organizacije uvek morale uredno da vode. Bilo je potrebno i nužno znati koliko u organizacijama ima „ženskih glasača, koliko je žena obuhvaćeno radom organizacije, koliko je aktiva po pojedinim pitanjima...“ (Stojaković, 2007). Da bi se to ostvarilo osmišljeno je 12 vrsta formulara u zavisnosti od toga koji odbor popunjava i kom odboru AFŽ-a šalje. U formularima su se nalazile sledeće rubrike: naziv sela odnosno osnovne organizacije, čitalačke grupe /broj grupa, broj obuhvaćenih žena/, broj seoskih odbornica /odbornice AFŽ-a/,broj održanih sednica za 3 meseca, jer su se izveštaju slali tromesečno/,žene u dobrovoljnim radnim akcijama, konferencije /broj, broj žena/, aktivi /12 grupa aktiva/: čitalačke grupe, analfabetski tečajevi, domaćinstvo, pomoć trudnim ženama i porodiljama, pravilna nega novorođenčadi, uredno pohađanje škole seoske dece, živinarstvo, povrtarstvo, kuvanje... (Stojaković, 2007). 15 Međunarodna organizacija komunističkih i radničkih partija –Informbiro je posebnom Rezolucijom osudio KPJ jer „zataškava klasnu borbu u jugoslovenskom društvu, naročito na selu gde jača kulački element...“ (Petranović 1981: 8 �Tomšič,„radnici i radnice i svi radni ljudi naše zemlje“ sa „čuđenjem, ogorčenjem i gnušanjem“ odbacili (Isto, 2). Rezolucija Informbiroa je podstakla akcije AFŽ-a u korpusu projekta „socijalistički preobražaj sela“ koje su za cilj imale uključenje što većeg broja žena u zadruge, otvaranju stalnih i sezonskih obdaništa, akcije opismenjavanja i edukacije žena na selu na planu zdravstvene kulture, ženskih prava, političke kulture i veština za svakodnevni život (kursevi šivenja, kuvanja, spremanja zimnice i sl.). Pišući o zadacima AFŽ-a u okviru projekta socijalističke rekonstrukcije sela Tomšič je naglasila kao primarni zadatak AFŽ-a pomoć oko osnivanja i učvršćivanja seoskih radnih zadruga i uključivanje žena u njih, zatim politički i edukativni rad u vezi sa pitanjima setve, otkupa, poreza, borba protiv stočnih i biljnih bolesti i sl. (Tomšič,Zora jun 1949: 2). Organizacijama AFŽ Tomšič je poručila da u pasivnim krajevima od siromašnog seljaka/seljanke ne treba praviti zadrugara već „od njih napraviti industrijske radnike“ jer je „ogromna oskudica radne snage u našoj industriji“ (Isto, 2). Šta se dešavalo u svakodevnom životu žena Vojvodine u periodu 1948-1949. saznajemo iz zapisnika sa sastanaka PO AFŽ-a Vojvodine, evidencije AFŽ-a, reportaža i izveštaja objavljenih u AFŽ štampi. Kako je u referatu povodom 8. marta zabeležila funkcionerka Pokrajinskog odbora AFŽ-a Vojvodine, Zora Krdžalić- Zaga 1948. u Vojvodini je od 400.000 žena 340.000 bilo u AFŽ-u, 290.000 aktivno i u Narodnom frontu, oko 50.000 zaposleno u preduzećima a među zaposlenima je njih 6.348 bilo na funkcijama u sindikatu (Stojaković, 2012: 44). Politički plan KPJ aktivistički podržan AFŽ-a Vojvodine rezultirao je sledećim činjenicama: 1948. su Vojvođanke u proizvodnji 16 činile 20% radništva, a u 1949. – 32,2% svih zaposlenih radnika, od toga njih 1.940 bilo je uključeno u industriju kao povremena radna snaga (Stojaković, 2012: 68-69). Evidencija AFŽ-a za 1948. pokazala je da je u 26 vojvođanskih srezova u zemljoradničkim zadrugama bilo 66.608, a u seljačkim zadrugama još 18.362 žena (Stojaković, 2012: 75). 477) Od 1948. Kada je Rezolucija Informbiroa donesena do 1952. FNRJ će biti pod snažnim političkim i ekonomskim pritiskom socijalističkog bloka na čijem čelu je bio SSSR. 16 Svakodnevni život zaposlenih i društveno aktivnih žena se potpuno promenio u odnosu na period pre II svetskog rata. Jedan radni dan u fabrici čarapa „Vukica Mitrović“, opisan u Glasu žena (br. 1. 1948: 5) u članku „Novi život naših radnica“ daje informacije o tome. Radni dan radnica započinjao je u 5 sati. Udarnički su radile do 13 sati. Od 13 do 14 sati organizovane su čitalačke grupe i politički kružoci, jer je bilo potrebno edukovati žene za politički rad, upoznati ih sa njihovim pravima da bi mogle da koriste sve pogodnosti koje im je novo društveno uređenje zakonom garantovalo. Posle ovako strukturiranog radnog vremena žene je čekao još jedan radni dan u kući, a za jedan deo radnica i aktivnosti u AFŽ-u, Narodnom frontu, sindikatu. 9 �Na izborima za članove mesnih, sreskih i pokrajinskog narodnog odbora u 1949. u Vojvodini je glasalo 95,6% žena (Stojaković, 2007). U isto vreme broj žena u narodnim odborima je bio nizak što je bila posledica predrasuda u odnosu na žene, ali i nespremnosti žena da se aktivnije uključe u političke aktivnosti. Ipak i tu su primećeni pozitivni pomaci. Tako se broj odbornica u narodnim odborima u Somboru „povećao sedam puta“ u odnosu na prethodne izbore (Stojaković, 2007).U Vojvodini je 1949. bilo 8.994 nepismenih žena a do kraja 1949 opismenjeno je 4.500 žena (Isto, 2007). AFŽ Vojvodine je kao jedan od prioriteta imao zadatak da radi na što većem uključivanju žena u zadruge. Konkretni zadaci aktivistkinja AFŽ-a su bili vezani za organizovanje kuresva i predavanja o poslovima i dužnostima žena u zadruzi, briga o deci kroz organizaciju obdaništa i organizovanje kurseva i predavanja u vezi sa savremenom proizvodnjom. (Stojaković, 2007). Da bi podržali radno angažovanje žena AFŽ je bio angažovan u pripremama za otvaranje institucija za zbrinjavanje dece i njihovo održanje. Samo u periodu 1948/1949. između dve proslave Dečje nedelje u Vojvodini je otvoreno 7 dečjih jaslica, 5 dečjih vrtića, 58 savetovališta za odojčad i 19 mlečnih restorana (Stojaković, 2012:137). Žene Vojvodine su u periodu 1948-1949. snažno iskoračile u javni život kao radnice, udarnice, politički aktivne žene a AFŽ jesvojim aktivnostima ušao u gotovo sve domove u Vojvodini. AFŽ treba da pruži pomoć narodnoj vlasti u pitanjima majke i djeteta (1950-1953) Na savetovanju gradskih organizacija AFŽ-a u junu 1950. u Zagrebu Vida Tomšić je u diskusiji o planiranim aktivnostima AFŽ-a pošla od premise da „smo u izvjesnoj mjeri, ako se to može kazati za cijelu zemlju, jedan od naših zadataka prilično izvršili... u izvjesnom smislu u nekim djelovima naše zemlje a naročito u gradovima, već postigli da je žena ravnopravna“ (Tomšič,Glas žena septembar 1950: 1). Kako je dalje objasnila Tomšičradilo se o ravnopravnosti koja nije bila samo na nivou ideologije i zakonaveć o transformaciji koja se desila u samim ženama tako da se „žena osjeća ravnopravnom“ (Isto, 1). Sledeća teza koju je iznela Tomšič je da je proces „podizanja žena“ do „političkog nivoa“ na kojem su muškaci je završen, uz dodatak da se radilo o nekom neodređenom korpusu žena koji je označen kao „prosječno govoreći“ (Isto, 1). Iz toga proističe da je s jedne strane nepotrebno politički edukovane i motivisane žene zadržavati u AFŽ-u jer one mogu da nastave rad u Narodnom 10 �frontu i KPJ, a s druge, da postoji jasna spoznaja da proces transformacije ženske situacije nije podjednak u svim delovima Jugoslavije, jer „ima nacionalnih manjima, žena pod feredžom koje još neće da idu zajedno sa muškarcima“ (Isto, 1-2).Rad organizacija AFŽ-a se u periodu koji sledi morao transformisati tako da se prilagodi potrebama svake sredine i to počev od direktivnog instruisanja (u zaostalim sredinama) do čvršćeg povezivanja sa lokalnim organima vlasti i KPJ gde će žene koje su politički edukovane uključivati u aktivnosti, ali ne tako što će prihvatati „ samo ženske probleme“ (Isto, 2). Zadaci koje će žene preuzimati u Narodnom frontu nisu samo ženska već društvena briga, mada „će se odvajati izvjesna pitanja koja leže ženama i koja su u tom smislu ženska pošto ih mi rješavamo, ali mi ćemo na nekom terenu uzeti na sebe svakojaka druga pitanja: pitanje higijene stanova i smrtnosti djece, pitanja suzbijanja bolesti, epidemije malarije, sifilisa i drugih ... (Isto, 2). Pored transformacije načina rada AFŽ-a i potrebe tešnje saradnje sa lokalnim vlastima organizacije Tomšič je smatrala da AFŽ-a treba transformisati tako što će se ukinuti profesionalne funkcije jer nisu doprinele većoj aktivnosti žena, već su ih, kako je tvrdila Tomšič, kočile. Umesto plaćenih odbornica i rukovotkinja AFŽ-a Tomšič je zagovarala uspostavljanje dobrovoljnosti na način da se u organizacije i rukovodeća tela AFŽ-a biraju žene koje će, uz svoj svakodnevni rad, volonterski raditi u AFŽ-a. Ugradovima,gde seočekivalo da ovaj predlog ima uspeha, to su trebale da budu: profesorice, doktorice, pravnice, domaćice i sl. koje bi bile u stanju „da zajednički prodiskutuju probleme i da daju osnovne smjernice za rad sa ženama“(Isto, 2).Uz profesionalni rad u organizacijama AFŽ-a, kako je obrazlagala Tomšič, trebalo ukinuti evidenciju i statistiku jer je „postala arhivski materijal i nije nam ništa pokazivala“,a ostaviti „osnovnu evidenciju da bi gradski odnosno kotarski (oblasni) odbor znao gdje ima i koliko osnovnih organizacija, da zna koliko ima sela da prema tome može uglavnom rukovoditi, a za ostalu aktivnost žena ne treba da se bojimo da će spasti“ (Isto, 2).Jednom rečju organizacije AFŽ-a treba što tešnje da se povežu sa Narodnim frontom jer će „onda biti jasno šta će žene raditi“ (Isto, 3). Tomšič je imenovala aktivnosti i zadatke kojima organizacije AFŽ-a treba da se bave u periodu koji dolazi: pružanje pomoći radnoj majci, zaštita matere i materinstva, ishrane u gradovima i raspodele mleka preko Međunarodnog dečjeg fonda. Za veći deo članica AFŽ-a novine u radu organizacije koje je izložila Tomšič, a prenela AFŽ štampa, bile su neočekivani i što je još važnije nejasane. Ovo se posebno odnosilo na odnos AFŽ-a i Narodnog fronta. Kako se pokazalo u nekim organizacijama je shvaćeno „da AFŽ-a 11 �nema, da nije potreban“, a u drugim da je i dalje bio „AFŽ jedina forma rada među ženama“ („Šta se na Kongresu odlučilo i kako da radimo“,Žena danas 81 (1951): 1). Ono što je bilo sasvim jasno je da je KPJ imao novi plan za AFŽ, koji je u načelu obrazložen potrebom da se program i organizaciona struktura organizacije uvedu u novi ciklus društvenog razvoja - kao „jedan korak u daljem razvijanju socijalističke demokratije“ (Isto, 1). Da bi se pojasnile stvari Izvršni odbor Centralnog odbora AFŽ-a Jugoslavije, kojim je predsedavala Vida Tomšič, jasno je poručio: „Celokupnim masovno-političkim i kulturno-prosvetnim radom među ženama treba da rukovodi Narodni front“, organizacije AFŽ-a treba da budu sekcije „odgovarajućeg“ odbora Narodnog fronta koja treba da predlažu šta treba raditi među ženama (Isto, 1). Odbori AFŽ-a su u tom novom programu trebali da budu i „komisije odgovarajućih tela Partije i Fronta koji prate podizanje političke svesti žena i sve pojave koje se na terenu dešavaju“ (Isto, 1). Obrazloženje za ovaj zaokret je bilo da je AFŽ nedovoljno politički radio među ženama. Nejasne direktive o novom načinu rada AFŽ-a pogodile su i sistem vertikalne povezanosti organizacije, koji u nekim delovima bio prekinut, što je uz ukidanje profesionalnih funkcija učiniloda u mnogim organizacijama AFŽ-a „ rad prestane“ (Isto, 2). Izvršni odbor Centralnog odbora AFŽ-a je čak zaključio da „nepostojanje osnovne organizacije AFŽ-a ne znači u isto vreme i nepostojanje odbora AFŽ-a na toj teritoriji“ (Isto, 2). Plan je bio da se unutar Narodnog fronta organizuju aktivi žena po pojedinim pitanjima koji bi se vremenom razvili „u samostalna društva“ 17 (Isto, 2). Peti plenum Centralnog odbora AFŽ-a Jugoslavije je oglasio najvažnije zadatke i uloge namenjene ženama na način gde se sugeriše da je to proizvod volje samih žena: „žene Jugoslavije najviše su zainteresovane za dobar rad ustanova za zaštitu majki i dece“ (Žena danas 84-85 (1951): 2). Da je socijalistička Jugoslavija ušla u novu fazu razvoja društvenih odnosa,gde se preispitivao položaj žena, a u tom kontekstu i ženski aktivizam u okvirima AFŽ-a, svedoči govor Vide Tomšič održan povodom 8. marta 1952. U uvodnom delu Tomšič je pošla od osnovne teze „istinske“ ravnopravnosti žena koja je značila aktivno učešće žena u društvenoj proizvodnji, njihovoj ekonomskoj nezavisnosti „koja im jedina daje mogućnost da se u životu stvarno osećaju nezavisnim i samostalnim“ (Tomšič,Žena danas 93 (1952): 1). Radilo se, kako je objasnila 17 U sladu sa tim Izvršni odbor Centralnog odbora AFŽ-a Jugoslavije je doneo odluku o osnivanju Udruženja univezitetski obrazovanih žena, jedine građanske ženske organizacije (osnovane 1927 u Kraljevini SHS) kojoj je dozvoljeno da obnovi rad u socijalističkoj Jugoslaviji. Inicijativni odbor organizacije izabran je 18. aprila 1951. u Beogradu u prostorijama Narodnog fronta (Žena danas 83 (1951): 8). 12 �Tomšič o tome da je svakoj ženi data mogućnost da se obrazuje, zaposli, profesionalno afirmiše i da za isti rad budu isto plaćena kao muškarci. Pitanje iskoraka iz porodičnog kruga i reproduktivnog rada žena kao ograničavajućeg faktora za učešće žena u društvenoj proizvodnji u socijalističkoj Jugoslaviji,kako je rekla Tomšič, nije nestalo već se zaoštrilo. S jedne strane proces industrijalizacije socijalističke Jugoslavije zahtevao je uključenje žena u proizvodnju, a s druge strane zaostala domaćinstva zahtvala su njihov ogroman rad. Modernizacija domaćinstva prema Tomšič nije bila „prioritet socijalističke izgradnje“, a značilo je osnivanje servisnih ustanova, zanatstva i usluga, razvoja prehrambene industrije i poboljšanjem sistema snabdevanja (Isto, 1). Uvođenje samoupravljanja Tomšič je pozdravila kao korist za društveni razvoj kroz „istinsku brigu za povećanje produktivnosti “, ali je primetila da su paralelno postojale i tendencije koje su ženu zbog materinstva videle kao nerentabilnu radnu snagu ( Isto, 1). Tomšič je to objasnila kao ostatak malograđanskih shvatanja pobeđenih nazadnih snaga koje žele da ženu vrate u kuću i koje su uzrok „smanjivanja aktivnog učešća žene u političkom životu“ 18 žemlje (Isto, 7). U uvodnom referatu u IV kongresu AFŽ-a, koji je označio kraj organizacije, Vida Tomšič je o radu i samoj organizaciji izgovorila pregršt pozitivnih ocena, a dodala je i iskrenu dozu topline, neočekivanu u situaciji u kojoj je izgovorena. Za nju je AFŽ bio „snažna i čvrsta“... „velika i omiljena organizacija miliona žena Jugoslavije do juče zapostavljenih koje je probudila Oslobodilačka borba i naša Revolucija“,... „škola desetina i stotina hiljada žena koje su tu u AFŽ-u u svojoj organizaciji naučile da politički žive“... organizacija koja je oslanjajući se „na težnje i sopstvene sopstvene snage žena samih, povele odlučujuću protiv zaostalosti, nepismenosti, sujeverja i predrasuda““... „škola koja je pomogla bržem razbijanjem okova prošlosti“, uključila žene u „redovegraditelja socijalizma“...(Tomšič,Žena danas 112 (1953): 10) Stotine i stotine aktivistkinja AFŽ-a, kako je Tomšič zaključila bile su „u svako doba spremne da izvršavaju zadatke na koje bi ih pozvala Komunistička partija i drug Tito“, a izvršavanju zadatih aktivnosti AFŽ je „dopro do poslednjeg sela u našoj zemlji“. (Isto, 10, 11). Uprkos tome, ceneći okolnosti stvorene novim društveno-političkim odnosima, dalji život organizacije, 18 Na opštinskim izborima u Vojvodini 1952. među apstinentima su dominirale žene.... U 201. selu u Vojvodini bilo je šest sreskih odbora bez i jedne žene odbornika i devet sreskih odbora sa po 1 ženom – članicom... (Stojaković, 2007). 13 �makar i sa izmenjenim ciljevima, promenom organizacione strukture i načinom rada, za Tomšič bio je nemoguć. Kao argumente za gašenje organizacije Tomšič je prvo ponudila one koji se odnose na samu organizaciju: jednoobraznost organizacija, dupliranje rada, šablonsko rešavanje problema bez obzira na potrebe u konkretnoj sredini, birokratizam (Isto, 11). Zatim je ponudila i argumente koji su se odnosili na promenu društveno-političkog konteksta koji je značio promenu drugih masovnih organizacija pre svih Narodnog fronta koji se transformisao u Socijalistički savez radnog naroda, koji nadalje treba da bude „faktor razvoja novih socijalističkih shvatanja“ (Isto, 11). U tim okolnistima kako je objasnila Tomšič postojanje posebne ženske organizacije značilo bi „odvajanje žena iz našeg zajedničkog političkog života“ i shvatanja da se “za ostvarivanje prava žena one moraju same boriti protiv ostalog društva“. Rešenje koje će se po ukidanju AFŽ-a primeniti bilo je organizovanje Komisije za rad među ženama pri odborima Socijalističkog saveza radnoj naroda Jugoslavije. Zadatak novosnovanim telima je da uključi žene u politički život i podspeši „raznovrsnu društvenu aktivnost“, ohrabrivanje samoinicijative građana koja će dovesti do povećanja životnog standarda (Isto, 11). Metodi rada će zavisiti od sredine gde se rad odvija. Paraleno će se podržavati rad posebnih ženskih društava koja su u nekim delovima zemlje već osnovana, a koja će se baviti unapređenjem domaćinstava, pomaganjem dečjih ustanova, edukacijom i pomoći majkama i deci i sl. Tomšič je u završnici referata pozvala aktivne članice AFŽ-a da se uključe u postojeća ili osnuju nova društva koja će se baviti majkama i domaćicama i tako im pomoći da budu aktivne u društvenom životu zemlje a da ne trpi njihov lični život (Isto, 11). Uz to je objavila da će se društva tog tipa udružiti u Savez ženskih društava Jugoslavije koje će nastaviti međunarodnu aktivnost koju je do tada imao AFŽ. Paralelno sa političkim diskursom tekao je svakodnevni rad organizacija u sistemu AFŽ-a Vojvodine. Pokrajinski odbor AFŽ Vojvodine je tokom januara, februara i marta 1951. u osamdesetak vojvođanskih sela organizovao kurs za odgoj i negovanje dece. Kuseve 19 su vodili lekari, babice, pedagozi, a održavali su se u prostorijama savetovališta za majku i dete, ili u prostorijama mesnih organizacija AFŽ-a. Sledeće godine Pokrajinski odbor AFŽ-a Vojvodine je organizovao savetovanje sa predstavnicama gradskih odbora AFŽ-a da bi se u gradovima organizovala pomoć radnicama jer je postalo evidentno da su one preopterećene i nemaju 19 Cilj je bio smanjiti smrtnost dece u nekim delovima Vojvodine gde su žene krile porođaj, porađajući se u štalama, odsecajući pupak srpom, pa su deca umirala od sepse. Kao odgovor na ovu pojavu AFŽ je uz odgovarajuće pokrajinske službe, organizovao edukacije širom Vojvodine, a u nekoliko vojvođanskih sela otvorio stalna savetovališta za majku i dete. 14 �vremena za „kulturno i političko uzdizanje, a neke ne poklanjaju dovoljno pažnje odgoju dece“(Slobodna Vojvodina 2. mart (1952): 3).Zaključeno je da treba osnovati grupe u okviru gradskih odbora AFŽ-a da prate uslove pod kojima žene rade, vode domaćinstvo, vaspitavaju decu. Sreski odbori su širom Vojvodine organizovali domaćičke tečajeve i kurseve krojenja i šivenja.Članice AFŽ-a su obilazile graničare u Vojvodini i nosile im hranu i poklone, što je posle učestalih incidenata na granicama FNRJ prema zemljama iz socijalističkog bloka, bila politički poželjne akcija.AFŽ Jugoslavije organizovao veliku akciju 20 na Kosmetu koja je pratila donošenje Zakona o zabrani nošenja zara i feredže (1951). Članice AFŽ-a u Vojvodini su počev od 1950, a naročito tokom 1951. i 1952. bile u nedoumici 21 da li AFŽ postoji, a one koje nisu bile su uključene u akcije iz arsenala ekonomije nege i brige. Socijalistički patrijarhat 22 Polazeći od zakonski utemeljenje ravnopravnosti muškaraca i žena, učešću žena u privrednom i političkom životu zemlje i posebnoj zaštiti majki i dece žene može se reći da su žene u perodu 1945-1950. u socijalističkoj Jugoslaviji snažno iskoračile u javnu sferu i dajući veliki doprinos građenju novog, pravednijeg društva. U Vojvodini su merljivi rezultati promene ženske situacije na planu obrazovanja, učešća u političkom i privrednom životu respektabilni, a dati su kako kroz zbirne pokazatelje ženskog aktivizma tako i kroz mnogobrojne reportaže i izveštaje gde se imenom i prezimenom pominju junakinje izgradnje socijalizma u mnogobrojnim aktivnim ulogama (Stojaković, 2012). Vojvođanska ekipa, u okviru ove akcije, obišla je 48 sela da bi praktično poučile žene koje nikad nisu izlazile van kućnog praga. Pokazale su im kako treba održavati domaćinstvo, kuvati, negovati i vaspitavati decu, održavati ličnu higijenu. Tom prilikom pregledano je 700 trudnih i bolesnih žena (Stojaković, 2007). 21 U Novom Sadu je 1952. osnovano udruženje „Naša deca“ sa zadatkom da pruža „socijalnu zaštitu majci i detetu“ (Slobodna Vojvodina 18. januar (1952): 3). Novosadski dnevni list Slobodna Vojvodina je tim povodom obavestio javnost da je novo udruženje već tada imalo 700 članica. Razmere pometnje u vezi sa statusom AFŽ-a posredno su zabeležene u pomenutom članku Slobodne Vojvodine jer se u tekstu kaže da su mnogi mislili da je AFŽ ukinut, što autor teksta negira i objašnjava da Udruženje žena preuzima samo jedan deo zadataka...“ (Isto, 3). 22 Izraz sam pozajmila od Nede Božinović koja je o ukidanju AFŽ-a rekla: „Opet patrijarhat na djelu. Svaki put se nađe izgovor da se žena vrati nazad. Ovdje se nije radilo o čistom patrijarhatu, nego o socijalističkoj ideologiji... Bilo je teško prihvatiti ženu kao ravnopravnog čovjeka...“ (Stojaković ur. 2002: 48). 20 15 �Promena društveno-političkog konteksta od 1950. kroz procese decentralizacije i samoupravljanja, većom i širom kompetencijama narodnih odbora u okviru Narodnog fronta (koji je kasnije transformisan u Socijalistički saveza radnog naroda) uslovila je promenu strukture političke i ekonomske moći. Sastavni deo ovog procesa bilo je i preispitivanje ideoloških postavki emancipacije žena i uloge AFŽ-a u novoj fazi razvoja socijalizma. Sagledavši žensku situaciju u socijalističkoj Jugoslaviji liderka AFŽ-a Jugoslavije Vida Tomšič je1950. zaključila daje žena ravnopravna sa muškarcem u izvesnom smislu i izvesnoj meri i da je žena „prosječno govoreći“ dostigla politički nivo muškarca (Tomšič,Glas žena septembar (1950): 1).Kategorije: u izvesnom smislu, izvesnoj meri i prosečno govoreći u doba kada se u sistemu AFŽ-a zapisivala svaka aktivnost žena znače da Tomšič nije nameravala da izrečene tvrdnje o dostignutoj emancipaciji žena podrži procenama koliki bi to bio broj žena.Planje bio da se taj, doduše nejasno definisan korpus politički edukovanih ženaumesto u AFŽ-u uključi u rad KPJ i Narodnog fronta u rešavanje svih pitanja,a ne samo onih koja se vezuju za korpus tradicionalno ženskih aktivnosti. To je u načelu bio dobar plan uključenja žena u različite strukture odlučivanja. Ali nije bilo jasno o kom broju žena je reč, na kojim novoima moći bi one bile u prilici da učestvuju u odlučivanju i sa kojim efektima u odnosu na interese žena? U razradi ovog plana, imenujući pitanja različita od tradicionalno ženskih Vida Tomšič nije vadila iz korpusa privrede i politike već je to drugo navela ovim redosledom: pitanje higijene stanova i smrtnosti djece, pitanja suzbijanja bolesti, epidemije malarije, sifilisa i drugih (Tomšič,Glas žena septembar 1950: 2). Radilo se o utapanju organizacija AFŽ-a u odgovarajuće organizacije Narodnog fronta radi ekonomije nege i brige. Drugi, opet nedefinisani korpus žena, koji bi ostao u AFŽ-u trebalo je da se osloni na volonterski radprofesorica, doktorica, pravnica, domaćica od kojih su mnoge posle redovnih obaveza na poslu i kod kuće u AFŽ-u trebalo da se bave: pružanjem pomoći radnoj majci, zaštiti matere i materinstva, ishrane u gradovima i raspodele mleka preko Međunarodnog dečjeg fonda (Tomšič,Glas žena septembar 1950: 3).Plan se opet odnosio na žene u gradu koje su prema Tomšič prosečno govoreći dostigle ravnopravnost. Tu su bile i novoformirane ženske organizacije za zaštitu majke i deteta i Udruženje univerzitetski obrazovanih žena koje su trebale da apsorbuju deo potreba za ženskim aktivizmom, pa je Tomšič zaključila dapostojanje organizacije AFŽ-a nije nužnost, naročito ako na terenu deluje odbor žena unutar Narodnog fronta. 16 �Ekonomska samostalnost jednog broja žena, tako podržavana u prvim godinama stvaranja socijalističke Jugoslavije, kao temelj na kome se žene zaista i osećaju ravnopravnim u odnosu na muškarce, očito je najpre bila posledica potrebe za nedostajećom radnomsnagom, zatim deo emancipatorskog plana. Ekonomska samostalnost žena građena je na podeli na muške i ženske poslove, što je dovelo do dvostruke pa i trostruke opterećenosti žena: s jedne stane udarnički proizvodni rad, s druge rad u domaćinstvu i još povrh svega društvo politički rad. Rešenje za slaganje ženskih uloga koje su položaj žena često činili neizdrživim bilo je već više puta konstatovano (Sabo, prema Stojaković, 2007), a Tomšičga je samo iznova upotrebila. Radilo se o nabrajanju sledećih koraka u razvoju društva: modernizacija domaćinstva, razvoj uslužnih delatnosti, trgovine i industrije široke potršnje što je sve trebalo da izmesti deo domaćičkih poslova iz kuće. Jedino se nije znalo kada će nabrojani procesi započeti, ali se te 1952 . znalo, a Tomšič je otvoreno rekla, da oni nisu bili prioriteti socijalističke izgradnje, naročito ne modernizacija domaćinstva (Tomšič,Žena danas 93. (1952): 1). U vezi sa temeljnim stavovima koje je o AFŽ-uiznela Tomšič na poslednjem kongresu organizacije postoji interesantan kontrast: s jedne strane ona je u istorijskom smislu govorila oAFŽ-u kao o čvrstoj i moćnoj organizaciji koju su žene volele, a s druge strane konstatovala da jeto postala organizacija koja je getoizirala žene i kako je Tomšič tvrdila ohrabrivala stavove da se za ostvarivanje sopstvenih prava one bore protiv čitavog društva (Tomšič,Žena danas 112 (1953): 10). Argumentacija o nepotrebnosti AFŽ-a je sličnaonoj koju je pre Drugog svetskog rata koristila KPJu odnosu na feminističke građanske organizacijekada je definisanje posebnih ženskih zahteva u borbi za ženska pravaKPJ tumačilaizmeđu ostalog i kao borba protiv muškaraca (Božinović 1996: 128).Problem u vezi sa argumentacijom o potrebi ukidanja AFŽ-a je bio i u tome što su organizacijom uvek rukovodile komunistkinje visoko pozicionirane u sistemu KPJ, koje nisu primenile poznati diskurs samokritke kako bi ocenile i sopstveni rad u AFŽ-u ili pokušale da analiziraju probleme u vezi sa procesom emancipacije kojim je kao i drugim procesima u socijalističkoj Jugoslaviji rukovodila KPJ. Posledica novih direktiva u vezi sa ženskim aktivizmomi uopšte položajem žena u društvu mogle su se vrlo brzo osetiti što je bio znak krhkosti novih, tek osvojenih ženskih uloga.U referatu na IV kongresu AFŽ-a Tomšič je upozorila na promenu položaja žena u društvu koja se u nekim situacijama regredirao ka tradicionalnim ulogama žena u kapitalizmu: udaja kao način izdržavanja žena i zavisnost od muževa koji zarađuju. Tendencije o kojima je Tomšič 17 �upozorila bila su po njenom sudu posledica nepravilno shvaćene decentralizacije, demokratizacije društvenih odnosa i shvatanja o ulozi žena u društvu koje je okaraterisala kao ostatak malograđanskih shvatanja pobeđenih nazadnih snaga.Ali neovisno od toga i pre promena društveno-političkog plana bilo je delova socijalističke Jugoslavije gde su tradicija i običaji u porodičnim odnosima i u vezi sa položajem žena bili jači od novih socijalističih zakona, kao što je bilo područje Kosmeta, gde je ipak bilo aktivnosti AFŽ-a. U takvim sredinama AFŽ je često bio jedina podrška ženama u pravljenju makar i skromnih iskoraka iz porodičnog kruga. Tomšič je propustila da nove tendencije regresijeu pogledu položaja žena ozbiljnije razmatra u kontekstu neuspeha socijalističkog ideološko-političkog plana emancipacije žena koji se zaustaviona bedemima tradicionalnog, privatnog i porodičnog života i na granicama različitih kulturološko-patrijarhalnih normi u koje su žene živele. Deo tog neuspeha bilo je i gašenje AFŽa i promena odnosa prema poželjnim ženskim ulogama.U kontekstu novih društvenih odnosa Tomšič se zaustavila na nivou javnog upozorenja zbog „očitih nastojanja da se žena pretvori u lutku koja misli da je za njen društveni položaj od najvećeg značaja njen spoljašnji izgled, i da samo time, a ne svojim radom, sebi ozbeđuje mesto u društvu“ jedan broj žena se„okrenuo modi i prevaziđenim načinima ponašanja (Tomšič,Žena danas 112 (1953): 10). Ova promena bila je vidljiva naročito u „dnevnim i drugim novinama“ (Isto, 10). Izveštaji, reportaže i vesti o radu organizacija AFŽ-a u Vojvodini objavljeni u AFŽ štampi su pokazali da zahtevi za gašenje organizacije nisu bili uzrokovani potrebom koju je iskazalo članstvo 23, već posledica političke odluke KPJ i ulaska FNRJ u novi fazu ekonomskog i društvenog ustrojstva i da su komunistkinje, liderke AFŽ-a bile najpre predstavnice interesa KPJ, a ne autentične predstavnice interesa žena. U AFŽ štampi nije bilo protesta zbog ukidanja AFŽa. Može se reći da su komunistkinje- liderke AFŽ-a smatrala da su rezultati procesa emancipacije prihvatljivi 24 i da je ulazak nedefinisanog broja žena u odbore Narodnog fronta (Socijalističkog saveza) sam po sebi dovoljan za predstavljanje autentičnih interesa žena.U stvarnosti, delegatkinje žena su bile upućene da se bave „ženskim“ temama za čije definisanje nisu imale presudni uticaj. Novoosnovane ženske organizacije, osnovane „odozgo“ nisu opstale 23 O tome je svedočila Neda Božinović: „Bona, veli što ukinuste `afižu`? - Dobro rekoh, sada postoji Savez ženskih društava. – Ajde, veli naša `afiža`… Gadan grijeh ste počinili. Gdje ćemo mi sada da se okupljamo? Naši muževi idu u kafanu, piju, igraju karte, kockaju se, a mi sedimo u kući čuvamo djecu. Od kako nema `afiže` mi se više ne sastajemo” (Stojaković ur. 2002:47-48) 24 Postoji sličnost sa okolnostima ukidanja Ženotdela u Sovjetskom Savezu 1929. kada je privilegovani sloj žena smatrao da je proces emancipacije dovršen, Žeotdel nepotreban, dok je u realnom životu bilo sasvim obrnuto (Rowbotham, 1983: 102). 18 �jer nisu pratile potrebe svakodnevnog života žena. Autentični interesi mase žena iz sela i grada više nikada nisu bili tako masovno i respektabilno efikasno u fokusu jedne organizacije kao što je to bio slučaj u AFŽ-u. Na kraju kada se govori o AFŽ-u i procesima emancipacije žena u prvim godinama stvaranja socijalističke Jugoslavije mora se zaključiti da se radi o periodu poleta, optimizma i beskrajnog rada, kada su mase žena napravile korake od sedam milja na društvenoj lestvici, otvorile prostor slobodnog izbora u privatnoj feri, osvojile mnoga zanimanja i nove profesije (kao što su novinarstvo i pravosuđe), a zatim je KPJ domete s početka velikog emancipatorskog vala proglasila dovoljnim uprkos potrebama žena u svakodnevnom životu. Literatura Božinović, Neda (1966)Žensko pitanje u Srbiji u XIX i XX veku.Beograd: Devedesetčetvrta. Petranović, Branko (1981)Istorija Jugoslavije 1918-1978. Beograd: Nolit. Rowbotham, Sheila (1983)Svest žene – svet muškaraca. Beograd: Studentski izdavački centar USSO Savić, Svenka (1993). Diskurs analiza. Novi Sad: Filozofski fakultet Stojaković, Gordana (ur.) (2001)Znamenite žene Novog Sada I. Novi Sad : Futura publikacije. Stojaković, Gordana (ur.) (2002)Neda - jedna biografija. Novi Sad : Futura publikacije. Stojaković, Gordana (2007)CD- AFŽ Vojvodine 1942-1953. Novi Sad: izdanje autorke Stojaković, Gordana (2012) Rodna perspektiva u novinama Antifašističkog fronta žena (1945-1953) Tomšič, Vida (1980) Ženska v razvoju socijalistične samoupravne Jugoslavije. Ljubljana: Delavska enotnost/Naša žena. Šušnjić, Đuro (1973) „Analiza sadržaja“ . Kritika sociološke metode: uvod u metodologiju društvenih nauka . ur. Đuro Šušnjić. 247-248. Niš: Gradina. Vasić, Vera(1995) Novinski reklamni oglas, Studija iz kontekstualne lingvistike. Veternik: LDI. Rezolucije, uredbe, referati i zaključci: „Rezolucija Drugog kongresa AFŽ Jugoslavije“,Zora januar (1948): 22-23. „Rezolucija AFŽ Jugoslavije Izražavamo svoje puno poverenje u rukovodstvo KPJ sa drugom Titom na čelu“, Zora, jul (1948): 5-6 „Doneta je Uredba o osnivanju dečjih jasala i vrtića“,Zora avgust-septembar (1948): 15. „Zaključci Petog plenuma Glavnog odbora AFŽ-a Srbije“, Zora novembar (1948): 7-8 „Rezolucija o osnovnim narednim zadacima KP Srbije“, Zora januar (1949): 4-6. „Šta se na Kongresu odlučilo i kako da radimo“, Žena danas 81 (1951): 1 „Zaključci Petog plenuma AFŽ Jugoslavije održanog 15 i 16 juna 1951 u Beogradu“,Žena danas 84-85 (1951): 2-3. „Referat Vide Tomšič- Mesto i uloga ženskih organizacija u današnjoj etapi razvitka socijalističkih društvenih odnosa“, Žena danas112 (1953): 6-12 Članci: J. B., Tito „Potrebno je da se i muškarac i žena obostrano bore za otklanjanje negativnih shvatanja o odnosu prema ženi – Posle Kongresa Maršal Tito primio je grupu delegatkinja, na čelu sa Vidom Tomšič, kojima je između ostalog rekao“, Žena danas 112 (1953): 1). “Jedna nova mera za zaštitu majke i deteta”, Glas žena 11 (1950): 6. „Novi život naših radnica“, Glas žena 1 (1948): 5 Tomšič, Vida „Masovni politički rad među ženama – jedan od najvažnijih zadataka AFŽ-a“, Zora, januar(1948): 910. 19 �Tomšič, Vida „Partija je pokazala ženama pravilan put njihove borbe“, Zora, avgust-septembar (1948): 1-3. Tomšič, Vida „Organizacioni zadaci AFŽ-a“, Zora, oktobar (1948): 4-6. Tomšič, Vida „U izgradnji socijalizma mi idemo putem koji nam je ukazao Peti kongres KPJ. Iz referata drugarice Vide Tomšič na svečanoj akademiji povodom proslave 8. marta“, Zora mart (1949): 1-3. Tomšič, Vida „Žene Jugoslavije u borbi za izgradnju socijalizma“, Glasžena, mart (1949): 1-3. Tomšič, Vida „Zadaci i rad organizacije AFŽ-a u socijalističkoj rekonstrukciji sela“, Zora juni (1949): 1-2. Tomšič, Vida „Kako treba raditi u našoj organizaciji“, Glas žena, septembar (1950): 1-3. Tomšič, Vida „Kako treba ubuduće raditi među ženama“, Zora, oktobar-novembar (1950): 2-5. Tomšič, Vida „Povodom 8. marta - Uloga žena u socijalističkoj izgrdnji. Pretstavnica Antifašističkog fronta žena Jugoslavije i član CK KPJ drugarica Vida Tomšič održala je 7. marta preko Radio Ljubljane ovaj govor“, Ženadanas 93 (1952): 1,7. 20 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Istraživački radovi Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Vida Tomšič / Zašto je ukinut AFŽ - Gordana Stojaković Subject The topic of the resource AFŽ Creator An entity primarily responsible for making the resource Gordana Stojaković Rights Information about rights held in and over the resource Gordana Stojaković Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource Srpski Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 3-IR AFŽ Gordana Stojaković Jugoslavija Vida Tomšič http://afzarhiv.org/files/original/b0122cfb8a44187c49b37238d906e5b8.pdf 8694e5cd31ea46aa0d40c99607529709 PDF Text Text Zabranjeno je preuzimanje teksta ili delova teksta bez dozvole autorke/ It is forbidden to download the text or parts of the text without permission of the author. gstojakovic021@gmail.com International Conference in Sarajevo June 7th and 8th 2014. The place of women in war 1914-2014. http://womeninwar.org/wordpress/commemorating-women-war-insarajevo-1914-2014/ Gordana Stojaković The Women's Antifascist Front of Vojvodina (1942-1944) - The War Experiences The Women's Antifascist Front (AFŢ) of Yugoslavia (1942-1953) was established in 1942 during World War II within the People`s Liberation Struggle (NOB). The AFŢ became the women's mass organization during World War II and continued it’s activities afterwards. The women in Yugoslavia during the World War II largely contributed to general affirmation of women and the high level of women's rights in the socialist Yugoslavia. The AFŢ is not an unambiguous phenomenon. In various parts of Yugoslavia the organizations had different development paths and different performance. It was the result of differentiation of Yugoslav space in terms of economic and cultural development, and the traditions that have been heavily influenced by various religions. Therefore for this analysis I am drawing on my own previous work1 limited to the results of research on the AFŢ of Vojvodina. Focus will be on the AFŢ`s operation in Srem – which is a part of Vojvodina that was the focal point of the uprising and armed struggle against the fascists. The focus will be on the gender aspect of the women`s organizing in time of the man dominance in the NOB. Key words: AFŽ, NOB, Srem, Serbia, Vojvodina, women’s organization, women in the war The AFŽ of Vojvodina was a part of the People`s Liberation Struggle There is two centuries long tradition of women's struggle for their rights in Vojvodina (Stojaković 2001). In the early 20th centuries the feminist women's organizations argued for women's rights, including political. The feminist organizations were trying to change the situation of women within the patriarchy (Atanasijević 1932: 122). On the other side, the 1 Stojakovid, CD- AFŽ Vojvodine (1942-1953) (Novi Sad 2007). Stojaković, "Skica za potret: Antifašistički front ţena Vojvodine 1942-1953" in: Partizanke, žene u Narodnooslobodilačkoj borbi, ed. Daško Milinović and Zoran Petakov (Novi Sad: Cenzura, 2011), 13-38. Stojaković, Rodna perspektiva u novinama Antifašističkog fronta žena (19451953) (Novi Sad: Zavod za ravnopravnost polova, 2012). �communist women fought to change the socio-political system, against capitalism. For the communists the women's issue was an integral part of the working class struggle which should be resolved by the revolution (Boţinović 1996, 127). The Yugoslav Communist Party (KPJ) shortly before World War II adopted the platform on the women's issues where in addition to full legal equality between women and men separated and special measures to protect the mother and child. This plan was implemented yet during the NOB when women in Vojvodina were elected to 2 3 the People's Liberation Committees (NOO) . In addition, a number of the “old” communist women served as Political Commissar or Deputy Political Commissar in the National Liberation Army and Partisan Detachments of Yugoslavia (NOV4) (Stojaković 2002). It was also Judita Alargić`s experience. She was a worker and communist before the World War II. During the NOB she became the Political Commissar of the Second Proletarian Brigade (Stojaković 2007). She was the only representative of women in Vojvodina at the First National AFŢ Conference in Bosanski Petrovac (1942). The World War II in the Kingdom of Yugoslavia began in April 1941. The “Blitz Krieg” ended in the Kingdom of Yugoslavia`s capitulation, and its occupation by the Axis Powers (Germany and Italy) and their allies. Vojvodina5 was occupied by the following fascist forces: Germany – Banat, Hungary – Bačka, and the Independent State of Croatia (NDH) – Srem. The Provincial Committee (PK) KPJ for Vojvodina, in June 1941 sent the Proclamation to the Vojvodina`s nations that meant launching an armed struggle against the fascists - the invaders. The Proclamation was begun with the following sentences: 2 The authorities of the new government. Old - according to the length of membership in the KPJ. That was Neda Boţinović`s experience. She participated in the NOV both as a partisan and a political activist and achieved the rank of a Major in the NOV. In Yugoslavia during the World War II a longer or shorter time 100 000 women were in the combat units or military background authorities. One-fifth of them got the officer or NCO ranks and 3 344 received Partisans` Memorial Medal 1941 (meaning that they were in NOB from the beginning), 91 women received Order of National Hero and 33 of them were fighting in Serbia See: Boţinović Žensko pitanje u Srbiji u XIX i XX veku, 146. Neda Boţinović was after the liberation the Vice President of Veterans` Association of Yugoslavia. 4 Narodnooslobodilačka vojska i partizanski odredi Jugoslavije 5 Vojvodina is the northern province of the Republic of Serbia. It is composed of the three regions: Banat, Bačka and Srem. 3 �The nations of Vojvodina! Our beautiful Vojvodina tore into three parts, our flat fields, drenched in the centuries old sweat still stomping beastly paws of the German, Hungarian and ustaša6 ruthless tyrants...7 In Banat several partisan detachments was established in 1941 but the fascist offensive the same year forced these units to move in Srem to the Fruška gora, the only forested and hilly area in Vojvodina (Petranović 1981: 253-254). There were three partisan detachments and a company in 1942 in Srem with about 1,000 partisans. The Germans, ustaša and domobran 8 launched an offensive in the summer 1942 to crush the armed resistance in Srem. During the offensive, which had the character of retaliation, 6,000 people were killed but the majority of the partisans forces were not destroyed (Petranović 1981: 288). The partisans managed to cross into Eastern Bosnia. The Partisans from Vojvodina and from Eastern Bosnia then formed the First and the Second Vojvodina Brigade. Srem was the supply base for these brigades in food, materials and new fighters as well as for the care of wounded partisans. On the liberated territories of Srem during 1943 and 1944 the NOO intensively formed as well as the AFŢ, the USAOJ9 and the SKOJ10 organisations. The NOO were the beginnings of the new authorities who were concerned with the everyday life, supply and replenishment of the partisan detachments. Women were involved mostly in the supply committees and in the boards for culture and care for the wounded. But there was a time when women in Srem were assumed almost all the functions of government mostly in the occupied territories, especially after the fascist offensive (Kovačević 1984: 102; Stojaković 2007). This was primarily a consequence of the dramatic circumstances and then in relation with the trust towards women and in accordance with the proclaimed equality of women. On the liberated territories in Srem the schools and the hospitals were working and the newspapers Slobodna Vojvodina11, Vojvođanka u borbi12 and Glas omladine13 were printed. In 6 Ustaše –the cruelest military formation of the NDH. They came to power with the German occupation of Jugoslavia. 7 Narodi Vojvodine! Našu divnu Vojvodinu rasparčali su na tri dela, naša ravna polja, natopljena vekovnim znojem i dalje gazi zverska šapa nemačkih, mađarskih i ustaških silnika.. (Proglas... Vojvodina u borbi 1963: 252). 8 Domobrani –the military formation of the NDH. 9 The Alliance of Yugoslav Antifascist Youth 10 The Union of Yugoslav Communist Youth 11 The Free Vojvodina 12 The Vojvodina Women in Combat (1944). 13 The Voice of the Youth �October 1944. Novi Sad was liberated and Sremski front was formed. The NOV and the Red Army were coordinated in the final battles for the liberation of Yugoslavia. The trench battles on the Sremski front were heavy. There were many dead and wounded NOV fighters so the AFŢ Srem directed all power to help soldiers on the Front line and behind. In April 1945 the Sremski front was breached. The Victory Day is celebrated in Europe on May 9, but in Yugoslavia, the World War II was waged by the 15th of May 1945. The Germans and their fascist allies, for the crimes they were committed, fought to surrender to the Western Allies rather than to the NOV and the Red Army. The first organized women`s group that in various ways assisted the armed uprising were formed in Srem in early 1942. Initially, these groups were called: the Women`s Committee for Frontline Help, the Anti-Fascist Women`s Committee, but after the First National AFŢ Conference in Bosanski Petrovac (1942) uniquely name was established - The Women's Antifascist Front. In the document "Guidelines for the organizing women in the People`s Liberation Struggle – Let us create the Women's Antifascist Front in all places" the OK14 KPJ for Srem in 1942 invited women and girls from all social classes and nationalities to join the AFŢ and contribute to the fight against the fascism (Kovačević 1984: 95). The AFŢ organizations were established according to the territorial principle. There were the mesni 15(towns and villages) committees, the sreski 16 (several towns and villages) committees, the okruţni17 (several sreski) committees. The Provincial initiative Committee AFŢ of Vojvodina was established in 1943. There were between 3 and 9 members in the MO AFŢ. Women of the MO AFŢ that have shown courage, resourcefulness, dedication were chosen for members of the higher AFŢ Committees or the KPJ18. The Women members of the KPJ or the SKOJ were responsible for political work with the women in the AFŢ, but they often were at the high positions in the AFŢ. Where there was no MO AFŢ one of the female members of the KPJ assumed the AFŢ duties for that area. The high position of women members of the KPJ and the SKOJ in the AFŢ allowed that the organization functioned in accordance with the objectives and tasks of the KPJ (Mali 1984: 133). Among the women members of the KPJ who were in high position in the Provincial Committee (PO) AFŢ of Vojvodina significant role had Srbislava 14 Okružni komitet. Okrug is the District e.g. Srem is the District, a subdivision of the Province of Vojvodina. Mesni odbor (MO). 16 Sreski odbor (SO). 17 Okružni odbor (OO). 18 This was the case with Mira Milosevic housewife, later President of the PO AFŽ of Vojvodina (Stojakovid 2007). 15 �Kovačević (secret name, Marija). During and after the World War II she was the secretary19 of the OO AFŢ of Srem and the PO AFŢ of Vojvodina also. She was the editor of the Vojvođanka u borbi newspaper. By 1943 in Srem was formed "9 SO AFŢ with 16,843 members" (Sabo 1984: 28). This massiveness was the basis for the AFŢ reorganization in August 1943 by forming the separate OO organizations for the Eastern and the Western Srem. Several members of the AFŢ from the Eastern Srem were sent to the Western Srem to accelerate the creation of the AFŢ network in the Western Srem. PO AFŢ of Vojvodina initiated a more intensive local organizing committee AFŢ in Backa, Baranja20 and Banat in September 1943. This action was entirely according to the instructions PK KPJ for Vojvodina. The most of the AFŢ members in Srem were Serb. This confirmed the composition of the OO AFŢ Conference for the Western Srem held in September 1943. Among the 250 women delegates were: "212 Serb, 18 Croat, 15 Rysuns, 2 Slovaks and 3 Slovens" (Kovačević, 1984: 117). They were representatives of the 8,000 women active in the AFŢ for the Western Srem. The same report about the delegates started with the information that in the NOO were 36 women, 12 in agricultural committees, 25 the cultural and educational boards, 250 in the NOV, and 50 women-couriers (Ibid. 117). The PK KPJ for Vojvodina was working on the inclusion of women and men of all nations in the NOB. Unlike other regions where the Serbian people organized armed resistance in Vojvodina there were no četnici21. AFŽ between the KPJ directives and the needs of everyday life In the period between 1942 and 1944, women participated in the NOB by carrying arms as a part of the resistance or by serving as couriers, doctors, nurses, and performing other kinds of activities. During 1943 and 1944 the campaigns of collecting food, clothes, shoes, medical and other materials for the NOV were organized. In these actions, the AFŢ organization had the most important role. The campaigns have started as contest between lower AFŢ committees in Srem. The end of the competition, where opportunities allowed, were celebrated 19 That not mean the leading position as in the KPJ, but an important organizational and administrative positions. The leading positions in AFŽ was the presidental position. 20 Baranja is in Croatia. 21 The četnici collaborated with the German and Italian forces and after a very short period at the beginning of the World War II actively fought against the partisans. �by AFŢ meetings and conferences. About AFŢ members motivation there was the note that only in one action in and around Irig, a little town in Fruška gora, were collected: "96 pieces of soap, 15 kg of flour, 560 kg of dough for cooking, 550 kg of potatoes, 405 kg of beans, 433 kg onions, 2kg of bacon, 4 kg of sugar ... "(Stojaković 2007). But the most famous action was known as The Big Transport22 - delivering food, shoes, clothes for partisan fighters in Bosnia in 1943. The Big Transport was transferred by young men and women "through 1000 ... who were recruited to fill the First and Second Vojvodina brigade in the Eastern Bosnia. Then the people from Srem were collected 100 cars23 with food, medical supplies, clothing, shoes ..." (Nađ 1984: 591-592). The AFŢ members were also active in the People's Liberation Committees (NOO). In some Fruska gora`s villages after the great fascist offensive in the Autumn 1942. only women, old people and children were remained. The grown men were in the partisan formations or in the concentration camps and many were killed. In these villages, "women held all the People`s Liberation Organizations (NOO)" (Kovačević, 1984: 102). The NOO`s operational tasks, imposed by everyday life and the partisans combat formations needs, were clear. The tasks that women in the AFŢ and in the NOO had were not only from the arsenal of care and concern for the residences and the partisans. Women often organized village guards, planting and harvesting, literacy courses, celebrations and events. The program of the AFŢ during the World War II was subordinate to the armed struggle against the fascists but the operating modes were adapted to the membership and to the situation on the ground. During World War II women from Srem took over the responsibility for the daily lives of their families, villages and cities. The largest part of the AFŢ's membership didn`t carry the weapons, but their activity has been linked with almost the same risk of death that the partisans fighters had. This was also the case of Mileva Savić (conspiratorial name Olga) who was killed a few days after he took over the leadership OO AFŢ of Srem in May 1943 (Stojaković 2007). Women who were engaged in various tasks within the NOB and the AFŢ had the conspiratorial names. If some activists were arrested and tortured then there were possibilities that the identities of other members of the group would be preserved. Many women who were arrested by the fascists did not reveal their own identity, thus the members of their own families were saved from reprisals. 22 23 Veliki transport The cars were drawn by horses and oxen. �In Srem, based on the AFŢ members and leaders data it is clear that many were housewives without any work experience besides the kitchen and farming. This was also Mira Milosevic`24s case. She was a housewife from Šuljam, a little village in Srem. From May 1943 she was the President of the OO AFŢ of Srem and from August 1943 the President of the PO AFŢ of Vojvodina (Stojaković 2007). In wartime a life experience of rural women was valuable because that was the environment that has been a focal point of resistance. When the War ended a teacher, Ruţa Tadić has replaced Mira Milosevic on the PO AFŢ`s presidental position (Stojaković 2007). The woman teachers during the World War II, and especially afterword, opened up a significant goal of the AFŢ: educational process for women. Socialism could not have build by the political illiterate and uneducated women`s masses. It was necessary that men and women elevated to the level of "historical production“25 (Tomšič Zora avgust-septembar 1948: 1). Only the "new socialist man" (Tomšič Zora, januar 1948: 9-10) which included the woman, was able to create a new, more just society. Therefore, it was important that political work among the women start yet during the wartime. It was one of the most important AFŢ`s roles. The KPJ was supported the AFŢ as controlled women's organization because it was supposed to remedied women`s centuries-old backwardness and the women`s inferiority in the society. Women are more easily tied with AFŢ, perceiving it as close and as their separate organization. They felt security to speak openly about the problems and to seek clarifications on unclear issues and concepts. The educational work among the women began during the wartime with the literacy courses and the reading-classes26. The Reading classes at the same time were a form of an important political activity among women. That was effective way of transmitting political messages to a group of women who were not educated enough. The messages were transmitted by a woman facilitator of the reading classes, usually a member of the KPJ or the SKOJ. The participants of the reading classes discussed and asked questions without fear of ridicule. The members of the AFŢ`s higher committees usually attended the political courses intensified in 1943, then continued after the wartime. That was the process of creating politically 24 Mira Milošević was first the partisan fighter. She was succeeded Mileva Savić-Olga on the presidential position of the OO AFŢ of Srem. 25 Istorijsko stvaralaštvo. 26 Čitalački časovi. �educated women. One of the courses was held in the free territory of Srem in August 1943. The course content was designed by the secretary of the PK KPJ for Vojvodina, Jovan Veselinov (Ţarko). The lecturers were communist members of the PO AFŢ of Vojvodina. Among them the prominent role had Srbislava Kovačević (Marija) and Dušanka Jovanović (Branka). The content of the course included the following topics: the development of the society (the slavery, the feudalism, the capitalism, the socialism ... ), women throughout the history (the life of women in the patriarchy, causes of women`s servitude, whether the capitalism paved the way for the women`s liberation, what the socialism gives to the woman. ..) , the peasant question (the position of the peasantry under the capitalism, the relations between the proletariat and the peasantry , what the October Revolution gave to the Soviet peasants ... ) , the national issue (appearance and signs of the nation, the working class and the national question . ..) , about the fascism (what is the fascism and why it occurs, what is the meaning of " the racial theory“ and the " the new order " in Europe, who makes the center of the revolution and the counterrevolution ... ), the war against fascism and the role of USSR in it (what enables collaboration between USSR, England and America, the invincibility of the Red Army… ), the NOB (genesis of Yugoslavia and the causes of its collapsed after the fascists attack, who invited people to fight against the fascist and whether the uprising wave swept the whole country alike, the occupiers and their goals ... ), the role of women in the NOB (what is fascism brought the women, was there in Yugoslavia an anti-fascist women`s movement before the World War II, why the AFŢ was created, the forms of the women`s struggle in the war), the organizational structure of the AFŢ (the aims and the objectives, relation to the NOO) (Stojakovic 2007) . Initially the course was designed for the members of the lower AFŢ committees. After one year of experience in February 1944 Srbislava Kovačević (Marija) informed Jovan Veselinov (Ţarko) that the questions were too difficult for members of the lower AFŢ committees (Stojakovic 2007). She suggested that in the future this questions should be use for the OO AFŢ`s leaders. Further political work in the AFŢ was continued through two-stage model of political education. It was a necessary compromise between the KPJ directives and possibilities of the AFŢ membership. The process of creating and developing of the AFŢ moved on different routes that were not always in the accordance with the KPJ directives. This was confirmed by a letter written by Jovan Veselinov (Ţarko), the secretary of the PK KPJ for Vojvodina to all KPJ organizations and �to the PO AFŢ of Vojvodina in 1944. Veselinov claimed that in the AFŢ there was a dangerous tendency of independence towards a separate women's organization (Stojakovic 2007). The lower AFŢ committees, as Veselinov claimed, were responsible to the higher AFŢ committees but not to the local new government. For Veselinov women in the AFŢ, but also in the KPJ, could not be the representatives of woman of these organizations, but their work must be an integral part of the organization to which they belong and of the new government, under the unified KPJ management (Stojaković 2012: 43). Mitra Mitrović27 was justify in 1944. the existence and specificity of the AFŢ through the fact that women were on the very subordinate position in society, and that they need a separate women's organization for faster integration in the social and the political life (Ibid 4344). Mitrović didnt`s see the AFŢ as an organization that deals exclusively with the woman`s issue, but rather as the movement that brought together women to fight against the fascists (Ibid., 43-44). She noted that women in Yugoslavia gained political and civil rights by the Declaration from the Second Session of the Anti-Fascist Council of National Liberation of Yugoslavia (AVNOJ) in 1943, and so as a new entity entered into the public space. The AFŽ was the organization that the women believed in The dramatic wartime circumstances have produced the situation where women step forward in the area of political and the warrior actions. It was also in line with the KPJ proclaimed ideological plan of the women`s emancipation. But no one could predict how the process of women exiting from the family circle will flow. It happened that the space of everyday life, that the men left for the dramatic war situation, more quickly and massively become the space of gained women's rights and responsibilities, before any written law about it. That is why the women partisans and members of the AFŢ testified that the women of Yugoslavia won their own rights (Ida Sabo according to Stojaković 2007)28. The women`s rights 27 Mitra Mitrovic was the communist, one of the most important figures in the NOB and for the creation of the Socialist Yugoslavia. 28 “To the Yugoslav women nobody gave equality but they have won it by their participation in the NOB, by mass participation - with the guns in their hands... Around 620 thousand women took an active part in the NOB, that means in the cities also, and I have to say that it was far more difficult to be in the cities than in the partisan units. I have experienced both and I was relieved when I went to the partisan units” (Stojakovid 2007). �are not simple assigned by the victory of one ideology but won through the bloody battles. Women have become aware of their own capabilities in the most difficult circumstances so that return to the old social relationship was not easily possible. Entry into the public sphere within the AFŢ was made in the way that women have become an interest and the target group. The women`s interests of was peace, prosperity, more just society and a future for their children. The objective of the KPJ was to actively involve women`s masses through the AFŢ - as a part of the anti-fascist struggle - in the battle against fascism and in the creation of a new socialist society. Through the massive participation of women in the anti-fascist struggle the AFŢ has grown into a strong, organized organization in which women believed and to which woman were strongly tied. Why was the issue of control of the women`s organized work set very early? Women first understand those interests that were the general welfare of their families, villages and cities, their children and descendants. This was not always matched to the tasks that the KPJ prescribed for all the anti-fascist mass organizations. The AFŢ members could not arguably follow every dictate of the KPJ, as the communist women have done. Most of the AFŢ membership was turned to daily life, the rhythm of planting-harvesting, immediate environment, and then to the impact of tradition. At the same time, the merits of the AFŢ members in the fight against fascism were not in dispute. The fact is that women in Srem were often decisive power of the NOB. The anti-fascist struggle or construction of the socialism could not be conducted without the woman`s masses therefore the KPJ was needed to construct framework for the preferred measure of women's activism. After the World War II as the new voters women in Yugoslavia will have an important, decisive influence on the prevalence of the National Front list. However, the KPJ has never allowed the AFŢ to be an independent organization. The AFŢ has always been a part of something29, after the wartime it was part of the National Front with special responsibilities that always were primarily dictated by the political moment. The AFŢ will be terminated by a decision the KPJ30 in 1953. This was the period when Yugoslavia entered a new phase of social “Jugoslovenskim ženama niko nije poklonio ravnopravnost ved su one svojim učešdem u NOB, i to masovnim učešdem – sa oružjem u ruci, izborile...Oko 620 hiljada žena je aktivno učestvovalo u borbi, to znači i u gradovima, i moram da kažem da je bilo daleko teže biti u gradovima nego u partizanskim jedinicama. Iskusila sam i jedno i drugo i odahnula sam kada sam otišla u partizanske jedinice“ (Stojakovid 2007). 29 Some organizations, or some objectives, or the political situations. 30 KPJ was SKJ (the Yugoslav Communists League) after 1953. �and economic development. It will be shown that this was a preponderance of the patriarchy, not a decision made by AFŢ membership. With this decision the AFŢ`s communist leadership agreed, without objection (Stojaković 2002). The AFŢ was the most massive women's organization in the history of the countries that were part of the socialist Yugoslavia. In the women`s memory the AFŢ would be remember as a powerful, popular organizations, school for the hundreds of thousands of women who have learned the new professions and to fight against illiteracy, backwardness, superstition ... It was a sort of the safe house where women gained the knowledge and support for the 7 miles steps on the social ladder of the new socialist society. By this experience of the AFŢ today is more current than ever. Literature Atanasijević Ksenija,"Pravo glasa ţena u ideologiji Ţen. (skog) pokreta," Ženski pokret no. 9. (1932), 122. Atanasijević Ksenija, "Poloţaj ţene u našem javnom ţivotu" in Etika feminizma ed. Ljiljana Vuletić (Beograd: Helsinški odbor za ljudska prava u Srbiji, 2008) Boţinović Neda, Žensko pitanje u Srbiji u XIX i XX veku (Beograd: Devedesetčetvrta, 1996). Kabiljo Anica, "Okruţna konferencja AFŢ za zapadni Srem u Moroviću 25. septembra 1944." in: Žene Vojvodine u ratu i revoluciji 1941-1945 (Novi Sad: Intitut za istoriju 1984), 797. Kovačević Srbislava, "Antifašistički front ţena u Vojvodini" in: Žene Vojvodine u ratu i revoluciji 1941-1945 (Novi Sad: Institut za istoriju 1984), 93-127. Mali, Milan, "Istorijsko mesto i značaj stvaranja i delatnosti pokrajinske organizacije AFŢ-a" in: Žene Vojvodine u ratu i revoluciji 1941-1945 (Novi Sad: Institut za istoriju 1984), 127-141. Nađ Dušanka, "Veliki transport" in: Žene Vojvodine u ratu i revoluciji 1941-1945 ( Novi Sad: Institut za istoriju 1984), 591-597. "Proglas PK KPJ Vojvodine - Narodima Vojvodine" in Vojvodina u borbi (Novi Sad: Savez udruţenja boraca Narodnooslobodilačkog rata SR Srbije/ Predsedništvo AP Vojvodine 1963), 252. Sabo Ida, "Učešće ţna Vojvodine u revolucionarnom radničkom pokretu i socijalistuičkoj revoluciji" in: Žene Vojvodine u ratu i revoluciji 1941-1945 (Novi Sad: Institut za istoriju 1984) 9-37. Stojaković Gordana,ed. Znamenite žene Novog Sada I. (Novi Sad: Futura publikacije, 2001). Stojaković Gordana, ed. Neda-jedna biografija (Novi Sad: Futura publikacije, 2002). Stojaković Gordana, CD-AFŽ Vojvodine 1942-1953 (Novi Sad, 2007) ISBN 978-86-909833-0-8. Stojaković Gordana, "Skica za potret: Antifašistički front ţena Vojvodine 1942-1953" in: Partizanke, žene u Narodnooslobodilačkoj borbi, ed. Daško Milinović and Zoran Petakov (Novi Sad: Cenzura, 2011), 13-38. Stojaković Gordana, Rodna perspektiva u novinama Antifašističkog fronta žena (1945-1953) (Novi Sad: Zavod za ravnopravnost polova, 2012). Tomšič Vida, "Masovni politički rad među ţenama – jedan od najvaţnijih zadataka AFŢ-a" Zora, januar (1948): 910. Tomšič Vida, "Partija je pokazala ţenama pravilan put njihove borbe", Zora, avgust-septembar (1948): 1-3. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Istraživački radovi Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource The Women's Antifascist Front of Vojvodina (1942-1944) - The War Experiences - Gordana Stojaković Creator An entity primarily responsible for making the resource Gordana Stojaković Publisher An entity responsible for making the resource available International Conference in Sarajevo June 7th and 8th 2014. The place of women in war 1914-2014 Rights Information about rights held in and over the resource Gordana Stojaković Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource Engleski/English Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 4-IR Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 1942-1944 Gordana Stojaković The Women's Antifascist Front Vojvodina http://afzarhiv.org/files/original/c6a9f2b96451fb2b020ee61c675f03ea.pdf 96c9c8372c0b4c9379c771249903b265 PDF Text Text SJEĆANJE I MJESTA SJEĆANJA (rodna perspektiva spomenika iz NOB-a ) Saša Knežević mr Sarajevo, maj 2012. Broj strana:13 0 �Teorijski okvir Pod pojmom tranzicije autoritarnog/diktatorskog/totalitarnog podrazumijeva sistema, se najčešće vremenski obilježenog prelaz konfliktima, od ka demokratiji i miru. To vrijeme bi trebalo da podrazumijeva donošenje čitavog niza opštih mjera i uključuje uspostavljanje vladavine prava i tržišne ekonomije, često i privatne svojine, višepartijskog sistema i parlamentarizma i civilnog društva. (Po D. Duhaček u Rod i nauka). „Tranziciona pravda je... široko rasprostranjen termin koji označava sistem društvenih, političkih i pravnih pristupa socijalnom, političkom i pravnom nasleđu onih država i društava u kojima su uglavnom tokom XX veka u okviru totalitarnih ili autoriarnih režima, vladale prakse sistematskog kršenja ili zloupotreba osnovnih ljudskih prava i negirane ili izigravanje bitnih instituta pravne države...“ 1 Tranziciona pravda je složen proces i on obuhvata čitav niz mjera koje se sprovode u zavisnosti od konteksta. Tranzicijska pravda se provodi kroz: • Sudske mehanizme (retributivni) : • Restorativne mehanizme  Kazivanje istine : komisija za istinu i pomirenje  Institucinalne reforme : • reforma institucija sistema • lustracija • velting  Reparacije  Kompenzacija  Rehabilitacija  Restitucija  Simbolička reparacija o Predavanje oružja 11 V.Rakić-Vodinelić,Uvod u tranzicionu pravdu:osnovni pojmovi,GENERO, 10/11 -2007. 1 �o Memorijalizacija  Svjedočenje  Zapisi  Spomenici  Muzeji  Stvaranje memorijalnih kompleksa Sve ove mjere prvenstveno su usmjerene na obeštećenje žrtava i vraćanju njihovog dostojanstva, dok mjere memorijalizacije podrazumijevaju stvaranje cijele jedne kulture sjećanja koja je potebna žrtvama i njihovim porodicama kao jedna vrsta „nadoknade“ za izgubljeno. U okviru simboličke reparacije sigurno je „najsimboličnija“ nadoknada sam proces sjećana i podizanja/uspostavljanja spomenika, muzeja i stvaranje memorijalnih kopleksa. Treba napomenuti da su nekada svi ovi elementi memorijalizacije podignuti godinama, a nekada i desetljećima nakon događaja koji je prouzrokovao njihovo nastajanje. Sjećanje , pamćanje, Pjer Nora kaže da kada bi sjećanja uistinu živjela, mjesta pamćenja bi bila beskorisna. Mjesta pamćenja su ostaci, krajnji oblik komemorativne svijesti unutar istorije, koja priziva prošlost i ono što ne poznaje. 2 Od vremena kada su na nadgobnim pločama počela da se ispisuju imena i slike, one nisu služile pokojicima već živima. Prolaznik glasno izgovara ime mrtvog, čime ga vraća u kolektivno sjećanje, zato se groblja nalaze pored puta, a tekst i slika su namijenjeni čitaocu. Tako isto i spomenici ne služe njima-poginulim, već nama-preživjelim, jer valja nama očuvati sjećanje na hrabre podvige predaka i bar jednom godišnje evocirati uspomene Džon R. Gilis kaže da su pamćenje i identitet dva najčešće korištena izraza u savremenom javnom i privatnom diskursu, mada je njihov status „ključnih riječi“ relativno nov. Pojam identiteta popularizao je Erik Erikson kasnih pedesetih godina XX stoljeća u vezi sa idividualnim poimanjem sebstva. Nakon toga identitet je dobio širok raspon značenja i 2 Pierre Nora, Između pamćenja i historije. Problematika mjesta, 2 �postao je jedna od često upotrebljavanih riječi, a i pojam pamćenja je izgubio precizno značenje i to proporcionalno stepenu njegovog korištenja. Paralelna upotreba ova dva pojma upućuje na činjenicu da ideja identiteta ovisi o ideji pamćenja i obrnuto. Centralni dio svakog individualnog ili grupnog identiteta, osjećaj nepromjenjivosti kroz vrijeme i prostor, odražava se pamćenjem. Za sjećanje kažemo da je nešto što se treba vratiti, a identitet je nešto što se može izgubiti ili pronaći. Pjer Nora navodi tri vrste pamćenja : • Arhivsko sjećanje, • Pamćenje –dužnost, • Pamćenje-distanca. Pamćenje je po prirodi višestruko, razdijeljeno, kolektivno, pluralno i idividualizirano, ukorjenjuje se u konkretnom, u prostoru, činu, slici i predmetu. Istorija se veže samo uz vremenske kontinuitete, evolucije i odnose među stvarima. Pamćenje je apsolutno, a istorija poznaje samo ono relativno. Potreba za pamćenjem je potreba za poviješću. O pamćenju se toliko govori upravo zato što ga više nema, a komemoracije ili evociranje uspomena služe da bi se obnovilo sjećanje, one su inače „izum“ XIX stoljeća i služile su kao „opijum za široke narodne mase“, ali ne i kao sjećanja na narod. „Budući da se mislilo da žene više pripadaju prošlosti, one su na različite načine (i obično neplaćene) služile kao čuvarice i utjeloviteljice sećanja. ... U nacionalnoj komemoraciji njihova uloga je bila alegorijska. Ženski lik slobode u Francuskoj i SAD-u je postao simbol nacionalnog identiteta, ali je povijest stvarnih žena zaboravljena. U starim režimima pamtile su se slavne kraljice, ali u novim demokracijama čak i kraljica Viktorija je komemorirana primarno kao žena i majka, a ne kao politička figura. Stvaranje nacionalnih praznika za Majčin dan u SAD-u i Dan žena u Evropi uoči I svjetskog rata samo je potcrtalo rodnu dimenziju nacionalne komemorativne prakse, jer se žene nije pamtilo zbog onoga što su stvorile, već zato što su postojale. Radnici, etničke manjine, mladi i žene dobivali su pristup nacionalnim sjećanjima još sporije no što ih se primalo u nacionalne i obrazovne institucije. ... Žene i manjine često služe kao simboli „izgubljene“ prošlosti, nostalgično shvaćene i romantično konstruirane, ali njihove se stvarne živote vrlo spremno zaboravlja.“ 3 3 Džon R. Gils, Pamćenje i identitet, 3 �O pamćenju toliko govorimo upravo zato što ga više nema. Ova parafraza Pjera Nore je bosanskohercegovačka stvarnost. Generacija srednjoškolaca rođenih prije 16 ili 18 godina ništa ili vrlo malo zna o prošlosti. Povremeni „bljeskovi“ prošlosti u vidu sporadičnih, često nepotpunih, informacija o Prvom ili Drugom svjetskom ratu, (više znaju o napadu na Normandiju nego o Bitci na Sutjesci), o Zimskim Olimpijskim igrama 1984.godine ono što čuju na TV programima, o prošlosti Sarajeva malo, skoro ništa. Zašto? Šta se dogodilo spomenicima iz NOB-a, stopama Gavrila Principa, spomeniku na Makljenu? Da li su novi povjesničari-pobjednici pisali svoju povijest na njima ili je priroda pokazala snagu i oni su prepušteni zubu vremena i nezainteresovanim kustosima novog društvenog poretka trunu. Darko Karačić u „Politike sjećanja u BiH nakon 1990.g.: Sjećanje na ulogu partizana u II svjetskom ratu od promoviraja zajedništva do kreiranja podjela“ i Tamara Banjeglav u „Promjene u službenim politikama sjećanja u Hrvatskoj od 1990.g. do danas“ 4 svojim istraživnjima navode da „ ... pad socijalističkog režima, podjela SFRJ, proglašenje nezavisnosti Republike Bosne i Hercegovine, i rat 1992-1995. su bile najvažnije promjene u političkom i društvenom kontekstu zbog kojih je narativ o partizanskoj borbi gubio na važnosti. Promjenom politike sjećanja kreirani su narativi kojima su se promovisale podjele među stanovništvom BiH (Karačić), ... raspadom SFRJ i promjenom vlasti, u Hrvatskoj se pojavila potreba za stvaranjem novih, službenih, politika sjećanja i zaboravljanja i redefinisanja prošlosti... Iz tog su se razloga dogodile mnoge promjene u komemorativnim praksama i službenim politikama sjećanja (Banjeglav)“. Čini mi se da je postsocijalizam, ponekad i nasilno, zaboravljao socijalizam. Posebnu pažnju usmjeravam ka nasilju koje se najbolje odražavalo u sistematskom uništavanju spomenika iz NOB-a i vjerskih objekata drugih konfesija. Kritičari tvrde da tradicionalna mjesta pamćenja obeshrabruju bavljenje prošlošću i potiču zaborav, a ne pamćenje. 5 Karačić navodi primjere zapuštanja partizanskog Spomen groblja u Mostaru, uništavanje spomenika na Makljenu i redefinisanje (u muzeju se zajedno nalaze eksponati iz perioda 1941-1944. i 1992-1995.) spomenika na Mrakovici. Banjeglav navodi obnovljenje spomenike na mnogim lokacijama u Hrvatskoj gdje su npr. zajedno na jednoj tabli ustaše, partizani, domobrani i borci iz Domovinskog rata, ili na drugom mjestu stoje dvije paralelne ploče između kojih je ogroman križ, na jednoj su imena poginulih iz NOB-e, a na drugoj imena iz Domovinskog rata. 4 Abstrakt istraživačkog rada nastalog u okviru projekta Regionalni istraživački forum o tranzicijskoj pravdi.Kako se sjećamo?, ACIPS i FES, predstavljen u Sarajevu na konferenciji, 15.12.2011.g. 5 John R. Gillis: Pamćenje i identitet 4 �Do uništavanja je došlo namjerno, jer je mnogim ljudima teško pamtiti bez pristupa uspomenama, slikama i fizičkim mjestima koja služe opredmećivanju njihovog sjećanja. Tako, sve što je uništeno, kao da nije ni postojalo. Čega nema, ne treba se ni sjećati. "Spomenici: kraj jedne ere“, projekt belgijskog umjetnika, Jana Kempenaersa, inače suradnika Kraljevske akademije u Gentu, zainteresirao je zapadni svijet te je Belgijanac sa ovim fotografijama posjetio brojne svjetske galerije. „Zapadnjake“, baš kao i autora, najviše je impresionirala apstraktnost jugoslavenskih spomenika, njihov futuristički izgled i umjetnička kvaliteta netipična za socrealizam kakav je tih godina harao Istočnom Evropom. Govoreći o viđenom, jedan nizozemski arhitekt tvrdi da spomenici više izgledaju kao muzejske skulpture na otvorenom, nego uobičajeni ratni spomenici prepuni patetike. „Jedva da je itko izvan bivše Jugoslavije svjestan postojanja ovih spomenika, a u toj zemlji danas nitko ne želi znati da su oni tamo“, piše on. Okrutna statistika jasno će pokazati kako Hrvati posebno vole minirati spomenike antifašizmu, dok njihovi istočni susjedi, Srbi, imaju običaj u cijelu priču uvesti pravoslavlje, dodajući na spomenike krstove, gradeći pored njih crkvice, a nije im strano niti brisanje imena boraca drugih nacija uklesanih na spomenik. 6 Dakle, stranci, neki drugi ljudi, poznavaoci, znaju cijeniti i razumiju pojam kolektivnog pamćenja, znaju kako se teba odnositi prema prošlosti, prema napravljenom i (us)postavljanom sjećanju. 6 www.lupiga.com. 25.04.2012.g. 5 �Kako, da li i u kojoj mjeri postoje sjećanja na žene ? U mome istraživanj/pretraživanju (interneta) došla sam do zaključka da je vrlo malo spomenika iz NOB-e na kojima su prikazane isključivo žene. Ako vršimo klasifikaciju po republikama bivše SFRJ, najmanje spomenika ženama ima u Sloveniji a najviše u Makedoniji. Najčešće su žene prikazane kao dio reljefa ili grupne skulpture, u rukama, jednako kao i sl.1 sl.2. sl.3. sl.4. suborci, imaju zastavu, neko ratarsko oruđe ili oružje, rjeđe dijete. Sve žene su licem teško raspoznatljive od muškaraca, spolno su obilježene odjećom-duga suknja, ili maramom na glavi i dužom kosom. Da nema tih obilježja, moglo bi se reći da su androgene. „Drugarice“ su bar ovim spomenicima prikazane rame uz rame sa drugovima, jednake u borbi stradanju i progonu. Tipične nositeljice identiteta i časti kolektiva, dolično odjevene, doličnog 6 �ponašanja ( Yuval-Davis 2004.) utjelovljuju primjer kako žene trebaju izgledati i čuvati svoju zemlju. Od spomenika koji prikazuju samu ženu, rijetki su oni koji su postavljeni za imenovanu heroinu. Većinom su nazivi: žena-borac, revolucija ili sloboda - koja je predstavljena likom žene. sl.5. sl.6. sl.7. I na ovim pojedinačnim spomenicima žena je opet prestavljena spolno neodređeno, sa dosta grubih crta lica, krupne i grube građe. sl.8. sl. 9. 7 �Vrlo rijetko se na spomenicima može odrediti starost žene. Najčešće su u pitanju neodređene godine, izmučeno, radničko ili težačko lice. I u ovom slučaju žene u rukama, ako im se vide ruke, moraju nešto nositi, te su to najčešće simbolički predmeti. Npr. klasje žita, jer žena je ipak hraniteljica doma, a samim tim i nacije, lovorovu grančicu kao simbol slobode ili u jednoj ruci zvijezdu petokraku a u drugoj mač- valjda mač pravde. Ovi simbolički prikazi podsjećaju na Grčke statue na kojima su prikazane Atena ili neke druge božice koje su pored ratničkog imale i majčinski odnos prema podanicima. Kada su u pitanju prikazi pojedinki sa imenom i prezimenom, mali je broj onih koje su obilježene u kamenu ili metalu. Većinom su to tipizirana poprsja ženskih likova u gornjem dijelu uniforme ili ogrnutih maramom, neodređene starosti i ljepote. sl. 10. sl. 11. 8 �Kakvu poruku šalju ovi spomenici? Nakon Drugog svjetskog rata na prostoru nekadašnje Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije, izgrađen je impozantan broj spomenika, koji veličaju zajedničku borbu tadašnjih naroda i narodnosti protiv fašizma i okupacije. Ove monumentalne građevine, izgrađene u cvatu komunističkog režima, nekada su imale mitološku veličinu u propagandi tadašnjeg društva, dok danas postoje (ako postoje) u potpuno drugačijem kontekstu. Većina ih je zanemarena i izignorisana, neki su uništeni, a neki su preuređeni u svjetlu sadašnje propagande teritorije na kojoj se nalaze. Uzimajući nekadašnji koncept zajedništva, bratstva i jedinstva i današnje međunacionalne napetosti koja je nastala cijepanjem ove teritorije, a koja i danas traje, može se dobiti slika odnosa ovih naroda i teritorija, njihovog odnosa prema velikom i skorom dijelu istorije i načina na koji spomenik kao pojava funkcioniše na određenom teritoriju. Žene su prikazane kao nositeljice tradicije i kada se rame uz rame bore sa svojim kolegama suborcima i radnicima. U jednoj ruci puška/motika, a za skutom dijete. Uspravna, čvrsta, temeljita, majka nacije, članica kolektiviteta, bezimena, ona ujedno predstavlja sve žene i nijednu ženu jer nema imena. Muškarci su prikazani kao heroji i vođe, mladoliki, lijepi, visokog čela, bujne kose, nabreklih mišića, često golih grudi u rakopčanoj košulji, simboli muškosti i snage, Apoloni socijalističke revolucije i novog poretka. Kada se obilježavaju mjesta stradanja vojnika, a to su obično muškarci, na spomenicima su također prikazani muškarci, mada na memorijalima koji obilježavaju masovna stratišta, postoje i ženski likovi. Na mjestima koja su obilježena i kao spomenici civilnim žrtvama rata ( Vraca u Sarajevu) i gdje su upisana imena, žene nisu izostavljene. Svi spomenici koji su nastali nakon II svjetskog rata su neutralni i nereligijski zbog tadašnjeg socialističkog režima i smatram da je njihova fukcija u potpunosti podržavala bratstvo i jedistvo svih naroda i narodnosti Jugoslavije. Ako na spomenicima postoje imena, sva su navedena abecednim redom, bez obzira na vjeroispovjest, spol i nacionalnost (spomenik u krugu fabrike Vaso Miskin Crni u Sarajevu ). 9 �Ovakvi i slični spomenici bili su rasprosranjeni širom bivše Jugoslavije sve do ratnih sukoba 90-ih godina prošlog vijeka. Tada ih je većina netragom nestala, a oni koji su opstali i ostali, prepušteni su zubu vremena i nemilosti vandala. sl.12. sl.13. Makljen, planinski prijevoj na dijelu magistralne ceste između Bugojna i Prozora, poprište je zasigurno najuništenijeg spomenika iz ove serije belgijskog fotografa. Izgrađen je 1978. godine u znak sjećanja na Bitku za ranjenike („Prozor noćas mora pasti“). Autor je kipar Boško Kućanski, a iako su mnogi mislili da je spomenik predstavljao stisnutu Titovu šaku, sam autor je rekao da se radi o cvjetnoj formi vanzemaljskih dimenzija, budući se na putove heroja polaže cvijeće. Pet godina nakon što je zadnji rat okončan, nepoznati fašistički nastrojeni barbari stavili su ogromnu količinu eksploziva pod spomenik i digli ga u zrak. Danas sablasno stoji tek betonska konstrukcija, a da stvari budu još bizarnije, skulptura je prije nekoliko godina proglašena nacionalnim spomenikom. 7 7 www.lupiga.com 10 �Da li je memorijalizacija samo postavljanje spomenika? Ovo je često pitanje koje sam sebi postavljala tokom pisanja ovoga rada, jer mi se činilo da samo postavljenjee spomenika na nekim, najčešće pustim i dalekim livadama i proplancima, ne vrijedi ništa bez stalnog posjećivanja i evociranja uspomena kroz udžbenike istorije, filmove, istorijske časove. Savremenom potrošačkom društvu potrebni su „mobilni“ spomenici, sjećanja koja se mogu nositi sa sobom na displeju telefona ili koja mogu obići svijet za nekoliko minuta. Sjećanja koja su napravljena u jednom mjestu za neke ljude ali ih može vidjeti cijeli svijet. Primjer tome je i Sarajevska crvena linija, koja je bila postavljena samo jedan dan (06.04.2012.g.) na samo par sati kao sjećanje na 11 541og građanina i građanku Sarajeva koji su poginuli od 1992.-1995.g. sl.14. 11 �FOTOGRAFIJE: Sl.1. žena heroj ,detalj sa groblja oslobodilaca Beograda, Sl.2. detal spomenika sloboda Iriški venac Beograd Sl.3. spomenik sloboda Skopje Sl.4.spomenik žrtama racije Novi Sad Sl.5. spomenik revoluciji Kumanovo Sl.6. spomenik Kale Makedonija Sl.7. spomenik ženi-borcu Tetovo Sl.8.monument Skopje Sl.9. spomeni II svjetsko ratu Viškovo Sl.10. Radojka Lakić -Kneževo Sl.11. Olga Petrov -Pančevo Sl.12. Makljen nekada Sl.13. Makljen sada Sl.14. Saraevska crvena linija LITERATURA: 1. Pierre Nora: Između pamćenja i historije,Diskrepancija.br.8. (prevele sa francuskog:Milena Ostojić i Hudl Ana Irena) 2007. 2. Eric Hobsbawm: Izmišljanje tradicije, Biblioteka XX vek,Beograd,2011 3. John R. Gillis: Pamćenje i identitet: povijest jednog odnosa,Golden Marketingtehnička knjiga,Zagreb,2006. (priredile : Maja Brkljačić i Sandra Prlenda) 4. Yuval-Davis Nira, Rod i nacija, Ženska infoteka, Zagreb,2004. 5. Zaharijević Adriana, Postajanje ženom, Rekonstrukcija ženski fond, Beograd, 2010. 6. Antoni D. Smit, Nacionalni identiteti, XX vek,Beograd, 1998. 7. Zbornik radova,Rod i nauka, CIPS, Sarajevo,2009. 8. Mile Lasić, Kultura sjećanja, Friedrich Ebert Stiftung,Sarajevo, 2011 9. Милош Бајић, ур. Споменици револуцији: Југославија. „СУБНОР Југославије“ Београд, „Свјетлост“ Сарајево 1968. 10. Vesna Rakić-Vodinelić, Uvod u tranzicionu pravdu:Osnovni pojmovi, Genero br.10/11,2007 11. Драго Здунић, ур. Револуционарно кипарство. „Спектар“, Загреб 1977. година http://sr.wikipedia.org STRANICE: http://www.lupiga.com/vijesti/index.php?id=6180 ZABORAVLJENA POVIJEST: Nekada važna remek djela, simboli kojih se danas svi stide (pritn by: Ivor Car) posjećena 14.05.2012.g. https://www.google.ba/search?q=sarajevska+crvena+linija+2013&tbm=isch&imgil=pTikSJF5row_hM %253A%253BEA-9-YRHEqk6GM%253Bh posjećena 12.12.2015.g. 12 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Istraživački radovi Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Sjećanje i mjesta sjećanja (rodna perspektiva spomenika iz NOB-a) - Saša Knežević Subject The topic of the resource Spomenici, NOB, žene Creator An entity primarily responsible for making the resource Saša Knežević Publisher An entity responsible for making the resource available Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Rights Information about rights held in and over the resource Saša Knežević Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource BHS Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 5-IR Jugoslavija NOB Saša Knežević spomenici žene http://afzarhiv.org/files/original/43d0baa6f64e582272f6f63724313065.PDF f76bc18d984614ed2138488041e5674e PDF Text Text       O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.­1945.     «ABOUT THE SOCIAL POSITION OF WOMEN IN BOSNIA AND HERZEGOVINA   1942­1953»     by Vera Katz   Source: Contributions (Prilozi), issue: 40 / 2011, pages: 135­155, on www.ceeol.com.       The following ad supports maintaining our C.E.E.O.L. service      �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. UDK: 316.662-055.2 ( 497.6 ) “1942/1953” Izvorni naučni rad O DRUŠTVENOM POLOŽAJU ŽENE U BOSNI I HERCEGOVINI 1942.-1953. Vera Katz Institut za istoriju, Sarajevo, Bosna i Hercegovina Apstrakt: U radu su razmatrani osnovni pokazatelji društvenog položaja žene u Bosni i Hercegovini u razdoblju od Drugog svjetskog rata do ukidanja Antifašističkog fronta žena. Tijekom naznačenog vremena kreirao se identitet žene u socijalizmu, prvo ratnim partijskim odlukama, a nakon oslobođenja ustavnim i zakonskim rješenjima koji su bitno izmijenili društveni položaj žene na razini političkih, socijalnih, radnih, bračnih i ostalih prava. Ključne riječi: Bosna i Hercegovina, žena, socijalizam. Abstract: This paper considers the basic signs of the social position of women in Bosnia and Herzegovina in the period of the Second World War until the abolishment of the Antifascist Women’s Front. A new identity of women in socialism was created during the marked time frame, first by Party war decisions, and after the Liberation by constitutional and legal acts which significantly changed the social position of women on the level of political, social, work, marital and other rights. Key worlds: Bosnia and Herzegovina, women, socialism. Sedamdesetih godina 20. stoljeća zapadnoeuropska i američka društvena znanost izgradila je pojmovne kategorije i teorijske varijante za razvoj “ženskih studija”, dajući im adekvatan značaj i institucionalnu formu. O najvažnijim teorijskim aspek135 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 135 5.12.2011 10:28:22 �Access via CEEOL NL Germany Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. tima historije žena i ženskih studija pregledno nudi rad Dubravke Peić Čaldarević,1 u kojem se analiziraju različita mišljenja o podrijetlu, obilježjima i razvoju historije žena, zatim vrlo bitno razlikovno određenje pojmova spola i roda, ali i važnosti ženskih studija prema orijentaciji ka socijalnoj historiji uz napomenu o potrebi reinterpretacije povijesnih izvora i važnosti oralne historije kao sredstva otkrivanja ženskih emocija. Od analiziranih brojnih autorskih imena i njihovih pogleda na historiju žena, iz studije Dubravke Peić Čaldarević za ovu priliku prenosimo mišljenje Mirjane Gross: “Za razliku od zapadnoeuropskih historičarki-feministkinja G. Bock i G. Lerner, koje u svojim razmatranjima, a posebice terminologiji, dolaze gotovo do samih granica racionalnog, M. Gross u procjenama ženskog historijskog i historiografskog iskustva, iako ih prihvaća kao neminovnost, dosljedno inzistira na strogoj, hladnoj, znanstvenoj objektivnosti. Govoreći o socijalnim aspektima ženske povijesti, ističe da je ona pri svom nastanku najveći poticaj dobila za vrijeme društvenih previranja 1968. godine u Europi, dok su na njezin razvoj u SAD posebice utjecale društvene mijene uzrokovane vijetnamskim ratom. U oba slučaja ‘na povijesnu pozornicu’ odjednom stupaju ‘marginalne grupe, disidenti, etničke manjine, žene’, odnosno ‘svi oni drugi čije postojanje etablirane društvene znanosti i elitne znanstvene ustanove nisu smatrale predmetom interesa’, a od tada ih počinju istraživati u okviru antropološki usmjerene historije svakodnevice. (...)”.2 U okviru konkretnih povijesnih istraživanja društvenih struktura potrebno je uputiti na kompleksne studije Lydie Sklevicky,3 Vere Gudac Dodić,4 gdje se mogu pronaći imena i ostalih autora koji su se bavili ovom problematikom. U bosanskohercegovačkoj historiografiji pionirski poduhvat o ovoj temi napravljen je radom o emancipaciji muslimanske žene.5 Također, potrebno je napomenuti da su se sedamdesetih godina prošlog stoljeća u jugoslavenskoj historiografiji pojavljivale monografije posvećene ženama, a sukladno onovremenoj ideološkoj orijentaciji bile su posvećene učesnicama Narodnooslo- Dubravka Peić Čaldarević, “Teorijski aspekti historije žena i ženskih studija”, RADOVI, Vol. 29, Zagreb: Zavod za hrvatsku povijest, 1996, 273- 287. 1 2 Isto, 285. Lydia Sklevicky, “Karakteristike organiziranog djelovanja žena u Jugoslaviji u razdoblju do drugog svjetskog rata”, Polja 308, Novi Sad: 1984; Ista, “Žene i moć – povijesna geneza jednog interesa”, Polja 309, Novi Sad: 1984; Ista, Konji, žene i ratovi, Zagreb: 1996. 3 Vera Gudac Dodić, “Položaj žene u Srbiji”, u: Žene i deca – Srbija u modernizacijskim procesima XIX i XX veka (4). Beograd: Biblioteka Helsinške SVESKE br. 23, 33-130. 4 Senija Milišić, “O pitanju emancipacije muslimanske žene u Bosni i Hercegovini”, Prilozi 28, Sarajevo: Institut za istoriju, 1999, 225-241. 5 136 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 136 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. bodilačkog rata.6 Međutim, poslije izdavanja ovih djela nastupila je dugačka pauza u nastavku istraživanja, a nedostatak interesa za ženske teme kod suvremene generacije povjesničara oba spola učinio je nenadoknadiv zaostatak posebice u Bosni i Hercegovini. Nakon upoznavanja s dijelom literature u kojoj su ponuđeni aspekti podrijetla, obilježja i razvoja historije žena, definicije osnovnih pojmova spola i roda, razvoja ženskih studija, orijentacija ka socijalnoj historiji, empirijski pokazatelji na konkretnim društvima i sličnom, ovaj rad nudi pregled osnovnih partijskih odluka, ustavnih i zakonskih akata prema kojima su ženama u Bosni i Hercegovini regulirana pitanja pravnog položaja, zatim školovanja, obrazovanja, radne aktivnosti, položaja u braku i porodici, zdravstvenog osiguranja, te participacije u političkom životu. *** Nakon Drugog svjetskog rata pravni, politički i društveni položaj žene u Jugoslaviji/Bosni i Hercegovini potpuno je promijenjen u odnosu na razdoblje Kraljevine Jugoslavije. Agitacija za žensko pravo glasa bila je tridesetih godina 20. stoljeća vrlo aktualno političko pitanje, ali je izostalo njegovo uvrštavanje u Ustav Kraljevine Jugoslavije 1931. godine, mada je bilo nagoviješteno Ustavom iz 1921., kada je biračko pravo garantirano svakom građaninu koji je navršio 21 godinu života, a za žene je tada rečeno da će se zakonom riješiti pravo glasa za žene. Prema tome, žene Jugoslavije morale su pričekati završetak Drugog svjetskog rata da bi dobile mogućnost izlaska na izbore. Od tada započinje formuliranje njihove društvene uloge u socijalizmu promoviranjem putem ustavnih i zakonskih propisa iz kojeg su slijedile promjene na razini političkih, društvenih, obiteljskih i ostalih prava žene. Na različite načine promicana je društvena uloga žene preko koncepta drugarice – radnice – domaćice s ciljem kreiranja identiteta žene u socijalizmu. Pozivajući se na tekovine narodnooslobodilačke borbe, neposredno nakon oslobođenja nastojalo se ustavnim, zakonskim i različitim normativnim aktima stvoriti garancije ravnopravnosti među spolovima, a koliko je komunistička vlast učinila suštinskih pomaka u emancipiranosti rodne ravnopravnosti u prvom desetljeću nakon rata ostaje predmetom istraživanja u Bosni i Hercegovini. Drugačiji odnos prema statusu žene u društvu započeo je još tijekom Drugog svjetskog rata u pravcu realiziranja usvojenih stavova iz međuratnog razdoblja ilegalnog djelovanja Komunističke partije Jugoslavije (KPJ), kada se načelno odredila i prema ovom pitanju u smislu rodne ravnopravnosti. “Istorija Drugog svetskog rata Mila Beoković, Žene heroji. Sarajevo: 1967; Borbeni put žena Jugoslavije, Beograd: 1978; Jovanka Kecman, Žene Jugoslavije u radničkom pokretu i ženskim organizacijama 19181941. Beograd: 1978. 6 137 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 137 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. u Jugoslaviji možda je najfascinantniji primer kako je relativno mala grupa komunista uspela da temeljnim radom na terenu i u ratnim uslovima, a za vrlo kratko vreme, ubedi velike mase žena da potpomognu partizanski rat, kako bi posle rata dobile nova prava. Program je u potpunosti uspeo, toliko da je žensko političko organizovanje već posle nekoliko godina postalo opasnost za komuniste, i AFŽ je rasformiran. Posle toga, ideološki obrat je preživeo neobičnu kombinaciju potrošačkog i patrijarhalnog modela nametnutog ženama, ali dobar deo obećanih prava je preživeo”.7 Mada su vojni zadaci bili prioritetni tijekom narodnooslobodilačkog rata, KPJ je izuzetnu važnost pridavala stvaranju masovnih organizacija narodnofrontovskog karaktera. U okviru narodnofrontovskog pridobijanja “širokih narodnih masa” Partija je nastojala privući žene i omladinu i organizacijski ih usmjeravati. Tako je već krajem 1942. godine na prostoru Bihaćke republike za samo devet dana nakon Prvog zasjedanja AVNOJ-a održana u Bosanskom Petrovcu Prva zemaljska konferencija Antifašističkog fronta žena (AFŽ). Da je objedinjavanje ove organizacije na jugoslavenskoj razini bilo pod neposrednim rukovodstvom najvišeg partijskog tijela vidljivo je iz Direktivnog pisma CK KPJ o zadacima AFŽ-a, od 2. novembra 1942.8, kojim se svim partijskim organizacijama pojasnila uloga AFŽ-a. Ovo direktivno pismo došlo je nakon saznanja da u mnogim partijskim organizacijama nije u potpunosti shvaćen značaj AFŽ-a u smislu potpore partizanskim jedinicama. Stoga je bilo potrebno naglasiti bitnu ulogu žene u ratu, te da one ne smiju u svojoj djelatnosti ostati ograničene samo na AFŽ, već da u borbi za svoja prava moraju biti izravno zastupljene i u narodnooslobodilačkim odborima, čime bi uzele učešće u “izgradnji narodne demokratije”. Centralni komitet KPJ (CKKPJ) definirao je karakter ove organizacije na sljedeći način: “Antifašistički Front Žena je vanpartijska široka masovna organizacija svih antifašistički raspoloženih žena. Kao takva, ona je pod uticajem naše Partije, i partijske organizacije su dužne, ostavljajući joj samostalnost i punu inicijativu u radu, pružiti svestranu pomoć. Kontrola i pomoć AFŽ-a ne sme se shvatiti kao komesarska uloga naših odgovornih partijki, već kao stvarna pomoć u okupljanju svih žena u borbi protiv fašizma i kao obezbeđenje naše pravilne linije na tome sektoru partijskog rada”.9 Cilj direktivnog pisma bio je pojašnjenje uloge ove masovne organizacije u ostvarivanju povezanosti između partijskih organizacija, vojske i novoformiranih organa vlasti s narodom “na terenu”. U partijskim direktivama javno je definirana kao izvanpartijska organizacija, a u smjernicama za daljnji rad posebno se 7 Svetlana Slapšek, Ženske ikone XX veka. Beograd: Biblioteka XX vek, 2001, 34. AVNOJ i revolucija. Tematska zbirka dokumenata 1941-1945. (pr.) Slobodan Nešović i Branko Petranović, Beograd: Narodna knjiga, 1983, 275-276. 8 9 Isto, 275. 138 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 138 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. isticala veza partijskih foruma sa vojnim jedinicama, a unutar te veze partijke (žene – članice KPJ) bile su odgovorne za povezivanje sa ženama u vojsci ili u sanitetu, ali i sa onima koje su ostale u svojim domovima. Prema tome, AFŽ je bio pod potpunom kontrolom Partije, kao i sve ostale narodnofrontovske organizacije. Potreba za koordiniranjem zadataka između partijskih organizacija i AFŽ-a bilo je u prvom redu pitanje kampanje za snabdijevanje partizanske vojske hranom, odjećom i obućom. Osim AFŽ-a, partijske organizacije morale su angažirati “sve” narodnooslobodilačke odbore kao i “sve” simpatizere da bi se stvorila široka pozadina iz koje bi se osiguralo snabdijevanje partizanskih jedinica. Da bi se potaknuo rad odbora AFŽ-a i razbili otpori komunista protiv ove organizacije, KPJ je odabrala partijke i poslala ih na konkretne akcije, što su bili i njihovi partijski zadaci. Sazivanje Zemaljske konferencije AFŽ-a proteklo je prema partijskim uputama. Direktivnim pismom CKKPJ bilo je naloženo da partijska rukovodstva vode računa o pravilnom izboru delegata i da oni predstavljaju pokrajinske, oblasne, okružne, sreske, općinske i mjesne odbore. Umrežavanje ove organizacije trebalo je urediti na sljedeći način: “U svim selima i gradovima stvarati organizacije AFŽ-a i nastojati na povezivanju jednih s drugima, tj. centralizovati u sreskom, oblasnom, pokrajinskom itd. opsegu. Izolovanost jednih od drugih u dosadašnjem radu štetno se odrazila u inicijativi i međusobnom takmičenju na izvršenju postavljenih zadataka”.10 O važnosti ove ženske organizacije u ratu ukazuje i činjenica da je na Prvoj zemaljskoj konferenciji AFŽ-a govorio Josip Broz Tito 5. 12. 1942. godine u Bosanskom Petrovcu “(...) ističući da Antifašistički front žena postoji odavno, ali da je danas dobio organizacionu formu, i da je jedna od organizacija koja je ponikla ‘odozdo’. AFŽ je nazvao ‘desnom rukom Antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja’ i najvećom snagom u pozadini”.11 Partijskim direktivama davane su smjernice za rad ove antifašističke organizacije, a govorima najviših partijskih funkcionera iskazivana je važnost njenog postojanja, isticani su značajni uspjesi u radu, ali i nedostaci koje je trebalo popraviti. Stalnim stavljanjem naglaska da su antifašističke organizacije nastale “odozdo”, iz naroda, nastojalo se stvoriti javno mnijenje o širokoj podršci “narodnih masa” partizanskom pokretu. U odnosu na brojne obveze u vojsci i u civilstvu, učešće žena u političkim tijelima nije adekvatno pratilo stupanj njihove angažiranosti. Učešće žena-vijećnika u radu Antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ-a) i Zemaljskog antifašističkog vijeća narodnog oslobođenja Bosne i Hercegovine (ZAVNOBiH-a) bilo je nedovoljno u odnosu na njihovu zastupljenost u vojsci. Prema nekim, mada nepouzdanim pokazateljima, u Narodnooslobodilačkoj vojsci (NOV-u) bilo je angažirano 10 Isto, 275-276. 11 Isto, 276. 139 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 139 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. oko 100.000 žena.12 Međutim, od 247 vijećnika na Prvom zasjedanju ZAVNOBiH-a (25.-26.11.1943. u Mrkonjić Gradu) bile su samo 4 žene ili 0,61%.13 Na istom zasjedanju izabrana je lista vijećnika AVNOJ-a iz Bosne i Hercegovine , ali od 103 vijećnika i njihova zamjenika nije bilo na popisu nijedne žene. Također, u Prezidijum ZAVNOBiH-a nije bila izabrana nijedna žena. Na Prvom zasjedanju ZAVNOBiH-a skupu se obratila Rada Vranješević u ime AFŽ-a ističući zalaganje, ali i uspjehe ove organizacije. Na Drugom zasjedanju (30.6. - 1.7.1944. u Sanskom Mostu) uočen je napredak, tako da su od 23 predložena nova vijećnika bile i tri žene, te ih je tada bilo ukupno sedam u odnosu na 107 prisutnih vijećnika (ili 6,54%).14 Mada je zastupljenost žena u najvišim partizanskim organima vlasti tijekom rata bila marginalna, rodna ravnopravnost kao partijski programski zadatak ostvaren je na Drugom zasjedanju ZAVNOBiH-a usvajanjem Deklaracije ZAVNOBiH-a o pravima građana Bosne i Hercegovine, u kojoj je jasno iskazana: “Ravnopravnost žene s muškarcem, kako u političkom životu zemlje, tako i u svim oblastima društvene djelatnosti”,15 što je bio i formalno-pravni napredak prema ženskom pitanju. U zavnobihovskom ozračju, Danica Perović je na početku svoga govora istakla kako je u Deklaraciji Drugog zasjedanja AVNOJ-a istaknuta ravnopravnost žene sa muškarcem kao sastavnog dijela prava građana, što je, prema njenim riječima, potvrdilo i prisustvo žena na Drugom zasjedanju ZAVNOBiH-a. Međutim, bez obzira na pozitivne ocjene Partije o AFŽu, prema mišljenju vodećih komunista, proces uključivanja žena u politički život tekao je sporo, jer se u svim akcijama/kampanjama očekivala masovnost. Tako su očekivanja najviših partijskih organa bila mnogo veća od ostvarenih rezultata. Ni na Drugom zasjedanju ZAVNOBiH-a u Predsjedništvo ovog političkog tijela nije bila izabrana nijedna žena. Nešto kasnije, situacija u vezi sa brojem žena u najvišem političkom tijelu Bosne i Hercegovine neznatno se popravila na Trećem zasjedanju ZAVNOBiH-a (26.- 28. 4. 1945. u Sarajevu), kada je broj žena na ovom zasjedanju po- Opširnije: Barbara N. Wiesinger, “Rat partizanki – žene u oružanom otporu u Jugoslaviji 1941-1945”. Sarajevo: Historijska traganja, Institut za istoriju, 2010, br. 4, 208. 12 ZAVNOBiH, dokumenti 1943-1944, knj. I, Sarajevo: IP Veselin Masleša, 1968, 58-63. (Vijećnice: Mevla Jakupović, radnica iz Tuzle; Zora Nikolić, radnica iz Sarajeva; Danica Perović, kapetan iz Banje Luke, upravnica bolnice XI divizije i Rada Vranješević, studentica, član Centralnog odbora AFŽ-a). 13 14 Isto, 174. (To su bile: Olga Marasović, Zehra Muidović, Soja Ćopić). 15 Isto, 234. 140 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 140 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. većan na deset (ili 6,45%) u odnosu na 155 prisutnih vijećnika,16 ali u sastavu Prve vlade Bosne i Hercegovine nijedna žena nije dobila resornu poziciju. Završetkom rata Centralni komitet KPJ i dalje je pokazivao veliki interes za Antifašistički front žena. Od 17. do 19. 6. 1945. godine održan je Kongres AFŽ-a u Beogradu. Mada je prema formi ovaj Kongres imao manifestacijski karakter, on je nanovo javno odbacio sumnje u jednom dijelu partijskih kadrova o cjelishodnosti ove organizacije nakon rata. Komunistička partija tražila je od svih partijskih kadrova suzbijanje sektaštva prema primanju žena u Partiju, dalje iskazivanje interesa i razumijevanje za AFŽ, zatim tretiranje ove organizacije kao svoje “transmisije” u radu sa ženama i gledanje kao na dio Narodnog fronta Jugoslavije (NFJ) u povezivanju sa Partijom preko rukovodećih kadrova na svim razinama. Od partijskih kadrova tražilo se zalaganje, ali i napori da se AFŽ ne pretvori u malobrojnu izoliranu feminističku organizaciju,17 jer je prema socijalističkim načelima “feminizam” izjednačen sa “građanskim” kao denuncijantskim pojmom u odnosu na proletarijat o kojem su govorili komunisti. U partijskim dokumentima češće se upotrebljavao pojam “malograđanski” za sve ono što je podsjećalo na predratnu ili zapadnoeuropsku parlamentarnu demokraciju. Programski, Komunistička partija predstavljala je ženu u liku drugarice, radnice-udarnice, dobre majke i domaćice. Za tako kompleksnu ulogu žene u izgradnji “narodne demokratije” bila je potrebna pomoć različitih društvenih struktura, jer je Kongres od žena zahtijevao puno veće zalaganje nego u vrijeme rata. Angažman na novim političkim, gospodarskim, socijalnim i drugim zadacima Partija je projicirala uključivanjem preostalog dijela ženske populacije koja još nije bila “organizovana”. Programski ciljevi AFŽ-a bili su sadržaj Direktive Centralnog komiteta Komunističke partije Jugoslavije o AFŽ, od 23. oktobra 1945. godine,18 u kojoj su uglavnom ponovljene iste smjernice o radu ove organizacije kao i u Direktivnom pismu iz 1942. godine. Razlika je bila u tome što je ova iz 1945. govorila o mirnodopskim uvjetima života, novim zadacima obnove zemlje i ostvarenim pravima žene pozivanjem na tekovine narodnooslobodilačke borbe koja im je ta prava i omoZAVNOBiH, dokumenti 1945, knj. II. Sarajevo: IP Veselin Masleša, 1968, 506-511. (To su bile: Soja Ćopić, seljanka iz Hašana, Bosanska Krupa, predsjednica Oblasnog odbora AFŽ-a za Bosansku Krajinu; Mevla Jakupović, radnica iz Tuzle; Dušanka Kovačević, Banja Luka; Danica Likar, seljanka iz sreza Bosanski Novi; Olga Marasović, diplomirana pravnica iz Bijeljine; Zehra Muidović, diplomirana pravnica iz Sarajeva; Zora Nikolić, radnica iz Sarajeva; Ruža Oljača iz Banje Luke; Danica Perović, kapetan iz Banje Luke, upravnica bolnice XI divizije i Lepa Perović, iz Banje Luke). 16 17 AVNOJ i revolucija, 823. 18 Isto, 822. 141 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 141 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. gućila. Prema tome, obraćanje ženama bilo je prije svega sa ideološke i političke pozicije i kada se obraćalo ženama izravno ili AFŽ-u, kao organizaciji koja ih je predstavljala. Snažno se njegovalo sjećanje na hrabre žene pripadnice narodnooslobodilačke vojske. “Partizanke su se, prihvatajući pojam jednakosti u najrudimentarnijem obliku, odrekle normalnog ‘ženskog’ života, i prihvatile rizik smrti, ranjavanja, zarobljavanja i mučenja, dakle ekstremni muški tretman – da i ne govorimo o nomadstvu, nedostatku osnovne higijene i intimnosti, bolestima i psihičkim problemima, i to ne samo sa neprijateljem. Ženstvenost, seksualnost, materinstvo – sve je dobrovoljno predato u ruke muškoj vlasti, na osnovu ugovora, manje ili više jasno postignutog, o budućim pravima i budućoj jednakosti u boljim životnim okolnostima. Ideja žrtvovanja je dakle ključna: prihvatiti ono najgore iz života muškarca – ratnu kulturu i mentalitet – da bi izabranice/žrtvovane obezbedile prava za sebe i za sve druge žene. Ovaj tako izrazito zahtevni i utopijski stav mogle su prihvatiti samo odlučne ili sasvim očajne feministkinje. No partizanke su bile sasvim neobrazovane, patrijarhalne, jednostavne žene sa sela. Trebalo je kod žena prvo probuditi ili samo podstaknuti patriotizam, natopiti taj patriotizam modernim feminističkim idejama koji su komunistički pokreti prihvatili, umeti prikazati ideje tako da odgovaraju različitim društvenim i kulturnim sredinama, obrazovati žene tako da one prenose nove ideje drugim ženama”.19 Sukladno tomu, “Valjalo bi napomenuti da je u Jugoslaviji za vreme Drugog svetskog rata bilo preko 100.000 žena boraca, od kojih je 25.000 poginulo, ranjeno 40.000, a 3.000 ostale su teški invalidi. Za heroje proglašeno je 90 žena. (...) tokom rata je umrlo u logorima 280.406 žena.(...) Žena nosilaca Spomenice boraca od 1941. godine bilo je 1.171”.20 Ispričane su mnoge priče o hrabrim partizankama, ženama – narodnim herojima, koje su se “rame uz rame” borile sa partizanima. Poslije Drugog svjetskog rata građen je i stereotip o partizankama-bolničarkama koje su i oružjem branile svoje ranjenike. Međutim, u mirnodopskim uvjetima nije bilo dovoljno njegovati sjećanja, trebalo je angažirati žene na novim zadacima. Pokrenute su ponovo inicijative o stvaranju seoskih i gradskih ogranaka tamo gdje još nisu postojali, odnosno nastojalo se pokriti cijelo društvo mrežom kontroliranih ženskih organizacija, ali uvijek u koordinaciji unutar Narodnog fronta i pod kontrolom Partije. U Direktivi iz 1945. se na samom početku ukazuje na ravnopravnost žena: “Po završetku rata aktivnost žena ne sme i ne može prestati. Naprotiv, tu aktivnost treba razvijati dalje i oživljavati na novim zadacima, na očuvanju i daljem razvoju tekovina narodnooslobodilačke borbe i zadobijenih prava žena (ta prava su deo tekovina narodnooslobodilačke borbe), na rešavanju krupnih zadataka političkog, pri19 Svetlana Slapšek, Ženske ikone XX veka, 207. 20 Vera Gudac Dodić, “Položaj žene u Srbiji (1945-2000)”, 34-35. 142 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 142 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. vrednog i socijalnog karaktera u izgradnji naše zemlje”.21 U partijskim dokumentima često se kritizirao snažniji utjecaj vjerskih zajednica na žensku nego na mušku populaciju, pa je jačanje AFŽ-a bilo vrlo pogodno za realiziranje ciljeva Komunističke partije i prema ovom pitanju. Mada su komunisti od afežeovskih odbora zahtijevali znatno veću angažiranost u što kraćem vremenu i u najgorim okolnostima “Uspeh jugoslovenskog partizanskog pokreta bio je svestran: obezbeđena je ženska radna snaga u pozadini, ženska ratnička snaga na frontu, ženska radna snaga na obnovi zemlje posle rata, ženska politička snaga koja je podržavala pobedničku ideologiju”.22 Za ukupnu aktivnost bile su zadužene članice Partije u svim sektorima djelatnosti od državnog aparata do seoskih odbora kroz cijelu partijsku organizaciju od Pokrajinskog komiteta do osnovnih partijskih ćelija. Tijekom rata, a naročito nakon oslobođenja komunistička aktivnost bila je intenzivirana u pravcu “vaspitavanja” i agitaciono-propagandnog djelovanja među stanovništvom. S jedne strane, inzistiralo se na prosvjećivanju žena preko AFŽ-a, a s druge, povezivanje partijskih agitaciono-propagandnih odjeljenja sa odborima AFŽ-a, čime bi se u potpunosti usmjeravala i kontrolirala ukupna djelatnost. “Vaspitni rad sa ženama jeste jedan deo rada partijske organizacije i propagande. Agit-propagandni rad AFŽ-a ne sme se prepuštati samo odborima AFŽ-a već im partijski Agit-prop mora pružiti najnužniju pomoć, koje do sada nije bilo. Na pr. u organizovanju izbornih kampanja partijski Agit-prop dužan je da izradi i specifičan plan za agitaciju među ženama. Isto tako, popularišući zakone, potrebno je uvek promisliti kako i u kojoj formi to učiniti kod žena itd”.23 Ovaj ulomak iz spomenute Direktive na najbolji način pojašnjava odnos KPJ – AFŽ u procesu izgradnje “narodne vlasti”. Uvezivanje partijskih organizacija sa narodnofrontovskim i afežeovskim odborima imalo je za cilj stvaranje povoljnog javnog mnijenja u populariziranju komunističke vlasti. Partijske organizacije imale su veliku ulogu u animiranju AFŽ-a na selu u smislu uključivanja žena u javni društveni život s obzirom na činjenicu da je bosanskohercegovačko društvo bilo neobrazovana, agrarna i zapuštena sredina u kojoj su žene bile njen najneobrazovaniji dio. Uz zakonsku obvezu slanja ženske djece u osnovne škole nastojalo se na različite načine povećati obrazovnu razinu i starijeg dijela ženskog stanovništva. Organizirani su različiti tečajevi, a neki od njih imali su i težinu zakonske uredbe. U skladu sa velikim zadacima Prvog petogodišnjeg plana razvitka narodne privrede Narodne Republike Bosne i Hercegovine, Ministarstvo prosvjete donijelo je Uredbu o prosvjetno-domaćičkim 21 AVNOJ i revolucija, 822-823. 22 Svetlana Slapšek, Ženske ikone XX veka, 207. 23 AVNOJ i revolucija, 822-823. 143 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 143 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. tečajevima.24 Prema ovoj Uredbi, prosvjetno-domaćičke tečajeve mogle su pohađati djevojke i žene između 16 i 45 godina života u trajanju od četiri mjeseca i sa 18 sati teoretske i praktične nastave nedjeljno. Nastavu su izvodile učiteljice osnovne škole, a stručne predmete iz higijene i poljoprivrede stručne osobe. Tečajeve su mogle organizirati različite društvene organizacije, poduzeća, ustanove i seljačke radne zadruge uz prethodno odobrenje narodnih odbora različitog ranga. Nakon polaganja završnog ispita polaznice su dobivale uvjerenje koje je potpisivalo Ministarstvo prosvjete.25 Ovakvi i slični tečajevi bili su brojni i bili cijenjeni prilikom traženja i dobivanja posla u to vrijeme. Aktivnost pojedinih odbora AFŽ-a ovisila je o broju politički angažiranih žena u njima. Elitni dio ove masovne društveno-političke organizacije činile su žene – članice KPJ pod popularnim imenom “partijke”. Na njima je bio glavni dio odgovornosti jer svaku aktivnost koju je pokretala komunistička vlast pratila je i odgovarajuća djelatnost AFŽ-a. Tijekom razdoblja od 1946. do 1953. godine, do kada je djelovao Antifašistički front žena,26 broj žena u članstvu KPJ nije pratio proces ukupnog omasovljenja partijskih organizacija. Udio žena u članstvu KPBiH (1946.-1953.)27 Godina Ukupan broj članova Broj žena članova KPJ Učešće (%) Bazni indeks (1946.=100) Lančani indeks (pret.god.=100) 1946. 1947. 1948. 1949. 1950. 1951. 20.474 29.935 52.014 54.421 63.795 81.069 4.182 5.495 9.627 9.821 10.933 13.316 20,43 18,36 18,51 18,05 17,14 16,43 100 146 254 266 312 395 100 146 174 105 117 127 Uredba o prosvjetno-domaćičkim tečajevima, Službeni list NRBiH, god. VII, br. 10, 4. 5. 1951. 24 25 Isto. Nakon ukidanja Antifašističkog fronta žena Jugoslavije 1953. godine, formiran je Savez ženskih društava Jugoslavije, koji je djelovao do 1961. godine, kada je osnovana Konferencija za društvenu aktivnost žene Jugoslavije koja je radila u okviru Socijalističkog saveza radnog naroda Jugoslavije. 26 Arhiv Bosne i Hercegovine (ABH), fond: PK KPJBiH, kut. 178/1947, dok. bez br., 15.1.1948; kut. 277/1948, dok. 5.165/III, 24.1.1949; fond: CK KPBiH, kut. 513/1950, dok. bez br., 25.1.1951, kut. 45/1951, dok. bez br., 10. 1.1952, kut. 7/14, dok. bez br., 20.2.1954. 27 144 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 144 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. 1952. 1953. 92.949 79.167 14.475 12.190 15,57 15,40 454 387 115 85 Tablični pregled ukazuje na udio žena u članstvu KPJ u Bosni i Hercegovini, odnosno KPBiH (od 1948. godine). Mada je njihov broj zabilježio opadanje prema relevantnim pokazateljima, njihove obveze u društvu bile su kompleksnije. Prema apsolutnim pokazateljima, broj žena je rastao do kraja 1952. godine, da bi u 1953. bio zabilježen pad za 2.285, što je značajna promjena u odnosu na njihov ukupan broj. Prema relativnim pokazateljima postotak je bio u stalnom opadanju od 1946. godine (sa 20,43%) do 1953. (na 15,40%), odnosno za 5,03% tijekom naznačenog razdoblja. Ako se poređenje pravi u odnosu na 1946. kao baznu godinu (1946.=100), nije zabilježen negativni bazni indeks. Neravnomjernost kretanja udjela žena u članstvu KPJ najbolje se iskazuje metodom lančanog indeksa, kada se prate promjene u odnosu na svaku prethodnu godinu (prethodna godina=100). Oscilacije u brojnosti uočavaju se tijekom cijelog perioda. Prema lančanom indeksu, smanjenje udjela žena u odnosu na ukupno članstvo zabilježeno je 1949. (za 69), zatim 1952. (za 12) i 1953. godine (za 30 indeksnih poena). Različite vrste statističkih pokazatelja govore o smanjenju udjela žena u partijskom članstvu. Tome je doprinijelo mnogo razloga, odnosno politički, društveni i socijalni problemi su se prelomili preko ženske populacije. Za kompleksnu ulogu drugarice – radnice – majke – domaćice trebalo je puno vremena, truda i energije, odnosno bilo je teško odgovoriti na sve te uloge. Kao najčešći razlog političkoj neaktivnosti spominjao se nedostatak vremena budući da je uposlenoj ženi ostajalo malo vremena za kuću i djecu jer u siromašnom društvu nije bilo popratnih službi koje bi joj olakšale svakodnevni život kućanice i majke. Društveno-politički angažman u to vrijeme značio je dodatni neplaćeni rad, zatim utrošene brojne sate na čestim i višesatnim sastancima. Osim toga, nakon napornih ratnih godina mijenjala se i uloga partizanki – partijki. “Komplikovanost slike upotpunjuje šok povratka u civilizaciju posle pobede: ako je partizanki za vreme rata bilo suđeno da se nosi sa nasiljem, fizičkim naporima, borbenom spremnošću, svim vrstama parazita i posledicama nehigijene, pobedonosni povratak načinio ju je ranjivom. Morala je postati ‘obična žena’, što nije samo značilo blagodat higijene i ukrašavanja, već i samolišavanje zaštite oružja i ratničkoga statusa. Odjednom je na sve strane bilo psihički ugroženih bivših ratnika, siročića, drugih napaćenih žena kojima se trebalo baviti, i partizanke jednostavno više nisu imale vremena da se bave svojim posleratnim stresovima. Željni novih iskustava, pobednici su napuštali svoje ratne partnerke i tražili manje osvešćene i manje borbeno iskusne pripadnice ženskoga pola. Mogli bismo reći da su hladan tuš ‘defeminizacije’ pokreta otpora prvo osetile one, partizanke. Za razliku od muške strane Pokreta, one nisu mogle dugo zadržati svoju pri145 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 145 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. vilegovanu pobedničku poziciju, a novi društveni i modni trendovi i novi mentalitet konačno su ih izgurali na marginu, u šale i u tešku, ali okončanu prošlost. Nova ideologija iskoristila je sav simbolički potencijal žene koja se žrtvuje za druge i za budućnost, i njoj samoj ostavila tradicionalni, uski prostor”.28 AFŽ je organizacijski stajao na putu antifašizma i požrtvovanosti u ostvarivanju vojnih, političkih i drugih ciljeva revolucije. Nesrazmjer između uloženoga napora ove organizacije u ratnim uvjetima i zastupljenosti žena u političkim tijelima čiju su politiku podupirale bio je evidentan. Međutim, kopirajući sovjetski model vlasti, jugoslavenski komunisti su u prvim ustavima FNRJ (Federativne Narodne Republike Jugoslavije) i Narodne Republike Bosne i Hercegovine regulirali ravnopravnost među spolovima pozivajući se na odluke AVNOJ-a i ZAVNOBiH-a iz 1943. godine. Ustavne kategorije crpile su svoj legitimitet i legalitet iz pobjede narodnooslobodilačke vojske i odluka predstavničkih tijela KPJ iz vremena Drugoga svjetskog rata. Iz različite dokumentacije može se vidjeti i formalna strana ravnopravnosti među spolovima u javnom obraćanju prisutnima sa “drugovi i drugarice” češće nego “drugarice i drugovi”. Oslovljavanje sa “drugovi i drugarice” nije ostalo samo u komuniciranju među komunistima, već se proširilo na mnoge druge pojmove kao što su: radne kolegice i kolege, slučajne prolaznice i prolaznike, prijateljice/prijatelje, supružnike, susjede itd. Takav način oslovljavanja nastojao se nametnuti u društvu čak i sa dozom straha koji je ulijevala nova vlast. Tih prvih godina nakon rata oslovljavanje sa “drugarice” ili “druže” značilo je i javno iskazivanje lojalnosti “novoj vlasti”, a obraćanje sa “gospođo i gospodine” podsjećao je na staro vrijeme i “malograđanštinu” kojoj nije bilo mjesta u vremenu uvođenja “diktature proletarijata” i stvaranja “narodne države”. Osnovna prava žene u socijalističkoj Jugoslaviji propisana su člankom 23. Ustava Federativne Narodne Republike Jugoslavije, usvojenim 31.1.1946. godine,29 davanjem prava glasa ženama, odnosno: “Svi građani, bez razlike pola, narodnosti, rase, veroispovesti, stupnja obrazovanosti i mesta stanovanja, koji su navršili 18 godina starosti, imaju pravo da biraju i da budu birani u sve organe državne vlasti. (...)”30 Tako je ženama dato i aktivno i pasivno pravo glasa koje su one masovno iskoristile na izborima za Ustavotvornu skupštinu, te je posebnim ženskim pravima posvećen članak 24. Ustava u kojem se dodatno pojasnilo sljedeće: “Žene su ravnopravne s muškarcima u svima oblastima državnog, privrednog i društveno-političkog života. / Za jednak rad žene imaju pravo na jednaku platu kao i muškarci i uži28 Svetlana Slapšek, Ženske ikone XX veka, 207. 29 Ustav Federativne Narodne Republike Jugoslavije, Službeni list br. 22., Beograd, 1946. 30 Isto, 13. 146 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 146 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. vaju posebnu zaštitu u radnom odnosu. / Država naročito štiti interese matere i deteta osnivanjem porodilišta, dečijih domova i obdaništa i pravom matere na plaćeno otsustvo pre i posle porođaja”.31 Na identičan način su sve odredbe prenesene u republičke ustave, pa tako i u bosanskohercegovački koji je proglašen na sjednici Ustavotvorne skupštine Narodne Republike Bosne i Hercegovine 31.12.1946. godine.32 Prvi poslijeratni ustav ispravio je predratnu legalizaciju podređenosti udate žene, te uredio bračne i obiteljske odnose. Člankom 27. Ustava NR Bosne i Hercegovine ova važna oblast života stavljena je pod državnu kontrolu: “Brak i porodica su pod zaštitom države. Država zakonom uređuje pravne odnose braka i porodice. / Punovažan je samo brak zaključen pred nadležnim državnim organima. Poslije zaključenja braka građani mogu izvršiti i vjenčanje po vjerskim propisima. / Svi bračni sporovi spadaju u nadležnost narodnih sudova. / Evidencija o ličnom stanju građana u isključivoj je nadležnosti države. / Roditelji imaju prema vanbračnoj djeci iste obaveze i dužnosti kao i prema bračnoj djeci. Položaj vanbračne djece uređuje se zakonom. / Maloljetna lica stoje pod naročitom zaštitom države”.33 Mada u sastavu Ustavotvorne skupštine nije bila velika zastupljenost žena, socijalistički ustav otrgnuo je udatu ženu iz statusa ovisnosti o mužu, a zakonima koji su kasnije doneseni dobila je pravo na starateljstvo nad djecom, pravo nasljedstva, liberalizaciju razvoda i ostvarivanje prava nakon razvoda. Uvrštavanje braka i porodice u Ustav Bosne i Hercegovine prošlo je bez pravnih zapreka jer je već u proljeće 1946. godine Predsjedništvo Narodne skupštine Narodne Republike Bosne i Hercegovine ukinulo sreske šerijatske sudove i Vrhovni šerijatski sud pri Vrhovnom sudu Bosne i Hercegovine, a njihovi sudski predmeti i nadležnosti prenijeti su na narodne sudove i na druge organe narodne vlasti.34 Pravo glasa, aktivno i pasivno biračko pravo, jednake plaće za jednak rad, ravnopravnost u obiteljskom i nasljednom pravu, pravo na razvod, pravo na podjelu zajedničke imovine, zaštita vanbračne djece itd., sve su to prava koja se u Jugoslaviji/Bosni i Hercegovini vezuju za socijalističku vlast. Međutim, reflektiranje svih tih ustavnih i zakonskih prava na svakodnevni život žene nailazilo je na otpore koji su trebali biti prevladani i neutralizirani jer su patrijarhalni sustavi vrijednosti, duboki u tradiciji, kulturi i običajima definirali dugo rodne uloge na starinski način – naročito u seoskim sredinama. Poslijeratna vlast donosila je brojne zakone brzo i su31 Isto. Ustav Narodne Republike Bosne i Hercegovine, Službeni list NR BiH, god. III, br. 1., Sarajevo: 8.1.1947. 32 33 Isto. Zakon o ukidanju šeriatskih sudova na području Narodne Republike Bosne i Hercegovine, Službeni list NR BiH, br. 10, 6.3.1946, 166. 34 147 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 147 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. stavno. Tako je već u ljeto 1946. godine regulirano porodiljsko odsustvo: “Ženama zaposlenim u preduzećima, nadleštvima, ustanovama i organizacijama, odnosno kod privatnih poslodavaca pripada otsustvo od šest nedelja pre i šest posle porođaja. / Za vreme otsustva iz čl. 1. trudna žena uživaće iz socijalnog osiguranja potporu za porodilje, ukoliko za to ispunjava uslove po postojećim propisima. Ukoliko od ustanove socijalnog osiguranja prima potporu za porodilje u manjem iznosu od svoje redovne zarade, isplatiće joj se ta razlika”.35 Ozbiljnost zakonima davale su odredbe o sankcioniranju njihova nepoštivanja, pa su bile predviđene novčane kazne i one prinudnog rada, ali i lišavanja slobode sa prinudnim radom.36 Poslijeratna pravna regulativa mijenjala je pravni položaj udate žene donošenjem niza zakona, a među temeljnim su: Osnovni zakon o braku,37 Zakon o priznavanju punovažnosti brakova zaključenih prije 9. maja 1946. godine,38 i Zakon o imovinskim odnosima bračnih drugova.39 Osim ovih zakona, do 1948. godine doneseni su zakoni o starateljstvu, o odnosima roditelja i djece, o socijalnom osiguranju, o usvojenju djece, a 1955. Zakonom o nasljeđivanju izjednačena su prava žena i muškaraca, ali i djece rođene u braku ili u izvanbračnim odnosima. Prema općoj definiciji, ustav je najviši pravni akt jedne države, svojim sadržajem ne određuje samo državno uređenje, oblik vladavine i politički sustav, već i, preko posebnih odredaba, pruža jasnu predstavu o stupnju do kojeg je država došla u svojim nastojanjima moderniziranja ili konzerviranja konkretnih društvenih struktura društva. Svaki članak ustava nastoji propisati ili “pravno uopćiti” ili odraziti raznovrsne elemente društvene strukture koji u svakodnevici ljudi imaju neposredan, raznovrstan i praktičan smisao. Ovi elementi nisu puki spekulativni izrazi ustavotvorca, već su realan pokazatelj odnosa snaga centara političke moći u državi. U socijalističkoj Jugoslaviji centri moći dolazili su od Komunističke partije Jugoslavije, pa je istraživački ispravno pokazati što je to ustavna i zakonska norma, a što društvena praksa, na primjeru ženskog pitanja. Ustavnim odredbama i komunističkom praksom nakon rata poticala se, između ostalog, slika žene – radnice. Od nje se zahtijevao puni radni elan u obnavljanju ruševina, gradnji puteva i pruga, u tvornici, na njivi i slično. Stvarala se slika na kojoj 35 Uredba o otsustvu žena pre i posle porođaja, Službeni list FNRJ, br. 56, 12. 7. 1946. 36 Isto. 37 Osnovni zakon o braku od 9. maja 1946, Službeni list FNRJ, god. II, 1946. Zakon o priznavanju punovažnosti brakova zaključenih prije 9. maja 1946. godine, Službeni list NR BiH, god. IV, br. 51, 23.12.1948. 38 Zakon o imovinskim odnosima bračnih drugova, Službeni list NR BiH, god. VI, br. 32, 5. 10. 1950. 39 148 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 148 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. je žena bila - “Heroj rada, udarnica, dobrovoljka, samosvesna i samostalna, naglašeno mišićavog, snažnog tela neopterećenog ukrasnom ženstvenošću, ona je godinama strogo gledala sa plakata, filmskih žurnala, ilustracija socijalističkog sveta. Njena figura nije delovala samo paradoksom ‘drugosti’ i razbijanjem tradicionalnih modela ženskoga predstavljanja, već i neskrivenom pretnjom jednakošću – za muškarca, za tradicionalnu patrijarhalnu porodicu, pa čak i za same tvorce ikone. Tvorci ikone su doduše raspolagali čitavim nizom strategija pomoću kojih su snažne i samostalne žene bezbedno ostajale na plakatima, ekranima i u knjigama. Tipske priče pokazivale su seoske devojke koje uspevaju da postanu radnice, radnice koje noću uče da bi postale studentkinje, radnice koje su postale radnice da bi ponovo bile radnice”.40 Kult rada je u potpunosti uključivao ženu kao značajnu radnu snagu s obzirom na njen znatno veći udio u ukupnom stanovništvu poslije rata,41 ali se i stalno podsjećalo na njene ostale uloge, tj. da osim što radi izvan kuće, mora podizati djecu, obavljati kućanske poslove i uz to biti društveno-politički aktivna. Teško je bilo uskladiti sve te obveze. Najčešće su zanemarivale društveno-politički rad, što su donekle mogle opravdati žene sa malom djecom, zatim one koje su njegovale stare članove obitelji i invalide ili nekim drugim sličnim razlozima. Partijske organizacije bile su vrlo kritične prema ovim pojavama, te su nalagale intenzivniji rad na “ideološkom uzdizanju žena”. Zato su konferencije s različitim temama, zatim opismenjavanje i brojni tečajevi nudili mogućnosti za educiranje i pridobijanje žena “u izgradnji socijalizma”. “I opet veliko čudo – žene su uspevale da ovladaju nametnutu shizofreniju ženskih uloga! Jedini mogući odgovor je da im je odgovarala osnovna zaštita prava i isto tako osnovna socijalna i zdravstvena sigurnost”.42 Međutim, nije sve ostvarivano onako kako je to komunistička vlast planirala. Žene u svijetu su se desetljećima borile za svoja ženska prava od vremena s početka 19. stoljeća skoro do kraja 20. stoljeća. Uporedo s borbom postupno su se i društveno izgrađivale, modernizirale i nametale društvu svojom obrazovanošću, neophodnim da bi uspjele u muškom svijetu. Zapadnoeuropski feminizam za jugoslavenske komuniste nije bio javno prihvatljiv. Sovjetski primjer bio je mnogo privlačniji, a u mnogim stvarima i primjenjiv. “Ruske žene nosile su preveliki teret razvoja, u kome je industrijalizacija – za koju je na drugim mestima bio potreban vek – ovde zbijena u dve decenije, a išla je sa ratom, građanskim ratom i promenom političkog kursa. Uprkos njihovim preteranim zahtevima, sovjetske žene – promišljene, istrajne, savesne, disciplinovane, po40 Svetlana Slapšek, Ženske ikone XX veka, 228. Vera Katz, Društveni i ekonomski razvoj Bosne i Hercegovine 1945.-1953. Sarajevo: Institut za istoriju, 2011, 61. 41 42 Svetlana Slapšek, Ženske ikone XX veka, 231. 149 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 149 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. žrtvovane u i izvan porodice – bile su izgleda ‘stub režima’.”43 Ideal sovjetske žene nastojao se prenijeti i na jugoslavenski primjer, pa su se često u partijskim dokumentima agitpropovskog karaktera koristile Lenjinove riječi da je “(...) nemoguće pridobiti mase za politiku ako se pri tom u obzir ne uzmu i žene. (...) Bez žena nema pravog masovnog pokreta”.44 S jedne strane, država je nastojala pridobiti što veći broj žena u partijske i narodnofrontovske organizacije, a s druge ih je nagrađivala političkim, socijalnim i drugim pravima. Uz strpljivi agitaciono-propagandni rad bilo je i grubih akcija, kao npr. prisilno mobiliziranje radne snage – pa i ženske, određivanje broja omladinki koje su “dobrovoljno” morale ići na omladinske radne akcije, gdje je smještaj u zajedničkim prostorijama izrazito patrijarhalno odgojenih djevojaka bio značajan problem, zatim odnos prema ženama koje su ostale udovice, te su kao “glava kuće” morale preuzeti sve poslove na sebe, a u posebno teškom položaju bile su žene čiji su muževi bili u neprijateljskoj vojsci ili su nestali, zatim ženama čiji su se muževi ogriješili o politički kurs Partije, jer su i one morale snositi dio njihove krivice ili ih se odreći, kao na primjeru izjašnjavanja o Rezoluciji Informbiroa. Jedna posebna grupa žena gubila je svoj identitet nakon usvajanja i provođenja Zakona o nacionalizaciji 1946. i 1948. godine, kada su oduzeta crkvena i samostanska imanja i broj časnih sestara bio je preveliki za preostali dio imovine, pa su se morale vratiti kući – pričekati neka bolja vremena, ili naći posao i udati se. Koliki su to bili lomovi u jednom društvu za određene njegove skupine – neke su od tema za istraživanje. Ti dijelovi ženske populacije uglavnom su shvaćali novu vlast kao agresivnu i netolerantnu prema svemu što se ne uklapa u njihovo poimanje države, društva i poslušnog pojedinca. Budući da je tih prvih poslijeratnih godina pravni sustav imao “revolucionarni naboj”, partijska država je u praksi kršila mnoga ustavom zagarantirana prava, pa su se i žene u to vrijeme represije našle opravdano ili neopravdano pred komisijama za ratne zločine, na sudovima narodne časti, kažnjavane su za neizvršenje obveza vezanih za prinudni otkup poljoprivrednih proizvoda sve do 1952. godine, zatim za ignoriranje kolektivizacije i zadrugarstva, proglašavane su za informbirovke i deportirane u zatvore. U poslijeratnom bosanskohercegovačkom društvu poseban otpor u porodicama bio je prema odlasku djevojaka na rad izvan mjesta stanovanja, na različita gradilišta i tvornice. Ugled jedne djevojke za udaju nije podrazumijevao slobodnu djevojku koja zarađuje, koja živi izvan roditeljske kuće, koja se druži sa nepoznatim muškarcima i slično. Kada su neke djevojke i željele otići sa sela, od kuda je i najviše mobilizirano radne snage, protivljenje njenih roditelja često je bilo nepremostivo. Za 43 Gizela Bok, Žena u istoriji Evrope – Od srednjeg veka do danas. Beograd: Clio, 2005, 309. 44 Isto, 310. 150 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 150 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. tadašnje poimanje čestitosti sve to “partizansko” zadiranje u ustaljene tradicionalne norme života smatrano je nemoralnim. Iz gradova dolazile su različite neugodne priče. Osim velikog problema opijanja kao uobičajne posljedice stanja nakon ratova, što je Partija željela suzbiti, vladalo je i slobodnije ponašanje među muškarcima i ženama. I o tome, kao moralnom liku komuniste, radnika, zadrugara i ostalih, Partija je stalno upozoravala vrlo oštrim tonom. U izvješćima partijskih i državnih organa o mobilizaciji radne snage, o uključivanju žena u radni proces i o ponašanju na poslu neizostavno su se analizirali i odnosi među spolovima. Izvješća ovakve vrste ima mnogo, a u jednom od njih zabilježeno je sljedeće: “Takođe ima i pojava nemorala. U Željezari ima oko 60 žena sa vanbračnom djecom. Samo u komunalnom pogonu ima 9 trudnica bez muževa. U samom gradu Zenici ima oko 40 profesionalnih prostitutki. U samom gradu Zenici ima preko 300 divljih brakova, a u samoj Željezari oko 70. Muške i ženske barake u kojima stanuje omladina jedne su kraj drugih, tako da i to doprinosi širenju nemorala. Ima neželjenih pojava i na samim radnim mjestima, iako to nije masovna pojava. Kada se na te pojave ukazuje na konferencijama, odgovaraju da je to njihova privatna stvar i da oni za vrijeme odmora mogu da rade šta hoće. U samom Povjereništvu unutrašnjih poslova u Zenici bili su kriminalci zbog toga nisu bili u stanju da primjenjuju zakonske sankcije na one koji krše poredak i zakon. Za vrijeme dok je grupa boravila u Zenici, oko 100 je bilo uhapšeno od kojih 40 između 16 i 25 godina zbog tuče, odnosno krađe. Ima veliki broj omladinaca ‘fičvirića’ koji negativno djeluju na omladinu”.45 Prema tome, bilo je dovoljno samo nekoliko informacija ovakvog ili sličnog sadržaja da se patrijarhalne sredine suprotstave mobilizaciji radne snage sa sela, osobito ženske, koje su dobivale i uvredljiv naziv “fabrikuše”. Međutim, taj otpor Partija je razbijala različitim metodama i sredstvima, te je proces zapošljavanja i preseljavanja u gradove postajao sve privlačniji.46 Različite društvene grupe žena u bosanskohercegovačkoj narodnoj republici su na različite načine doživjele “modernizaciju” i prelazak društva iz neke od faza pretkapitalističkog u socijalistički sustav nametnut iz partijsko-političkih struktura. Jedan od grubljih primjera u preobrazbi društva na primjeru odnosa prema ženama bilo je skidanje zara i feredže. Ova komunistička kampanja provođena je u okviru borbe protiv zaostalosti u svim oblastima društva. Glavni propagandni rad za skidanje feredže bio je namijenjen organizacijama AFŽ-a koje su trebale uvjeriti žene da to učine. Organizirane su manifestacije javnog odbacivanja ove vrste odjeće, ali je uglavArhiv Jugoslavije (AJ), CKSKJ, V, K-III/14, 1951, Izveštaj ekipe CK KPJ o stanju i radu organizacije Narodne omladine u Bosni i Hercegovini. 45 Opširnije: Husnija Kamberović, Prema modernom društvu. Bosna i Hercegovina od 1945. do 1953. godine. Tešanj: Centar za kulturu i obrazovanje, 2000, 128-152. 46 151 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 151 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. nom sam proces išao vrlo sporo. Prema mišljenju partijskog rukovodstva, najznačajniju ulogu u aktiviranju afežeovskih odbora imale su žene-članovi KPJ koje su i u ovom pitanju trebale odigrati glavnu ulogu. Međutim, zacrtani zadaci nisu se odvijali prema planu. U arhivskoj građi partijske provenijencije kontinuirano se naglašavalo sljedeće: “Odbori AFŽ-a u dobrom broju sela postoje samo formalno (Drvar, Glamoč, Bosanska Dubica, Cazin, Petrovac, Bihać). U osnovnim partiskim organizacijama ne vodi se kurs da se drugarice članovi Partije aktiviraju u radu organizacije AFŽ-a. Tu treba istaći da zbog sektaštva koje vlada kod partiskih organizacija po pitanju prijema žena u Partiji, u nekim selima u priličnom broju partiskih organizacija nemaju nijednu ženu u Partiji (Grahovo u 15 OPO /osnovnih partijskih organizacija/, Prnjavor 8, Bos. Dubici 14, Drvaru 10, Glamoču i Cazinu 8). To je naročito karakteristično u muslimanskim selima (Cazin) gde se još uvek postavlja kao problem aktivizacija žena/muslimanki u političkom i privrednom životu, kao i pitanje skidanja feredže. Pitanje skidanja feredže potpuno je zamrlo u ovoj oblasti. Ono što se uopšte ne postavlja i kao takvo ne zaoštrava u partiskoj organizaciji. Opšta je pojava da i žene članova Partije, a neke i članova komiteta nose feredže (Cazin, Bihać, Prnjavor). Posebno treba istaći slab rad sa ženama u radnim zadrugama. Takođe ima partiskih organizacija u radnim zadrugama koje nemaju žena u Partiji (Prnjavor 4, Bos. Dubica 5)”.47 Identičnih ili sličnih opservacija bilo je u gotovo svim partijskim dokumentima. Neuspjeh kampanje agitaciono-propagandnog rada preko masovnih organizacija ili uvjeravanja utjecajnih pojedinaca da se žene odreknu nošenja feredže okončano je donošenjem Zakona o zabrani nošenja zara i feredže,48 pozivajući se na Ustav NRBiH i Zakon o Prezidijumu Narodne skupštine NRBiH. Naravno, i tekst ovog zakona imao je revolucionarni naboj neposrednog poslijeratnog vremena u kojem se želi pokazati da se od strane Partije ništa ne nameće, već se “samo prenosi volja naroda”. Tako se u članku 1. kaže: “Izražavajući želje narodnih masa, radnih kolektiva i masovnih organizacija, a u cilju da se otkloni vjekovna oznaka potčinjenosti i kulturne zaostalosti žene muslimanke, da se olakša ženi muslimanki puno korištenje prava izvojevanih u Narodno-oslobodilačkoj borbi i socijalističkoj izgradnji zemlje i da joj se obezbjedi puna ravnopravnost i šire učešće u društvenom, kulturnom i privrednom životu zemlje zabranjuje se nošenje zara i feredže i svako pokrivanje lica žene”.49 S obzirom na postojanje određenog broja muškaraca koji su se protivili rješenju ovog pitanja, pa čak i onih u partijskim organima vlasti, zakonom su bili AJ, CKSKJ, V, K-III/3, 18. 10. 1949. Izveštaj o obilasku partiske organizacije Banjalučke oblasti. 47 48 Zakon o zabrani nošenja zara i feredže, Službeni list NR BiH, god. VI, br. 22, 5. 10. 1950. 49 Isto. 152 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 152 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. i oni obuhvaćeni tako što se – “Zabranjuje (se) prisiljavanje ili nagovaranje žene da nosi zar i feredžu odnosno pokriva lice, kao i svaka radnja usmjerena na podržavanje nošenja zara i feredže i pokrivanje lica žene”.50 Nepridržavanje ovog zakona sankcionirano je zatvorom, prinudnim radom i novčanim kaznama kako za one koji i dalje nose zar i feredžu tako i za one koji to zahtijevaju od svojih ukućana koristeći ucjenu, prijetnju, zloupotrebu vjerskih osjećanja ili druga slična sredstva prisile. Mada je većina zakona toga vremena stupala na snagu danom objavljivanja u Službenom listu NRBiH, za ovaj zakon je vrijedila primjena od trideset dana nakon objavljivanja, čime se ostavljalo vremena agit-propovskim organizacijama za dodatno djelovanje. Skidanjem zara i feredže očekivalo se veće učešće žena u društveno-političkom životu, ali su se i dalje javljali stari problemi: “Naročito treba istaći problem omladinki koje su aktivne u organizaciji (kao i uopšte u prosvetnom i kulturnom radu) ali čim se udaju i to obično vrlo mlade (16-18 godina) napuštaju svaki rad, prihvataju stare porodične odnose, zaostalost itd. Kao rezultat sprovođenja Zakona o skidanju zara i feredže veliki broj mladih Muslimanki se oslobodio i kod njih je nastupio veliki polet, njih treba i partiska i omladinska organizacija da prihvate i da im obrate posebnu brigu. Inače, neprijatelj je skidanje zara pokušao politički da iskoristi. Govorilo se da je to početak prekrštavanja Muslimana, da će se sada Srbi nagledati lepih Muslimanki – žena itd.”51 Ovakvi i slični komentari oštro su sankcionirani partijskim, administrativnim ili drugim kaznama jer su zadirali u “svete tekovine bratstva i jedinstva” naroda u Bosni i Hercegovini. Kakav je bio stvarni društveni i emotivni položaj ovih žena ostaje budućim istraživačima, a jedan od pogleda na ovo pitanje je i sljedeći: “Posleratna jugoslovenska politika, koju su sprovodili čak i vojska i policija, bila je zabrana nošenja feredže. Drugim rečima, žena pod velom bila je oduzeta ispod vlasti svoga oca, brata, muža ili hodže kao simboličnog predstavnika kolektiva, i stavljena pod vlast države i njene ideologije, zajedno sa svim drugim ženama. Akciji se ne može negirati progresivnost. (...) Hipokrizija je očito na delu: sa jedne strane, briga za spoljni izgled, za fasadu društva, i sa druge, nebriga za porodični položaj tih žena, posebno onih i inače najmanje privilegovanih, bez ikakvog pravog kontakta sa društvom – starih, nepismenih, zatvorenih u kuće, siromašnih”.52 Nestajanje tradicionalnih modela ženskoga predstavljanja pred naletom revolucionarnog zakonodavstva nije išlo bez otpora. Od 48.327 žena koje su nosile zar i feredžu na- 50 Isto. AJ, CKSKJ, V, K-III/10, 28. 12. 1950., Izveštaj o obilasku partiske organizacije u Banjalučkoj, Tuzlanskoj i Mostarskoj oblasti. 51 52 Svetlana Slapšek, Ženske ikone XX veka, 327-329. 153 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 153 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. kon 5.11.1950. godine ostalo ih je još 29.439 pokrivenih.53 One su se morale pokoriti zakonu, platiti kazne, a osim toga morale su popustiti s obzirom na činjenicu da tako odjevene nisu mogle dobiti osobne dokumente. Bez obzira što je od oslobođenja do donošenja zakona prošlo pet godina, bio je to kratak period za tako radikalne rezove u društvu kakvo je bilo bosanskohercegovačko. Nekoliko natuknica o ženama iz različitih društvenih miljea samo je podsjećanje na kompleksnost istraživanja socijalističkog perioda bosanskohercegovačke prošlosti. Veliki civilizacijski skok bilo je davanje prava glasa ženama, aktivno i pasivno biračko pravo u jednom dokumentu, reguliranje bračnih, socijalnih, radnih i drugih prava. Socijalističko društvo težilo je olakšavanju života uposlenim ženama otvaranjem vrtića, zaštitom na radu itd. Na jednoj strani, to su bili veliki pozitivni pomaci u pravima žene k njihovoj punoj rodnoj ravnopravnosti u društvu, a na drugoj nalazile su se zaostale seoske sredine do kojih ti modernizacijski pomaci nisu dopirali. Do sredine pedesetih godina jaz između grada i sela bio je dubok i svi napori republičkog partijskog i državnog rukovodstva nisu mogli pomoći prevazilaženju tog stoljetnog zaostajanja mnogih dijelova Bosne i Hercegovine. Značajna ulaganja u ekonomski, obrazovni, kulturni i druge oblasti života nisu mogli nadomjestiti siromaštvo, čiji je sastavni dio bila nepismenost, neznanje, otpor prema modernizacijskim tokovima, ponegdje i otpor prema svemu što je dolazilo od “nove vlasti”. Kada su bile u pitanju žene i pozitivan odnos socijalističke države prema njima, bilo je potrebno dosta vremena da se u samim žensko-muškim odnosima promijene stereotipi o ženi, za koju je bilo rezervirano mjesto u kući u liku vrijedne domaćice, odgojiteljice i majke. Cijeneći sva prava koja je žena dobila poslije Drugog svjetskog rata, u Bosni i Hercegovini patrijarhalni odgoj poštivanja muškarca dugo je vladao ovim društvom. Jednakost muškarca i žene više je počivala na zakonskoj regulativi, a manje na suštinskoj promjeni odnosa u svakodnevnom životu. Svoja prava iz četrdesetih bosanskohercegovačka žena počela je više koristiti tek od šezdesetih godina 20. stoljeća, kada je i bosanskohercegovačko društvo počelo bilježiti veći ekonomski napredak. Međutim, i dalje je u susretu ili sukobu starog patrijarhalnog načina života i tradicionalnog morala sa novim modernizacijskim procesima žena u Bosni i Hercegovini prolazila težak put ka svojoj emancipaciji jer joj je to onemogućavala sredina u kojoj je živjela, ali i ona sama sebi zbog nemogućnosti da se otrgne od nametnutih ograničenja ■ Opširnije: Senija Milišić, “O pitanju emancipacije muslimanske žene u Bosni i Hercegovini.” Sarajevo: Prilozi, Institut za istoriju, 1999, br. 28, 225-241. 53 154 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 154 5.12.2011 10:28:22 �Vera Katz, O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.-1953. Prilozi, 40, Sarajevo, 2011, str. 135-155. ABOUT THE SOCIAL POSITION OF WOMEN IN BOSNIA AND HERZEGOVINA 1942-1953 Summary The Constitutions of the Federative People’s Republic of Yugoslavia and the People’s Republic of Bosnia and Herzegovina, as well as other numerous laws and legal acts during the first post-war years, guaranteed basic elements of gender equality for women. Women in Yugoslavia gained active and passive electoral rights, the right to schooling and education under equal conditions, the right to work and have equal salaries, paid parental leave after child birth, social security, the right to divorce, legal custody of the children, alimentation for the children, division of mutual property, protection at the work place, the right to inheritance under equal terms, etc. by which the legal position of women changed and was freed from male dominance. However, the society of Bosnia and Herzegovina after the Second World War was in all spheres of life in certain stages of pre-capitalist development and was not ready for such radical changes. Even though numerous modernizing acts which the socialist government made during the first post-war years in the sphere of defining preconditions and legal settings of gender equality, the equality of men and women was based more on legal regulations of the party state, and less on the essential change of relations in every day life. The Bosnian and Herzegovinian woman started to use her gained rights from the forties only at the beginning of the sixties when the economic development offered her more opportunities. However, the women of Bosnia and Herzegovina still had to overcome a difficult path in the encounter or clash of the old patriarchal way of life and traditional morals with the modernization processes in order to find a way to her emancipation because she was hindered by the surroundings she lived in, but also by herself because she was unable to break off the imposed restrictions ■ 155 Prilozi 40 Finalni print poslije korektura.indd 155 5.12.2011 10:28:22 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Istraživački radovi Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource O društvenom položaju žene u Bosni i Hercegovini 1942.- 1953. - Vera Katz Creator An entity primarily responsible for making the resource Vera Katz Source A related resource from which the described resource is derived Contributions (Prilozi), issue: 40 / 2011, pages: 135155, on www.ceeol.com. Publisher An entity responsible for making the resource available www.ceeol.com Rights Information about rights held in and over the resource Vera Katz Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource BHS/English (partially) Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 6-IR Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 1942. - 1953. Description An account of the resource U radu su razmatrani osnovni pokazatelji društvenog položaja žene u Bosni i Hercegovini u razdoblju od Drugog svjetskog rata do ukidanja Antifašističkog fronta žena. Tijekom naznačenog vremena kreirao se identitet žene u socijalizmu, prvo ratnim partijskim odlukama, a nakon oslobođenja ustavnim i zakonskim rješenjima koji su bitno izmijenili društveni položaj žene na razini političkih, socijalnih, radnih, bračnih i ostalih prava. AFŽ Bosna i Hercegovina društveni položaj socijalizam Vera Katz žene http://afzarhiv.org/files/original/356585b093faf1a6dbc71d7d999c6252.pdf 6a140f369ebe9a5b021fae574370bf63 PDF Text Text � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dokumenti iz arhiva Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context A Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Izvještaj o održanim konferencijama Subject The topic of the resource Antifašistički front žena, konferencije Description An account of the resource Izvještaj Okružnog odbora AFŽ-a Sarajevo Glavnom odboru AFŽ-a Creator An entity primarily responsible for making the resource Okružni odbor AFŽ-a Sarajevo Source A related resource from which the described resource is derived Arhiv Bosne i Hercegovine Publisher An entity responsible for making the resource available Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 02.01.1947. Rights Information about rights held in and over the resource Arhiv Bosne i Hercegovine; Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource SH Type The nature or genre of the resource Izvještaj Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 101-A Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 1 str. 1947 AFŽ Glavni odbor AFŽ Izvještaj o održanim konferencijama Moskva Okružni odbor AFŽ Sarajevo Sarajevo http://afzarhiv.org/files/original/88cbfd88fca99bd0834cae2f49933b9c.pdf 45a2e35f4528909ca60e25763d9f0c26 PDF Text Text � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dokumenti iz arhiva Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context A Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Izvještaj o zbrinjavanju ratne siročadi Subject The topic of the resource Izvještaj o zbrinjavanju ratne siročadi Description An account of the resource Izvještaj Sreskog odbora AFŽ-a Prnjavor Glavnom odboru AFŽ-a Sarajevo Creator An entity primarily responsible for making the resource Sreski odbor AFŽ-a Prnjavor Source A related resource from which the described resource is derived Arhiv Bosne i Hercegovine Publisher An entity responsible for making the resource available Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 30.12.1946. Rights Information about rights held in and over the resource Arhiv Bosne i Hercegovine; Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource SH Type The nature or genre of the resource Izvještaj Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 102-A Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 2 str. 1946 AFŽ Glavni odbor AFŽ Bosne i Hercegovine ratna siročad Sreski odbor AFŽ-a Prnjavor http://afzarhiv.org/files/original/2890745cb4985ef54ef223c09a05397a.pdf 36b1462eb78c238fd08f6a4434867f1f PDF Text Text �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dokumenti iz arhiva Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context A Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Gradski odbor AFŽ-a Banja Luka Subject The topic of the resource Rad za dom "Rada Vranješević" Description An account of the resource Gradski odbor AFŽ-a Banja Luka Glavnom oboru AFŽ BiH Creator An entity primarily responsible for making the resource Gradski odbor AFŽ-a Banja Luka Source A related resource from which the described resource is derived Arhiv Bosne i Hercegovine Publisher An entity responsible for making the resource available Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 03.01.1947. Rights Information about rights held in and over the resource Arhiv Bosne i Hercegovine; Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource SH Type The nature or genre of the resource Izvještaj Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 103-A Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 2 str 1947 Dom Rada Vranješević Glavni odbor AFŽ Bosne i Hercegovine Gradski odbor AFŽ-a Banja Luka