1 10 14 http://afzarhiv.org/files/original/1fcca515bd78ebada74e8b8153a67c0c.pdf 958031bc1d2b69b06558dba81be28ba2 PDF Text Text ŽENSKO PITANJE U SRBIJI U XIX I XX VEKU ��NEDA BOŽINOVIĆ ŽENSKO PITANJE U SRBIJI U XIX i XX VEKU ��rano preminuloj ćerki Mirjani CENTAR ZA M f E p K N J I 2 N I C ^ in b v. r.^ sign ��SADRŽAJ UVOD...........................................................................................................................................0 FEMINIZAM U EVROPI U XIX VEK U ................................................................................. 7 1. Feminizam na prelazu u X IX v e k .........................................................................................7 2. Položaj žene u kapitalizmu - ideje i p o k re ti........................................................................9 3 'Teoretičar liberalnog fem inizm a Dž. S. M i l ......................................................................12 14 4. Teorija socijalističkog fem in izm a ............... 5. Ostvarivanje prava na jednako obrazovanje.....................................................................16 6. Pravo g la s a ........................................... IV 7. Ženski pokret u Sjedinjenim Američkim Državama .......................................................18 ŽENE U VOJVODINI I U SRBIJI - PRVA POLOVINA XIX V E K A ...............................20 1. Opšte prilike, počeci pismenosti ..........................................................................................20 2. Položaj žene početkom X IX v e k a ......................................................................................... 21 3. Žene u Vojvodini i prve učenice.......................................................................................... 22 4. Prosvetitelji i prve ideje o školovanju.................................................................................23 5. Počeci kulturnog preobražaja u S r b iji................................................................................26 6. P osela...................................................................................................................................... 27 7. Pravni položaj že n e ................................................................................................................ 29 UJEDINJENA OMLADINA SRPSKA I EMANCIPACIJA Ž E N A ................................... 30 1. Osnivanje Ujedinjene omladine srp ske ............................................................................. 30 2. UOS i organizovanjc ž e n a .................................................................................................. 31 3. Ideolozi UOS o ulozi žene .................................................................................................... 34 4. Draga Dejanović - prva fem inistkinja ...............................................................................36 5. Shvatanje Svetozara Markovića o ženskom p ita n ju ........................................................37 6. Omladinska i socijalistička š ta m p a ................................................................................... 44 OBRAZOVANJE ŽENA U SRBIJI U XIX V E K U .................................................................51 1. Osnovno obrazovanje ženske dece ......................................................................................51 2. Viša ženska š k o la ................................................................................................................... 53 3. Ženska deca u gim nazijam a.................................................................................................55 4. Studentkinje na Velikoj školi i na U niverzitetu............................................................... 58 PRVA GENERACIJA SOCIJALISTKINJA U S R B IJI........................................................61 1. Socijalistkinje - prve studcntkinjc u inostranstvu ..........................................................61 2. Rad i sudbina prve generacije so cijalistkinja................................................................. 62 3. lika. Marković ....................................................................................................................... 64 ŽENSKA DRUŠTVA................................................................................................................ 66 1. Prva ženska, društva - osnivanje i počeci r a d a ................................................................66 2. Žensko društvo - Škole i ustanove..................................................................................... 67 3. Osnivanje novih ženskih društava..................................................................................... 69 MEĐUNARODNE ŽENSKE ORGANIZACIJE I SRPSKI NARODNI ŽENSKI SAVEZ... 71 1. Mirovni pokreti i že n e .......................................................................................................... VI 2. Međunarodne ženske organizacije i osnivanje Srpskog ženskog saveza......................V3 3. Rad Srpskog narodnog ženskog saveza............................................................................ V5 ZANIMANJA I ZAPOSLENOST ŽENA POČETKOM XX VEKA....................................V 8 1. Zanimanja že n a ................................................................................................................... V 8 2. Položaj žena u zanim anjim a.............................................................................................. V9 3. Učiteljice, nastavnice, lekarke............................................................................................ 80 4. Prva ženska, radnička, organizacija - S v e s t......................................................................82 5. Sekretarijat žena socijaldemokrata.................................................................................. 83 �ŽENSKA ŠTAMPA.................................................................................................................... 85 1. Prvi ženski časopis u Srbiji - „Vospitatel ž e n s k u " ................................. ...................... 85 2. „Domaćica" i druga ženska štampa do Prvog svetskog r a t a .......................................86 ŽENE U RATOVIMA............................................................................................................... 89 KRATAK OSVRT NA POLOŽAJ ŽENA U ZEMLJAMA KOJE SU 1918. GODINE UŠLE U SASTAV KRALJEVINE SRBA,HRVATA I SLOVENACA................................91 1. Bosna, i H ercegovina........................................................................................................... ... 2. Crna G o ra ............................................................................................................................. ... 3. H rva tsk a ............................................................................................................................... 95 4. M akedonija............................................................................................................................ 97 5. S lo ve n ija ................................................................................................................................ 98 ŽENSKI POKRET U JUGOSLAVIJI 1918-1941...............................................................100 1. Opšti podaci ..........................................................................................................................100 2. Ženski radnički p o k r e t.......................................................................................................10 1 3. Narodni ženski savez Srba, Hrvata i Slovenaca ............ 104 4. Društvo za prosvećivanje žene i zaštitu njenih prava - Ženski p o k re t....................... 109 5. Alijansa, ženskih p o k re ta ..................................................................................................... 112 6. Nova fem inistička društva...................................................................................................114 7. Om ladinske sekcije i om ladinke u ženskom p o k r e tu .....................................................116 8. Stvaranje masovnog ženskog p o k re ta ............................................................................... 118 9. Nastajanje antifašističkog ženskog p o k r e ta .................................................................... 119 10. Ženski lis to v i........................................................................................................................12 1 11. Nesuglasice u A lijansi ženskih p o k re ta ......................................................................... 122 12. „Žena dana.su i akcija za. pravo g la s a .............................................................................123 13. Prestanak rada Alijanse ženskih p o k re ta ...................................................................... 125 14. Kom unistička partija Jugoslavije i žensko p ita n je ......................................................127 ŽENE U RATU - ANTIFAŠISTIČKI FRONT Ž E N A ....................................................... 130 1. Otpor okupatoru ..................................................................................................................130 2. Žene i pripreme za oružani o tp o r.......................................................................................130 3. Organizovanje žena - definisanje njihovih ciljeva i za d a ta k a ...................................134 4. Žene u vojnom sanitetu i žene bork i n j e ........................................................................... 135 5. Stradanja žena u Srbiji ...................................................................................................... 140 6. Osnivanje Antifašističkog fronta žena. Jugoslavije........................................................141 7. Osnivanje Antifašističkog fronta žena u S r b iji.............................................................. 144 8. Žene u organima vlasti ....................................................................................................... 145 9. Druge ženske organizacije u. ratu ....................................................................................14® ANTIFAŠISTIČKI FRONT ŽENA U OBNOVI I IZG RA D N JI................... :................. 148 1. Slobodne i ravnopravne ......................................................................................................148 2. Prve akcije žena posle završetka ra ta ................................................................................14Jj 3. Prvi petogodišnji plan i. aktivnost ž e n a .......................................................................... 4. Dečje ustanove, zapošljavanje žena ................................................................................ 5. Skidanje žara. i feredže...................................................................................................... 6. R ad na prosvećivanju ž e n a ................................................................................................^ 7. Pravni položaj žena.............................................................................................................. rj? 8. Međunarodne v eze ............................................................................................................. UKIDANJE ANTIFAŠISTIČKOG FRONTA ŽENA I OSNIVANJE SAVEZA ŽENSKIH DRUŠTAVA....................................................................... 1. Žene su subjekti svog vlastitog oslobođenja................................................................... 10 1 2. Posebno organizovanje žena - d a ili n e ? ....................................................................... 3. Organizovati žene suprotno iskustvim a p ra k se ............................................................. 100 4. Otpori i kom prom isi............................................................................................................100 j” �SAVEZ ŽENSKIH DRUŠTAVA JUGOSLAVIJE (1953-1961)....................................... 171 1 Smanjivanje aktivnosti žena u novim u slo vim a............................................................ 171 2 Rod na selu - opismenjavanje, zdravstveno i domaćičko prosvećivanje.................... 173 3. Zaposlenost i položaj žene u r a d u 174 4 Promene položaja žene u braku i porodici..................................................................... 175 5. Modernizacije u oblasti domaćinstva i svakodnevnog živ o ta .......................................176 6. „Porodica i domaćinstvo “ ................................................................................................ 179 7. Zapošljavanje žena ............................................................................................................ 180 8. Ukidanje Saveza ženskih društava...................................................................................181 KONFERENCIJA ZA DRUŠTVENU AKTIVNOST ŽENA (1961-1965).................... 185 1. Od samostalne organizacije do postepenog integrisanja u S S R N ..............................185 2. Problemi dečje za štite ......................................................................................................... 187 3. Planiranje porodice.............................................................................................................187 4. Problemi društvenog položaja žene u samoupravnom d r u š tv u ................................... 189 5. Konferencija za društvenu aktivnost žena kao pomoćno telo Socijalističkog saveza .... 192 6. Pokušaji posebnog organizovanja žena ........................................................................... 195 7. „Žena danas “ ........................................................................................................................196 8. Međunarodne v e ze ............................................................................................................... 196 FOTOGRAFIJE........................................................................................................................197 NOVE INICIJATIVE............................................................................................................... 219 PRILOG..................................................................................................................................... 223 OSNOVNI STATISTIČKI PODACI O POLOŽAJU ŽENE U JUGOSLAVIJI 223 1. Posleratna situacija - opšte napomene ............................................................................ 223 2. Stanovništvo..........................................................................................................................224 3. Iskorenjivanje nepism enosti...............................................................................................225 4. Učenice u osnovnim, nižim i srednjim šk o la m a ............................................................. 227 5. Studentkinje na višim i visokim školama, fakultetima i umetničkim akademijama .. 229 6. Zaposlenost ž e n a .................................................................................................................. 230 7. Zdravstvena zaštita žene..................................................................................................... 231 8. Dečje ustanove ..................................................................................................................... 233 9. Učešće žena u Saveznoj, republičkim, pokrajinskim i opštinskim skupštinam a 233 TABELE....................................................................................................................................236 UMESTO ZAKLJUČAKA......................................................................................................251 SUMMARY.............................................................................................................................. 256 1. Serbia and Vojvodina (1804-1918) ................................................................................. 256 2. Yugoslavia Between the Two Wars (1918-1941)............................................................258 3. Women in the People's Liberation War (1941-1945)..................................................... 260 4. Women's Issue in Socialist Yugoslavia............................................................................261 ODABRANA LITERATURA.................................................................................................266 IMENSKI REGISTAR........................................................................................................... 271 ��Krajem XVIII i početkom XIX veka, inspirisani evropskim prosvetiteljstvom, misao o emancipaciji žena prvi put na ovim prostorima - tačnije u Vojvodini - pri­ hvatili su, delimično, Orfelin, još potpunije Dositej Obradović i Jevstahija ot Arsič. Kasnije su ih u praksi, naročito u pitanjima školovanja ženske dece, sledili i drugi. Ekonomski i u svakom drugom pogledu nerazvijena Srbija, tek izašla iz borbe za oslobođenje od Turaka i iz revolucije, tražila je puteve svog napredovanja. Najpre preko Srba koji su u Srbiju dolazili uglavnom iz Vojvodine i drugih k rčeva Austro­ ugarske, a kasnije preko mladih ljudi koje je slala na školovanje u inostranstvo, prihvatila je civilizacijske evropske tekovine i različita shvatanja o uređenju novog društva u nastajanju. Načela Francuske revolucije o slobodi, jednakosti i svojini našla su svoj odraz u konstituisanju mlade srpske države i njenog zakonodavstva. I, mada su dugo zadržavala relikte srpskog ruralnog patrijarhalnog društva, na izvestan način ta načela reflektovala su se i na položaj žene u toj novoj zajednici. Čini se da se ne može govoriti o emancipaciji žena u Srbiji u XIX veku bez uvida u tadašnje ideje i praksu o tom pitanju u ostalim evropskim zemljama, kao što se ne može preći preko opštih društvenih prilika koje su tada vladale u Srbiji. Da bi se stekla makar približna slika o istinskom položaju žena u Srbiji potrebno je - pored opisivanja tog stanja - uporediti ga sa položajem žena u drugim zemlja­ ma. Ma koliko da su takva upoređenja nepotpuna, često i neadekvatna, ona ipak pružaju osnovnu orijentaciju o tome u kakvom su položaju žene Srbije bile na poče­ tku XIX veka, u odnosu na žene u drugim evropskim zemljama, u pogledu osnovnih kulturnih, građanskih, ekonomskih i političkih prava. Ta upoređenja pokazuju daje u ustaničko-revolucionarnoj Srbiji, zaostaloj u svakom pogledu, položaj žene menjan nabolje, da su one u relativno kratkom vre­ menu uz sve teškoće i otpore dostigle u osnovi sličan stepen emancipacije koji su imale i žene u većini ekonomski manje razvijenih zemalja Evrope. U drugoj polovini XIX veka žensko pitanje okupiralo je sve misleće napre­ dne duhove u Srbiji; oni su svojim idejama i praksom nastojali da načnu nasleđena shvatanja, teško iskorenjive običaje, versku i kulturnu zatucanost. Ideje prosvetitelja, m aterialist a, radikalnih filozofa, raznih socijalističkih struja, primenjene na položaj žene, kao i praksa u menjanju njenog položeja, još u XIX veku - nasleđe su koje nam je ostalo. Na toj potki, u prvoj polovini XX veka, nove generacije žena u Srbiji mogle su da nastave u drugim, nešto povoljnijim uslovima, rad i delovanje na emancipaciji žena u svim oblastima društvenog života, kao i rad na njihovom samoosvešćivanju. Još od vremena kada sam pre Drugog svetskog rata prišla ženskom pokretu impresionirale su me žene koje su začinjale i razvijale ženski pokret. Ne manje ose- �6 ćarga g^jim prema ženama svoje generacije koje su, naročito u ratu, ne štedeći sebe, pa ni svoje živote, dale svoj puni doprinos za ostvarenje fundamentalnih pretpo­ stavki ženskog oslobođenja. Moje duboko ubeđepje je da su žene svih generacija, u svom vremenu sa svim njegovim i svojim vlastitim ograničenjima, uradile što je bilo moguće. Nažalost, stalno prisutna patrijarhalna svest - tako snažno ispoijena u ovom ratu - ruga se svim slobodarskim idejama, svim težnjama žena za h u m a n i, jim odnosima među polovima. Sva dostignuća žena teži da poništi, a u najmanju ruku da ih omalovaži. Umesto daJjeg širenja njihove slobode i afirmacije njihovih ljudskih vrednosti primerenih ovom vremenu, svedoci smo da se ženama nudi vra­ ćanje u davna vremena i ovekoveči ženska potčinjenost. Ovaj rad je pokušaj da se na svetio dana izvuku tokovi misli koje su struja­ le srpskim društvom o oslobađanju žena, napori prvih feministkinja i feminista da smelo ukažu na patrijarhalno okruženje u kojem su žene živele, da lome stare i umesto njih ustoliče nove vrednosti, koje bi kao krajnji rezultat imale to da žena u budućnosti konačno postane ravnopravno ljudsko biće. To je i pokušaj da se na jednom mestu prikaže istorija pokreta žena u Srbiji, da se ukaže i na napore i upor­ nost samih žena da doprinesu promenama, da menjaju svoj status, na podršku i osporavanja koje su u tome imale. Jer, one su umnogom zaboravljene - o njima isto­ rija malo piše. X �FEMINIZAM U EVROPI U XIX VEKU 1. Feminizam na prelazu u XIX vek U Francuskoj, kolevci evropskog feminizma, reč feminizam prvi put se javlja početkom XIX veka. Notirana je u rečniku Robert 1837. godine, gde stoji daje femi­ nizam „doktrina čiji je predmet širenje prava i uloge žena u društvu4. Reč je prvi * upotrebio Šari Furije.1 U prvoj francuskoj revoluciji, 1789. godine, žene su učestvovale naviše na­ čina: bile su u brojnim oružanim odredima, a osnivale su i posebne ženske borbene odrede, radile su u pomoćnim vojnim službama, osnivale su mnoštvo ženskih i mešovitih klubova koji su pomagali revoluciju. Usput, one su preko mnogobrojnih pe­ ticija Ustavotvornoj skupštini tražile pravo glasa, pravo na jednako školovanje i izjednačenje sa muškarcima u građanskim pravima.2 Sve što je u zapadnoevropskoj književnosti i filozofiji u XVII i XVIII veku nastajalo kao misao o jednakosti žena i muškaraca, kondenzovano je uoči Francu­ ske revolucije u delima i praksi francuskih feministkinja i feminista - najpre Kondorsea, Olemp de Guž i Fransoa Boasela, kao i u delima Engleskinje Meri Vulstonkraft i Nemca Teodora Hipela. Inspirisana idejama radikalnog liberalizma, Meri Vulstonkraft je napisala delo Odbrana prava žena (Windication of the Right of Women), u kojem je izložila svoja shvatanja o pravima žena. Smatrala je da će se oslobođenje žena postići jed­ nakim i zajedničkim vaspitanjem ženske i muške dece i omladine. Po njenom mišlje­ nju, takvo vaspitanje za decu iz građanske klase ključ je za rešavanje ženskih prob­ lema. Dva pola su stvorena da žive zajedno i od detinjstva ih treba navikavati na zajednički život i zajedničko obrazovanje, tako da i žene i muškarci uče iste stvari i na isti način. Takođe, ona propagira i pravo žena da se bave svim zanimanjima kojima se bave muškarci, jer je to za siromašne žene pitanje njihovog opstanka. Pi­ tanje političkih prava žena u njenom delu u drugom je planu.1 Ekonomist, sociolog i matematičar, sekretar Francuske akademije, Kondorse, u vreme Francuske revolucije, 1789-1795. godine, kao član Zakonodavne skup­ štine, podnosio je predloge da se ženama da pravo na obrazovanje kao i pravo glasa. Svoja gledišta sažeo je u sledeće tvrdnje: muškarci su razorili princip jednakosti; mirno su lišili polovinu čovečanstva građanskih prava; prirodno je pravo žene da LAndree Michel, Le feminisme, Presse universitaire de France, deuxieme edition, 1980. Isto, str. 50-55. a Sheila Rowbotham, Svest žena - svet muškaraca, Beograd 1983, str. 4-10. �8 se protiv toga buni; žena nije inferiorna - razumna je. Razlike među polovima, po njemu, nastaju zbog nejednakog vaspitanja žena i muškaraca. On se zalagao za pot­ punu ravnopravnost žena, u skladu sa Deklaracijom o pravima čoveka.1 Spisateljica Olemp de Guž, po ugledu na Deklaraciju o pravima čoveka i gra­ đanina, 1791. godine, napisala je Deklaraciju o pravima žene i građanke. U toj De­ klaraciji ona je zahtevala da se otkloni dvosmislenost koju izaziva termin ljudi i umesto tog term ina unela je term ine građanka!građanin i muškarac/žena. Smatra­ la je da su žene hrabrije od muškaraca, da se one rađaju slobodne i da moraju imati ista prava kao i muškarci. Prem a njoj, Deklaracija o pravima čoveka i građanina, primenjena na ženu, podrazumeva da su neotuđiva prirodna prava žene: sloboda ograničena samo slobodom drugog, svojina, sigurnost i, naročito, pravo na otpor ugnjetavanju. Svaka vlast koja ne proizlazi iz volje koju izražavaju i muškarac i že­ na - ništavna je. Ona se zalagala za apsolutnu ravnopravnost žena i muškaraca, za pristup žena svim funkcijama, za podjednako učešće žena u svim obavezama, kao i u kontroli administracije. Po njoj, brak je ugovor muškarca i žene koji trcge dok tr^je uzajamna naklonost. Olemp de Guž je izrekla i poznatu misao: „Žena ima pravo da se popne na giljotinu. Ona mora imati pravo da se popne i na govornicu".2 A pošto je zaboravila na „vrline koje pripadaju njenom polu" giljotinirana je 3. de­ cembra 1793. godine.3 Fransoa Boasel, socijalist-utopist, propagirao je uništenje braka kao insti­ tucije koju je izmislio muškarac da bi osigurao svoje carstvo. Smatrao je da su pri­ vatno vlasništvo, religija i brak suprotni društvenim interesim a.4 U Nemačkoj u to vreme slične ideje je zastupao publicista Teodor Hipel u svom delu O poboljšanju građanskog položaja žena, koje je 1790. godine objavio pod pseudonimom. To delo se sm atra prvim manifestom nemačkog feminizma.5 Godine 1789, Francuska revolucija je stvorila preduslove za realizovanje ideje o ravnopravnosti žena i muškaraca. Žene su u njoj učestvovale podjednako kao i muškarci. No, one su svoju borbu za ostvarenje ženskih prava podredile borbi protiv feudalizma. U revoluciji su preovladale snage građanskog staleža i sitnog seljaštva i njihove vođe, te su žene - umesto da im se zahvale za njihov doprinos u borbi za novo društvo i umesto priznanja koje su svojom borbom zaslužile - odvo­ dili u zatvore, a mnoge su poslali i na giljotinu. N^jpre zato što su zahtevi žena za ravnopravnošću u imovinsko-pravnim odnosima, koje su one u revoluciji postav­ ljale, ugrožavali mušku dominaciju i, što je još važnije, predstavljali potencijalnu opasnost za privatno vlasništvo.6Građanski zakonik, poznat i kao Napoleonov za­ konik, donet 1804. godine, spretno je prilagodio rimsko, kanonsko i običjgno pravo novim odnosima uspostavljenim buržoaskom revolucijom i postao jedan od osno­ va novog buržoaskog društvenog sistema. Prem a ženi tgj zakonik je bio izrazito neprijateljski. Na pragu novog vremena, koje je u prvi plan isticalo slobodu ijedna1 M a lte Albistur, Daniel Armogathe, Histoirc du fćminismc franqais, Ed. Des femmes, kiy. I, str. 307-344; Leon Abensour, Histoirc generale du fćm inism c dcs origincs a nos jours, Delgrave, Paris 1921. 2 Andree Michel, n. d, str. 53. 3 M a lte Albistur, n. d, str. 318-338. 4 Isto. b August Bebel, Žena i socijalizam, Beograd, 1956, str. 226-227. f Simon de Bovoar, Drugi pol, knj. I, str. 19 i 153-155. > �kost u svim pravima, pa i u pravima svojine, mogao se očekivati liberalniji odnos prema ženi. Ali, suprotno tome, zakon je ukinuo i poslednje tragove prava koje su žene određenih slojeva imale u ranijem društvenom sistemu: pravo na samostalno obavljanje zanata, pravo na članstvo u cehovima, pravo plemkinja da samostalno raspolažu svojom imovinom, pravo predstavljanja i pravo glasa u staleškim organi­ zacijama, obavljanje svešteničkog poziva, i slično. Iako je donet odmah nakon revolucije, kao njena tekovina, Napoleonov za­ konik je mužu dao vlast nad suprugom i uspostavio vlast oca porodice. Cilj braka je reprodukcija, muškarcu pripadaju javni poslovi, sticanje i odlučivanje o nasleđivanju stečene imovine, a ženina je dužnost da se brine za dom i porodicu. Zakonik je udatu ženu, u pogledu pravne sposobnosti, sveo na maloletnicu, uporedio je sa kriminalcima i mentalno zaostalim, i za njenog staratelja odredio muža; ograničio je uslove za razvod braka, zabranio istraživanje očinstva, a odnose među supružni­ cima postavio na odnose posedovanja. U jednoj primedbi na nacrt ovog zakona sto­ ji: „Žena, deca, maloletnici, sluge nemaju svojine, jer oni su sami svojina: žena zato što je deo muškarca, deca zato što su njihov proizvod, sluge jer su prosto oruđe; njihovo vreme, njihov trud, njihove industrije - sve pripada gospodaru*'.1Francu­ ski građanski zakonik značajno je uticao na zakonodavstva više evropskih zema­ lja; takođe i na Srpski građanski zakonik iz 1844. godine, posebno u delu koji se odnosi na položaj žene u braku i u građanskim pravima. 2. Položaj žene u kapitalizmu - ideje i pokreti Ograničenja nam etnuta ženi postajala su sve veća kočnica ekonomskog ra­ zvoja a ugrožavala su i njenu egzistenciju. Još krajem XVIII veka, industrija u ev­ ropskim zemljama je apsorbovala veliki broj žena lišenih sredstava za život usled propadanja kućnih zanata i kućne radinosti, kao i zbog osiromašenja seljaštva. Osavremenjivanje industrije, tj. uvođenje mašina, omogućilo je zapošljavanje fizi­ čki slabije radne snage, pa je i broj zaposlenih žena i dece stalno rastao. Za fabrikante ovakva radna snaga je bila rentabilnija jer je slabije plaćena, a uticala je i na smanjivanje nadnica muškaraca. Beda radničke porodice naterala je žene da prihvataju nečovečne uslove rada - u pogledu dužine radnog vremena, higijenskih i drugih uslova i, naravno, visine nadnica. Uslovi stanovanja samo su potencirali eksploataciju kojoj su žene, muškarci i deca bili izloženi. A prostitucija je bila neizbežni pratilac bezdušnog izrabljivanja radnica, kao dodatni izvor prihoda za održa­ vanje golog života.2 Žene iz vladajućih slojeva živele su lagodno u blagostanju, a ako su se i bavi­ le politikom i feminizmom - bila je to više salonska zabava dokonih. Supruge ban­ kara, trgovaca i industrijalaca oponašale su luksuz i način života na plemićkim dvorovima, no počele su da se bave i finansijskim transakcijama. Žene osiromaše­ nog seoskog plemstva, žene iz srednjih i nižih slojeva, činovničkih krugova, sitnih LM alte Albistur i D. A, n. d, knj. II, str. 359-370. z August Bebel, n. d, str. 88, 121-126, 264, 291, 295; Simon de Bovoar, n. d, knj. I, str. 163-164; Andree Michel, str. 58-60; Karl Marks, Kapital, Treće izdanje, Tom I, Beograd 1958, str. 288-290, 333-335, 337, 355-360; dr Saša Đuranović-Janda. Žena u radnom odnosu, Zagreb 1960, str. 14-38. �10 trgovaca, zanatima i sličnih zanimanja sve manje su bile u mogućnosti da svoju eg­ zistenciju obezbeđuju udajom. Stoga su sve glasnije postavljale zahteve za školovanjem i profesionalnim obrazovanjem. Zapošljavanje na što povoljnijim poslovi­ ma za njih je značilo obezbeđenje života, a da bi to postigle bilo je neophodno da steknu potrebne kvalifikacije.1 Surova eksploatacija radnika i radnica izazvala je mnoge kritike kapitali­ stičkog načina proizvodnje i raspodele, kao i kritiku svih političkih i međuljudskih odnosa nastalih na tim ekonomskim temeljima: na neograničenom individualiz­ mu i slobodnoj konkurenciji. Uočena je posebno teška situacija žena i dece; na nji­ ma su se reljefno prelamale sve posledice jednog sistema u kojem je profit postao vrhovni zakon. Među piscima, političarima, ekonomistima i filozofima pojavljuju se reformisti koji traže da se poboljša funkcionisanje postojećih društvenih insti­ tucija, da se izvrši reforma obrazovanja, da se zaštite radnici i radnice, posebno že­ ne i deca. Udružujući se u razne vrste kooperativa, pojavljuju se i ideolozi koopera­ tivnih pokreta i prvi socijalisti-utopisti koji traže mogućnosti promene vladajućeg sistema. Značajniji predstavnici svih socijalističkih struja u okviru svojih vizija bu­ dućeg društva razm atrah su i položgj žena u društvu, porodici i braku, dajući im manje ih više značaja. U Engleskoj je Vilijam Tompson, 1825. godine, uz saradnju Eni Viler, napi­ sao Apel u kojem je istakao da se oslobođenje žena ne može postići u sistemu č|ji je osnov slobodna konkurencija. Jer - nejednaka moć proizvodi i nejednake posle­ dice. On je zagovarao društvo zasnovano na dobrovoljnom udruživanju i saradnji u kojem bi žene bile ravnopravne. Protivio se dominaciji muškaraca i instituciji braka, jer je brak po njemu doživotni zatvor za žene. Zalagao se, takođe, za eko­ nomsku samostalnost žena, za njihovo pravo na rad, ah i za odgovornost društva u podizanju i vaspitanju dece i za društvenu podršku materinstvu. Upoređivao je položaj žena sa ropskim položajem crnaca i crnkinja. Smatrao je da su žene potčinjene, jer su fizički slabije i opterećene brigom o deci. U njegovo vreme u Engleskoj se javljaju protesti žena protiv porasta cena, kao i prvi pojedinačni zahtevi za pravo glasa.2 U Francuskoj revoluciji, od 1830. godine, uporedo sa buržoazijom i radni­ štvom, ponovo su se zatalasale i žene svih slojeva. Socijalisti su nudili nove kon­ cepcije o preobražaju starog i uređenju novog društva, kao i nove koncepcije o od­ nosima m uškaraca i žena, i novu praksu u eksperimentalnim kooperativnim dru­ štvenim zajednicama. Sen Simon je propagirao ukidanje ropstva žena i slobodnu ljubav, a njegovi sledbenici stvaranje slobodnih zajednica muškaraca i žena.3 Šari Furije je kritički pisao o seksualnom ugnjetavanju žena i o ryihovom položaju u društvu, o braku i obrazovanju žena. Otkrivao je istorjjske korene potčinjenosti žena. Uočavao je posledice ekonomske zavisnosti žena; smatrao je da je brak, kao jedina mogućnost za ženu da obezbedi svoju egzistenciju, zapravo prikri­ vena prostitucija; on je, takođe, položaj žene upoređivao sa položajem crnaca i crn1 August Bebel, n. d, str. 294-295. 2 Sheila Rowbotham, n. d, str. 12-17. Puni naslov Apela glasi: Apel jedne polovine čovečanstva, pro­ tiv pretenzije druge polovine, to je s t muškaraca, da ih zadrže u građanskom i domaćem ropstvu. &Leon Abensour, n. d, str. 205-210; M a lte Albistur, n. d, knj. I, str. 390-402. �11 kiEua. Autor je čuvene misli: „Menjanje jedne istorijske epohe može se uvek odre­ diti srazmemo napretku žena ka slobodi, jer se u odnosu žene prema čoveku, sla­ boga prema jakome, najočitije javlja pobeda ljudske prirode nad brutalnošću. Stu­ panj ženske emancipacije jeste prirodna mera opšte emancipacije4. U falansterija' ma koje je osnivao kao model njegovog utopijskog društva žene ekonomski nisu zavisile od muškaraca, bile su ravnopravne u tim zajednicama. A uspostavljanjem društvenog domaćinstva oslobođene su robovanja domaćim poslovima. U Evropi su falansterije bile retke, dok ih je u SAD bilo više i duže su opstggale.' U Engleskoj žene se uključuju u radnički, čartistički pokret, i organizuju se da bi tražile pravo glasa. Robert Oven, socijalist-reformator i saradnik femini­ stičkih listova, propoveda da su privatno vlasništvo, brak i religija izvor svih zala i da se mogu ukloniti jedino prosvećivanjem. Svoje kolonije - u Nju Larnaku u En­ gleskoj i u opštini Nju Harmoni u SAD - organizovao je na komunističkim princi­ pima; u njima su žene imale jednaka prava kao i muškarci. Gotovo istovremeno, u Francuskoj su se pojavile dve struje hrišćanskog fe­ minizma. Jedna struja zastupala je pravo na obrazovanje žena. No, osnovni motiv tog zalaganja za obrazovanje žena bio je da one postanu dobre supruge i mggke. Pripadnice te struje prihvatile su hrišćanski brak i potčinjenost, osuđivale su bor­ bu za politička prava žena i teorije o slobodnoj ljubavi. Godine 1832, pokrenule su svoj list Journal des femmes, u kojem su propagirale svoje ideje. Druga struja bila je bliska jednoj grupi feministkinja građanske orijentacije. I one su izdavale list La. gazette des femmes, od 1836. do 1838. godine, kao politički ženski časopis. Tra­ žile su novu ženu, ali se nisu zalagale za promene postojećeg sistema. Zaktevale su građanska i politička prava za žene, pravo na obrazovanje i pravo da ženama budu dostupna sva zanimanja. Njihove osnovne akcije bile su podnošenje peticija, pomaganje svih kampanja, kao i podržavanje svih mera vlade u korist žena i kriti­ ka svih napada na žene.2 Među nekoliko žena koje su propagirale žensko oslobođenje bila je i Flora Tristan. Bežeći od muža, koji nije hteo da joj da razvod braka i sa kojim se sporila oko dece, sklonila se u Englesku. Tamo se susrela sa liberalnim radikalima i čartistima - sa Eni Viler, Ovenom i drugima - i u druženju sa njima otkrila klasnu borbu, bedu radnika i ugnjetavanje Iraca i Irkinja. Prihvatila je socijalizam, ali je kao fe­ ministkinja u svojim razmišljanjima o radničkom pokretu i pokretu za oslobođenje žena došla na ideju da te pokrete i idejno i u praksi poveže. U svom delu Radnička unija, (L’Union ouvriere), 1843. godine, ona je izlo­ žila svoj program organizovanja radnica i radnika. Po njoj, svi radnici i sve radnice moraju se organizovati kao klasa u jednu jedinstvenu i čvrstu Uniju. Jer do svog oslobođenja mogu doći samo sopstvenim delovanjem. Polazeći od toga da društveni prevrat sam po sebi neće resiti specifične probleme žena, ona je u svoj program oslo­ bođenja rada unela i posebne zahteve žena: jednako pravo na rad, pravo na jedna­ ko moralno, umno i profesionalno obrazovanje, izjednačenje žena i muškaraca u porodici i u braku, pravo na razvod braka, pravo na jednake nadnice za jednak rad. Predlagala je da se radničke unije obrazuju u svim departmanima, da organizuju svoje domove, otvorene podjednako ženama i muškarcima. Pošto je, po njenom mi­ Isto, Citat prema: Karl Marks i Fridrih Engels, Sveta porodica, Beograd 1959, str. 276. r M altž Albistur i D. A. n. d. str. 402-440. �12 šljenju, radnica radniku drugarica u neznanju i bedi, u domovima bi se ostvariva­ lo zajedničko obrazovanje oba pola. Istakla je da jednakost žena i muškaraca nije moguće ostvariti bez promena uslovljenih mentaliteta i običaja koji vladaju između muškaraca i žena: „Najugnjeteniji muškarac ugnjetava svoju ženu. Ona je proleter proletera**. Flora Tristan zamislila je da se u domovima Radničke unije poučavaju i radnička deca, a u njima bi mogli naći mesta stari, bolesni i invalidi. Naišla je na snažan otpor u svim slojevima, kao i među socijalistima raznih struja. Pisala je: „Imam skoro čitav svet protiv sebe. Muškarce zbog toga što tražim emancipaciju žena, vlasnike zato što tražim emancipaciju najamnih radnika**. Flora Tristan je, dakle, teorijski povezala feminizam sa borbom radničke klase radi revolucionar­ nog preobražaja društva. Ali u Francuskoj su bili retki njeni savremenici, uključu­ jući i socijaliste, koji su njene ideje razumeli i podržali.1 Žan Deroan je pokušala da realizuje ideju Flore Tristan o organizovanju radnika i radnica i da osnuje Uniju radničkih udruženja. Na osnivačkoj skupštini našli su se delegati i delegatkinje iz preko sto radničkih društava, ali su delegatki­ nje pohapšene, jer je ženama dekretom vlade okupljanje bilo izričito zabranjeno. A pod pritiskom svojih drugova odrekla se autorstva ideje o sazivanju skupštine. Oni su, naime, sm atrali da bi ideja i rad na udruživanju radnika izgubili važnost ako bi se saznalo da je autor(ka) ideje - žena.2 Ali zato je pokret žena oživeo. Revolucionarni nacionalni pokreti, 1848. go­ dine, pokrenuli su i žene u raznim zemljama. U Francuskoj su osnivani brojni fe­ ministički klubovi i pokretane feminističke novine koje su tražile pravo glasa za žene. Eženi Niboaje, Žan Deroan i druge žene na čelu raznih struja u feminističkom pokretu, osnivale su svoje dnevne listove i preko njih široko plasirale svoje ideje. Da bi branile ženske ekonomske interese, pored klubova, pojavile su se i prve pro­ fesionalne organizacije žena. Osim prava glasa za žene, one su tražile i poboljšale uslova rada, skraćenje radnog dana i povećanje nadnica. Među feministkinjama bi­ lo je i pokušaja formiranja ženskih zadruga, biblioteka, javnih restorana, perionica i ustanova za čuvanje dece. 3. Teoretičar liberalnog fem inizm a Dz. S. MU Apeli Meri Vulstonkraft i Viliama Tompsona u Engleskoj, koji su se svoje­ vremeno usudili da postave pitanje položega žena, ostali su usamljeni. Ah sve veća zaposlenost žena u m anufakturam a i fabrikama, i uz to veći broj neudatih žena, udovica i drugih žena bez sredstava za život - dovodili su u pitanje tradicionalni način življenja većine žena, naročito onih iz srednje klase i radničkih slojeva. Herijet Tejlor obnavlja zahteve za žensko pravo glasa i zahteva pravnu i političku jed­ nakost žena i muškaraca. Krajem četrdesetih godina žene u Engleskoj osnivaju ženske koledže i traže da im se omogući jednako školovanje kao i muškarcima, a sredinom pedesetih podnose Parlam entu peticiju žena za pravo kontrole nad svo­ 1 Isto, str. 440— 449; Andree Michel, n. d, str. 62-64; Opširna biografija Flore Tristan kao prilog njenom delu Lc Tour de France. z Isto; Leon Abensour, n. d, str. 220-221. �13 jom vlastitom imovinom (kojom je upravljao muž), koju Parlament nije prihvatio. Pored zahteva za pravo na jednako školovanje, za pravo udatih žena da kontrolišu raspolaganje svojom imovinom i svojim zaradama i za povećanje nadnica - one po­ stavljaju i zahteve za pravo glasa, jer im se čini da će im učešće žena u Parlamentu omogućiti da promene svoju sudbinu. Njihove probleme i težnje izrazio je Dž. S. Mil u svojoj knjizi Potčinjenost žena., koju je napisao, kako sam kaže, pod uticajem svoje žene Herijet Tejlor. Propagirajući učenje radikalnog liberalizma i unoseći etičke principe u društvene i pravne odnose, Milje u svoju koncepciju društva zasnovanog na slobo­ di ličnosti i potpunoj demokratiji uključio i ženu. Smatrao je da se ravnopravnost žena može ostvariti u kapitalizmu - poboljšanjem funkcionisanja njegovih institu­ cija, a naročito unošenjem etičkih principa u odnose u braku i porodici, koje on ne dovodi u pitanje. Njegove osnovne ideje su: intelektualne razlike među polovima su rezultat prinudnog ograničavanja i neprirodnog podsticanja da se razvijaju jed­ ne sposobnosti žene na račun drugih; brak je jedini vid ropstva koji zakon prizna­ je; zakon mora dati pravo ženi da, na principima ravnopravnosti, bračnim ugovo­ rom zaštiti svoja imovinska i druga prava; ženama moraju biti dostupna sva zani­ manja i sve dužnosti. Najveća nepravda naneta ženama jeste to što su one - mada čine polovinu čovečanstva - zbog pola isključene iz društva, iako su sposobne da rade sve što i muškarac; žene su deo svoje klase i njene svesti, pa možda samo u pitanju ženske ravnopravnosti mogu imati drugačije stavove od muškaraca iz svo­ je klase. Ako žene loše obavljaju svoje poslove, to je zbog toga što ih apsorbuju poro­ dica, kuća i deca i zato što one svom zanimanju posvećuju samo ono vreme koje su drugima zakinule, pa ono što žene na poslu rade - urade kad stignu. Potčinjena žena je potpuno u vlasti svog gospodara. Ta vlast je bazirana na sili koja nema os­ nova. Ali žena izbegava da se pobuni jer je izložena stalnom zastrašivanju i potku­ pljivanju, i u pobuni bi morala da žrtvuje sve „ugodnosti** koje uživa. Samo je vlast muža nad suprugom uspela u tome da se njegova podanica odrekne same sebe, jer su žene vaspitavane tako da njihov ideal postaje da žive za druge i da popuštaju tuđoj volji i vlasti. Muškarac koristi prirodno privlačenje polova, ekonomsku zavis­ nost žene i to što njen društveni status i ugled zavise od statusa njenog muža. Tako on u potpunosti ostvaruje pokornost žene. Pravda i potreba zahtevaju da se jedini ostaci ograničavanja ličnosti u zakonodavstvu koji se odnose samo na ženu u no­ vom svetu koji se hvali napretkom - otklone, na taj način što će se i u braku, kao i u drugim odnosima, zakonom uspostaviti potpuna jednakost muškaraca i žena.1 Mil nije ostao samo na teoriji; 1866. godine u engleskom Parlamentu podr­ žao je peticiju žena za pravo glasa, a 1867. je podneo zahtev da se žene uvedu u bi­ račke spiskove. Njegovo učenje bilo je osnova engleskog ženskog pokreta u drugoj polovini XIX veka, ali su se zahtevi pokreta vrlo sporo ostvarivah. Tek krajem XIX veka žene u Engleskoj su stekle pravo da budu imenovane za inspektorke rada, da budu birane u školske odbore i u gradske savete, kao i u opštinske i okružne skup­ štine, ako su ispunjavale imovinski cenzus. Pravo glasa za izbore u Parlament, žene su uporno postavljale, ah je njihove zahteve Parlament odbijao. A stekle su pravo školovanja na pojedinim univerzitetima. 1 J. S. Mili, Potčinjenost ženskinja, Beograd 1871. �14 U Nemačkoj i u drugim evropskim zemljama ženski pokret bio je, takođe, pod uticgjem liberalnih teorija. Lujza Oto, jedna od vodećih nemačkih feministkinja, 1848. godine, učestvo­ vala je u liberalnom nacionalnom pokretu. Ona je sm atrala da nemački feministi­ čki pokret pre svega mora biti nacionalan. Dugo godina je vodila jednu srednju žensku školu u kojoj su stasale mnoge feministkinje, među ostalima i Klara Cetkin. Takođe, Lujza Oto je, 1865. godine, osnovala Opštenemački ženski savez. A istica­ la je i potrebu jednakog obrazovanja i poboljšanja položaja radnica. U Francuskoj je, 1869. godine, formiran umereni Savez za ženska prava. No, on nije imao mnogo uspeha u realizovanju ženskih zahteva, pored ostalog i zbog rascepa u samom pokretu - na liberalno-buržoasku i socijalističku struju. Li­ beralno-buržoaska struja postavljala je one zahteve koje u datom društvu može da ostvari, i sve do 1901. nije postavljala zahtev za pravo glasa. Žene su dobile pravo da budu birane u Viši savet za rad i da budu primljene na umetničke akade­ mije. U Poljskoj su se žene učesnice nacionalno-oslobodilačkog pokreta zalagale za emancipaciju žena, naglašavajući da je ta emancipacija jedan od bitnih eleme­ nata oslobođenja zemlje. U borbi za nacionalno oslobođenje poljskog naroda žene su se bavile rešavanjem socijalnih problema koji su se u toj borbi javljali. I u dru­ gim zemljama - Mađarskoj, Italiji, Srbiji, itd. - uz nacionalno-oslobodilačke pokre­ te, javljaju se i pokreti žena, kao njihov deo ili samostalno organizovani. 4. Teorija socijalističkog feminizma Oslanjajući se na ideje prvih socijalista i socijalistkinja - Furijea, Sen Simo­ na, Ovena, Flore T ristan i drugih - o svojini, o organizaciji i ceni rada, o odnosima polova, Marks i Engels su u Komunističkom manifestu (1848. godine), u Marksovom Kapitalu (objavljen 1867) i u Nemačkoj ideologiji (napisana 1845. a objavlje­ na 1888. godine), izložili svoje shvatanje o položaju žene-radnice u kapitalizmu i o njenom oslobođenju. Po njima, žene su, kao fizički slabije i manje kvalifikovam deo radničke klase, bile besprimerno eksploatisane u radu, a u privatnom životu potčinjene svom mužu, koji je njihovu radnu snagu i radnu snagu dece prodavao kao robu. Oblik porodice i položaj žene u društvu menjali su se zajedno sa ekonomskim prilikama i svojinskim odnosima, pa je i položaj žene zavisan od njenog istorljski uslovJjenog i promenljivog materijalnog položaja!, odnosno od položaja u proizvod­ nji. U kapitalizmu je žena - otuđena od svoje prirode - definitivno postala samo oruđe za proizvodpju svog vlastitog života pomoću rada, kao i oruđe za proizvod­ nju tuđeg života i za povećanje broja najamnih radnika pomoću rađanja. I sve to se javlja kao dvostruki odnos: istovremeno i kao prirodni i kao društveni. Po njima, ekonomska nezavisnost žene preduslov je za oslobođenje žena od svih oblika zavisnosti; nerazdvojno je povezama sa borbom radničke klase, a oslo­ bođenje žena biće posledica oslobođenja proletarijata od kapitadističke eksploataci­ je. Pošto su smatradi da će u socijalističkoj revoluciji nestati eksploatacija Čoveka po čoveku, neljudski odnosi u procesu radai, u životu radnice i radnika, te da samim tim ni žena neće više biti potčinjena muškarcu, već će postati autonomna ličnost �15 i osloboditi se svih vrsta otuđenja - Marks i Engels se nisu bavili praktičnim pita­ njima ženskog oslobođenja.1 Većina radničkih društava okupljenih u Prvoj internacionali (osnovana 1864) uglavnom su se protivila zapošljavanju žena, jer su radnici žene na poslu smatrali konkurencijom. A u pogledu njihove uloge i položaja u društvu, pod uticajem Prudona, Lasala i njihovih sledbenika, smatrali su daje mesto žene u kući. Prva internacionala je stoga izbegavala da žensko pitanje i pitanje porodice stavi na dnevni red, mada su se Marks i Engels suprotstavljali antifeminizmu Prudona i Lasala.2 Nezapažena kada je nastala, marksistička teorija o ženi i društvu počela je da se otima od zaborava i širi u radničkom pokretu u Zapadnoj Evropi tek od 1877. godine - u Francuskoj preko teoretičara i osnivača Francuske radničke partije Žila Geda i Pola Lafarga, a u drugim evropskim zemljama preko dela Augusta Bebela. August Bebel objavljuje delo Žena i socijalizam, u kojem, oslonjen na Marksovo i Engelsovo učenje, na popularan način opširno izlaže istorijat ženske potčinjenosti, socijalističku teoriju ženskog oslobođenja, kao i perspektive žene u socijali­ zmu. On podržava i druge savremene feminističke ideje i pokrete, naročito pokrete za obrazovanje žena. Smatrao je da su žene uopšte, a posebno radnice, dužne da učestvuju u pokretu za preobražaj društva, jer se istovremeno sa ukidanjem klasne vladavine čoveka nad čovekom radi i o oslobođenju žene, tj. o ukidanju dominacije muškarca nad ženom. Delo je prvi put objavljeno u Nemačkoj 1879. Do kraja veka doživelo je preko pedeset izdanja, a prevedeno je na više jezika i u svoje vreme uti­ calo na aktivistkinje ženskih pokreta u Evropi. Nakon osnivanja više ženskih radničkih društava i savlađivanja otpora u redovima samih socijalista, nemačka Socijaldemokratska partija, 1891, na inicija­ tivu Klare Cetkin, uključila je u svoj program i ostvarenje ravnopravnosti žena. Socijalizam je našao svoje pristalice i u Rusiji. Među onima koji su ga pri­ hvatili istakao se ideolog ruskog revolucionarnog demokratskog pokreta N. G. Černiševski. Po njemu, prelazak u socijalističko društvo moguć je putem seljačke revo­ lucije, pri čemu bi, da bi se izbegle posledice prvobitne akumulacije - ruska opština u kojoj je bila sačuvana kolektivna svojina i udružena proizvodnja, mogla biti iskorišćena kao prelazna forma ka savršenijim oblicima proizvodnje. Polazeći od toga da u socijalističkom društvu svi ljudi moraju biti slobodni, u svom učenju Černiševski je propagirao misao o potpunom ekonomskom, građanskom i političkom oslo­ bođenju žene, kao i o nužnosti ravnopravnih odnosa žene i muškarca u braku, koji se zasniva na prijateljstvu, uzajamnom poštovanju, ljubavi i uzajamnom pomaga­ nju. U svom romanu Šta da se radi, koji je napisao 1863. godine, opširno je izložio , 1 Karl Marks i Fridrih Engels, M anifest Kom unističke partije; Nemačka ideologija, u: Rani radovi Zagreb 1953, str. 295-304; Karl Marks, Kapital, tom I, Kultura, Beograd, str. 333-356. 2 Andree Michel, n. d, str. 66-67; Svetozar Marković, R u ski revolucionari i Ncčajcv, u: Sabrani spisi, knj. II, str. 379-380. Prudon je smatrao daje položaj žene rezultat njene prirode i daje potčinjenost žene, u kojoj se ona „dobro oseća" - prirodna. U njegovom učenju o društvu bez države, osnov društva je patrijarhalna porodica u kojoj nema ravnopravnosti polova i u kojoj je mužu u određenim slučajevima dopušteno i da ubije suprugu. Žena je za qjega nemoralna i glupa, služi samo za rađanje, i zato treba za rađaaje odabirati „rasne žene“. Smatrao je da su zahtevi za ravnopravnost polova, za pravo glasa i pravo na rad - nedopustivi. �16 svoja shvatanja o „novim ljudima4 i „novim ženama4 i o novim odnosima u braku, ' ', kao osnovi revolucionarnog preobražaja društva i oslobađanja žena. Ovo delo sna­ žno je uticalo na rusku inteligenciju i omladinu, naročito na žene. One su se u revo­ lucionarni pokret uključile kao ravnopravne učesnice - „nove žene“ - oslobođene vekovnih predrasuda. I kasnije, među narodnjacima, anarhistim a i socijalistima ruske žene su igrale značajnu ulogu. Kao ravnopravne učesnice u revolucionar­ nim pokretima, one su se, boreći se za narod, borile i za svoju ravnopravnost.1 Malobrojne socijalističke partije u svojim programima proklamuju jedna­ kost žena i muškaraca - u Francuskoj 1879, u Nemačkoj 1891. godine, itd. Klara Cetkin, 1907. godine, u okviru Druge internacionale organizuje prvu međunarod­ nu konferenciju žena socijaldemokratkinja. Sledeća međunarodna konferencija žena u Kopenhagenu, 1910. godine, usvojila je njen predlog da se osmi m art prosla­ vlja kao Dan međunarodne solidarnosti žena. Od 1869. godine ideje o socijalističkom preobražaju društva i o oslobođenju žena u Srbiji je najdoslednije zastupao Svetozar Marković. 5. Ostvarivanje prava na jednako obrazovanje U svim evropskim zemljama školovanje žena zaostajalo je za školovanjem muškaraca, i uglavnom je bilo pod neposrednim uticajem katoličke crkve, koja se energično suprotstavljala obrazovanju žena. Reformacija je, ipak, u mnogim ev­ ropskim zemljama postigla da se škole otrgnu ovim uticajima i da se školovanje u javnim - ali samo osnovnim - školama proširi i na žensku decu (Nemačka, Š v i­ carska, Holandija, Engleska, skandinavske zemlje). S izuzetkom Nemačke, Rusije i SAD, sve do druge polovine XIX veka, srednjih škola za devojke gotovo da nije ni bilo. Tako na primer, u Francuskoj je tek 1850. godine bilo naređeno da se u svim mestima sa 800 stanovnika (kasnije 500) otvori po jedna škola za devojčice. Posle te naredbe otvorena je samo poneka škola pod kontrolom katoličke crkve. Pokušaj da se otvori srednja ženska škola, 1865/66. godine, zbog otpora nije uspeo. Tek 1867. go­ dine organizovani su tečajevi za odrasle za drugi stepen obrazovanja, kao i tečajevi za osnovno i profesionalno obrazovanje, i to uglavnom samo za trgovinu i umetničke zanate. Osnovano je i više medicinskih škola, ali su devojke koje su te škole za­ vršile morale da odlaze u Tursku i u Alžir, jer se u Francuskoj nisu mogle zaposliti. Od 1784. godine u Rusiji i Poljskoj osnivane su osnovne i srednje škole za žensku decu koje su - kako je to K atarina Velika pisala Volteru - vaspitavale dobre domaćice i majke. Pohađale su ih devojke iz plemićkih i građanskih slojeva, u razmeri 1:1. Sredinom XIX veka proširena je mreža ženskih srednjih škola. One su dobile rang gimnazije, bile su otvorene za sve staleže i sve veroispovesti, a zadatak im je - između ostalog - bio da razvijaju umne i moralne osobine žena. Po završet­ ku ovih škola devojke su postajale učiteljice ili su pohađale dvogodišnje pedagoške tečajeve i osposobljavale se da budu nastavnice u gimnazijama. LLatinka Perović, Planirana revolucija, Beograd/Zagreb 1988, str. 123— 126; Isto, Srpski socijalisti 19 veka, Beograd 1986, kuj. I, str. 98-105; Leon Abensour, n. d, str. 257-259; Vitomir Vuletić, Svetozar Marković i ruski socijalni demokrati, Novi Sad 1964, str. 82-83. �17 U Nemačkoj je Prva ženska reaika osnovana još 1698. godine, u Berlinu, a u XVIII veku realke su se počele osnivati i u drugim mestima. U Švicarskoj je Srednja devojačka škola osnovana 1836. U Engleskoj je 1878. godine devojkama dozvoljeno da pohađanju srednju školu u Londonu, a u Holandyi je u to vreme devoj­ kama dozvoljeno da pohađanju sve srednje škole u zemlji. U Belgiji je Društvo za žensko industrijsko obrazovale osnivalo trgovačke i zanatske škole. Srednje žen­ ske škole nisu dopuštade devojkama da maturiraju, pa su one koje su htele da se upišu na univerzitet - što im je bilo dozvoljeno - morale privatno polagati maturske ispite. Otpor obrazovanju žena, naročito univerzitetskom, pružali su i katolički i protestantski sveštenici, a oni su uglavnom imali kontrolu nad svim evropskim univerzitetima. Među naučnicima, filozofima, lekarima i drugima dugo vremena su se vodile diskusije o tome da li je žena umno jednako sposobna kao i muškarac. Univerzitet u Cirihu umešao se u tu diskusiju tako što je eksperimentom hteo da proveri suprotstavljena shvatanja, pa je 1863. godine dozvolio ženama da na nje­ mu studiraju. Ruskinje su, kao najobrazovanije žene u Evropi, prve krenule u Cirili na studije medicine, a zatim su na ciriški univerzitet stizale studentkinje iz goto­ vo čitave Evrope. Krajem veka one su činile petinu od ukupnog broja studenata. U Francuskoj je ženama bilo dozvoljeno da pohađaju razne tečajeve koji su se održa­ vali na Univerzitetu u Parizu, ali žene za njih nisu pokazale veći interes, tako da je 1868. na tim tečajevima bilo svega četiri, a 1886. godine - 119 studentkinja, s tim što su strankinje bile brojnije od Francuskinja. U Engleskoj su žene osnivale kole­ dže za žene još krgjem četrdesetih godina. A na univerzitete u Kembridžu i Oksfordu žene su prvi put primljene 1870, odnosno 1878. godine. I u drugim zemljama ženama je dozvoljeno da studiraju na pojedinim, ali ne uvek na svim univerzitetima u dotičnoj zemlji: u Holandiji 1870, u Finskoj 1890, u Danskoj 1877, u Švedskoj i Norveškoj 1884, u Belgiji 1890, u Nemačkoj 1899, a u Rumuniji i Italiji do kraja veka. U ove zemlje valja uračunati i Srbiju, u kojoj upis ženama na Veliku školu nije bio zabranjen, pa se na nju već 1871. godine upisala jedna studentkinja, a sledeće dve studentkinje upisale su se tek 1887. godine. Od tada su se devojke kontinuirano upisivale na Veliku školu, uglavnom na Filozofski fakultet. 6. Pravo glasa Do krnja veka u evropskim zemljama ženama uglavnom nisu priznavana politička prava. U XIX veku u nekim zemljama ženama su čak ukinuta biračka pra­ va koja su imale u feudalnom poretku, a koja su one uživale po osnovu posedovanja imovine, ili na osnovu obavljanja određenog zanata ih profesije (na primer - veleposednice ih žene koje su hčno plaćale porez u Austro-Ugarskoj i u Francuskoj). Na Novom Zelandu 1886, a u ostalim australjjskim državama 1896. godine, žene su dobile aktivno i pasivno biračko pravo za opštinske skupštine, dok su za izbore u Parlament u pojedinim državama to pravo dobile između 1893. i 1908. go­ dine. U Engleskoj su žene od 1894. godine, pod istim uslovima kao i muškarci, ima­ le aktivno i pasivno pravo glasa za opštinske izbore, okružne i grofovyske skupšti­ ne. U Švedskoj su aktivno biračko pravo dobile samo za opštinske i okružne skup­ �18 štine. U pojedinim nemačkim opštinama biračko pravo imale su vlasnice zemlje i neudate žene, ali je u nekim drugim nemačkim opštinama ženama bilo zabranjeno da se udružuju u politička udružena (Pruska, Bavarska, Braunšvajg) ili da učestvu­ ju na političkim zborovima (Pruska). U više zemalja žene su dobile pravo da uče­ stvuju u izborima za školske uprave, a ponegde da u te uprave budu i birane. Slično je bilo i sa sirotinjskim odborima, tamo gde su oni postojali. Tek posle Prvog svetskog rata nekoliko zemalja dalo je pravo glasa ženama, ali više njih je to pravo ženama i dalje osporavalo, te su tamo žene biračko pravo dobile tek posle Drugog svetskog rata. 7. Ženski pokret u SjedinjeJiim Američkim Državama Prve doseljenice na novi kontinent učestvovale su u pionirskim poduhvati­ ma podjednako kao i muškarci. Jedno vreme su bile malobrojnije i obrazovanije od muškaraca, pa su u porodici imale dominantnu ulogu. No politička prava su im bila uskraćena. A postepeno su ograničavane i u drugim pravima. Pokret žena, koji vode kvekerke, tridesetih godina počinje sa zahtevima za pravo glasa. One su, osim toga, pokrenule i kampanju za oslobođenje crnaca i crnki­ nja. U tim kampanjama organizovale su izuzetno veliki broj raznih skupova, koji­ ma su prisustvovali i muškarci i žene. Ah, pošto su ih muškarci u akcijama stalno potiskivah, odlučile su da samostalno istaknu svoje zahteve za ravnopravnost. Kon­ gresu u Seneka Folsu u državi Njujork, 19. jula 1848. godine, prisustvovale su žene iz svih delova SAD. One su, po ugledu na američku Deklaraciju o nezavisnosti, donele Deklaraciju o pravima žena. Osnovne teze ove deklaracije bile su: istorija ljud­ skog roda je istorija nepravdi i nasilja nad ženama; Tvorac je podario i muškarci­ ma i ženama jednaka neotuđiva ljudska prava i vlada je dužna da ta prava čuva, a ako to ne čini pravo je građana da se pobune i da zahtevaju novu vladu. Muškarci donose zakone bez ikakve odluke žena. Oni su monopohsah sva lukrativna zani­ manja, onemogućili da se žene obrazuju za ugledne profesije i crkvene poslove, oduzeh su ženi sva građanska prava, stvorili dvojni moral, uništili veru u ženine sposobnosti i njeno samopoštovanje i naterah je da dobrovoljno prihvati zavisnost i poniženje. Zadatak žena je da odbiju zakone muškaraca i povrate sva prava koja im kao ravnopravnim građankama SAD pripadaju. Najavile su da će se za ostvare­ nje svojih zahteva služiti svim sredstvima i da će se boriti u svim krčevim a SAD da bi u tome uspele. Razvile su široku i raznovrsnu kampanju za postizanje svojih ciljeva. Obrazovale su i udruženja žena-radnica za postizanje boljih uslova rada, a 1869. godine osnovale su Nacionalno uduženje za pravo glasa žena.1 SAD su prve dozvolile ženama da studirali, i to 1850. godine u državi Utah, a do kraja veka i u drugim državama. Početkom XX veka u SAD bilo je 2.438 lekar­ ki, 2.163 arhitektkinja, 500 žurnahstkinja, 105 sveštenicai 110 advokatkinja. LDr Jovan Đorđević, Žensko pitanjc\ Prva deklaracija o pravima žena doneta 1848. godine u Seneka Folsu, str. 223-231. �19 U SAD žene su, prvo u državi Vggoming 1869. godine, dobile pravo glasa, a zatim do te g a veka gotovo i u svim drugim državama. * * * Učenje o neotuđivim prirodnim pravima, o pravu na slobodu, jednakost i svojinu, kao i pravo na pobunu, u XIX veku, podstaklo je feministkinje i feministe da formulišu građanska prava žena. Na prvom mestu isticali su da društvene ne­ jednakosti nisu uslovljene prirodom polova, već nejednakim obrazovanjem. Zato su zahtevali jednako obrazovanje za muškarce i žene, kao i dostupnost ženama svim zanimanjima za koje su se osposobile. Pobunili su se i protiv institucije braka i ogra­ ničenja koje je zakon nametao udatim ženama, zahtevali su ravnopravnost u bra­ ku, naročito da žena može slobodno i samostalno raspolagati svojom imovinom ili svojom zaradom, kao i pravo na razvod braka. Socijalisti nisu verovali u građansko društvo. Njihovo učenje polazilo je od toga daje položžg žene uslovljen načinom proizvodnje i raspodele, društvenim od­ nosima u proizvodnji i raspodeli. Žena je dvostruko ugnjetavana - kao pol i kao pripadnica klase - pa se njen položaj može temeljito promeniti samo revolucionar­ nom promenom društva. Zahtevali su za žene pravo na rad pod jednakim uslovima, pravo na jednaku nadnicu za jednak rad, pravo na jednako, zajedničko i bespla­ tno opšte i profesionalno školovanje ženske i muške dece, ukidanje braka kao insti­ tucije, i pravo žene da slobodno raspolaže svojim telom. I jedni i drugi su zahtevali i politička prava za žene, u prvom redu pravo glasa. U svojim dugotrajnim i upornim nastojanjima žene su, u toku i potkraj XIX veka, uspele da se približno izjednače sa muškarcima u pravu na školovanje i u pravu na zapošljavanje u nekim, ali ne svim, zanimanjima. U nekim zemljama postignuta su i izvesna ublažavanja zakonskih ograničenja u bračnom i građan­ skom pravu (u pogledu poslovne sposobnosti i raspolaganja zaradom, i si). Sve to je uglavnom bilo uslovljeno povećanim potrebama društva za određenim profilima zaposlenih i težnjom vlasnika kapitala da dođe do jeftine radne snage. Sva druga istaknuta prava - naročito politička - ženama su bila uskraćena, i borba za njiho­ vo ostvarenje gotovo u svim evropskim zemljama preneta je u XX vek. Pokreti žena koji su nastali na koncepcijama liberalnog građanskog društva i pokreti žena socijalistkinja razdvgj^ju se negde sredinom XIX veka. Bitna razli­ ka među njima je to što su liberalni i drugi građanski pokreti položaj žena nasto­ jali da poboljšaju reformama u postojećem društvu, a socijalistički pokreti žena su smatrali da se oslobođenje žena može postići samo preobražajem društva, pa su socijalistkinje svoj rad i svoju borbu povezale sa radničkim pokretom. Ah za neke struje u socijalističkim pokretima žensko pitanje samo po sebi ni ne postoji. �ŽENE U VOJVODINI IU SRBIJI - PRVA POLOVINA XIX VEKA 1. Opšte prilike, počeci pism enosti U Srbiji, koja je po svom položaju na vetrometini i sudaru različitih intere­ sa i svetova, turskim osvajanjima je prekinut ekonomski, društveni, kulturni i sva­ ki drugi razvoj. Neuspele bune, ustanci i ratovi na njenim prostorima dovodili su do masovnih iseljavanja ili uništavanja stanovništva. Dok je u Evropi tehnički na­ predak pokrenuo trgovinu, saobraćaj, industriju, i doveo do ekonomskog napret­ ka i društvenih revolucionarnih promena, Srbija je imala samo jednu brigu - kako održati goli život njenih stanovnika i stanovnica. Zbegovi i seobe, teror, progoni, bolesti i beda - to je bila stvarnost Srbije s kraja XVII veka i kroz ceo XVIII vek. Neuspeh Prvog srpskog ustanka doneo je nove nevolje srpskom narodu još jednu seču knezova na obalama Save i Dunava i još jednu seobu Srba, 1813. go­ dine. Ko nije uspeo da prebegne u Vojvodinu bio je izložen svakojakom stradanju. Po opustošenoj zemlji Turci su hvatali žene i decu i prodavali ih kao roblje, ako ih nisu zadržavali u haremima. (U toku borbi slično su postupali i Srbi: oni su turske žene sa decom tovarili na lađe i puštali ih niz Dunav, a neke su zadržavali u svo­ jim haremima, koje su držali po ugledu na Turke.) Zabeležno je nekoliko slučajeva da su srpske žene kolektivno, zajedno sa decom skakale u Moravu, Savu i Dunav da bi izbegle zarobljavanje i torturu. Drugi srpski ustanak je uspešno završen, ali Srbija je bila zemlja bede i o&ga; bila je ispražnjena, opustošena, izložena boleštinama, gladi i smrti (kuga 1813-1815, a 1816. i 1817. nerodica i glad). Navodi se da je beogradski pašaluk brojao jedva 100.000 stanovnika, d aje narod gotovo podivljao, da su šume pune begunaca, haj­ duka, odmetnika, d aje moral bio takav „da se bez groze ne može pominjatiV Narod je ipak opstao i, nedugo iza Drugog srpskog ustanka, uprkos svim nedaćama, počeo je da se oporavlja. Kragujevac je postao prestonica, oživljavali su trgovina i zanatstvo, vraćale su se izbeglice iz Vojvodine, ali i iz drugih krajeva koji su još bili pod Turcima. Vođa Drugog srpskog ustanka, Miloš Obrenović (1813-1839. i 1858-1860) uspeo je da u pregovorima sa Turcima ostvari izvesnu unutrašnju au­ tonomiju Srbije. Turci su se povukli u gradove beogradskog pašaluka, a Miloš je preuzeo odgovornost za izvršavanje obaveza naroda prema turskoj vlasti i za uspoLVuk Stefanović Karadžić, Pravitclstvujušći sovjet scrbskij za vremena Kara-Đorđijeva ili otimanje ondašnjih velikaša oko vlasti, Dodatak, str. 56. �21 stavljanje reda u zemlji. On se 1817. godine proglasio za naslednog kneza. Vladao je po svom nahođenju, jer zemlja tada još nije imala zakona; zaveo je nove namete i kuluke, stoje izazivalo nezadovoljstvo naroda i povremene bune. Oko sebe je okupio nekoliko učenih ljudi i na svoj način počeo da organizuje domaće organe vlasti. Oslo­ bodio se uticaja sveštenstva, prisvajajući sebi pravo da se meša i u crkvene poslove. 2. Položaj žene početkom XIX veka Malo je podataka o tome šta se posebno zbivalo sa ženama za vreme turske okupacije i u ustancima. Tu i tamo zabeleženo je da su žene prodavane kao roblje, odvođene u hareme, obeščašćene i ubijane. Odnos Srba prema ženi zasnivao se na nasleđenim patrijarhalnim shvatanjima i običajima, koji su, uostalom, bili karak­ teristični i za druge zemlje. Žena je nečista, pa joj je tek 1730. godine bilo dozvo­ ljeno da uđe u crkvu.1U narodnim pričama žene se često prikazuju kao zle veštice. Od starijih žena se moglo čuti da su veštice spaljivane, a zabeležen je i podatak daje poslednja veštica spaljena 1803. godine. Nešto više se zna o položili žene u srpskom društvu početkom XIX veka. Vladsguće mišljenje, koje nesumpjivo ima svoje korene u prošlosti, bilo je daje žena niže biće, a da je čovek samo - muškarac. Prem a tradiciji muškarac je u porodici bio gospodar, vlasnik, dok žena nije mogla ništa posedovati, pa joj nisu pripadala čak ni njena vlastita deca. U kući i u polju žene su radile i teške poslove, a kada su obavljale i one najteže, za muškarca je bilo nedostojno da im pomogne, jer su žene bile sluge a muškarci gospodari. Žena nije imala pravo ni da jede za stolom svoga gospodara - njena je dužnost bila da dvori muža i njegove goste. Takav položaj ima­ la je dugo i kneginja Ljubica, supruga kneza Miloša. Tek 1834. godine on je nare­ dio da Ljubica sedi za stolom sa njim, ali gaje i tada morala poljubiti u ruku i poslu­ žiti rakijom. Međutim, kada su u kući bili gosti, Ljubica nije sedela za stolom. Žena je bila imovina koja se kupovala i prodavala kao i svaka druga roba. Za ženu je slo­ boda kretanja bila prestup, a preljuba zločin koji se kažnjavao kamenovanjem. Muž je imao pravo da ženu tuče. Ona se morala pokoravati svim muškim ukućanima, prva je ustajala a poslednja odlazila na počinak. „Ona je prirodna potreba i naslada svome mužu, izvor radne snage i produ­ ženja loze.**2 Turci su nametnuli i neke svoje običaje u odnosu na žene. Nametnuli su im poseban kuluk, rad u kućama spahija na „ženskim poslovima**. Bile su osim toga izložene svakovrsnom teroru, ali su služile Turcima i za „n a s la d u p r i čemu nije bilo u pitanju samo obično silovanje koje je bilo gotovo normalno u akcijama odma­ zde prema onim ženama koje nisu uspele da pobegnu. Nije, naime, bio redak ni slučaj posebnog nasilja nad ženama, kada je domaćin kuće sam nudio Turcima, ko­ ji bi mu se nametnuli kao gosti, svoju žensku čeljad, uključujući i nedozrele devojčice, samo da bi ih odobrovoljio.3 2 Jovan Skerlić, Svctozar Marković, Beograd 1966, str. 263. Tihomir R. Đorđević, O Srpskim ženama (predavanje u srpskom patriotskom društvu, Šabac 27. XI 1911. godine). Tihomir R. Đorđević, Srbija prc sto godina, 1946, str. 5-48. �22 Sve do 1830. godine, prema turskim propisima i srpske žene su maramama morale da kriju lice, a feredžom telo i odeću.1 U bračnim odnosima, koji nisu bili pošteđeni turskog uticaja, vladalo je ša­ renilo. Stari zakoni i pravila o sklapanju i razvodu braka su nestali, novih nije bilo, pa su i Srbi ponekad, po ugledu na Turke, imali i po dve žene, a pojedine starešine imale su i svoje hareme. Bračne sporove rešavali su i turski i srpski sudovi, crkvene vlasti, seoski kmetovi, pa i sam knez Miloš. Na ulicama su se retko mogle videti žene, a ako su se i pojavile išle su pokrivene, i Srpkinje kao i Turkinje. Sklanjale su se sa puta ne samo odraslim muškarcima već i muškom detetu, a ako su sedele ispred kuće ustajale bi kada bi oni pored njih prolazili. Prilikom kakvih svečanos­ ti žene su se zatvarale u kuće dok su povorke prolazile ulicama. Tako ni na velikim svečanostima proglašenja hatišerifa i berata, 1830. godine, kojima je Srbiji prizna­ ta autonomija, a Milošu Obrenoviću dato nasledno kneževsko dostojanstvo nije bilo nijedne žene među više hiljada učesnika koji su došli iz svih krajeva Srbije.2 Ženski kuluk, uveden za vreme Turaka kao poseban kuluk, i dalje je zadr­ žan. Žene više nisu kulučile na imanjima T uraka nego na posedima nahijskih kne­ zova, visokih i drugih činovnika, kao i na posedima i konacima kneza Miloša. Oba­ vljale su sve „ženske poslove“ na imanjima, sve domaće poslove u kućama i oko kuće, češljale su, prele i plele, tkale, vezle i šile, prale, itd. Miloš je u konak u Kragujevcu pozivao „na kulučenje“ žene njegovih činovnika, između ostalih, i ženu svog sekretara Dimitrija Davidovića. Kada mu se to prohtelo, slao je pandure da dovedu žene na igranke u njegov dom. Uživao je u tome da šalama ponizi svoje vi­ soke činovnike, sveštenike, a nije štedeo ni žene. Činio je to ponekad bez osećanja mere, sa namerom da ih do kraja ponizi i javno osramoti. 3. Žene u Vojvodini i prve učenice Srbi i srpske žene koji su u seobama dospevali u Vojvodinu živeli su krajem XVIII i početkom XIX veka u sasvim drugoj kulturi, koja je podrazumevala i nešto povoljniji položaj žena. Turci su iz jednog dela Vojvodine istisnuti 1692, ali su se iz cele Vojvodine definitivno povukli tek 1716. godine. Ugarsko društvo bilo je pri­ vredno i kulturno razvijenije, što se odrazilo i na Vojvodinu, pa je ona krggem XVIII i početkom XIX veka, doživela znatan uspon privrede, a uz to i prosvete i kulture. U okviru Ugarske, Srbi u Vojvodini su postigli crkveno-školsku autonomiju, gra­ đansku i versku ravnopravnost, pa su osnivali svoje škole, osnovne i srednje. Uporedo je nastajala i nova građanska srpska inteligencija školovana na evropskim univerzitetima, koja se razvijala pod uticajem racionalista, a kasnije i liberala. Ona je svojim prosvetiteljskim i liberalnim idejama, naročito u prvoj polovini XIX ve­ ka, presudno uticala na prosvetni i kulturni život u Srbiji, a samim tim i na položaj žene. Osim toga, žena je u ugarskom građanskom pravu bila gotovo izjednačena sa muškarcem: nije bila pod tutorstvom muža, imala je poslovnu sposobnost, mogla 1 Dr Milka Jovanović, Nošnje u Beogradu u X IX veku, u: Istorija Beograda, knj. 2, str. 556-565. 1 Vuk Stefanović Karadžić, Istorijski spisi, Beograd 1969, str. 184-198; Mihailo S. Petrović, Beograd prc sto god in a , Beograd 1930, str. 160. �23 je otvoriti radryu, nasleđivala je oca ravnopravno sa braćom, slobodno je raspola­ gala svojom očevinom i delom zajedničke tečevine u braku. Bračnim ugovorom čak je sebi mogla obezbediti i neku nadoknadu za „službu suprugu4. Ali Srpkinje su 4 se retko koristile ovim prednostima i pravima, pa su se tako i sestre prilikom nasleđivanja držale običajnog prava i odricale se nasledstva u korist braće.1 Školovanje ženske dece u Ugarskoj nije se mnogo razlikovalo od drugih evrop­ skih zemalja. Iako im školovanje nije bilo onemogućeno ni u XVIII veku, mali broj ženske dece išao je u javne osnovne škole, i taj se broj sporo povećavao. Na primer, u Bačkoj je 1757. godine u osnovnim školama bilo 214 učenika i 17 učenica, a u Ze­ munu je tokom XVIII veka osnovnu školu završilo samo nekoliko desetina devojčica. Početkom XEX veka bilo je više ženske dece u mešovitim osnovnim školama, a od 1822. godine one se u sve većem broju školuju i u dvogodišnjim osnovnim produ­ žnim školama. U Zemunu je 1840. godine osnovana i Prva srpska ženska osnovna škola. Podržavgjući osnivanje ženskih škola, srpska crkvena opština u Zemunu izrazila je i svoje mišljenje - daje potrebno podizanje ženskih škola na viši stepen, jer se radi o polovini ljudskog roda. Devojke iz bogatih kuća pohađale su ženske institute, uglavnom u Austriji i Ugarskoj. Školske 1755/56. godine u Prvu srpsku gimnaziju u Novom Sadu upisa­ la se Marta Neškova, ćerka Neška Petrovića, uglednog građanina, najpre Beogra­ da, a zatim i Novog Sada.2 4. Prosvetitelji i prve ideje o školovanju O srpskoj ženi prvi je progovorio istoričar i izdavač, pristalica racionalizma i prosvećenosti, književnik Zaharije Orfelin (1726-1785) u Slaveno-serbskom ma­ gazinu, prvom srpskom almanahu. On je uzeo u odbranu žene za koje su, po nje­ mu, neki tvrdili da „koštujut menše ot ničto“. U magazinu je ženi posvećen ijedan sonet za koji se tvrdi daje prvi sonet u srpskoj književnosti. U sonetu je izloženo nekoliko klasičnih primera o poštovanju žene, ljubavi prema njoj, njenoj mudrosti, kao i primer Aspazije koju je Sokrat u nauci slušao. Anonimni pisac se na kraju zapitao zašto hule na žene kad nikog na svetu nema kome žena život nije dala: „Ako su te ničto: kako govoret sad, To tko rožden ot žene, ii nju obožajet ima biti ii ravan, ii gorši od nje jest4.3 4 Nešto kasnije, Dositej Obradović, rationalist, prosvetitelj, raspop, erudita 1putnik u svom bogatom i raznovrsnom književnom delu izložio je i svoja shvata­ nja o ženi, kako su je videli i pojedini prosvetitelji i filozofi, književnici ih političari tadašnje Evrope. Iz njihovih dela on je odabirao ono što će, po njegovom mišlje­ nju, unaprediti Vojvodinu i Srbiju, što neće istrčavati daleko napred, ah će ženu osloboditi verskog uticaja, i kao kritika stanja i kao pouka, naučiti je da slobodno razmišlja i tako dođe do istine o svom položaju u srpskom društvu. Smatrao je da LŽenski pokret u Vojvodini, Novi Sad 1933, str. 9-39. 2 Isto. 1 Isto, str. 54-65. �24 napredak srpskog društva zavisi od vaspitanja njene omladine - i muške i ženske. Suprotstavljajući se verskoj zatucanosti, sujeveiju i predrasudama, on je još 1784. godine napisao: „Nek se ne uzda jedan narod do veka k prosvešteniju razuma doći u kojemu žene u prostoti i varvarstvu ostaju4. Vredi malo opširnije navesti ideje * jednog buntovnog duha, jer i danas neke od njih još zvuče aktuelno. Kritikujući rasipanje crkvenog novca na besmisleno zidanje dve zvonare pred jednom crkvom, Dositej se zalaže za zidanje škola i za prosvećivanje: „Zrno pameti neće se deci našoj pridodati, ako ćedu im do veka zvona lupati4. On smatra * daje bolje jedna knjiga „prevedena i naštam pana4 nego dvanaest nazidanih zvona­ * ra. Knjigom će se narod osloboditi sujeveija koje vodi u prostotu i propast. „Knjige, braćo moja, knjige, a ne zvona i praporce4 - njegov je poziv na akciju prosvećivanja * u koju uključuje i devojke. On predlaže da se na trošak države pošalju mladići u inostranstvo da uče da postanu učitelji, nastavnici ili prevodioci i da nauče da pišu knjige. (Tada ni u inostranstvu nije bilo škola za profesionalno osposobljavanje devojaka.) „Ai dok se oni uče, mi ćemo ovde zidati... Najpre ćemo sazidati dve komodne i krasne škole: jednu za mušku decu, a drugu za devojke4. Devojčice, koje su ro­ 4 đene da postanu majke, postajući prosvećene nada su svenarodnog prosvećivanja. Zato one od pete do dvanaeste godine treba da provedu u školi svakog dana osim nedelje po četiri časa i da uče: istoriju, geografiju, logiku i etiku, i to na svom maternjem jeziku. Prosvećenu ženu od detinjstva valja učiti i razmišljanju kako bi svoje sposobnosti korisnije upotrebila. Samo tako obrazovana majka moći će da is­ puni svoje prirodne dužnosti supruge, imgke i „domostrojiteljice4 *.1 Ističući na više mesta da se žena rađa da „bude supruga, mati i vospitatelnica“, on se ipak eksplicitno opredeljuje za brak iz ljubavi. U određenim slučajevi­ ma protivio se zabrani razvoda braka. Mislio je da bi ženi koju je muž napustio i nestao crkva trebala da dopusti razvod, a ako se odbegli muž pojavi, rešenje je, po njemu, prosto - neka nađe drugu ženu. Isto tako, smatrao je da bi ženi kojoj su um rla tri muža valjalo dozvoliti da se uda i po četvrti put, jer među takvim ženama ima i mladih. On navodi da su zakone o zabrani razvoda Srbima doneli „sveti oci4, * a to su pustinjaci i kaluđeri - zakleti neprijatelji braka i „čadorodija4, te „da se oni * u tuđe posle nisu mešali, iljadu bi puta pametnije učinili... Postovi i molitve decu ne rađaju, nego česni i zakoni brak, jer tako oće Bog i tako mora biti vo vjeki vjekov, a ne inače4. Dositej je napisao i opširan članak o slavnim ženama koje su se istakle * kao hrabre, mudre, ili su ih krasile neke druge vrline. Verovao je da i među seljan­ kama i seljacima ima „prekrasni’, veliki’ i slavni’ duša4, koje bi u drugačijim prili­ * kama svetu poznate bile. Isticao je daje „duša kako u mužeskom tako i u ženskom polu jednoga istoga roda“. Dositej nije idealizovao žene. I kod njih je nalazio ponašanja koja je oštro kritikovao; pomodarstvo, kinđurenje, povođenje za modom, isprazni razgovori o modi i, naročito, navike ogovaranja, prema njegovom mišljenju, nisu dostojni ra­ zumnih žena. On ženama preporučuje da se ugledaju na slavne žene o kojima je pisao, da neguju vrline koje su one posedovale i da se okite znanjem i sposobnos­ tima, između ostalih i državničkim. Žene koje se zanose ništavnim stvarima su ,,makine“ (mašine) koje nikada ništa neće ni da čuju, niti smeju da kažu. Ako žive LDositej Obradović, Ne kaj se dobro čineći, Dela, peto državno izdanje, Beograd 1911, str. 103. �25 po modi i običajima one „slovesni ljudi... sebe samovoljno u beslovesne makine pretvargyu**.1 Prosvetitejjske ideje prodirale su postepeno među muškarce i među pisme­ ne žene u Vojvodini. Onda kada su napisane Dositejeve knjige nisu bile dostupne u Srbiji. Ako je koji primerak i prokrijumčaren, zbog uslova života, i zbog toga što u Srbiji nije bilo pismenih ni muškaraca ni žena - nije imao ko da ga čita. Dositeja, početkom XIX veka, sledi obrazovana, bogata i za svoje vreme do­ voljno emancipovana - Jevstahija ot Arsič, prva srpska spisateljica. Uz hrišćansku etiku, ona je prihvatila i prosvetiteljske ideje, izvorno i preko Dositeja, kao i preko književnika i popularizatora nauke, Atanasija Stojkovića (1773-1832). U svojim delima Jevstahija izlaže svoje verovanje u čoveka obdarenog razumom, zalaže se za prosvećivanje, sanjari o budućem boljem životu, te srpskim i rumunskim devojkama savetuje da prihvate ideje vladajuće u građanskim krugovima Srednje Evro­ pe, koje su daleko ispred shvatanja o ženi među Srpkinjama i Srbima, za koje su žene u Vojvodini samo ,,domohraniteljice“. Ona devojkama savetuje da kupuju knji­ ge, da se vidi „daje i u sadašnjem veku bilo čitateljica našeg pola... Ako ne možemo veliku nauku postignuti, jer to našem polu nije ni od potrebe, čitanjem knjiga sve predele sveta obilazimo**. Preporučuje devojkama da čitaju novine na „našem jezi­ ku**, iz kojih sve mogu saznati. Čitanjem devojke ukrašavaju svoju prirodu, bogate misli, domaćinstvom mudro upravljaju, one su „domohraniteljice kao matica u košnici“. Jevstahija Arsič još tada je uočila jednu karakterističnu „bolest** koja se javlja kod žena koje osim poslova u domaćinstvu drugih zanimanja nemaju, o čemu se u savremenim teorijama o feminizmu i danas piše. Prema njoj: „nema veće nesreće od besposlene žene. Ona je bolesna kada je dugo u svom domu. Hrvati kažu ‘svakom dospela’, a Srbi: ‘ta je svakoj ptici kobac’. Ženskom polu ne priliči da zna samo jed­ no, niti se ujedno zaljubiti, nego da zna vreme rasporediti i za rad i za veselje... “. U starosti žena je mužu nežna i verna supruga, ali ona ne treba da bude ropkinja svojih strasti, jer je m^jka-vaspitačica i mora da čita i knjige, za svoju korist i na slavu Boga. „U načelu je rečeno da bez lične duhovne nezavisnosti nema blagopolučija** (sreće) - formulisala je ona svoj stav o ženama. Naravno, u situaciji kada zapošljavanje žena nije ni kao ideja doprla do ekonomski nerazvijenog srpskog društva, Jevstahija nije ni mogla da postavi neko drugo pitanje oslobođenja žena, osim pitanja njenog obrazovanja, bolje reći - samoobrazovanja. Ona usvaja Dositejevu ideju da ženska deca treba da uče istoriju, geografiju, filozofiju, etiku, a to im je sada moguće jer im je, kaže ona, istoričar i književnik Jovan Rajić „dao sloven­ ski jezik, a Stojković je svojim knjigama izgonio sujeveije iz svog roda“. Ona smatra daje ženski pol „cveće na zemlji (...) raznog oblika, jedno je lepog lica, ali bez miri­ sa, neko je zlo, mirisa oštrog, svako se lakomi na krasnu ružicu, opasno je uzbrati je jer ima i trnja strasti koje roditelji čiste prosvećenošću, dobrotom i čestitošću**. Jevstahija se gnuša svega ružnog, i potpuno je za prosvećivanje mladih.2 Isto, O slavnim ženama, str. 300-304; Etika, str. 401; Mczimac, Jc li čovek makina ili nije, str. 435-436. Jevstahija ot Arsič, Sovjet maternij oboega pola junosti scrbskoj i valahijskoj, aki iščadije nežnogo čuvstvovanija, imžc blago iščastic otrasli roda svoega obimaet sočinitclnica, Budim 1814. i Polcznaja razmišlenija o četireh godištnih vremenah, s osobenim pribavlcnijcm o trodoljubiji čelovjeka i otudu proishodjašćej vseopštej polzjc, Budim 1816. �26 Dositej je pred kraj svoga života, 1807. godine, došao u Beograd da pomog­ ne ustaničkoj vladi. Ustanici i njihove vođe, mada i sami nepismeni, svesni su toga daje srpskom narodu pre svega neophodna prosveta. U prvom Praviteljstvujščem sovjetu osnovano je i Popečiteljstvo (ministarstvo) prosvete i crkvenih dela, koje je povereno Dositeju. Odgovoran za manastire, crkve, učitelje i sve što je potrebno za vaspitanje, brinuo se, u ratnim uslovima, za osnivanje prvih srpskih škola, u koji­ ma ženske dece nije moglo ni biti. Među Srbima koji posle Drugog srpskog ustanka dolaze u Srbiju je i Dimi­ trije Davidović (1789-1838), novinar, prosvetitelj i diplomata. On je ubrzo postao sekretar kneza Miloša, i 1821. godine, predložio mu je da smelije počne otvarati škole, za šta Miloš nije imao mnogo razumevanja. U tom poslu Davidović stavlja na raspolaganje sebe i svoju porodicu, i to za nggmanju nagradu. A posebno je isti­ cao potrebu osnivanja škola za „ženski pol“. Za početak je predložio da se škola za žensku decu osnuje u njegovom domu. Njegova supruga učenice bi poučavala u kuvanju, šivenju, vezenju, a u čitanju i pisanju podučavala bi ih njegova svastika, i to „bez svake plaće i nagrade, no samo iz čistog srca i privrženosti rodu svome“. Zastu­ pajući takve ideje u prosveti, Dimitrije Davidović je govorio u ime jedne generacije koja je prihvatila ideje racionalizma i prosvetiteljstva, i kojoj je uzor i učitelj bio Dositej Obradović. „Svi naši rodoljubi početkom prošlog veka bili su uvereni da treba početi sa umnim preobražajem srpskog naroda (...) sasvim u idejama XVIII veka koji je u suštini propagatorski utilitaran (...) i stalna njihova želja bila je da se popravi osnovna nastava pomoću dobrih škola i valjanih učitelja**.1 Kao što ni Dimitrije Davidović nije zaboravio žensku decu, nisu je zaboravi­ li ni oni koji su posle njega na istim idejama, u prvoj polovini XIX veka, izgrađivali sistem školstva u Srbiji. Među njih svakako spada i Jovan Sterija Popović. 5. Počeci kulturnog preobražaja u Srbiji Oko 1820. godine, Srbija ima jedanaest gradova, oko dvadeset varoši i tri­ naest varošica. Ranije, svakih desetak godina ta mesta su paljena, pa su se mnoga sastojala samo od zgarišta, ruševina i gradina. Kuće su bile od trošnog materijala, retko su zidane nove.2 Srbi su postepeno naseljavali i gradove i varoši u kojima su još sedeli Turci, a i mnogi Srbi iz Vojvodine su prelazili i naseljavali se u Srbiji. U kućama i sobama po turskom običaju nije bilo nameštaja. Dušeci sa po­ steljinom smeštani su u dolape, svako veče su se prostirali po patosu a ujutro se vraćali. Sve do 1834. godine, tako je spavao i knez Miloš. Stolova i stolica bilo je samo u kneževom dvoru i u ponekoj školi. Ogledalo je u unutrašnjosti bilo nepoz­ nat deo nameštaja, a 1827. godine u Beogradu se nije mogla kupiti obična metalna kašika. Jelo se drvenim kašikama iz posuda koje su izrađivali Cigani. Srbi koji su iz Vojvodine pristizali u Srbiju, unosili su zapadne običaje i zapadnu kulturu, što se najpre ogledalo u odevanju, načinu ponašanja, gradnji kuća i uređenju stanova. Milošev brat, Jevrem Obrenović, bio je pismen iako nije bio školovan. On je 1826. godine otvorio srpsku bolnicu u Šapcu, zatim je u Srbiju doveo prvog leLKatarina Bogdanović, D im itrije Davidović, u: Izabrani život, Beograd 1986. z Vuk Karadžić, Gcografičcsko statističesko opisanijc Srbije, Dela, Beograd 1969, str. 90-95. �27 kara, a 1835. godine i prvu muzičku kapelu.1U Beogradu je izgradio prostrani dvor u koji je uneo i evropski nameštaj i evropski način života, primao je stranu štampu, a imao je i biblioteku. Njegovu decu - pet kćerki i sina - vaspitavali su učitelj i učiteljica dovedeni sa strane: Kristina i Dimitrije Tirol. Kćerka Anka svirala je klavir, govorila je nekoliko jezika, prevela je nekoliko članaka i pripovedaka. Sarađivala je u knjževnom almanahu Uranija (1827-1829), pa se sm atra prvom spi­ sateljicom iz Srbije. Prva je ponela evropsko odelo. U Srbiji su tada izlazile samo jedne novine. Alije nekoliko naprednijih Srba primalo inostranu štampu.2 Tridesetih godina Srbija je postala privlačna za mnoge muškarce i žene. U Be­ ograd, ah i u druge gradove, pristizali su učitelji(ce), pisci, oficiri, zanatlije, činovnici i drugi pismeni i obrazovani ljudi. Prvu knjižaru osnovao je Gligorlje Vozarević, koji je 1827. godine iz Vojvodine stigao u Srbiju. U toj knjižari okupljah su se tada malobroj­ ni školovani Srbi i dogovarah se o raznim inicijativama koje su imale za cilj pokreta­ nje kulturnog života u Srbiji. U njegovom odsustvu zamenjivala gaje njegova šupruga Sara. Odatle su potekle inicijative za osnivanje prvih novina u Srbiji, za osnivanje Društva srpske slovesnosti, a sam Vozarević je u svojoj kući osnovao prvu biblioteku u Srbiji. U štampariji, takođe tada osnovanoj, on je počeo da štampa i prve knjige. Prvi bal održanje u Beogradu 1827. godine. Na kasnijim balovima su pred­ njačili engleski konzul Hodžes i njegova supruga. Sultanovim hatišerifom, 1830. godine, Srbija je dobila potpunu unutrašnju autonomiju: stekla je pravo da samostalno uredi državu; da osniva škole, zdravstve­ ne i druge ustanove; da može imati svoju (brojno ograničenu) vojsku; slobodu veroispovesti. Turci su se povukli u nekohko utvrđenih gradova. U Kragujevcu, koji je tada bio prestonica Srbije, iste godine osnovana je Ve­ lika škola za školovanje činovnika. Ona je uskoro pretvorena u gimnaziju, a za više obrazovanje osnovan je Licej (1838). Od 1833. do 1844. godine izlazi nekohko almanaha: Zabavnik, Uranija, Go­ lubica, Danica. U Srbiji, kao i u Vojvodini, prevodi se strana hteratura, a javlja se i više pisaca sa originalnim književnim delima.3 U Kragujevcu su, 1835. godine, otpočele da se održavaju i pozorišne pred­ stave, u kojima ženske uloge igraju muškarci. Prve žene koje izlaze na javnu scenu su glumice, sestre ih žene glumaca u diletantskim pozorišnim družinama (drugih ni nema). Katarina Jovanović i Sofija Anastasijević prve su, 1840. godine, zaigrale ženske uloge u pozorišnim komadima.4 6. Posela Uporedo, menja se i svakodnevni život širih krugova srpskih žena. One su relativno brzo prihvatale novine u oblačenju i ophođenju, uređenju kuće, menjale LTihomir R. Đorđević, Srbija prc sto godina, Beograd 1946, str. 5-48. 2 Isto. 4 Isto. Borivoje S. Stojković, Istorija srpskog požarišta od srednjeg ueka do modernog doba (drama i opera), Beograd 1978, str. 230-236. �28 su ustaljene navike i prihvatale prve oblike društvenog života. Određenu ulogu u prosvećivanju srpskih žena imala su i posela koja su se održavala u kućama viđenijih i bogatijih Srba. Jevrem Obrenović je od 1832. živeo u Beogradu, a 1839. godine postao je i upravnik varoši beogradske. U svom prostranom dvoru (koji se nalazio na uglu današnjih ulica Kneza Miloša i Proleterskih brigada), krajem tridesetih godina, uveo je običaj održavanja posela. Uz pomoć učitelja njegove dece Hristine i Dimitrija Tirola, na poselima su se čitala dela francuskih i nemačkih pisaca i o njima su se vodile diskusije, održavali su se muzički časovi, itd. Četrdesetih godi­ na posela su bila veoma moderna, pa ih po ugledu na Jevrema Obrenovića organizuju i drugi ugledni Beograđani i Beograđanke. Na poselima se okupljaju političari, književnici, visoki državni činovnici, profesori Liceja, diplomate i drugi uglednici i njihove supruge. Čitala su se i prevodila strana književna dela, pevalo se i sviralo, pričalo o proteklim događajima, o politici, a govorilo se i o ženama poznatim u istoriji i o njihovoj ulozi u savremenom društvu. U tome se isticala Katica DanilovićBogićević, koja je govorila o francuskim ženama. Pedesetih godina u Srbiji je sve više obrazovanih žena, koje svoje obrazovanje stiču privatno, uglavnom kod profe­ sora Liceja, ili na raznim institutim a u inostranstvu. Više njih govorilo je strane jezike, poznavale su stranu i domaću književnost i istoriju, znale su da sviraju i pevaju, pa su na tim poselima bile aktivne i kao učesnice u programu. Posela je održavala i „mala gospođa“ Jelenka, supruga dr Teodora Herbeza, bivša nevenčana supruga kneza Miloša. Na njenim poselima okupljao se ,,krem“ srpskog društva, članovi Državnog saveta, diplomate, profesori i drugi ugledni građani. Kneginja Persida Karađorđević, koja se školovala u Rusiji, održavala je posela na dvoru kneza Aleksandra Karađorđevića, koja je vodio Matija Ban. Na tim poselima okupljala je žene iz porodice Nenadovića i porodice Karađorđevića. Ustavobranitelji su se okupljali u kući Laze Zubana, člana društva Srpske slovesnosti. Na tim sastancima stalno je bila prisutna njegova supruga, a često i Marija Milutinović-Punktatorka.1 Ona je sa mužem, književnikom Simom Milutinovićem-Sarajlijom četrde­ setih godina iz Vojvodine došla u Beograd. Jedno vreme bila je sekretarica Vuka Karadžića. U Beogradu je bila učiteljica, a bila je i prva žena koja se u Srbiji uspešno bavila advokaturom. Kao oduševljena romantičarka i patriotkinja, ona se sve­ srdno zalagala za prosvećivanje i obrazovanje žena i njihovu emancipaciju. Organizovala je posela za šire krugove žena, n^jpre u svojoj kući, a zatim je pomagala i bila česta gošća na poselima koja su pod njenim uticajem organizovale i druge ug­ ledne žene u Beogradu - „radi prosveštenija i izobraženija duha i duše“. Na prvom takvom poselu kod Kaje, supruge trgovca Petra Karamarkovića, žene su pomagale domaćici u obavljanju poslova, a Marija ih je zabavljala pripovedanjem i čitanjem. Na svojiim poselima, koje je organizovala redovno jednom nedeljno, kao i na drugim ženskim poselima, Marija je poučavala žene o tome kako se vodi domaćinstvo, ka­ ko se obavljaju razni kućanski poslovi, govorila im je o svemu onome što se danas naziva kultura stanovanja, o ishrani, o gajenju cveća u kući i bašti - jednom rečju: o svemu što je u tadašnje vreme podizalo kvalitet življenja i doprinosilo menjanju tradicionalnog načina života. Čitala im je ili prepričavala savremena književna dela. LPoleksija D. Dimitrijević-Stošić, Posela u starom Beogradu, Beograd 1956. �29 Ova posela za većinu uglednijih srpskih žena predstavljala su prve oblike kulturnijeg druženja i društvenog života.1 7. Pravni položaj žene Razvoj, trgovine je za posledicu imao prodiranje robno-novčanih odnosa i stv a ran je bogatog sloja trgovaca sa sela. SeJjaci su dobili pravo na zauzimanje zem­ lje, a sloj činovnika se stalno povećavao. Opozicija knezu Milošu, ustavobranitelji, težih su da zakonima ograniče kneževu vlast, da obezbede pravni saobraćaj, slobo­ dnu trgovinu i da regulišu činovnički položaj. Od zakona koje su doneli za položaj žene od interesa je Građanski zakonik i zakoni o školstvu. U duhu građanske ideologije, srpski Građanski zakonik, donet 1844. godi­ ne radi zaštite novostečenih prava na zauzetu zemlju, izražava principe neograni­ čene, isključive i potpune privatne svojine.2 „Sve stvari, dobro i prava koja Srbinu prinadleže, jesu njegova svojina ih sopstvenost, koje će reći, daje svaki Srbin savršeni gospodar svojih dobara, daje on vlastan, ova po svojoj volji živeti, s njima po volji raspolagati, i svakoga otuda isključiti, naravno po propisu zakona“ (član 211). Potpuno u skladu sa ovim principom taj zakon je, po ugledu na Napoleonov zakonik, reguhsao i položaj žene u braku i porodici. Ona ostaje svojina muža. Po njemu je udata žena izjednačena sa maloletnicima, raspikućama, propalicama. „Mladoletnima upodobljavaju se svi oni koji ne mogu ih im je zabranjeno sopstvenim imanjem rukovati; takvi su svi uma lišeni, raspikuće sudom proglašene, propalice, prezaduženici kojih je imanje pod stecište potpalo, udate žene za života muževljeva“ (član 920). Muž je glava porodice, on zastupa ženu, određuje gde će živeti, a ona je du­ žna da ispunjava njegove naredbe, da ga služi, da održava red u kući, da čuva i neguje decu (član 109. i 110). Muška deca isključivala su žensku iz nasledstva svog naslednog reda (član 396). Bilo je zabranjeno istraživanje očinstva (član 130). Za­ ključivanje i razvod braka bih su pod crkvenom jurisdikcijom, a uslovi za razvod braka strogo ograničeni, pa se razvod teško dobijao. Ovaj zakon primenjivao se pu­ nih sto godina, sve do 1945. godine, kada je prestao da važi. No njegov uticaj još se uvek oseća. LIsto. 7 Slobodan Jovanović, Ustavobranitelji, Beograd 1990, str. 13-15. �UJEDINJENA OMLADINA SRPSKA I EMANCIPACIJA ŽENA 1. Osnivanje Ujedinjene om ladine srpske U nastojanju da se Srbija izgradi po evropskom uzoru, 1839. godine iz Sr­ bije je na evropske univerzitete poslato na studije deset stipendista. I sledećih go­ dina nastavljeno je sa tom praksom. Ti mladi ljudi, pored svojih studija, u inostranstvu su prihvatali i savremena liberalna ekonomska i politička shvatanja. Po po­ vratku u zemlju oni su postajali profesori u gimnazijama i na Liceju, činovnici u državnoj upravi, ili su im poveravani i drugi odgovorni poslovi. Na Liceju je, 1847. godine, osnovana Družina mladeži srpske, koja je negovala kulturu i književnost, ali je ubrzo u svoj program unela i borbu za nacional­ no oslobođenje, borbu protiv turskog nasleđa, za više slobode i demokratije u unu­ trašnjem životu zemlje. Zbog kritika upućenih ustavobraniteljima, 1851. godine, Družini mladeži srpske zabranjen je rad. Pod vodstvom bivših članova Mladeži srpske, i uz njihovo neposredno učešće, oboren je ustavobraniteljski režim i u Srbi­ ju je vraćen knez Miloš, odnosno njegov sin Mihailo Obrenović. Kao prosvećeni apsolutist, Mihailo je nastojao da ograniči vlast Narodne skupštine i da ojača svoju kneževsku vlast, kako bi odozgo zaveo red u Srbiji. Za vreme njegove vladavine (1860-1868) u Srbiji je sprovedeno više reformi, među njima i reforma školstva, a osnovano je i nekoliko kulturnih ustanova. Formirana je široka mreža osnovnih i srednjih škola u kojima je bilo sve više školovanih nastavnika rodom iz Srbije. Iako su povremeno bili u nemilosti kneza, liberali su često zauzimali odgovorna mesta u državnoj upravi i u školstvu. Nove generacije omladinaca, školovane bilo u inostranstvu bilo u Srbiji, slede svoje starije kolege, bivše članove Družine mladeži srpske i prihvatnu libe­ ralne ideje u pedagogiji, ekonomiji, organizovanju države, kao i građanske ideje o emancipaciji žena sa kojima su se u toku svojih studija susreli. Sa liberalima iz Voj­ vodine, uz učešće predstavnika nekoliko đačkih družina, osnivaju, 1866. godine u Novom Sadu, Ujedinjenu omladinu srpsku (UOS). Njen program ukratko su formu lisali: na osnovu istine, pomoću nauke srpski narod može postići blagostanje i približiti se evropskoj kulturi i civilizaciji. Srpska omladina sa obe strane Save i Dunava za vrlo kratko vreme prenela je u Srbiju napredne misli i dostignuća evrop­ ske nauke, produbila je i proširila misli o unutrašnjoj i spoJjnoj slobodi.1 LMatica, 1868, br. 36; Svetozar Marković, Srbija na istoku, knj. III, Beograd 1966, str. 218. �31 Zasnovana na idejama nacionalnog oslobođenja, na slobodi i napretku u unutrašnjim političkim odnosima, najveći deo svojih aktivnosti omladina je usmeravala na podizanje nacionalne svesti celokupnog naroda. Za ostvarenje tog cilja bi­ lo je neophodno da žena, kao mgjkai prva vaspitačica, bude osposobljena za taj po­ duhvat. I ranije je bilo žena koje su stupile u javni život. Među njima je i prva srpska pesnikinja Milica Stojadinović-Srbkinja (1830-1878), velika pobornica Vukovih ide­ ja i njegova saradnica u prikupljanju narodnih umotvorina. Svojom izvanrednom lepotom i svojim stihovima izazivala je divljenje književnog sveta; nazvana je Vrdničkom vilom. Pesme su joj objavljivane u tadašnjim književnim časopisima u Voj­ vodini i u Srbiji. Objavila je tri knjige stihova (prvu 1850) i svoj dnevnik U Fruškoj Gori. Njena prijateljica, takođe lepa i umna, Mina Karadžić-Vukomanović (18281894), Vukova kćerka, afirmisala se kao slikarka, slikajući uglavnom portrete svo­ jih savremenika. Govorila je i nemački i srpski, zatim francuski i italijanski. Po­ magala je ocu, vodila njegovu prepisku na stranim jezicima, pratila ga na njego­ vim brojnim putovanjima, prisustvovala njegovim druženjima sa prijateljima. Na­ pisala je Putovanje po Srbiji i Uspomene na Branka Radičevića. Prevela je na ne­ mački i, sa predgovorom Jakova Grima, objavila Vukovu zbirku narodnih pripovedaka i poslovica. U to vreme se pojavila i prva slikarka u Vojvodini - Katarina Ivanović (1817-1882), koja je jedno vreme delovala i u Beogradu. Školovala se kao vanredna studentkinja na slikarskoj akademiji u Beču, jer tada žene na tu akademiju nisu imale pristupa kao redovne studentkinje. Srpsko učeno društvo - preteča Srpske akademije nauka - 1876. godine primilo je za svoju vanrednu članicu, s tim što su i vanredni članovi imali gotovo ista prava kao i redovni. 2. UOS i organizovanje žena Od osnivanja UOS žene prisustvuju njenim skupštinama, učestvuju u nje­ nom radu, na njenim besedama i raznim manifestacijama. UOS je održala šest godišnjih skupština. Sve one su, osim prve i šeste, pose­ bno zanimJjive za žene. Iz zapisnika sa godišnjih skupština UOS mogu se takođe uočiti razlike u shvatanjima o mestu i ulozi žene koja su vladala među omladinom.1 Drugoj skupštini, održanoj 1867. godine u Beogradu, prisustvovali su mno­ gi ugledni političari, profesori Velike škole, novinari, kulturni i javni radnici iz Sr­ bije i Vojvodine. Na njoj je, prvi put u Srbiji u jednoj političkoj organizaciji, postav­ ljeno pitanje ženskog članstva. Delegat ruskih revolucionarnih demokrata, Ivan Ivanović Bočkarov, predložio je da se u Statut unese odredba o tome da i žene mogu biti ravnopravne članice omladine. Pridružili su mu se Ilija Vučetić, Jovan Krstić, Vladan Đorđević i drugi. Predlogu se suprotstavio Laza Kostić, jer je smatrao da je sama priroda odredila, kako on kaže, „delokrug žene“. Ne protivi se tome da se 1 O mladinska zajednica, sveska 1,1866, sv. 2,1867, i sv. 3,1868, sadrže zapisnike sa pet omladinskih skupština. �32 omladinke okupljaju s muškom omladinom i da s njom „stupaju u savez“, ali je pro­ tiv toga da ih skupština proglasi ravnopravnim sa muškarcima. Uz njega su Milan Đorđević i Aleksandar Sandić. Jovan Bošković je dao kompromisni predlog koji je i usvojen, tako da prvi i treći član statuta UOS glase: „Rodoljubi iz sviju srpskih zemalja, i od svuda gde ih ima, sjedinjeni za prosvetu i napredak naroda, predstavljaju celokupnu omladinu srpsku ih mla­ do srpstvo". ,,I ženskinje po mogućstvu i prirodnom položaju svome, treba da pomažu postizanje zadataka omladine srpske". Na Trećoj omladinskoj skupštini, 1868. godine, održanoj u Velikom Bečkereku (sada Zrenjanin), u statutu je, na predlog Ilije Vučetića, izmenjen član 3, tako da on glasi: ,,I Srpkinje mogu biti članovi Ujedinjene omladine". Na ovoj skupštini omladinke su učestvovale kao punopravne članice skupštine. Čitanje njihovih ime­ na pozdravljeno je aplauzom i uzvicima „Zivele!". Tome se usprotivila izvesnaMila Vidakova - da se ne bi shvatilo da se devojke u UOS upisuju radi tog „živele", zbog čega se one osećaju neravnopravne sa muškim članovima. Pančevke su na ovoj skupštini predložile da se UOS pozabavi otvaranjem zavoda za čuvanje dece i zavo­ da za obrazovanje Srpkinja, što je skupština i prihvatila. Na kraju Četvrte skupštine održan je poseban sastanak sa temom „Čime i kako da pripomognu ženskinje zadatku omladinskom". Postavilo se, kao prvo, pi­ tanje kakav delokrug rada odrediti članicama UOS-a, jer kako se navodi, one same nisu spremne da omladinu pomažu u svim njenim aktivnostima, i kao drugo, kako organizovati žensku omladinu. Mišljenja su bila podeljena, i diskusija o ovoj temi pokazuje svu raznolikost shvatanja o ženi među vodećim članovima UOS. Jedni su sm atrah da ženama tre­ ba dodehti rad na „manje umnim radnjama", a drugi d aje za njih pogodno da se bave ženskim vaspitanjem. A što se tiče organizacije, jedni su predlagali da se žene u mesnim odborima organizuju zajedno sa muškarcima, ah tako da muškarci budu u većini, dok su drugi sm atrah da žene treba organizovati u zasebne mesne odbore. Bilo je i mišljenja da muški odbori odlučuju, a da ženski odbori njihove odluke izvr­ šavaju. Ahmpije Vasiljević smatrao je da je razgovor o zadacima i organizovanju žena važan i da o tome valja pisati i zatražiti mišljepje žena. Aleksandar Sandić je ukazivao na opasnosti koje emancipacija žena sobom donosi, i ukazivao je na, po njegovom mišljenju, negativan primer ruskih nihihstkinja. Po njemu, emancipaci­ ja žena bila bi još opasnija za srpski narod. Ah, tvrdio je on, ako se pod emancipaci­ jom podrazumeva da je žena ravna muškarcu - onda je to kod Srba već postignu­ to, jer tu žena vlada u kući. Aksentije Radović je smatrao d aje nužno emancipovati i muškarce i žene, jer srpskom narodu ne preti opasnost od žena već od muškaraca. Žene su te koje uče decu rodoljublju i stoga im pripada pravo prvenstva. Omladinu ne treba učiti emancipaciji žena već jednakosti muškaraca i žena, i stoga UOS treba da organizuje družine sastavljene i od muškaraca i od žena. Ilija Vučetić je smatrao da se moralna obrazovanost jednog naroda ceni po položaju žena u društvu. Zalažući se za izjednačenje društvenog položaja žena i muškaraca on kaže: „Napredak čovečanstva, ako ne i skoro, imaće taj rezultat, da će svi ravnopravni biti. To se čini nemogućim, ah to će biti". Pod emancipacijom �33 on podrazumeva ravnopravnost muškaraca i žena. Da bi se to postiglo prvi uslov je podizanje vaspitnih zavoda za žene, a drugi zajednički rad i okupljanje muške i ženske omladine radi međusobnog izobražavanja. Žene bi mogle da se brinu za po­ dizanje ženskih zavoda, za organizovanje društava za pomoć sirotinji i društava za obrazovanje dece. Predložio je da se omladinke organizuju i da same odluče o tome šta će da rade. Milan Kujundžić-Aberdar smatrao je daje situacija žena rezultat nepovolj­ nih materijalnih prilika u kojima žene odrastaju. Siromašne žene su robinje, i sto­ ga je nužno osnivati ženska vaspitavališta kako bi one mogle da se osamostaljuju za obavljanje nekog zanimanja. Predložio je i osnivanje fonda za stipendiranje devojaka. One bi se posle školovanja mogle baviti čuvanjem dece, širenjem literature i prikupljanjem pretplate za omladinske listove i knjige. Vladimir Jovanović je smatrao daje supruga saputnica mužu, te zato žene u okviru omladine treba da usavršavaju same sebe, da šire svoja znanja kako bi bolje odgovorile pozivu majke i supruge. Predložio je da se u UOS osnivaju ženski odbori u kojima bi bilo i muškaraca kako bi ih oni vodili i bili im učitelji. Sofija Pasković je tražila da UOS zahteva osnivanje Više ženske škole u Voj­ vodini. Na Petoj omladinskoj skupštini došlo je do razmimoilaženja između libera­ la i socijalista o pitanjima unutrašnje i spoljne politike. Liberali su predlagali da se zanemare pitanja unutrašnje politike i domaći sporovi radi sloge u pitanjima spoljne politike. Svetozar Marković je insistirao na utvrđivanju jedinstvenog cilja omladine, koji bi podrazumevao duhovno ujedinjenje srpskog naroda, preobražaj i demokratizaciju unutrašnjeg političkog i društvenog života u Srbiji, jer je - po nje­ govom mišljenju - to uslov za postizanje uspelia u spoljnoj politici odnosno u rešavanju srpskog nacionalnog pitanja na principima slobode i ravnopravnosti naroda. U ime petnaestorice svojih istomišljenika, on je predložio nova načela za delovanje i organizaciju UOS. U tom predlogu ističe se da svaki član društva „bez razlike pola, koji radi i privređuje u društvu mora uživati sva prava bez razlike. Po ovome omladina priznaje potpunu ravnopravnost muškinja i ženskinja a smatra kao prvu potrebu da se ženskinju pridadu jednaka prava na obrazovanje i rad kao i muškinju'V Ali, i pored izvesnih kompromisa, jedinstvo u UOS nije postignuto. Ujedinjena omladina prestala je sa radom 1871. godine. Ugarske vlasti su zahtevale da se njen rad ograniči isključivo na književno-prosvetni, s tim da njeni člano­ vi i članice mogu biti samo građani i građanke nastanjeni u Ugarskoj. Uz to, namnožile su se i nesuglasice i u samoj omladini. Šesta omladinska skupština nije pri­ hvatila zahteve vlasti, koja joj je inače zabranila da na dnevni red stavi neko drugo pitanje osim izmene statuta, pa se skupština razišla.2 Pokušaj vojvođanskih soci­ jalista da obnove njen rad, 1881. i 1882. godine, nije uspeo. Ali su njeni članovi, u listovima i časopisima koje su osnivali, nastavili da propagiraju ideje o ravnoprav­ nosti žena. Ujedinjena omladina srpska prožeta je, dakle, težnjom da se i ženska omla­ dina stavi u službu nacionalnih ideja i da se u tom cilju prosveti i obrazuje. Ideje Svetozar Marković, Prcdlog pctnacstoricc za organizaciju Omladine srpske, u: Sabrani spisi, knj. II, str. 127. 2 Radcnik, 1871. br. 27. �34 0 ženskom obrazovanju i o ravnopravnosti žena su različitog, često konzervativnog porekla i raznog dometa, ali to za ondašnju situaciju žena u Srbiji nije bilo od hitni­ jeg značaja. Svaki, pa i najmanji napredak u prihvatanju civilizacijskih dostignuća, makar malo je doprinosio i poboljšanju položaja žene u jednom izrazito patrijarhal­ nom i zaostalom društvu. 3. Ideolozi UOS o ulozi žene Ideolozi i istaknuti članovi UOS na svojim ,,besedama“ - koje kasnije objav­ ljuju u omladinskoj štampi - propagiraju ideje o menjanju odnosa prema ženama 1o ravnopravnosti žena. Većina njih se zalaže da žene postanu i ravnopravne člani­ ce UOS. U Matici - nezvaničnom listu Ujedinjene omladine - iz broja u broj objav­ ljivani su napisi u kojima su se izražavala različita gledišta i mišljenja: od konzer­ vativnih do socijalističkih. U Matici su štampani i prvi ogledi Drage Dejanović o emancipaciji žena, besede i članci Vladimira Jovanovića, Ilije Vučetića, Antonija Hadžića, Stojana Boškovića, i drugih. Svetozar Marković svoje prve članke o eman­ cipaciji žena objavljuje u Srbiji, a potom u Zastavi i Mladoj Srbadiji. Aktivnost Ujedinjene omladine srpske na emancipaciji žena započeo je, 1866. godine, Ilija Vučetić, publicista i političar i jedan od sekretara UOS, preda­ vanjem u Budimpešti - O položaju ženskinja u društvu čovečanskom. Nešto kasnije, u Matici, objavio je članak O omladini i njenom zadatku. Omladina je, po njemu, budućnost srpskog naroda; ona je pozvana da ujedini i unapredi srpski narod. U to delanje i u to kolo valja da se uhvate i sve Srpkinje, i one se iz tog kola ne mogu isključiti. „Omladina srpska koja je pozvana da veliko delo narodnog preporođenja izvrši, ne označuje samo muške glave naroda srpskog, već obuhvata u sebe i celu drugu, žensku polovinu naroda srpskog. U omladinu srpsku spada svaki Srbin i svaka Srpkinja koji u slavi i sreći svoga naroda traže i svoju sreću i svoj ponos: u kolo ujedinjene omladine imaju pravo i dužnost da stupe svi Srbi i Srpkinje, koji teže ujedinjenju, slobodi i napretku naroda4 *.1 Nakon Vučetića javljaju se i drugi vodeći ideolozi Ujedinjene omladine. Svi oni prihvataju vladajuća shvatanja u evropskim zemljama: daje mesto žene u kući, ali daje ona pozvana da bude dobra majka, obrazovana supruga i prosvećena vaspitačica svoje dece. Oni takođe potenciraju i njenu ulogu u borbi srpskog naroda za oslobođenje i ujedinjenje. Vladimir Jovanović, političar, publicist i vodeći ideolog Ujedinjene omladi­ ne, u Matici izlaže svoje nacionalno-romantičarske ideje o ženama. Nasuprot žem pomodarki, poročnom i neoset^jivom mužu - što je proizvod zapadnog utic^ja, za­ padne „nadri-civilizacije4, i nasuprot surovim srednjovekovnim običajima u odno­ 4 sima između muškaraca i žena - ističe idelani lik žene Srpkinje. Ona je, po njemu, puna vrlina i održava srpski duh izražen u narodnim pesmama; ona će, negujući taj duh i vrline, nadvladati sve nasleđeno, staro i izopačeno, kao i ono što se kao pomodarstvo prihvata sa Zapada. Ljubav prema ženi i familiji kod Srba može da razvije njihovu svest o sebi, što ih vodi čovečnosti. Žena je pozvana da bude mati, i ona ima presudnu ulogu u vaspitanju dece. Doduše, muškarac je uređivao društvo LMatica, 1867, br. 21. �35 kako odgovara njegovim prohtevima, i on je često prema ženi tiranin. Brak zasno­ van na ljubavi i uzajamnom poštovanju odlučujući je u polož^u žene; na ženi je da u braku neguje harmoniju, negujući vrline srpskog duha. Obrazovanje i vaspitanje žena, zasnovano na povratku tom duhu i rodoljublju, na ljubavi prema rodu i čovečanstvu, put je kojim žene mogu da ispune svoju najvažniju funkciju - vaspitačica mladih pokoljenja.1 Antonije Hadžić, književnik, urednik više listova i časopisa u Novom Sadu, kritikuje ,,institutkinje“ školovane na strani, koje šire pomodarstvo i strane uticaje. On smatra daje žena druga ravnopravna polovina čoveka, da muškarac i žena imsgu svoje obaveze i daje muška civilizacija koja ne poštuje ženski pol civilizovano varvarstvo. Majke, po njemu, dva puta spašavaju čoveka: prvi put rađanjem iz besprostornog i bezvremenog ničega, a drugi put vaspitanjem iz bezumnog životinjstva. Poziv majke je težak, a žene se za taj poziv ne pripremaju. Razlike između muškaraca i žena ne potiču iz razlika u njihovim umnim sposobnostima - jer njih nema - već su posledica prirodne funkcije materinstva. Stoga, dužnost omladine je da te razlike umanjuje i da se zalaže za ravnopravnost žena i muškaraca u opštim čovečanskim pravima. Ljuben Karavelov, bugarski revolucionar, književnik i novinar, kao dopis­ nik jednog bugarskog lista u Beogradu, povezao se i sarađivao sa UOS. U svojoj dužoj pripoveci Je li kriva sudbina, opisao je razmišljanja čoveka koji je batinama ubio svoju ženu. Na primeru porodice u kojoj je muž gospodar a žena potčinjena i večito ustrašena, on razlaže iste ideje koje zastupaju ideolozi Ujedinjene omladine. Muž smatra daje njegovo pravo da bije suprugu, jer je ona stvar koja mu pripada, njegova robinja, da su batine stvorene za slabe i za žene. Karavelov ističe da sve što je dobro u društvu treba priznati ženi, ali nju umesto priznanja tiranišu i muče. Religija i društvene institucije oblikuju ženu kakva muškarcu treba za njegove cilje­ ve i prohteve. Ali mladi prihvataju nove ideje i smatraju da se društveni odnosi i odnosi između muškaraca i žena moraju iz temelja menjati - putem vaspitanja.2 Književnik Laza Kostić zastupa ideju daje Srbin mučenik i junak koji pola­ že svoj život za dobro naroda i čovečanstva. Po muškom načelu, on je rešen „na pregorevanje života“, pa zato na drugom kraju mora naći radost - ženu - „protivnost mužastvu“. Svu žestinu koja im je preostala od „namirivanja mržnje“ - muškarci žrtvuju ljubavi prema ženi. Eva se - po Svetom pismu - privolela đavolu, a hrišćanstvo je, kao religija praštanja, pomirenja i ljubavi oprostilo ženi njen greh. To „svetsko istorijsko načelo4 prihvatili su i srpski junaci.3 * J. Zivanović smatra daje žena po prirodi podvrgnuta muškarcu. Kćeri tre­ ba učiti radu, pokornosti i umerenosti, kako bi muža usrećile i decu učile. Jer - to je njihov osnovni zadatak.4 Marija Lebedeva u jednom svom govoru na poselu opredelila se za ograni­ čenu emancipaciju. Pošto je prirodni zadatak žena da čuvaju porodicu, emancipaci­ jom one ostaju bez poziva i stoga se emancipacija može braniti samo onda kad mu­ škarac ponižava skromnu, ljubavlju ispunjenu i pobožnu ženu.5 LIsto, 1867, br. 31-36 i 1868, br. 1-3. * Isto, 1868, br. 9-21 i 1869, br. 6 i 7. * Isto, 1867, br. 33-36. 4 Isto, 1868, br. 12 i 13. * Isto, 1870, br. 10. �36 Svojim stavovima o emancipaciji žena u UOS izdvajaju se Draga Dejanović i Svetozar Marković. 4. Draga Dejanović - prva feministkinja Draga Dejanović (1840-1871), književnica i glumica, istakla se u krugu na­ prednih žena i muškaraca u Ujedinjenoj omladini svojim neobičnim životom, pre­ danošću idejama omladine i upornošću u širenju ideja o oslobođenju žene. Boraveći u Pešti, 1863. godine upoznala se sa grupom srpskih đaka rodoljuba (Giga Geršić, Laza Kostić, Jovan Toroman i drugi). Pod njihovim uticajem počela je da se bavi pisanjem, najpre pesama, koje je objavljivala u Danici pod potpisom „Draga D-ć“, a potom i u zbirci Spisi. Jedno vreme bila je i glumica, prvo u tek osnovanom Srps­ kom narodnom pozorištu u Novom Sadu, pa u Narodnom pozorištu u Beogradu. Zapažena je i na poselima u Beogradu, na kojima je propagirala ideje o emancipaci­ ji žena. Odana rodoljublju i napretku, u redove UOS, u pogledu emancipacije žena, unela je nove elemente. Umesto uopštene priče o emancipaciji, ona je u Matici pro­ govorila o konkretnom položaju žena u Vojvodini i u Srbiji. Po njoj, položaj srpske žene odraz je nerazvijenosti društva i ukorenjenih predrasuda, kojih se treba otre­ sti „radenom emancipacijom*4i izlaskom iz kuće na javnu scenu. Neravnopravnost za ženu nastaje već u očevoj kući, jer se muška deca spremaju da rade i samostal­ no zarađuju sredstva za svoju egzistenciju, dok se ženska deca pripremaju da pa­ dnu na teret mužu, kao što su do udaje na teretu roditeljima. Žena je osuđena da čeka muža, a ako ga ne nađe, ostaje stara, nepotrebna devojka, koja je na teretu porodici i koja je često m eta podsmeha. Sa puno razumevanja, saosećanja i prav­ danja ona govori o patnji žena zbog očajnog stanja u kojem se nalaze i provode svoj neveseli život bez cilja i nade. Ah ona kritikuje i „ludo uverenje“ Srpkinja da su stvorene samo za to da troše a da pritom ništa ne rade. One su uverene da su rad, veština i nauka - muški poslovi, da je samo muškarac taj koji treba da zarađuje. Sreća u braku je želja svake žene, ali mnoge je ne ostvare, pa bi one svoju sreću, uvažavanje i ljudsko dostojanstvo mogle naći u tome da sebi i drugima od potrebe i koristi budu. Jer: „Uz posao ide uvek i zadovoljstvo i uvažavanje samog sebe. Za­ što, dakle, da se ta sreća krati ženama4. Ngjsvetija dužnost Srpkinja i neizbežna 4 potreba naroda je da se žena „osposobi za samostalan život obavljanjem kakvog za­ nata ili javnog posla4. Srpske žene još ne veruju da samo rad čoveka spasava i da 4 je to osnov čovekove sreće - kako i muškarca tako i žene - i da je rad put do eman­ cipacije. Pod emancipacijom, za sada, žene podrazumev^ju samo oslobođenje od muževljeve dominacije, s tim da on i dalje sam vodi brigu o materijalnoj egzisten­ ciji porodice. One se brinu šta će reći svet za ženu koja radi van kuće i u tome imaju donekle pravo, jer se okolina takvim ženama podsmeva i drži ih za muškarače. To ludo pitanje - šta će reći svet - vezuje i vezivaće Srpkinjama ruke sve dotle dok tuđinke ne uzmu sve poslove u svoje ruke, a onda će biti kasno da se jadikuje. Tu stra­ šnu predrasudu treba pobediti i tražiti mesto u društvenom životu radi osiguranja svoje budućnosti. Sudbina žena je sudbina naroda, i zato „oslobođenje ženskipja mora se uzeti da je i oslobođenje celog našeg naroda od onih nazadpjačkih mana, koje ga još i dan danas u okovima drže, pa zato ne treba žensku budućnost olako �37 da uzmemo". Ona predlaže da žene počnu da rade - „i umno i telesno“. Jer, nauka će uništiti one predrasude koje su zbog besposlice „tako strašno za naš ženski svet prjonule, pa ako još dugo to u strče postaćemo još veće roblje neznanja i neveštine4. 4 Sirotinja i večito devojaštvo, zatim mane, kao što su radoznalost, ogovaranje, nedotupavnost, sentimentalnost, kinđurenje, povođepje za modom, nisu ženske ma­ ne, već su to „mane iz zla besposlenih, lenjih, neveštih i od duga vremena mučenih ljudi (...), a koje su kod radnih ljudi i žena davno utamanjene, nestale4. Ona nabra­ * ja niz zanata koje žene mogu da obavljaju i ne plaši se što će joj se zbog toga i žene smejati. Ona se plaši samo toga što će ženski svet zbog svoje nesvesti i dalje osta­ ti u svom žalosnom stanju. Umni i telesni rad osiguraće ženama samostalnu egzis­ tenciju, a onima koje su u braku pružiće više sreće i razumevanja.1 I kad raspravlja o ulozi majke, ona na prvo mesto stavlja potrebu da savla­ da pedagošku nauku koja prevazilazi pravne i bogoslovske nauke. I žena i muška­ rac su rođeni da žive na zemlji i oboje moraju biti tako vaspitani da svojim vrlina­ ma i poštenjem sebi osiguraju što bolji ovozemaljski život. Nauka i ženi može da se nm ili i da postane ukras njene duše. Žene koje u sadašnjosti uče za svoju decu i znanje koje će im m^jke prenositi popraviće svet.2 U trideset i prvoj godini umrla je na porođaju.3 5. Slivatanje Svetozara Markovića o ženskom pitanju Među članovima Ujedinjene omladine srpske od njenog osnivanja jedno od najznačajnijih mesta zauzima Svetozar Marković, svojim pregalaštvom i nastoja­ njima da omladinu učini onom revolucionarnom snagom koja će predvoditi narod u borbi za nacionalno i socijalno oslobođenje. Nastojao je da omladina svojom borbenošću i idealizmom postane onaj faktor koji će u Srbiju uneti savremene demo­ kratske i socijalističke ideje. Neporeciva je njegova zasluga što je u idejne i politi­ čke tokove u Srbiji uveo i originalne feminističke ideje, tretirajući žensko pitanje kao nerazdvojni deo demokratizacije i oslobođenja celokupnog društva od svih vr­ sta ograničenosti. Već u svom prvom javnom nastupu, on kritikuje verbalizam i retoriku Uje­ dinjene omladine i traži dela - pre svega u borbi omladine za oslobođenje i borbi za bolji život srpskog naroda. U duhu shvatanja omladine, on se obraća i „srpskim sestrama4: traži da se i one pripreme za konkretna dela u budućim borbama za * nacionalno oslobođenje, da se ostave uspavljujućih „opera4 i „fantaz j a “, i da zape* vaju pesme „što bude srce u junaku4, da pažljivo čitaju kako se neguju bolesnici, * „kako se previjgju rane od kuršuma i sabalja (...) primer je Kosovka Devojka4. Uči * ih da „uvelom4 i ,,bledom“ Dušanovom potomku - kad im počne šaputati o „lučetu * molovanom** i na drugi način im se udvarati - kažu da je za Srbina „stidno da se u ovo vreme (...) zabavlja takvim besposlicama**. Ali Marković u ta shvatanja unosi Draga Dejanović, Emancipacija ženskinja, Matica, 1869, br. 34 i 35; Isto, Dvc tri rcči Srpkinjama, Matica, 1870. 1 Isto, Srpskim majkama, Matica, 1871, br. 6 i 7. * Dr Julija Hlapec Đorđević, Draga Dejanović, u: Studije i eseji o feminizmu, Beograd 1935; Mlada Srbadija 1871, br. 21; Borivoje S. Stojković, n. d, str. 150-151. �38 i jednu novu nadu - obećava da će doći „lepše vreme, pa nećete biti ‘luče molovano’, već dostojne srpske žene s čovečanskim pravima i dužnostima‘V Boraveći na studijama u Petrogradu, Svetozar Marković je upoznao ruski revolucionarni demokratski pokret - i u teoriji i u praksi - kao i ulogu koju su u tom pokretu imale žene. Na skupovima revolucionara i revolucionarki u Petrogra­ du upoznao je snagu njihovih ubeđenja i njihovog požrtvovanja. One su za njega „svete žene“, „vesnice novog veka“, koje pokazuju „kako čovečanstvo ne upotreblja­ va ćelu polovinu svoje umne snage", i koje neće da budu igračke u muškim rukama.2 N. G. Černiševski i praksa ruskih revolucionarnih demokrata ostali su za Svetozara sve do kr^ja njegovog života, tada u Evropi, još nedostignut primer istin­ ske revolucionarne borbe za žensku ravnopravnost. U Švajcarskoj, gde je otišao da se - kako sam kaže - „upozna izbliže sa braćom revolucionarima4, detaljnije se upo­ * znao sa političkim i ekonomskim delima tadašnjih materijalista, liberala i socijali­ sta raznih orijentacija, sa delima M arksa i Engelsa i praksom Prve internacionale. Uporedo sa čitanjem i učenjem, uključio se u politički život, upoznao revolucionare iz raznih zemalja, koji su tada pred progonima našli azil u demokratskoj Švajcar­ skoj. Tu se ponovo susreo sa ruskim studentkinjam a i studentim a i sa ruskim nihilistkinjama. Eksperim ent Univerziteta u Cirihu - koji se smatrao dokazom da su žene intelektualno jednako sposobne kao i muškarci - podstiče ga da svoja teoret­ ska saznanja o potčinjenom položaju žena u društvu i putevima njenog oslobođenja nanovo proverava i domišlja: kroz teoriju i praksu ruskog revolucionarnog pokreta, liberalnih feminističkih zahteva, kao i kroz praksu raznih socijalista i učesnika Prve internacionale. Praksa i stepen razvoja društveno-ekonomskih odnosa u Srbiji Svetozarevog vremena bili su daleko iza onih u Zapadnoj Evropi. Kapitalizam je bio tek na pomolu. Nekoliko većih zanatskih radionica, topolivnica u Kragujevcu i rudnik Majdanpek - to je gotovo sve što je Srbija imala u industriji i u rudarstvu.3 Svetozaru su nesumnjivo bila poznata relevantna teoretska shvatanja o ženi i njenoj emancipaciji, kao i praksa pojedinih socijalističkih pokreta u organizovanju prototipova novih zajednica i položaja žena u njima. To se vidi iz njegovog dela i njegovog rada. Jer, on je često pojedine teorije i praksu objašnjavao, neke je kritikovao ili komentarisao, neke je delimično prihvatao, prilagođavao srpskim prilikama i uticao na njihovo popularisanje. Pod njegovim uticajem preveden je Komunistički manifest, a objašnjenja i popularizacija osnovnih teza marksističke teorije o polo­ žaju žena u društvu izložene u Manifestu mogu se naći u nekoliko njegovih dela. Knjiga Potčinjenost ženskinja Dž. S. Mila prevedena je i objavljena 1871. godine. U predgovoru tom prevodu, kao i na drugim mestima, Svetozar se odredio i prema ovom teoretičaru. Ideje o preobražaju društva i oslobođenju žena sadržane u spisima i u romanu Černiševskog Šta da se radi interpretirao je često: u vezi sa LSvetozar Marković, Srpskoj om ladin i, u: Sabrani spisi, knj. I, str. 23-26. (kurziv N.B.) %Isto, Litcraturni večer, str. 28. * Srbija 1866. godine, prema popisu zanimanja, ima 1.216.246 stanovnika i stanovnica, od kojih se ■ ryih 1.094.063 - tj. oko 89% - bavi zemljoradnjom. Broj industrijskih radnika sedamdesetih godina prošlog veka je 1.500. Gradsko stanovništvo je u porastu; njega čine trgovci, zanatlije i relativno bro­ jan činovnički stalež. Zaposlenih žena - osim onih koje rade kao nadničarke ili sluškinje po kućama -jed va da ima (u topolivnici je zabeležena kovačica Marija-Maca Božić, koja je 1868. godine učestvo­ vala u organizovanju jedne radničke zabave). �pitanjima ekonomskog oslobođenja žene, braka ili odnosa između muškaraca i že­ na. Kritikovao je i Prudona i Lasala, Ogista Konta i nemačke teoretičare zbog nji­ hovog odnosa prema ženskom pitanju, kao i Ujedinjenu omladinu zbog njene mla­ kosti.1 Dobro je poznavao i srpsku stvarnost, posebno položaj žene u tom patri­ jarhalnom društvu. Opredelio se da iz raznih teorija preuzme sve ono što bi u bu­ dućnosti moglo odgovarati srpskom društvu, a iz savremene prakse evropskog fe­ minizma ono što bi u patrijarhalnoj Srbiji bilo prihvatljivo kao neposredan cilj i što mu se činilo podobnim da ruši staro i gradi novo demokratsko društvo u kojem će žene i muškarci podjednako živeti u slobodi, sa istim pravima i obavezama. Ideje o emancipaciji žena, uz ideje o socijalnom preobražaju i demokratiji, u njegovom delu spadaju u red onih ideja koje društvo kreću unapred. U svojim člancima o emancipaciji žena, pisanim raznim povodima, kao i u drugim delima, žensko pitanje izdigao je na nivo bitnih, osnovnih pitanja preobražaja celokupnog srpskog dru­ štva.2 To ga kao mislioca, pokretača i propagatora socijalističkih ideja izdvaja sko­ ro do danas od svih naših teoretičara socijalizma, za koje je žensko pitanje, ako su o njemu i pisali, ipak, ostajalo periferno. O njemu se pisalo uzgred; ponavljalo se nekritički već rečeno bez udubljivanja, bez teorijskog osvetljavanja novih proble­ ma koje je život nametao i traženja odgovarajućih rešenja. Postojećim raširenim shvatanjima daje priroda stvarajući ženu i određuju­ ći joj da rađa, opredelila i njene dužnosti da se ona stara o deci i porodici i daje sa­ mim tim odredila i njen potčinjeni društveni položaj, Svetozar Marković suprot­ stavlja savremenija shvatanja. U društvenom uređenju u čijoj su osnovi sloboda i jednaka prava svake ličnosti ta prava se moraju priznati i ženi i, prema tome, žen­ sko pitanje je prvorazredno društveno pitanje. Tako i danas Svetozar Marković ostaje ne samo preteča savremenog femi­ nizma, već i mislilac čije ideje o oslobođenju žene - iako ograničene stepenom razvo­ ja ekonomske, društvene i kulturne misli uopšte, i posebno ograničene srpskom stvarnošću - imaju još uvek draž nedostignutog. On je svestan da su njegova shva­ tanja o oslobođenju žena u Srbiji daleko ispred njegovog vremena, ah je smatrao da je upravo tada došlo vreme da se progovori o ženskom pitanju, jer je ono vrlo bitno za osvajanje slobode u srpskom društvu. Na primedbe da je postavljanje tog pitanja prerano, da postoje i preče stvari on odgovara: „Svaki koji to govori ne po­ mišlja daje odnošaj muškinja i ženskinja, ustanova porodice - o s n o v a društve­ nog uređenja. (...) Mili, kazujući kakva se nepravda nanosi ženskim u društvu, po­ buđuje nas da mislimo na d r u g u s t r a n u ženskog pitanja, tj. da mislimo na to: kako se nepravda nanesena ženi, sveti ćelom čovečanstvu. Čitaoci koji ozbiljno prouče ovu knjigu uvideće kako je pitanje o ženskom oslobođenju nerazdvojno ve­ zano sa cehm društvenim preobražajem za oslobođenje čovečanstva od sviju zala, poroka, tiranije i robovanja - uvideće da ‘žensko pitanje’ nije za nas prerano, već je ono prvo koje treba staviti na d n e v n i r e d“.3 Svetozar Marković, Ruski revolucionari i Ncčajcv, u: Sabrani spisi, knj. II, str. 379; Isto, Socijalizam ili društveno pitanje, knj. IV, str. 245. ^ Jovan Skerlić, Svetozar Marković, Beograd 1966, str. 263-268 i 293. Svetozar Marković, Oslobođenje ženskinja, u: Sabrani spisi, Beograd 1965, knj. II, str. 399— 402. Ovty članak prvi put je objavljen 1871. godine kao predgovor prevodu knjige Dž. S. Mila Potčinjenost ženskinja. Zabeleženo je daje ovo delo na engleskom jeziku prvi put objavljeno 1869, a 1870. godine prevedeno na poljski, francuski i nemački. Nije zabeleženo daje 1871. godine prevedeno i na srpski jezik. �40 Žensko pitanje Svetozar posmatra u sklopu svih međusobno povezanih ma­ nifestacija života. Njegove osnovne ideje mogu se sistematizovati u nekoliko teza koje on inače više puta i raznim povodima opširno izlaže, razjašnjava i na razne načine povezuje. Kao prvo, nejednakost žena i muškaraca i potčinjenost žene nije prirodni nego društveni odnos. Društvena nejednakost je nastala kao rezultat vrlo složenih i dugotrajnih procesa koje on detaljnije navodi, a u čijoj je osnovi utakmica muška­ raca radi zadobijanja žena i zadovoljenja polnog nagona. Muškarac je u toj utak­ mici postao fizički jači, umešniji, izdržJjiviji i konačno je prisvojio ženu. Polno otu­ đenje žene dovelo je do njenog društvenog, kulturnog i svakog drugog otuđenja od njene ljudske prirode. Ženski organizam, koji je nekada bio jednak sa muškim, po­ stepeno je degradiran tokom dugotrajne borbe sve dok se konačno nije došlo do pojma daje „ženski organizam ‘stvoren’ kao nesavršeniji od muškog i daje ‘priro­ dom određeno’ da žena bude potčinjena čoveku u životu“. P ri tome je religija odi­ grala, kako on kaže, ,,groznu“ ulogu.1 Dajući pregled razvitka porodice prema Darvinu, u delu Realni pravac u nauci i životu, on konstatuje da se položaj žene kod obrazovanih naroda, pa i kod Srba, menja nabolje, ali da ona i dalje ostaje potčinjena. Muškarac u braku, „kao fizički jači, i do dana današnjega ne priznaje u ženi čovečansku ličnost, već je vazda sm atra kao svoj predmet ljubavi, kao svoju svojinu".2 Žena je tako vaspitavana da bude i ostane robinja svoga muža. To se preno­ silo sa kolena na koleno, prelazilo je u običaje, moral i konačno u zakone, pa su naposletku i žena i muškarac „počeli to sm atrati kao svoj prirodni odnošaj“.3 A obi­ čaji, zakoni, religija, obrazovanje i kultura uopšte uzevši, kod čoveka mogu da stvo­ re naviku na robovanje i pokoravanje tuđoj volji, bez protivljenja i bez unutarnje borbe.41 moral je društvena kategorija i razvija se sa razvojem društva. Naročito su porodični instinkt - zasnovan na svojini i naslednosti - i društveni instinkt - tj. težnja čovekova da živi u društvu - doveli do razvitka moralnih načela i u društve­ nim i u porodičnim odnosima. Moralni običaji i zakoni bivali su sve savršeniji, pa je na odnose u porodici posebno počelo da utiče „osećanje čovečnosti“, odnosno osećanje ljubavi i simpatije prema ljudima uopšte, koje se življenjem u društvu i vaspitanjem sve više razvijalo.5 Osnov ljubavi između muškarca i žene je polni nagon. Oni u ljubavi ostva­ ruju nasladu, ali oboje jedno u drugom vide samo predmet koji tu nasladu pruža. Naročito je to slučaj u braku u kojem je supruga dužna da zadovoljava muževljeve životinjske nagone. Brak je praćen prostitucijom i u njemu se ogleda sva neprav­ da prema ženi i hipokrizija patrijarhalnog društva. Jer, dok je muškarcu bila do­ zvoljena potpuna seksualna sloboda, žena je ograničena strogim zabranama i mo­ ralnom osudom društva. Svetozar Marković je smatrao da je ukidanje institucije braka prvi korak ka vraćanju žene njenoj ljudskoj prirodi. On je zastupao nove moralne odnose u društvu, zasnovane na principima slobode i jednakosti, koje se moraju priznati i 1 Isto, 2 Isto, 9 Isto, 4 Isto, 6 Isto, Realni pravac u nauci i životu, knj. I, str. 322-325. str. 329. Jc li žena sposobna da bude ravnopravna sa čovekom?, str. 215 i 216. Realni pravac u nauci i životu, kiy. I, str. 309. str. 294-320. �41 ženama - polovini ljudskog roda. Umesto starog morala - potčinjenosti muškarcu i nepravde društva prema ženi - novi društveni moral mora izraziti jednakost žena i muškaraca, i mora biti zasnovan na nauci, pravdi i slobodi za sva ljudska bića. I, žena mora postati individuum, ličnost. A kada se ženi prizna d aje ličnost moraju se menjati i svi drugi odnosi u društvu i odnosi društva prema ženi, i odnosi izme­ đu muškaraca i žena. Novi seksualni odnosi između muškarca i žene zasnivaju se na obostranoj naklonosti, ljubavi i slobodnoj volji. Tgj odnos, koji Svetozar naziva ,,supružanstvo“, za razliku od formalnog braka, jeste „prirodni - fizički i moralni - odnošaj između muža i žene (...) privatni odnošaj dve ličnosti u društvu4. On se * ne mora utvrđivati nikakvim obredima i zakonima, jer je veza zasnovana na obo­ stranoj ljubavi, poštovanju i uzajamnom potpomaganju sama po sebi čvrsta. Društveni moral stvara se i razvija vrlo sporo i dugotrajno; izražen u običa­ jima, religiji, javnom mnjenju, zakonima, kulturi i obrazovanju on presudno utiče na odnose u braku, koji su u poređenju sa ranijim stanjem postali bolji. Ali, tek onda kad razvoj morala dođe do tog stupnja čovečnosti da čovek u drugom čoveku vidi isto takvu ličnost kao što je i on sam, kada se ženi prizna da je ravnopravna ličnost, kada se u načelu prizna da svaka ličnost ima ista prava na svoju sreću - tj. da uživa u zadovoljavanju svojih potreba, tek onda se odnosi u porodici menjaju. A kada se ženi prizna daje ravnopravna onda će osnovna društvena jedinica posta­ ti „ličnost a ne porodica. Društvo mora biti skup ličnosti a ne skup porodica, kao što je danas4. To se može postići samo temeljitim, ali postupnim promenama dru­ * štvenih odnosa i promenom oblika svojine.1 Pretpostavka za zasnivanje novih odnosa između muškarca i žene jeste ekonomska nezavisnost žene. Jer ekonomski nezavisna žena prestaje da u braku traži izvor svoje egzistencije, prestaje da bude lutka koja živi od muževljeve milosti, i ona kao i muškarac postaje ličnost, i ona kao i muškarac postaje privredna sila u društvu. Ostvarena ekonomska nezavisnost vraća ženu njenoj ljudskoj prirodi. Kada je nezavisna ona postaje slobodna da voli koga želi, ljubav za nju više nije „zabranjeni plod4 nego prirodan poziv. * Odnosi između muškaraca i žena, bilo da su seksualni ili ne - moraju biti pošteni, čisti, nežni, bratski i sestrinski. Prema tome, slobodna ljubav kao „zgyednica žena4 moralno je neprihvatljiva, jer je to ostatak shvatanja da je žena stvar, 4 privatna imovina muškarca, odnosno posledica ćiftinskog dvojnog morala, koji do­ vodi do degradiranja porodice, do prostitucije i do zajednice žena. Socijalistima slu­ ži na čast što su prvi odbacili „gledište da je žena imanje čovekovo4 i da su „prvi * ustali za ravnopravnost ženskinja u društvu4.2 * Da bi ostvarila pravo na zapošljavanje, ženi se mora dati i pravo na obrazo­ vanje i pravo da raspolaže proizvodom svoga rada; mora joj se, dakle, dati potpuna ravnopravnost u građanskom pravu. Nauka je ciriškim eksperimentom dokazala da žena intelektualno nije inferiorna, daje sposobna isto koliko i muškarac, da će njen umni razvoj dostići isti stepen koji je dostigao i muškarac - ako joj se pruže ravnopravni uslovi obrazovanja. Sumnje u žensku umnu sposobnost su potpuno neosnovane, pa se neizbežno postavlja pitanje jednakog prava žena na obrazovanje.3 1 Isto, str. 328-334; Straža, Pism a, sv. 1, str. 40-52 i 190-199. 2 Isto, Beli teror, knj. II, str. 271 i 272; Isto, Socijalizam ili društveno pitanje, kuj. IV, str. 345-348. Isto, J e li žena sposobna da bude ravnopravna sa čovekom?, str. 212-224. �42 Žena kao obrazovana i nezavisna ličnost ima pravo - i to je interes društva —da učestvuje u uređivanju svih društvenih odnosa, jer oni se tiču i nje isto koliko i muškarca. I, mora imati „ravna prava pri izdavanju svih zakona zemaljskih (...) čim ženskinja bude ekonomski nezavisna ličnost, ona mora biti i pravno nezavisna jer je jedno bez drugoga besmislica Nauka i istorija, a i pojedini eksperimenti, potvrdili su daje žena po priro­ di jednako vredna kao i muškarac, daje njena potčinjenost društveni, a ne prirod­ ni odnos. Od toga se pri rešavanju ženskog pitanja mora poći, i ustanoviti kako se ženi može vratiti njena sloboda i njeno dostojanstvo u interesu celog čovečanstva. Od odgovora na pitanja „kako da se vaspitava svaki član društveni? Kako da se će­ la polovina čovečanstva ž e n s k i p o l izvuče iz mraka, iz potčinjenosti i prazne sujete i zadobije za nauku i ljudski napredak? - zavisi državno i društveno uređenje i međunarodni mir4. Stoga je žensko pitanje za Svetozara bitno a ne sporedno pita­ 4 nje svih društvenih sistema. „Ona se tiču sviju ljudi i sviju naroda.*41 manje razvi­ jeni narodi treba da se u ovom pitanju koriste naukom i iskustvima drugih naroda. Oslobađajući korak za ženu je i smanjenje broja rađanja, što zavisi od opšteg obrazovanja i blagostanja. Kritikujući Maltusovu teoriju o prenaseljenosti i o uzdr­ žavanju od fizičke ljubavi, on ističe da se prenaseljenost može dogoditi onda kada je većina naroda ugnjetena, kada vladaju običaji prinude, siromaštvo i grubost, i kada je položaj žene jadan. Svaki korak dalje od ropstva ka slobodi žene, umanju­ je procenat umnožavanja stanovništva, i time se prekraćuje „grubo nasilje nad ženskinjama, koje već ne postoji u obrazovanoj klasi4.1 4 Držeći se načela da se nikada u praksi ne može odjednom stvoriti nešto što je u teoriji zamišljeno kao najbolje, Svetozar Marković, kako i u drugim pitanjima tako i u pitanjima ženske ravnopravnosti razm atra šta se u Srbiji, imajući u vidu njen materijalni i kulturni razvitak, može ostvariti.2Srbija je, iako nerazvijena, po njemu, pozvana da pristupi rešavanju ženskog pitanja. No, ono što je u Srbiji u datom trenutku realno pre svega je da se, kao i u drugim zemljama Evrope u koji­ ma se sprovodi agitacija za žensko oslobođenje - počne iznositi istina o ženskom pitanju. Iz Svetozarevih analiza, objašnjenja, popularizacija, polemika i predloga zaključujemo da on neprestano ima u vidu i učešće žena u rešavanju društvenih problema i društvenih odnosa. Napredak srpskog naroda on vidi u materijalnom blagostanju, obrazovanju i slobodi. Žena je pozvana da u tome učestvuje i da posta­ ne proizvođačica, a da bi to postala neophodno je da postane obrazovana. Samo ta­ ko ona može postati punopravna članica društva.3 Znanje je jedan od glavnih či­ nilaca u stvaranju bogatstva naroda i u stvaranju slobode. „Svaki čovek (muško ili žensko - svejedno) koji hoće da u društvu živi kao punopravni član društva treba da je o b r a z o v a n i r a d n i k . Čovek koji nije obrazovan nije kadar da shvati svoj položaj i svoja prava u društvu. Da li će mu se ona poštovati ili ne, to sasvim zavisi od slučaja. Čovek koji živi na tuđ račun u društvu ne može imati nikakvih prava, on može samo ili primati milostinju ih pljačkati društvo ih pojedince. Obrazovanje mora biti sveopšte, obavezno i besplatno, mora se još od detinjstva učiti kako upotrebljavati svoju snagu, zarađivati hleb i biti svestan kao čovek LIsto, Načela narodne ekonomije, knj. IV, str. 300. %Isto, N arodna skupština, knj. i y str. 83. a Isto, Je li žena sposobna da bude ravnopravna sa čovekom?, str. 219. �43 i građanin.1Po njemu, u srpskom narodu sva društvena pitanja nisu raščišćena, ali je srpska omladina sposobna da usv€ya nove ideje. Tako je ona 1867. godine pri­ hvatila i ideju d a „ ž e n s k i n j e u o m l a d i n i i m a j u j e d n a k a p r a ­ v a s a m u š k i n j e m“. A dotle ,,o pitanju ženske ravnopravnosti nije se u listo­ vima pisalo4 Širiti nauku isto je što i širiti slobodu, a da „čovek bude slobodan *.2 treba dvoje: treba da zna da bude slobodan i da hoće da bude slobodan. Gde jedan od tih uslova nedostaje tu slobode nema4 *.3 Težeći da utiče na oslobođenje žene od potčinjenosti, on uporno propoveda potrebu da se ona obrazuje. U Srbiji su već ranije pripadnici liberalne inteligenci­ je podsticali te ideje, pa je u osnovnim školama bilo sve više ženske dece. Viša žen­ ska škola počela je da daje prve učiteljice obrazovane u Srbiji i prve žene koje su mogle nastaviti školovanje. Svetozar Marković upućuje žene da iskoriste sve mo­ gućnosti školovanja koje im se pružaju u zemlji i u inostranstvu. Zapošljavanje že­ na koje je za njega od najhitnijeg značaja za njihovu emancipaciju, posmatra ipak u sklopu realne situacije u Srbiji u kojoj je malo i zaposlenih muškaraca i u kojoj je stanovništvo u većini zemljoradničko, pa su njegove preporuke upućene ženama iz relativno malobrojnog građanskog sloja. Pored onih kojima je preporučio da se školovanjem osposobljavaju za zapošljavanje, on se obraća i ženama iz trgovačkih i zanatskih redova - da pomognu svojim muževima u vođenju radnje kako bi se kroz rad mogle oslobađati ponižavajućeg položaja žena koje žive od milostinje svo­ jih muževa i predstavljaju njihovu igračku.' Zamišljajući buduće društvo Svetozar je kao osnov političkog organizovanja uzimao srpsku opštinu a kao osnov novog ekonomskog uređenja uzeo je seosku za­ drugu; za njega je to bio primer asocijacije, kojom bi se u srpskom društvu izbegla podela na klase i bezdušna eksploatacija radnika, što se dogodilo u zapadnim zemlja­ ma. Smatrao je daje u srpskoj seoskoj zadruzi žena u podeli rada i raspodeli proiz­ voda, odnosno prihoda bila gotovo izjednačena sa muškarcem, ali je kao i svi mlađi bila potčinjena starešini. Stoga bi nova asocijacija morala biti demokratizovana i oslobođena unutrašnjih patrijarhalnih odnosa.5 Nakon kulturnog, ekonomskog i građanskog izjednačavanja žena sledi i njihova politička ravnopravnost. Kao prvi korak u osvajanju tog prava, Svetozar se dosledno zalagao za to da žene u Ujedinjenoj omladini postanu ravnopravne i osvešćene članice, pa je kritikovao njene besede i balove na koje se dolazilo više ra­ di zabave nego da bi se čulo što se na besedama raspravlja. Najzad, Svetozar sugeriše ženama da se same pobrinu za menjanje svog po­ ložaja, da same preduzmu korake za svoje oslobođenje, jer se žensko pitanje tiče neposredno žena. „Njih tišti neposredno njihovo potčinjeno ropsko stanje i ne mo­ že se rešiti dotle dok same žene ne shvate svoj položgj i dok svojski ne nastanu da zadobiju svoja čovečanska prava.46 Ova sugestija sadrži i misao da bi se žene mo­ * gle i posebno organizovati za ostvarenje svojih pojedinih prava, pogotovo ako se u LIsto, Program, knj. II, str. 161. Isto, Politički i ekonomski položaj radničkog staleža u Srbiji, knj. II, str. 157. * Isto, Nešto o slobodi, knj. II, str. 396. ■ Isto, Je li žena sposobna da bude ravnopravna sa čovekom?, str. 220. Isto, Suvremena radnička načela u odnosu na naš narod, knj. III, str. 60. Isto, Je li žena sposobna da bude ravnopravna sa čovekom1, str. 217 i 219. �44 obzir uzme pisanje liberalne i socijalističke štampe o primerima udruživanja žena u drugim evropskim zemljama. Ovako postavljeni neposredni ciljevi emancipacije žena - propagiranje ideja o ženskoj emancipaciji, o osvajanju prava na školovanje i zapošljavanje, demokrati­ zacija odnosa u zadrugama i, posebno, organizovanje žena - bili su prihvatljivi i idejno heterogenoj Ujedinjenoj omladini i strujama koje su u njoj delovale. Razlaz liberala i socijalista, Markovićevih sledbenika u Ujedinjenoj o m l a dini i kasnije od­ vajanje radikala od socijalista, u datom vremenu nisu imali težih posledica po žene. Još ranije, u redovima omladine, nedovoljno izdiferencirani pristupi ženskom pita­ nju i odsustvo radničke klase i radnica, uslovili su da krajem XIX veka u praktičnom radu u osvajanju prava žena između ove tri grupacije nema velike razlike. Kao pri­ marno, svi su oni postavljali pitanje ženskog obrazovanja i širenje ideja o emanci­ paciji, koje je svako na svoj način pokušavao i da ostvari. 6. Om ladinska i socijalistička štam pa Pored beseda i tekstova vodećih članova Ujedinjene omladine, omladinska štampa donosila je i druge napise o ženama. Kao nezvanični organ Ujedinjene om­ ladine, od početka pa do prestanka izlaženja - od 1865. do 1870. - Matica je goto­ vo u svakom broju publikovala jedan ili dva izvorna ili prerađena teksta koji su širili opšta znanja o ženama, o vaspitanju, kulturi ponašanja, moralu, etici. Sirenju znanja o ženama i afirmisanju ideje o jednakoj intelektualnoj i dru­ štvenoj vrednosti žena i muškaraca služi i pisanje istoričara Ilariona Ruvarca, koji je u Matici u nastavcima objavio životopise svih srpskih kneginja, kraljica i carica.1 Na stranicam a Matice pesnici posvećuju pesme ženi i slave je kao nacional­ nu heroinu. Srpska žena je s kolena na koleno prenosila srpske tradicije, i njoj tre­ ba zahvaliti za sve ono što je od srpskog duha očuvano (tako su mislili Jovan Grčić Milenko, Laza Kostić, Stevan Petaković i drugi). Sakupljači narodnih pesama obja­ vljuju lirske i junačke pesme u kojima se opeva lepota i smernost žene, bratska i sestrinska ljubav i slične teme. U prevodu Laze Lazarevića, Matica je u nekoliko nastavaka objavila deo romana Černiševskog Šta da se radi, koji govori o liku i radu velikog beskompro­ misnog i uzornog revolucionara Rahmetova.2 Ona donosi i vesti o događajima u svetu koji predstavljaju pojedinačna do­ stignuća u osvajanju ženskih prava i koji žene u Srbiji mogu da podstaknu na akci­ ju. Tako, na primer, 1866. godine, ona obaveštava da u Rusiji jedna devojka iz orenburške gubernije po dozvoli vlade uspešno studira medicinu, uz materijalnu po­ moć svojih sunarodnika kozaka koji su poželeli da ih leči lekarka. Srpkipje se podstiču da pođu njenim putem. Matica takođe sm atra daje za žene u Vojvodini i Srbiji značpjna vest o tome da su na nemačkim železnicama u službu primijene žene; da su Amerikanke, pošto su osvojile pravo da mogu biti lekarke i pravnice, dobile i pravo da mogu biti i sveštenice sa ograničenim pravima, i da nastavljaju da se bore da im se to pravo ne ograničava.3 ‘ M atica, 1868, br. 16-22. 2 Isto, 1869, br. 30-33. (Prvi deo romana objavljenje kao posebno izdanje 1872.) * Isto, 1866, br. 10, 26 i 32. ■ �45 Pisala je i o mladoj Amerikanki, gospođi Miler koja u Njujorku drži govore 0 ženskoj slobodi i tvrdi da Amerika ne može biti slobodna zemlja sve dok polovi­ na njenog stanovništva živi u ropstvu, i tražila da se donese zakon po kojem i žena može biti predsednica SAD-a. U tekstu je istaknuto daje svi, uključujući i muškar­ ce, rado slušaju, jer je - lepa. Zabeleženo je i to daje u državi Kanzas zakonodavna skupština izabrala Emu Kontin za javnu beležnicu, daje ona već položila zakletvu 1 da obavlja svoju dužnost.1 Naravno, Matica je objavila i vest koja je tada odjeknula širom Evrope - da je na Univerzitetu u Cirihu, 1868' godine diplomirala dvadeset petogodišnja Nadežda Suslova, i daje, kao prva žena, proglašena za doktorku medicine, hirurgije i babičluka. Ona je doktorsku disertaciju napisala na latinskom jeziku, a odbranu je dala na nemačkom. Matica donosi govor koji je tom prilikom održao dr Rose, koji je istakao da su po prirodi intelektualno jednako nadareni i muškarci i žene te da je ciriški eksperiment dokazao da i žena može da stiče univerzitetsko obra­ zovanje.2 Uz pozitivan komentar, objavljena je i vest da su žene u Petrogradu i Moskvi povele akciju za osnivanje ženskog Univerziteta, kao i vest d aje u Rusiji ženama dozvoljeno da posećuju predavanja na medicinskom fakultetu kako bi mo­ gle postati lekarke, i vest o aktivnosti nemačkih žena i pojedinih poslanika u nema­ čkoj skupštini koji su se zalagali za emancipaciju žena.3 Detaljno obaveštav^jući javnost o radu Ujedinjene omladine, njenih skup­ ština, skupova, beseda i akcija, Matica ne propušta da se osvrne na žensku omla­ dinu. Beleži daje na svim njenim skupovima i poselima prisutan impozantan broj devojaka, da se dešavalo da ih je više nego muškaraca i da na poselima i žene uče­ stvuju u programu. Prestala je da izlazi 1870. godine. Nasledila je Mlada Srbadija, koja je uvela i posebnu rubriku i u njoj pratila napore i rezultate borbe žena za ravnopravnost u pojedinim zemljama. Zabeležilaje daje u SAD otvoren koledž za devojke sa klasično-fllozofskim i prirodnjačkim odsekom i sa savremenim jezicima, na kojem stu­ dije traju četiri godine, a žene dobijaju diplome kao i muškarci. Navedeno je da se devojke u SAD intenzivno bave i politikom, te d aje u Londonu, pod uticajem Dž. S. Mila, osnovano žensko društvo za pravo glasa.4 Donoseći napise o školovanju i stručnom osposobljavanju ženske dece u raz­ nim zemljama, Mlada Srbadija do detalja nabraja šta se u pojedinim školama uči, nastojeći da podstakne slične inicijative i u Srbiji. Ističe i primer londonskog Dru­ štva žena, iz čijih je redova osposobljeno više lekarki, apotekarica, frizerki, slikari­ ca, fotografkinja, telegrafistkinja, i drugih, koje su se već zaposlile i uspešno obav­ ljaju rad u svojim zanimanjima.5 Prema pisanju Mlade Srbadije, u Beču je Društvo žena za žensku privre­ du otvorilo trgovačku i industrijsku školu na kojoj se uče opšti predmeti, svi trgo­ vački predmeti, francuski jezik, a uz to na školama radi nekoliko tečajeva, kao što su telegrafski ili tečaj za šivenje i vezenje. Za devojke se sve više otvaraju i druge škole na kojima se one osposobljavaju za razne kancelarijske poslove u trgovini i 1 Isto, 1867, br. 17 i 46. 1 Isto, 1868, br. 12 i 13. a Isto, 1870, br. 4 i 10. 4 Mlada Srbadija, 1870, br. 1. r Isto, 1872, br. 1. ‘ �46 industriji, kao i za razne „ženske" zanate.1Društvo za oslobođenje žene osnivalo je u Vroclavu večernje škole za mlade devojke u kojima su se učili predmeti korisni za dom i za privredu. Održavale su se zabave sa predavanjima korisnim za žene. Otvorena je i škola za učiteljice u predškolskim ustanovama, kao i Viša ženska ško­ la, koje su raspolagale i bibliotekom.2 Gotovo svi ovi napisi završavali su se izra­ ženim željama da se i među Srbima i Srpkinjama započne sa sličnim inicijativama i da konačno i oni počnu otvarati slične škole, što je dalo izvesne rezultate. Tako je, na primer, u Srpskom crkveno-školskom saboru u Karlovcima, književnik i up­ ravnik Tekelijanuma, Stevan Popović pokrenuo pitanje školovanja ženske omla­ dine u učiteljskoj školi. Bez obzira na primedbu da će zajedničko učenje devojaka i mladića dovesti do nereda i nediscipline u školi, književnik i političar Jovan Subo­ tić i drugi podržali su predlog, pa gaje Sabor usvojio.3 I u Valjevu se, krajem 1872. godine, raspravljalo o otvaranju Više ženske škole, pa je izabran i odbor građana za osnivanje škole, a opštinska štedionica je počela da prikuplja dobrovoljne priloge za školu. Opština je, takođe, za školu obe­ ćala besplatan stan, ogrev, poslugu i novčanu pomoć. Preštam pan je i članak iz Crnogorca o Višoj školi na Cetinju, koja odgovara sličnim savremenim školama u Evropi. Mlada Srbadija donela je i članak O ženskom pitanju francuske socijalistki­ nje Andre Leo. Ona u tri nastavka daje pregled feminističkog pokreta u Francus­ koj. Žene u Francuskoj revoluciji, 1789. godine, nisu uspele da reše nijedno svoje pitanje, povukle su se, i u opštoj restauraciji nazadnjaštva i zatucanosti, okrenule su se filozofiji i književnosti. Učene žene su se 1830. godine borile za umni napre­ dak, a mešale su se i u socijalne pokrete, ali su nailazile na nerazumevanje i podsmeh. Republikanci su postali konzervativci, te su izražavali otpor prema ženskom pitanju, a tek poneki francuski socijalista ponovo je isticao prava žena, s tim što ni oni u većini nisu bili raspoloženi da ih ženama i priznaju. Dajući nekoliko podata­ ka o akcijama Dž. S. Mila i njegovih sledbenica, o Nemačkoj, Italiji, Švicarskoj i SAD, ona konstatuje daje suština ženskog pitanja u radničkom pitanju i da se rav­ nopravnost žene može ostvariti samo na demokratskim osnovama. Navodi i pri­ mer da se žene u Francuskoj ustručavaju da pohađaju ženske škole; to čine samo one hrabrije. Razvoj ženskog vaspitanja vodi samostalnosti - i toga se muškarci plaše. Žena je još prosto oruđe ljudske proizvodnje, naslade i uživanja. Smatraju je maloumnom, a ona je prva koja vaspitava decu, i upravo zbog toga ženu valja izvu­ ći iz njenog ponižavajućeg društvenog položaja. Da bi to postigla, žena mora imati snažan i radikalan karakter. Priče o njenoj telesnoj slabosti su obična preterivanja, jer ona radi teške poslove: rađa, doji i obavlja kućne poslove. Ona poseduje unutra­ šnju snagu, za razliku od muške ,,spoJjašnje“ snage. Ako se čovek na osnovu pravde priznaje kao slobodna ličnost, slobodan član društva, obdaren razumom i voljom - onda se to bez sumnje odnosi i na ženu, jer je i ona ljudsko biće.4 U skladu sa nacionalno-oslobodilačkim opredeljenjima Ujedinjene omladi­ ne, Mlada Srbadija prenelaje pisanje Zastave o junaštvu bokeljskih žena. U jurišu na jednu tvrđavu od trideset i pet poginulih bilo je devet žena. Time su one, kako LIsto, 1 Isto, a Isto, 4 Isto, 1872, br. 2. br. 16. br. 8, 9 i 10. 1872, br. 8, 9 i 10. �47 kaže komentator, za potrebe svog naroda i svog života potpuno ispunile svoj „poziv “. U članku Iskrena riječ Srpkinjama, istoričar i arhimandrit Nićifor Dučić poziva Srpkinje da i one rade za oslobođenje svog naroda, da se ugledaju na primere ame­ ričkih žena u ratu za nezavisnost, kao i na primere srpskih žena u bunama i ustancima. Kritikuje ih što su u vreme borbi u Hercegovini, 1861, i u Crnoj Gori, 1862. godi­ ne, ostale potpuno ravnodušne. Nijedna se nije našla da pomogne ili organizuje po­ moć ranjenicima, pa su oni pokušavali da pomognu sami sebi. To je Dučić gledao svo­ jim očima, i to gaje i ponukalo da napiše ov^u članak. Nasuprot tome, hvali jednu Hr­ vaticu koja je osnovala odbor u Zagrebu koji je slao novac i zavoje ranjenicima što su činile i pojedine Srpkinje iz Sremske Kamenice, kao i pojedine Ruskinje i Čehinje.1 I Zastava Svetozara Miletića u pojedinim dopisima osvrće se na poneke aktivnosti omladine vezane za žene. Tako ona iz Pešte izveštava daje Ilija Vučetić, istaknuti član Ujedinjene omladine, govorio ,,o položaju ženskinja u društvu čovečanskom“ - temi koja je za srpsko društvo značajna ako ono želi istinske popravke. A iz Pančeva donosi vest daje tamo počeo upis devojaka u članstvo Ujedinjene om­ ladine i d aje prikupJjen izvestan prilog za njen fond. Dala je istorijat školovanja Ruskinja u Cirihu i preuzela je članak bernskog Bunda, koji je ustao u odbranu niskih studentkinja kada im je carska vlada, zbog navodnog nedoličnog ponašanja, ukazom zabranila dalje školovanje u Cirihu. Zapretila im je, ukoliko se ne vrate u zemlju, zabranom daljeg školovanja i u Rusiji, odnosno zabranom bavljenja zani­ manjem za koje su se osposobile. Bund je objavio integralni tekst ukaza i ocenio daje on izuzetno konzervativan i reakcionaran. Prava istina bila je u tome što su Ruskinje vrlo aktivno radile u ruskom revolucionarnom emigrantskom centru u Cirihu u kojem se formirala i Slovenska revolucionarna stranka i Slovenski revo­ lucionarni odbor, kao i Slavenski i Ruski odbor Internacionale. Komentator Bunda, suprotno tvrdnjama sadržanim u ukazu, ističe visoki moral i visoke radne kvalitete ruskih studentkinja. Ciriška vlada zahtevala je od federalne vlade da protestuje i traži povlačenje ukaza jer vređa i ciriški univerzitet.2 Tradicije ugašene Mlade Srbadije unekoliko nastavlja list Javor. On donosi kratke vesti iz ženskog sveta. Tako, na primer, obaveštava: da su na cetinjskoj pri­ vatnoj Višoj ženskoj školi održani uspešni ispiti i da će od iduće godine ta škola po­ stati državna; daje umrla pesnikinja Sofija Klara Vujićka; da su još 1870. godine dve Engleskinje, mis Mekenzi i mis Irbi u Sarajevu osnovale žensku školu na kojoj predaju srpski učitelji. Inače, odnos lista prema ženama je konzervativan. Žena je stvorena da drži kuću i da čuva zarađeno, a muškarac da radi van kuće. List je orijentisan na donošenje ličnih i porodičnih vesti i na obaveštavanje o humanitarnim aktivnostima žena. Za vreme srpsko-turskog rata, 1876. godine, Javor je doneo vi­ še vesti o osnivanju ženskih odbora za pomoć srpskoj vojsci i srpskim ranjenicima u Novom Sadu, Somboru, Velikom Bečkereku i Sidu, o njihovoj organizaciji i radu, sa detaljnim uputstvima kako osnivati i organizovati i nove odbore, kako organizovati radionice za izradu odeće, prikupljati pomoć i otpremati je preko Ženskog društva, ili direktno Crvenom krstu u Beograd, ili na Cetinje. Iz ove aktivnosti po­ nikla je i prva Srpska ženska zadruga u Novom Sadu.3 LIsto, 1871, br. 1 i 10. 2 Zastava, 1868, br. 13 i 28. Javor, br. 1 (Javor je list Zmaja Jove Jovanovića. za zabavu, književnost i nauku izlazio 1862. i zatim 1874-1894). �48 Krajem veka (1891) Javor je u više brojeva doneo imena srpskih spisatelji­ ca, za koje kaže da su u većini bile učiteljice i da su umirale mlade. Doneo je i opši­ ran članak o prvoj srpskoj spisateljici Jevstahiji ot Arsič, zatim o pesnikinji Vukosavi Binički, čija je poema prevedena na francuski jezik.1 I socijalistička štampa, početkom sedamdesetih godina, donosi više opširni­ jih napisa koji se odnose na ravnopravnost žena. Listovi socijalističke orijentacije često su zabranjivani, prestajali su da izlaze i ponovo se javljali. Ali, i pored svih tih teškoća, žensko pitanje neprekidno zaokuplja pažnju socijalista. U prvom socijalističkom listu, Radenik, objavljena je u više nastavaka ra­ sprava Nešto o ženskom obrazovanju. Nepotpisani autor smatra da uzrok ženske patnje, pod dominacijom muškaraca, koji ih tiranišu i kinje, psuju i tuku, proizlazi otud što žene neimgu znanja i nisu obrazovane. One smatraju daje odnos u kojem muž zapoveda, a žena se trudi da ostane lutka - sasvim prirodan. Žena koja obra­ zovanjem postgje ličnost, sposobna da samostalno zarađuje svoj hleb, odbila bi da bude oruđe muškarca i htela bi da ima sva prava kao i on. Muškarci se toga plaše i zato tovare na ženu što je moguće više dužnosti - da bije ostavili bez obrazovanja i bez prava. „No svega toga mora biti dotle dok se ženskinju zakonom ne osigura­ ju bar najosnovnija prava. No, i u tom slučaju, one moraju biti toliko svesne svog položaja da brane svoje pravo, i u svim prilikama da ga upotrebe u svoju korist, ne oštetivši druge, i da budu toliko svesne da se mogu odupreti neosnovanim zahtevima muškinja.“ U raspravi se ističu primeri više evropskih zemalja i SAD-a, gde su žene ostvarile pravo na školovanje i na obavljanje određenih zanimanja - nasu­ prot činjenici da u Srbiji nije ni pokrenuto pitanje njihovog stručnog školovanja. Osim toga, u SAD i u Engleskoj žene, organizovane u posebnim društvima, izraža­ vaju svoje želje, organizuju velike mitinge, na kojima razbijaju ravnodušnost i podstiču kretanje unapred. Na kraju se traži da se u srpskoj skupštini izdejstvuju za žene ista prava na obrazovanje koja imaju i muškarci.2 U članku Upliv ženskinja na napredak znanja (primedbe P N. Tkačeva na članak Boklova) iznosi se položaj žene kroz istoriju u raznim zemljama i konstatuje da se položaj žene u pravu, vaspitanju i politici nije mnogo promenio, iako se on u poslednje vreme, pod uticajem novih ekonomskih odnosa, menja. Kritikuje se Boklova jednostranost, jer on samo u svojstvima žene, u njenoj nežnosti i osećajnosti vidi blagotvoran uticaj na progres čovečanstva - potkrepljujući to primerima poznatih ljudi iza kojih su stajale njihove žene. Ne osporavajući te tvrdnje, u član­ ku se ističe da je žena vaspitanjem koje joj se pruža, otuđena od društvenih dela, da se njeno interesovanje ograničava, da se kod nje razvijaju samo smernost, nežnost i krotkost na štetu rasuđivanja, i da upravo takav odnos prema ženi zadržava progres društva. Potrebno je, prema tome, kod žena razvijati osećanja, ali i interes za sva druga pitanja kao i kod muškaraca.3 Novosti ženskog pokreta je članak u nastavcima, koji sumira postepene, go­ tovo neprimetne promene u položaju žene po pojedinim zemljama (SAD, Svečar­ ska, Engleska, Italija, Francuska, Nemačka i Rusija). U tim zemjjama žene se pri­ LJavor, 1891, br. 6, 17 i 37; 1888, br. 1. x R adenik, 1871, br. 16— (Radenik je prvi socijalistički list na Balkanu, izlazio je 1871. i 1872.) 18. 1 Isto. 1871. br. 28-31. �maju na univerzitete, uz ženske škole za opšte obrazovanje osniv^u se i ženske zanatske škole i škole za radnice, održavgju se predavanja za žene, osnivčgu se žen­ ska društva i pokreću žene srednjeg i višeg društvenog sloja na raznovrsne korisne aktivnosti.1 Iz briselskog radničkog lista La Liberte prenet je članak Žensko pitanje, u kojem se zastupa stav da se žensko pitanje može rešiti samo preobražajem društva. Radnice ne žele da se udružuju sa ženama iz građanske klase jer one žensko pita­ nje postavljaju u buržoaskom duhu i uopšteno napadaju muškarce. No, one su spre­ mne da idu sa onim ženama koje uviđaju da se žene moraju boriti za svoju neza­ visnost na osnovu svoga rada i koje traže prava za sve žene - jer cilj im je isti - promena društvenih odnosa.2 U podužem članku Pravo na obrazovanje i vaspitanje, Radenik se zalaže za jednako vaspitanje ženske i muške dece.3 List je doneo i dva članka o prostituciji kao društvenoj pojavi koja ,,čuva“ svetinju porodice i zaštićuje žene i kćeri bogataša „od surovog razvrata njihovog sopstvenog staleža4.4 4 Braneći Parišku komunu od napada objavljenih u režimskoj štampi, Rade­ nik informiše da je vojni sud osudio Lujzu Mišel na progonstvo, i donosi izvode iz njene neobične odbrane koju „istorija nema često prilike da zabeleži4.5 4 Krajem 1871. i početkom 1872. godine, list u nastavcima objavljuje prvi deo romana N. G. Cerniševskog St a da se radi.6 Kritički osvrt na školstvo u Srbiji, na kućno vaspitanje dece suština je član­ ka Obrazovanje i privreda ženskinja u Švedskoj. U njemu se kritikuje srpska inte­ ligencija koja prosipa zvučne fraze o emancipaciji žena, a u životu radi suprotno. Emancipaciju žene ponegde shvataju kao put kako doći do bolje udaje, a muškarci kako bolju partiju ugrabiti. Predlaže se reformisanje škola po ugledu na Švedsku.7 Javnost, pokrenuta, kako u uvodniku obaveštava, da bi širila prosvetu i rasprostirala znanje i materijalističku nauku, izlazila je nepunih šest meseci. Za to vreme objavila je dva napisa koja su se odnosila na žene. Opširno je prenela di­ skusiju u Skupštini o predlogu da se i žene mogu zapošljavati kao telegrafistkinje. Predlog nije prošao, iako gaje više poslanika podržalo.8 U članku Ruskinje u Cirihu u uvodnom delu podseća se na dva osnovna shvatanja o oslobođenju žena. Po jednom, postojeće građansko društvo, iako nije savršeno, počiva na dobrim osnovama, pa se pod oslobođenjem žena podrazumeva oslobođenje svih žena - i bogatih i siromašnih - od gluposti i predrasuda, te dos­ tupnost ženama svih škola i svih zanimanja. Po drugom, žensko pitanje se ne može odvojiti od pitanja oslobođenja rada. Kada se to pitanje reši biće rešeno i žensko pitanje. A dotle nužno je da žene traže građansku ravnopravnost i pravo na učenje. Zatim se u tom članku daje prikaz delovanja niskih nihilistkinja, njihove ozbiljno­ LIsto, 1871, br. 83 i 84. Msto, 1872, br. 23. ' Isto, 1871, br. 12. 4 Isto, 1871, br. 77 i 1872, br. 16. * Isto, 1871, br. 84. a Isto, 1871, br. 80-86 i 1872, br. 1-43. 7 Isto, 1872, br. 28. a Javnost, 1873. br. 22. �50 sti, skromnosti i predanosti nauci i narodu, prikaz njihovog života u Ruskom domu, kojeg su osnovali sami studenti i studentkinje, i sami ga vodili. Najzad, d^je informaciju o ukazu ruske vlade o zabrani studiranja Ruskinjama u Cirihu, i o tome da su se one većinom vratile u Rusiju, gde ih je uhapšeno oko četrdeset.1 Osnovni motiv Ujedinjene omladine za široko i sistematično bavljenje eman­ cipacijom žena je njena težnja da se žene buduće majke - osposobe kao vaspitačice mladog pokoljenja u nacionalnom i patriotskom duhu. To je po njihovim shvatanjima mogla samo prosvećena žena, bar delimično oslobođena patrijarhalnih stega. Ideolozi Ujedinjene omladine na ženu su gledali kao na prvu i najvažniju li­ čnost, koja je po njihovom mišljenju kroz vekove održala srpski duh, a njihovi ide­ ali su bili Kosovka devojka, majka Jugovića, žene srpskih vladara i junaka i druge žene iz narodnih i lirskih i junačkih pesama. Uz svoju nacionalno-romantičarsku viziju o ujedinjenoj demokratskoj Sr­ biji, Ujedinjena omladina u srpskoj ženi videla je neizbežni i nezaobilazni faktor u buđenju i negovanju nacionalne svesti, kao i u nacionalnom radu za postizanje ci­ ljeva omladine. Socijalisti sa svoje strane, zalažući se za preobražaj društva, tj. za novo soci­ jalističko društvo, učili su da se taj preobražaj ne može postići ako u njemu svesno ne učestvuju žene. Uz devizu Ujedinjene omladine koju su prihvatili - da se slobo­ da i blagostanje društva postižu obrazovanjem i naukom - izneli su na svetlost da­ na i položaj žene u srpskom patrijarhalnom društvu. Javno su progovorili o tabu temam a i založili se da se njihove ideje o ravnopravnosti u obrazovanju, kao i o dru­ gačijim moralnim odnosima u braku i porodici što više prošire. I jedni i drugi propagirali su novi lik žene: umesto kaćiperke i pomodarke - ozbiljnu i um nu ženu; umesto površne - obrazovanu i razumnu, svesnu svoje ulo­ ge; umesto potčinjene ropkinje u patrijarhalnoj porodici - ženu oslobođenu muške tiranije; umesto braka zasnovanog na kupoprodaji - brak iz ljubavi. U njihovim idejama mogu se prepoznati uticgji različitih feminističkih struja, ali su sve one čak i najblaže u tadašnjoj srpskoj stvarnosti - zvučale vrlo revolucionarno. Činjeni­ ca d aje nosilac svih tih feminističkih ideja bila organizacija koja je u svoje redove okupila najšire slojeve đačke i studentske omladine, kao i sve liberalne krugove starije i mlađe srpske inteligencije u Vojvodini i u Srbiji, kao i socijaliste, doprinela je tome da su ideje o emancipaciji žene prihvaćene i da su se u pogledu školovala i zapošljavanja žena relativno brzo i realizovale. LIsto, 1874, br. 36-39. �OBRAZOVANJE ŽENA U SRBIJI U XIX VEKU 1. Osnovno obrazovanje ženske dece U nepismenu Srbiju, tek izašlu iz rata, bede i bolesti, preko Srba koji su do­ lazili iz drugih krajeva Austro-Ugarske, stigle su i ideje o školovanju ženske dece, koje su počele da se ostvaruju u gotovo nemogućim uslovima. U vreme Prvog srp­ skog ustanka, što u manastirima, što u pojedinim nahijskim i drugim centrima, radilo je pedesetak osnovnih škola, ali nije zabeleženo da ih pohađaju i ženska deca. Posle Drugog ustanka, škole su postepeno obnavljane, a pretežno svi učitelji u njima bili su iz Vojvodine. Po dolasku u Srbiju, 1821. godine, Dimitrije Davidović je apelovao da se knez Miloš i Narodni sovjet prihvate osnivanja škola i narodnog prosvećivanja, ali ni njegov apel, kao ni saveti Vuka Karadžića nisu kod kneza Miloša imali mnogo uspeha. Do kraja njegove prve vladavine, pored obnavljanja starih, osnovano je svega desetak novih škola, mada je po sticanju autonomije, 1830. godine, Srbija dobila i pravo da osniva škole. U osnovnim školama 1832. godine bilo je svega 227 đaka, od toga šesnaest učenica (7%), a 1836. godine radile su 62 osnovne škole sa 2.514 đaka, među kojima su i učenice, što je s obzirom na opštu situaciju u Srbiji ipak bilo zadovoljavajuće. Uticaj prosvetitelja, kojih je osim Dimitrija Davidovića više među prosvetnim radnicima i drugim činovnicima koji dolaze iz Vojvodine, nedvosmisleno je iz­ ražen u prvom aktu o osnivanju Popečiteljstva prosveštenija (Ministarstva prosvete) iz 1839. godine. Njemu je stavljeno u zadatak da osniva „dobro uređene više i niže škole, radi obučavanja mladeži srpske obojega pola“. Škole su radile u privatnim neprilagođenim kućama, bez tabli, klupa ih sto­ lica i bez udžbenika. Vukov pravopis bio je zabranjen, a za učenje su služili psaltir i časlovac, sa nekim prigodnim čitankama i nešto malo udžbenika koji su nabavlja­ ni iz Vojvodine. Učilo se čitanje, pisanje po diktatu, osnovne računske radnje i nešto malo nemački. Za načelnika prosvetnog odeljenja u ministarstvu prosvete, 1842. godine, imenovanje dotadašnji profesor na Liceju u Kragujevcu, Jovan Sterya Popović, i sve do 1848. godine on je radio na organizovanju školstva i prosvete u Srbiji. Prista­ lica prosvetiteljskih ideja, ah ujedno i konzervativan u odnosu na žene, pisao je 1843. godine da nije dovoljno samo to da ženska deca idu u osnovne škole sa dečacima, nego da bi za njih bilo korisno otvarati i devojačke škole sa programom prilagođe­ nim ženskim potrebama. Za vreme njegovog načelnikovanja, 1844. godine, donet je školski zakon koji je postavio osnove školskog sistema - osnovnog, srednjeg i vi­ šeg. Po tom zakonu, osnovne škole su na budžetu opštine i trggu tri godine. U varo­ �52 šima bi se osnivale posebne škole za žensku decu i za njih bi se donela posebna pra­ vila ,,s pozorom na opredeljenje ženskog pola“. U osnovnim školama uvedeni su novi predmeti (istorija, geografija i prirodne nauke), ali u praksi je i dalje domini­ rala religiozna nastava. Đaci su morali obavezno prisustvovati crkvenim obredi­ ma, jer: „Nauka hrišćanska jest najznamenitija od sviju predmeta**.1 Dve godine kasnije doneta je uredba o ženskim školama - Postanovlenije devojačkik učilišta - prema kojoj su ženska deca, počev od šeste godine, pohađala trorazrednu osnovnu školu. U tim školama svaki razred trajao je dve školske godi­ ne, tj. ukupno šest godina. Učenice su pre podne učile, kao i dečaci, gradivo osnov­ ne škole, a posle podne učile su ženski rad. Učiteljice su bile žene, ali samo one koje su imale dobro vladanje i na ispitu pokazale da imaju odgovarajuće znanje. Osim javnih škola, četrdesetih godina osnivale su se i privatne škole za decu i za odrasle, kao i privatne ženske škole. Tako su Klara i Leopold Špaček, 1846. go­ dine, u Beogradu otvorili privatnu žensku školu. Njihova škola radila je oko deset godina, i pored osnovne nastave davala je i neka druga znanja. U njoj, kao i u drugim privatnim ženskim školama, učio se nemački jezik, lepo pisanje, lepo ponašanje i klavir. One su bile značajne pre svega zato što su nametnule ideju o potrebi da se ženskoj deci pruži obrazovanje više od osnovnog. U jednoj od tih privatnih škola radila je i Marija Milutinović-Punktatorka. Školovanje ženske dece najpre su prihvatili srpski činovnici i bogati trgov­ ci, s tim što su oni svoju žensku decu slali u inostrane institute, dovodili im priva­ tne učitelje iz Vojvodine i iz drugih krajeva Austro-Ugarske, ih za to angažovali pro­ fesore gimnazija i Velike škole. Privatne ženske škole pohađale su devojčice, kako se to govorilo, iz „prvih srpskih kuća“, koje nisu bile u mogućnosti da obezbede ško­ lovanje u inostranstvu ih privatne učitelje. Prva javna ženska osnovna škola osnovana je u Paraćinu 1845. godine, a druga 1846. u Beogradu.2 Malobrojna srpska intehgencija gotovo je u cehni insistirala na školovahu ženske dece, ah i otpori tom školovanju bih su jaki, i razhčitog porekla. Vladajuće mišljenje seljačke Srbije bilo je da školovanje seljaku nije potrebno, a u pogledu žen­ ske dece i u širim gradskim slojevima se smatralo da - devojkama škola nije potre­ bna, jer neće biti ni trgovci ni popovi. Školovanje ženske dece najpre je organizovano u zajedničkim školama za devojčice i za dečake, na osnovu prvog srpskog zakona o školstvu koji je to dopuštao. Međutim, gde god je bilo uslova za osnivanje dve škole, zakon je sugerisao i podvajanje. Pod uticajem raznih pedagoških teorija u kojima je često izražen i konzerva­ tivizam prema školovanju ženske dece uopšte, a posebno prema zajedničkom ško­ lovanju - 1857. godine, propisano je da se ženska deca u osnovnim školama imaju odvojiti u posebna odeljenja, i to tako da se „ženska deca ne uče u jednoj istoj sobi u kojoj se uče muška, no da i ženska škola ne bude i u jednom istom zdanju, niti u jednoj istoj avhji, gde se škola za mušku decu nalazi, no da ona bude u odvojenom zdanju i u odvojenoj avliji**.3 1 Vladeta Tešić, Počeci školstva u Srbiji, u: Prosvcta, obrazovanje i vaspitanje u Srbiji, Beograd 1971, školstvo Srbije 1804— 1918, Dokumenti i kazivanja, Beograd 1980; Srećko Ćunković, Prosveta, obra­ zovanje i vaspitanje u Srbiji, Beograd 1971, str. 15-23. 2 Isto. 3 J. Pecić, Prosvctni zbornik zakona i uredaba, Beograd 1897. �53 Teškoće u kojima su osnovne škole nastajale bile su ogromne: nedostatak učite(ja, školskog pribora i udžbenika, nedostatak zgrada i školskog nameštaja, mali broj roditelja na selu koji su se odlučili da svoju decu dggu u škole. Stoga je politika razdvajanja škola na muške i ženske usporila ionako spor proces uključi­ vanja ženske dece u škole, naročito u manjim mestima i selima. Ipak, u oblasti osnovnog obrazovanja, postepeno je prihvaćeno mišljenje da i ženskoj deci treba pružiti jednako osnovno obrazovanje kao i muškoj. Bez obzira na materijalnu oskudicu i nedovoljan broj nastavnika, broj učenica i učenika u os­ novnim školama stalno je rastao. Za vreme vladavine kneza Mihaila Obrenovića donet je novi Zakon o osnov­ nim školama. Po njemu, školovanje u muškim seoskim školama trajalo je tri, a u varoškim četiri godine. U ženskim osnovnim školama dužina školovanja smanje­ na je sa šest na pet godina. U Srbiji je 1863. godine bilo 273 muških osnovnih škola, sa oko 9.350 učeni­ ka i nešto učenica, kao i 28 ženskih škola, sa 1.300 učenica, što čini oko 14% od ukupnog broja đaka. Privatnih osnovnih škola u koje su išla deca iz imućnijih sloje­ va bilo je deset, a od toga je samo jedna bila za mušku decu.1 Prema statističkim podacima o nastavi u školskoj 1879/80. godini bilo je 558 muških i 17 ženskih osnovnih škola, sa ukupno 64.464 đaka, a deset godina kasnije bilo je već 936 muških škola, sa 82.509 učenika i 165 ženskih škola, sa 19.999 učenica - oko 20% u odnosu na ukupan broj đaka. Novim Zakonom o osnovnim školama iz 1882. godine (kada je ministar prosvete bio Stojan Novaković) uvedeno je obavezno šestogodišnje školovanje za svu decu, ali taj zakon je, zbog materijalne oskudice i nedostatka učitelja, veoma sporo sprovođen, pa se privremeno (1897. godine) i odustalo od obaveznog šestogodišnjeg školovanja. Pred Prvi svetski rat radile su 1.262 muške osnovne škole, sa oko 140.000 učenika i 163 ženske osnovne škole, sa 30.000 učenica - oko 17% u odnosu na uku­ pan broj. No, stvarni broj učenica bio je i nešto veći, jer tamo gde nije bilo uslova za otvaranje posebnih ženskih škola učenice su pohađale muške osnovne škole. 2. Viša ženska škola Reformom školstva, u Srbiji je 17/30. juna 1863. godine, osnovana Viša žen­ ska škola, kao prva trorazredna srednja ženska škola. Dve godine kasnije pretvore­ na je u četvororazrednu, 1875. u petorazrednu, a 1888. godine u šestorazrednu ško­ lu. Početkom šezdesetih godina u Srbiji je bilo nekoliko nižih gimnazija i svega dve LSrbija je, prema popisu zanimanja, 1866. godine imala ukupno 1.226.246 stanovnika i stanovnica. Od toga broja u gradu ik je živelo samo 120.308, ili 9,97%, a na selu 90,03 % U zanimanjima van po­ . ljoprivrede radilo je 29.663 muškarca i 20.328 žena. U kućnim zanatima na izradi obuće i odeće najvi­ še je i muškaraca i žena (4.701 muškarac i 4.175 žena), zatim na poslovima prehrane (3.053 muškarca i 3.313 žena, među kojima su najbrojnije vodeničarke - 2.994). Trgovinom se bavilo 4.099 muškaraca i 3.884 žene. Izvan svoje kuće malo je zaposlenih žena: nadničarki i sluškinja je 2.653, prema 4.861 nadničara i slugu. Pojavilo se nekoliko žena i u drugim zanimanjima: 24 babice, 64 tipogralkinje i 25 žena u knjigovežnicama. - Državopis Srbije, Popis ljudstva Srbije po zanimanjima na kraju 1866. godine, sv. XIII, Beograd 1884. �54 potpune muške sedmorazredne, a jedno vreme šestorazredne gimnazije u Beogra­ du i Kragujevcu koje su pripremale đake za studije na Velikoj školi.1 U gimnazijama nije bilo učenica, a nije ih bilo ni u realkama koje su počele da se osnivggu 1865. godine. Viša ženska škola imala je dvojak zadatak: da daje srednju opštu naobrazbu ženskoj deci, ali i da sprema učiteljice za ženske osnovne škole, i ženska odejjenja u mešovitim školama, koja su sve brojnija. Za direktorku škole, tadašnji ministar prosvete Košta Cukić i njegov pomoć­ nik Ljubomir Nenadović, odabrali su devetnaestogodišnju Katarinu Đorđević (ka­ snije Milovuk), koja je tada verovatno bila jedina žena u Srbiji koja je imaig formal­ no više obrazovanje. Gimnaziju je završila u Rusiji, a zatim je na Univerzitetu u Odesi stekla diplomu nastavnice. Posle redovnog školovanja učenice koje su se opredelile za poziv učiteljice osta­ jale su na praksi još jednu godinu. Glavni predmeti u toj školi bili su: hrišćanska nauka, srpski jezik sa literaturom, opšta i srpska istorija, zemljopis, računica, prirodopis, pedagogika sa metodikom, lepo pisanje, ženski rad, igranje, gotovljenje jela sa dijetetikom, a fakultativno jedan jezik, crtanje i muzika Kasnije su uvedeni predmeti fizika, hernija i domaća tehnologija. Nastavu iz pojedinih predmeta držali su profesori Velike škole, učiteljice i predavačice koje su birane iz redova najboljih učenica same škole, one koje su se ,,samoradnjom“, ili u praksi, istakle u proširivanju svojih znanja i u pedagoškim sposobnostima, i kao učiteljice postizale dobre rezultate u osnovnim školama. Posebne udžbenike za tu školu pisali su profesori Velike škole, profesori gi­ mnazije i pojedine nastavnice te škole. Tako je, na primer, Katarina Milovuk napisa­ la udžbenik iz pedagogike i metodike i Opštu istoriju u kratkom pregledu za ženskinje\ Jovan Đaja, profesor gimnazije, napisao je Pedagogiju; Milovan Jovanović, profesor Velike škole, Herniju i dijetetiku; Emilijan Josimović, profesor Velike škole, Fiziku za zenskinje\ Dragutin Plejel, profesor realke, Herniju; Stojan Novaković, književnik, profesor Velike škole i više puta ministar prosvete, Mali izvod iz srpske književnosti. Ovakva škola osnovana je i u Kragujevcu 1891. godine. Obe Više ženske ško­ le, u Beogradu i Kragujevcu, postale su, 1896, samo škole za opšte obrazovanje devojaka. Školovanje budućih učiteljica obavljalo se u novoosnovanoj trorazrednoj ženskoj učiteljskoj školi u Beogradu. U Učiteljsku žensku školu izdvojila su se odeIjenja Više ženske škole u kojima su se pripremale učiteljice. U tu školu, po zakonu su mogle biti primljene učenice koje su završile četiri razreda Više ženske škole ili četiri razreda gimnazije.2 U Beogradu je radila i jedna privatna trorazredna srednja škola internatskog tipa, i u njoj se školovalo dvadeset do trideset učenica godišnje.3 LVelika škola osnovana je lakođe 1863. godine. Nastala je iz Liceja (osnovan 1838. u Kragujevcu i preseljen 1841. godine u Beograd), koji je u svoja dva odeljenja - za pravne i za filozofske nauke, i u trećem za prirodno-matematičke (osnovano 1853) - školovao državne činovnike, nastavnike i profe­ sore za gimnazije - nepotpune i potpune. 2 Viša'&cnska škola u Beogradu - pedesetogodišnjica 1863-1913, Beograd 1913; Godišnji izvešt<yi Vi­ še ženske škole; Stanka Glišićeva, Moje uspomene, Beograd 1923. * Prema nepotpunim statističkim podacima, od osnivanja do početka veka, odnosno do osnivanja Više ■ ženske škole u Kragujevcu, Višu žensku školu u Beogradu završilo je oko 1.100 učenica. U istom vre­ menu iz godine u godinu broj učenica u školi je stalno rastao: 1879/80. školske godine imala je 218, 1889/90. - 585 učenica, a 1891/92. - 670 učenica (u Kragujevcu 55). Školske 1899/1900. godine, posle osnivanja učiteljske škole, obe škole su imale 637 učenica, od toga u školi u Beogradu je bilo 486. �55 3. Ženska deca u gimnazijama Previranja i krize u političkim odnosima, nazadnjački elementi u vlad^jućoj hijerarhiji, kolebanja u prosvetnoj politici - zavisno od toga koja se politička stranka našla u vladi - imala je neposredne posledice za školovanje ženske omla­ dine u srednjim školama. Misao o potrebi višeg obrazovanja ženske dece navela je liberale i pristali­ ce Svetozara Markovića da širim tumačenjem zakona omoguće ženskoj deci školo­ vanje, ne samo u Višoj ženskoj školi nego i u gimnazijama. Među profesorima i di­ rektorima gimnazija, profesorima Velike škole, učiteljima i nastavnicima, kao i među funkcionerima u resoru prosvete, bio je veći broj bivših članova Ujedinjene omladine koji su u omladinskoj, liberalnoj i socijalističkoj štampi zastupali ideje o jednakom školovanju muške i ženske omladine. Oni su i kao roditelji bih zainteresovani da svojoj ženskoj deci pruže više obrazovanje i mogućnost profesionalnog obrazovanja. Od školske 1874/75. godine, sa odobrenjem ili bez odobrenja ministra prosvete, direktori gimnazija počeli su da primaju i žensku decu na školovanje. P r­ va učenica upisana u potpunu kragujevačku gimnaziju bila je Sofija TaušanovićĐorđević.1 Propisi koji su se odnosili na školovanje ženske omladine svedoče o suko­ bima, različitim shvatanjima i otporima koji su pružani ravnopravnom školovanju ženske omladine sa muškom. Zakon o Višoj ženskoj školi (koja je 1875. godine postala petorazredna) do­ punjen je 1879. godine, pa su učenice koje su želele da postanu učiteljice bile obave­ zne da obavljaju praksu u vežbaonici škole (četvororazredna osnovna škola) i da polože ispit za učiteljice. Odredbe dopunjenog zakona omogućile su da učenice ko­ je su završile neki razred u gimnaziji ili realki sa najmanje dobrim uspehom mogu preći u naredni razred Više ženske škole, što je potvrdilo praksu nastalu nekoliko godina ranije. Dakle, taj je zakon na posredan način priznao pravo ženskoj deci da se školuje u gimnazijama. Učenice koje su na višu žensku školu dolazile iz gimna­ zija ili realki bile su obavezne da tokom godine polože ispite koje tamo nisu učile. Stojan Bošković, jedan od vodećih liberala tog vremena, imenovan za mini­ stra prosvete, pobrinuo se da se ženskoj omladini šire otvore vrata gimnazija. On je svojim raspisom upozorio direktore na postojeću praksu i na pomenuti zakon. U njemu Bošković objašnjava da su roditelji svoju žensku decu „dovodili u obližnje zavode", jer ih zbog siromaštva nisu mogli slati na Višu žensku školu, a „starešine ovih zavoda, držeći se načela neodbijanja od školskog praga onih koji nauku traže, primali su ih na svoju odgovornost ili po prethodnom pripitu kod ministarstva"... Konstatujući daje to postala gotovo opšta praksa, on upućuje: „ali, moglo bi se do­ goditi da koji od starešina školskih ovome i protivno postupi. Da se ne bi ovo pri kojoj školi u napredak dogodilo, ja sam našao za potrebno da pogledom na pomenu­ ti član zakona o Višoj ženskoj školi, naglasiti vam daje sasvim umesno, zakonu i suvremenoj pedagogiji suglasno, potrebi i shvatanju našeg naroda sa svim pogod­ no da žensku decu po položenom prijemnom ispitu, i sada i u napredak primate u Miodrag Jugović, Prva beogradska gimnazija, Beograd 1939; Spomenica muške gimnazije u Kragujevcu 1833-1933, Beograd 1934. �56 gimnazije do god se, kao što izjavih, ne stvore povoJjne prilike u širem razmeru za više obrazovanje ženskinja4.1 4 Tada je učenica bilo već u svim gimnazijama, naviše u kragujevačkoj (20-30 godišnje), gde su one pohađale i više razrede. Pokušaj liberala i socijalista da učenicama obezbede upis u Prvu beogradsku gimnaziju nije uspeo. Kada je u kragujeva­ čkoj gimnaziji bilo više od trideset učenica, 1880. godine, lični i partijski prijatelj ministra prosvete, Alimpija Vasiljevića, direktor Prve beogradske gimnazije, Jovan Đorđević, odobrio je upis Leposavi Bošković, rođaki Jovana Boškovića, tada profe­ sora Velike škole. Uz nju su se upisale još dve učenice. Sledeće godine Svetomir Milosavljević, pristalica i lični prijatelj Svetozara Markovića, njen tadašnji direktor, primio je u Prvu beogradsku gimnaziju šest novih učenica. Ah, već naredne školske 1882/83. godine, novi direktor gimnazije Đura Kozarac, i pored ranije pomenute pre­ poruke ministra prosvete i protivljenja mlađih profesora, odbio je da upisuje nove učenice. Tako sve do osnivanja Prve ženske gimnazije, početkom dvadesetog veka, u Beogradu u postojećim gimnazijama nema učenica.2 Da bi se ispunili zahtevi za školovanje ženske omladine, ah i da bi se isto­ vremeno ono zadržalo na nižem nivou i odvojilo od školovanja dečaka, 1886. godine, donet je Zakon o ustanovi devojačke škole. Taj zakon je omogućio osnivanje trogodi­ šnjih devojačkih škola inter natskog tipa, čiji je zadatak bio da usavršavaju žensku de­ cu u ženskom radu i da unapređuju znanja koja su one stekle u osnovnoj škoh. Koli­ ko je poznato, po ovom zakonu nije osnovana nijedna devojačka škola. Verovatno iz materijalnih razloga, ali i stoga što su ženska deca već uvehko pohađala i gimnazije. Iste godine školovanje u Višoj ženskoj škoh produženo je na šest godina, a 1891. godine u Kragujevcu je osnovna još jedna viša ženska škola. Pravi udar školovanju ženske omladine naneo je konzervativac Andra Đor­ đević, ondašnji m inistar prosvete, koji je 1894. godine svojim raspisom dezavuisao Stojana Boškovića, i od naredne školske godine, ženskoj deci zabranio upis u gim­ nazije. Polemišući sa raspisom Stojana Boškovića od pre šesnaest godina, on je iz­ javio daje školovanje ženske dece u srednjim školama - „nenormalno, nepodesno i neumesno4, da nije ,,u saglasnošću sa zakonom4, niti se može pravdati „potrebom 4 4 i shvatanjem našeg naroda4. 4 „Ova neobična pojava ženske dece u srednjim školama ukoliko je nenormal­ na u tohko je i nepodobna i neumesna za doba deč^jeg uzrasta. Za nju nije bilo oslon­ ca u zakonima srednjih škola, niti se može pravdati ’suglasnošću i suvremenom pe­ dagogijom’, a niti ’potrebama i shvatanjem našega naroda’ (...) nje nema ni u dru­ gim kulturnim državama, a ako se i nađe kakav slučaj, ograničenje samo na kakvu stručnu školu4. Ipak, Đorđević je raspisom učenicama dopustio da nastave započeto 4 školovanje. Ah u peti razred gimnazije mogle su se upisati samo one učenice koje imaju odhčan ih vrlo dobar uspeh i primerno vladanje, i to samo ako su za upis do­ bile odobrenje m inistra prosvete. On se pozvao i na pomenuti zakon o devojačkim školama (koji uopšte nije bio primenjen), smatrajući da one zadovoljavaju potrebe „višeg obrazovanja ženskinja u većim varošima4.1 tako je odlučio: „da se od početka 4 nove školske godine ženska deca ne prim ku u prvi razred gimnazija i realaka . 1 J. Pecić, n. d, Beograd 1897, str. 318-320. z Miodrag Jugović, n. d; Spomenica muške gim nazije u Kragujevcu. a Prosvetni glasnik 1894, str. 393-394. �57 U deset potpunih i četrnaest nižih gimnazija, školske 1891/92. godine upi­ sano je ukupno 5.793 đaka, od toga 713 učenica, ili 12,31%. (U dve potpune i jednoj nepotpunoj gimnaziji u Beogradu nije bilo nijedne učenice.) Osim toga, realku u Užicu pohađale su 44 učenice, dok u realki u Beogradu nije bilo nijedne. U dve više ženske, škole 1891/92. školske godine bilo je 725 učenica - 670 u Beogradu i 55 u Kragujevcu. Nakon zabrane upisa u prvi i peti razred, već 1894. godine, broj učenica u gimnazijama je smanjen, i relativno i apsolutno, pa je od ukupno 5.244 upisanih đaka bila 401 učenica, ili 7,14% u odnosu na ukupan broj upisanih đaka.1 U školskoj 1894/95. godini u Šapcu, Požarevcu, Nišu i Pirotu na brzinu su otvorene više ženske škole. Navodno, to je učinjeno na zahtev opština, ali pravi ra­ zlog je bilo kanalisanje nezadovoljstva zbog zabrane devojkama da se upisuju u gi­ mnazije. Pošto opštine nisu imale sredstava da ih izdržavaju, nakon godinu-dve ove škole su prestale da rade. Koristeći odredbe zakona o Ženskoj učiteljskoj školi, u koju su mogle biti primljene učenice koje su završile četiri razreda Više ženske škole ili četiri razre­ da gimnazije, ministri prosvete Ljubomir Kovačević i Andra Nikolić ublažili su po­ gubne posledice zabrane školovanja ženskoj deci u gimnazijama. Svojim raspisima iz 1895,1896. i 1897. godine, oni su devojkama ponovo dozvolili upisivanje, ali sa­ mo u niže razrede gimnazija i realki, držeći se zakona.2 Režim ipak nije odustajao od svoje namere da školovanje ženske omladine zadrži na samo malo višem nivou od osnovnog, da vaspitava majke i domaćice, sa izuzetkom obrazovanja učiteljica, jer su one bile potrebne za rad u ženskim osnov­ nim školama. Ubrzo, 1898. godine, za vreme vladavine narodnjaka, na sceni je ponovo ministar prosvete Andra Đorđević. Tada je izvršena temeljna reorganizacija škol­ skog sistema koja se najnepovoljnije odrazila na školovanje ženske omladine. Po novom Zakonu o narodnim školama iz 1898. godine, školovanje je počinjalo u zabavištima, koja decu od pete do sedme godine pripremaju za osnovnu školu. Osnovne škole su četvororazredne i obavezne su za svu decu od sedam do deset godina, a uvedene su i dvogodišnje produžne škole. Takođe, kao više narodne škole, ustano­ vljene su građanske škole za mušku decu. Njihov zadatak je bio da prošire znanja učenika stečena u osnovnoj školi i pripreme ih za privredni građanski život, za obavljanje neke profesije. U školama su se predavali isti opšti predmeti s tim što su se u seoskim građanskim školama posebno predavali predmeti iz oblasti poljo­ privrede, dok su se u gradskim predavali predmeti iz osnova narodne ekonomije i knjigovodstva. Za žensku decu predviđene su samo devojačke škole, koje su imale zadatak da ih, pored proširenja znanja stečenog u osnovnoj školi, „unaprede u žen­ skom radu i domaćem gazdinstvu". Devojke su se, dakle, obrazovale samo za žen­ ski rad i bavljenje domaćinstvom. Školovanje su mogle da nastave samo u dve više ženske škole, u Beogradu i u Kragujevcu, i u Ženskoj učiteljskoj školi u Beogradu, u koju je 1902. godine upisanć 99, a 1904. godine 185 učenica.3 Zar. R. Popović, Statistika nastave u Kraljevini Srbiji 1891-1982, u: Prosvetni glasnik 1896. i 1899, decembarske sveske - Prilog. 1 Prosvetni glasnik, 1897, str. 444. Zar. R. Popović, n. d, za 1898/99. školsku godinu, u: Prosvetni glasnik 1903, za 1900/1901. školsku godinu, 1907. za 1902/1903,1903/1904. školsku godinu, 1908, decembarske sveske - Prilog. �58 Stručno osposobljavanje za radnička zanimanja ženska deca mogla su od 1879. sticati samo u Ženskoj radeničkoj školi, koju je osnovalo i vodilo beogradsko Žensko društvo. Godine 1898, Zakonom o srednjim školama, gimnazije su postale škole za pripremanje đaka „za slušanje nauke na univerzitetu i drugim visokim školama*4 , i u tim školama nema mesta za žensku omladinu. Devojkama je izričito zabranjen upis u gimnazije, s tim da su one učenice koje su već upisane školovanje mogle za­ vršiti pod određenim uslovima. Pored toga, ovim zakonom uvedene su takse i ško­ larine, pa je školovanje u gimnazijama bilo pristupačno samo deci iz imućnijih slo­ jeva. Tako je u gimnazije 1901/1902. školske godine bilo upisano ukupno 3.537 đa­ ka. Od toga samo 73 učenice (2%) kojima je dozvoljeno da završe započeto školo­ vanje. Tek 1902. godine, izmenama tog zakona, povećanje broj gimnazija u odnosu na 1898. godinu, i bilo je predviđeno osnivanje jedne potpune ženske gimnazije u Beogradu, od ukupno devet potpunih i deset nepotpunih gimnazija.1 Devojke su uskoro stekle pravo upisa i školovanja u srednjim potpunim i nepotpunim opšteobrazovnim školama bez obzira da li su one osnivane kao poseb­ ne ženske ili kao mešovite škole. Pojavile su se i u novoosnovanoj trgovačkoj aka­ demiji. 4. Student kinje na Velikoj školi i na Univerzitetu Iste godine kada je osnovana Viša ženska škola, Licej je prerastao u Veliku školu - „za višu i stručnu izobraženost*4 koja je imala tri fakulteta: Filozofski (na , kojem su studije trajale tri godine), Pravni i Tehnički fakultet (na kojima su studije trajale četiri godine). Pod određenim uslovima, na Veliku školu, pored onih koji su završili gimnaziju mogli su se upisati vanredni studenti i studentkinje. Tako je i učenicama Više ženske škole omogućeno da se kao vanredne studentkinje upišu na tu školu. Već 1871. godine - osam godina posle osnivanja Više ženske i Velike škole - bla­ gonaklonošću njenih profesora, u školu je, kao vanredna studentkinja primljena Draga Ljočić. Ali studentska sredina, nažalost, još nije bila dozrela daje prihvati, pa je ona na predavanja morala da dolazi u pratnji profesora. Možda zato, a možda i stoga što je htela da studira medicinu, sledeće školske godine ona je otišla u Cirih i na tamošnjem Univerzitetu se kao redovna studentkinja upisala na studye medicine. Tek nakon šesnaest godina, 1887. godine na Veliku školu upisale su se dve nove redovne studentkinje: Leposava Bošković, m aturantkinja Prve beogradske gimnazije, i K runa Dragojlović, koja je m aturirala u Rusiji. Primio ih je rektor Veli­ ke škole Jovan Bošković, a upis je odobrio Alimpije Vasiljević, ministar prosvete. One su diplomirale 1891. godine i zaposlile se kao nastavnice. Posle njih na Veliku školu kao redovne studentkinje nesmetano se upisuju učenice koje su završile kragnjevačku potpunu gimnaziju, učenice Prve beogradske gimnazije, koje su uspele da se upišu i završe tu školu, kao i one devojke koje su po završenoj Višoj ženskoj školi privatno polagale ispite završnih razreda gimnazije sa maturom. Kao vanred­ ne studentkinje upisivale su se devojke koje su završile Višu žensku, a kasnije i Žen­ sku učiteljsku školu. 1 Isto. �59 Zabranom upisa devojaka u gimnazije nastala je paradoksalna situacija: na Velikoj školi su se školovale redovne studentkinje sa završenom gimnazijom, dok su u višim gimnazijama ostale samo one učenice kojima je izuzetno dozvoljeno da završe školu koju su započele, a nove nisu mogle da se upišu. Režim je još jednom pokušao da ženskoj deci i omladini uskrati prava na školovanje koja su već bila ostvarena. Kao ministar prosvete, ponovo je u akciji Andra Đorđević. On je, 1899. godine, od sva tri fakulteta na Velikoj školi tražio da mu odgovore da li je i ubuduće potrebno redovno ili vanredno školovati žensku omla­ dinu, očigledno nameravajući da se devojkama uskrati pravo školovanja na Velikoj školi. Ministar je bio poznat i po tome što je sve svoje političke protivnike - libera­ le, radikale i socijaliste - profesore Velike škole, direktore i profesore gimnazija ne­ milosrdno progonio, premeštao i otpuštao. No, uprkos njegovim represijama, pro­ fesori Velike škole odlučno su se suprotstavili, i u tim politički vrlo nepovoljnim vremenima odbranili pravo ženske omladine na visokoškolsko obrazovanje. Sva tri fakulteta su jednodušno i izričito odbila bilo kakvo ograničavanje upisa student­ kinja na fakultete Velike škole. U svojim odgovorima jasno i koncizno izrazili su svoje opšte stavove o visokom obrazovanju ženske omladine, posebno o njihovom pravu na ravnopravnost u toj vrsti školovanja. A Filozofski fakultet predložio je i mere za povećanje broja studentkinja.1 Studentkinje Velike škole normalno su nastavile da studiraju na Univerzi­ tetu u Beogradu. Sa izuzetkom 1901/02. školske godine - što je bila posledica zabra­ ne školovanja u gimnazijama - njihov broj se iz godine u godinu povećavao. Političke promene nastale posle 1903. godine - odnosno demokratizacija društva - imale su za posledicu i definitivno potvrđivanje prava ženske i muške omladine na školovanje u školama svih nivoa, uključujući i Univerzitet u koji je 1905. godine prerasla Velika škola. Do balkanskih ratova, odnosno do Prvog svetskog rata, prema nepotpunim podacima, broj redovnih i vanrednih slušalaca i slušateljki na Velikoj školi, odnos­ no na Univerzitetu, bio je: VELIKA ŠKOLA godina ukupno studentkinje 1892/93. 442 18 1895/96. 465 32 1897/98. 444 33 1901/02. 421 22 1904/05. 490 47 % 4,5 6,9 7,6 5,2 9,8 godina 1905/06. 1907/08. 1912. 1921/22. UNIVERZITET ukupno studentkinje 88 670 110 1.022 117 1.166 1.193 5.972 % 13,1 10,7 10,7 20 2 Učenice gimnazija i studentkinje na Velikoj školi svakodnevno su se susre­ tale sa još jednim vidom, ponekad surovog, otpora sredine; izložene su podsmehu, Paulina Lebl-Albala, Razvoj univerzitetskog obrazovanja naših žena, Beograd 1930; Neda Božinović, Udco Velike škole i Beogradskog Univerziteta u ostvarivanju ravnopravnosti žena u Srbiji, u: Ideje i pokreti na Beogradskom Univerzitetu od osnivanja do danas, knj. II, Beograd 1989. 2 Isto. �60 zlobnim ogovaranjima i zluradim komentarima čaršije, neukusnim šalama, lepJjenju etiketa u stilu „nije njima do škole već do provoda". Agresivnost dečaka u gi­ mnazijama i njihova vređanja devojaka često su se završavala svađama i tučama, pa su tako, na primer, učenice kragujevačke gimnazije morale da budu izdvojene u posebna odeljenja i čak u posebnu zgradu. U Prvoj beogradskoj gimnaziji učenicama nije bilo dozvoJjeno da učestvuju u radu literarne đačke družine Nada, a na Velikoj školi nisu mogle biti članice opšteg studentskog udruženja Pobratimstvo, ni studentskog hora Obilić. Za vreme odmora na Velikoj školi studentkinje su iz­ dvajane u zasebnu sobu, da se po hodnicima ne bi družile sa studentim a.1 Ali, bez obzira na sve otpore i na razlike u organizaciji i u sadržaju srednje i visokoškolske nastave u pojedinim evropskim zemljama, može se konstatovati da se Srbija pred kraj XIX i početkom XX veka izjednačila sa onim, ne tako brojnim zemljama u kojima su žene ostvarile prava na školovanje. To se dogodilo pre svega zahvaljujući razumevanju i naporima bivših članova Ujedinjene omladine srpske, kao i sledbenika Svetozara Markovića, ali i upornosti devojaka koje su hrabro sa­ vlađivale sve otpore, često nesvesne svoje pionirske uloge. Posebnim propisom ugarskih vlasti, 1868. godine u Vojvodini je uvedeno obavezno školovanje dece oba pola od šest do dvanaest godina. Nastava se obavlja­ la na srpskom jeziku, a učitelji su se školovali u učiteljskim školama. U učiteljskoj školi u Somboru školovale su se učiteljice. Narodno-crkveni sabor, 1871. godine, prihvatio je predlog književnika i upravnika Tekelijanuma, Stevana Popovića, o osnivanju viših devojačkih škola u Vojvodini i one su 1874. godine osnovane u Pan­ čevu i Novom Sadu, a u Somboru 1875. godine. Ugarski režim je sve više sužavao prava koja su Srbi imali u Vojvodini. Iz­ među ostalog, uveden je mađarski jezik kao obavezan predmet u srpske škole. Pri­ vredni, politički i društveni razvoj u Srbiji i naročito razvitak nauke i školstva, kao i sve veći broj univerzitetski obrazovanih ljudi iz Srbije, doprineo je daje Vojvodina postepeno gubila onaj značaj koji je imala za razvitak Srbije početkom i sredinom XIX veka. LMiodrag Jugović, n. d; Jovan Žujović, Dnevnik, Beograd 1986; Šonja Bokun Đinić, D r Draga LJočić, neovdašnji život, u: Godišnjak/20, Međuopštinski istorijski arhiv, Šabac. �PRVA GENERACIJA SOCIJALISTKINJA U SRBIJI 1. Socijalistkinje - prve studentkinje u inostranstvu Početkom sedamdesetih godina prošlog veka Srbija se još nalazila u vazal­ nom odnosu prema Turskoj i u sferi uticega dve velike sile, Rusije i Austro-Ugarske, koje su se otimale o prevlast na Balkanu. Okupljanje, oslobođenje i ujedinjenje srp­ skog naroda bih su davnašnji ciljevi vodećih političkih krugova u Srbiji, koji su 1875. godine, kada je počeo ustanak u Hercegovini izgledah ostvarivi. Posle dva srpskoturskarata, 1876. i 1877/78. godine, Berlinskim ugovorom 1878. godine, vehke sile priznale su Srbiji potpunu nezavisnost od Turaka i proširenje njene teritorije na tophčki, niški, pirotski i vranjski okrug. „Radi obezbeđenja" Austrija je okupirala Bo­ snu i Hercegovinu, a dobila je i pravo da vojskom posedne Sandžak. Bojeći se stva­ ranja vehke Bugarske, 1885. godine kralj Milan poveo je srpsko-bugarski rat, koji je uz pomoć Austrije završen bez teritorijalnih promena. U unutrašnjoj politici kralj Milan Obrenović (1872-1889), kao i njegov sin, kralj Aleksandar (1889-1903), nastojali su da učvrste i osiguraju svoj apsolutisti­ čki režim, čime su otežavah uvođenje demokratije i parlamentarizma. Ceste promene vlade pa i ustava, policijski teror, progoni političkih neistomišljenika, gušenje štampe, preki sudovi i shčne mere - bila su obeležja njihove vladavine. No, bez obzi­ ra na to, iako vrlo sporo, uz učešće stranog kapitala, Srbija je ekonomski napredo­ vala. Izgrađene su prve železničke pruge, otvoreno je nekoliko rudnika, osnovano nekoliko industrijskih preduzeća, osnivane su banke i novčani zavodi, unapređena je unutrašnja i spoljna trgovina, a uvećala se i poljoprivredna proizvodnja. Oslobađajući se tutorstva državnih vlasti, razvijala se umetnost i nauka, a razvojem pohtičke misli i otporom vladajućem sistemu postepeno su se iskristahsali i interesi pojedinih društvenih slojeva, što je dovelo i do formiranja političkih stranaka: liberalne, naprednjačke, radikalne i socijalističke. Nekoliko mladih devojaka, kod kojih je pod neposrednim uticajem Svetozara Markovića i njegovih sledbenika probuđen interes za pohtička i društvena zbivanja, početkom sedamdesetih godina otišlo je na studije u Cirih. To su bile sestre Milica i Anka Ninković iz Novog Sada, Draga Ljočić iz Beograda, Mileva Andrejević i Jehsaveta Marković iz Smedereva. Pored studija, one su učestvovale u radu grupe srpskih socijalista, a družile su se i bile pod uticajem ruskih nihilistkinja, koje su tada bile najbrojnije studentkinje u Cirihu. U prvoj srpskoj štampariji koju su os­ novali studenti socijalisti u Cirihu slovoslagačice su bile sestre Ninković, Mileva Andrejević i Jehsaveta Marković. Kada je ruska vlada donela ukaz o zabrani školovanja ruskim studentima i studentkinjama u Švicarskoj, i beogradska režimska štampa zahtevala je da se �62 i Srpkinjama zabrani školovanje u Cirihu, smatrajući ovaj grad Jazbinom krajnje pokvarenosti“, „otrovnim gnezdom svetskog ološa“. Đački episkop je od Karlo­ vačke patrijaršije zabtevao da se sestrama Ninković, koje su u Švicarskoj živele sa svojom majkom i bratom - studentom tehnike - zabrani dalje školovanje u Cirihu. 2. R ad i sudbina prve generacije socijalistkinja Sestre Ninković, Milica i Anka, po završetku pedagoških studija, sa majkom su se nastanile u Kragujevcu, gde su nameravale da, na savremenim pedagoškim principima, otvore privatnu višu žensku školu. Njihov zahtev za otvaranje škole, navodno zbog nedostataka u nastavnom programu, najpre je odbijen, ali novi mi­ nistar prosvete Stojan Novaković kasnije je odobrio osnivanje škole. O tome da li je škola zaista počela da radi podaci nisu sačuvani. Poznato je, međutim, daje maja 1875. godine sestram a Ninković naređeno da napuste Srbiju. Proterivanje su izbegle tako što su se udale za svoje istomišljenike - Anka za novinara Sretu Anđelkovića, a Milica za političara i novinara Peru Todorovića - i ostale da žive u Kragujev­ cu. Milica je kao Perina saradnica zatim učestvovala u uređivanju i pisanju za list Staro oslobođenje, čije je uredništvo bilo u njihovoj kući, a vodila je i administraciju i ekspediciju lista. Za demonstraciju Crveno barjače, 15. februara 1876. godine, Mi­ lica i Anka pripremile su crvene zastave.1 U srpsko-turskom ratu, 1876. godine Milica Ninković bila je bolničarka na ratištu. Posle rata, krijući se od policije, odvojena od Pere, koji je tada bio u Novom Sadu, preselila se u Beograd gde se izdržavala dajući privatne časove. Pod pritiskom ili pretnjom policije, engleski konzul u Beogradu, kod kojeg se zaposlila, zamolio je da taj posao napusti, pa je otišla u Novi Sad, gde je Peri Todoroviću pomagala u poslovima oko izdavanja lista Straža. Tamo je okupila jedan broj devojaka u nefor­ malnu organizaciju koja je imala svoj program rada i redovno održavala sastanke. Uz materijalnu pomoć svojih prijateljica i zauzimanje dr Nadežde Suslove, otišla je u Petrograd na studije medicine, koje je zatim nastavila u Cirihu i Parizu, gde se nastanio njen brat po završetku studija u Cirihu. Uspešno je počela da polaže ispite, ali se bolest, tuberkuloza od koje je obolela još u Petrogradu, pogoršala, pa se vratila u Kragujevac kod svoje sestre Anke, gde je 1881. godine i umrla. Milica Ninković je bila veoma obrazovana, održavala je veze sa vodećim socijalistima i so­ cijalistkinjama drugih zemalja, bavila se prevođenjem i novinarstvom, ali je svoje članke objavljivala bez potpisa. Govorila je nemački, francuski i ruski, a služila se engleskim i italijanskim. Prevela je Babefa: Jedna junakinja iz Francuske revolu­ cije, V Igoa: Istorija jednog zločina, Flerovskog: Azbuka socijalnih nauka. Sa srp­ skog na ruski prevela je delo Svetozara Markovića Srbija na istoku, kao i nekoli­ ko njegovih članaka za nemački list Forverc (Vorwarts). LDemonstracije su izbile na velikom zboru koji su zakazali protivnici Svetozara Markovića i njegovih sledbenika, nadajući se da će smeniti opštinsku upravu koja je bila u rukama Svetozarevih pristali­ ca. Kada je izglasano poverenje opštinskoj upravi, jedan radnik iz Topolivnice razvio je veliku crvenu zastavu na kojoj je pisalo - Samouprava. Zastava je uz zvuke Marseljeze u povorci nošena ulicama grada. Zbog učešća u demonstracijama Pera Todorović je osuđen na četiri godine robije, pa je, da bi izbegao zatvor, prebegao u inostranstvo, gde je ostao sve do amnestije, 1880. godine. �Anka Ninković je živela u Beogradu, gde je bila vaspitačica, a izvesno vreme i upraviteljica Doma učenica. Pamti se kao žena u dubokoj crnini, koju je nosila posle smrti svoje kćerke jedinice, što je bio i razlog njenog padanja u misticizam i okultizam. O tome svedoči i njen prevod sa francuskog dela Psihičke studije (Les etudes psichiques), koje se bavi temama: Sta biva posle smrti i Glasovi s onog sveta. Umrla je 1923. godine. Mileva Andrejević i njen suprug Dragoljub Stojiljković, kao i Jelisaveta Mar­ ković sa suprugom Milanom Pešićem, po odluci grupe srpskih socijalista u Š v icar­ skoj vratili su se u Srbiju da bi preko socijalističkih listova širili socijalističke ideje. Oni su u Smederevu izdavali opozicioni list socijalističke orijentacije Narodna vo­ lja i satirični list Fenjer. Jelisaveta, koja je školovana u Rusiji i Švajcarskoj bila je kćerka pukovnika Ilije Markovića, i u štampariju u kojoj su se ovi listovi štampali, uložila je svu svoju očevinu. I Jelisaveta i Mileva su u Smederevu izazivale znatiže­ lju jer su se, po ugledu na ruske nihilistkinje, odevale skromno i jer su nosile muške frizure. Narodna volja i Fenjer ubrzo su prestali da izlaze pa su se obe preselile u Beograd. Nakon što se razvela od Dragoljuba Stojiljkovića, Mileva se 1880. godine udala za Dimitrija Mitu Cenića i ubrzo umrla. Bavila se prevođenjem dela I. S. Turgenjeva i A S. Ostrovskog. Draga Ljočić studirala je medicinu u Cirihu. Kao studentkinja učestvovala je u srpsko-turskom ratu, 1876. godine; bila je pomoćnica lekara u bolnici teških ranjenika. Studije je završila 1878. godine, kao prva žena-lekarka iz Srbije. Po završetku studija i dolasku u Beograd, učestvovala je na poselima u do­ mu Lujze i Gavre Vitkovića, na kojima su se još odranije okupljali socijalisti i radikali. Sa njom je na posela dolazila i njena prijateljica Marija Sibold, koja je kao lekarka, 1876. godine, učestvovala u srpsko-turskim ratovima, i po njihovom završe­ tku ostala u Srbiji, gde se bavila privatnom lekarskom praksom. Ta posela ličila su na debatne klubove. Na njima se govorilo i o feminizmu, o niskim nihilistkinjama - kao pobornicama ženske ravnopravnosti - o sestrama Subotin, Sofiji Barđin, So­ fiji Perovskoj i dmgima. Govorilo se, takođe, o radu nemačkih i švajcarskih soci­ jalistkinja, a na dva skupa Marija je govorila o Međunarodnom udruženju ženskinja, koje je, po njenim navodima, 1872. godine osnovano u Ženevi i čiji je zadatak bio da radi na duhovnom zbližavanju svih žena i na unapređenju njihovog položaja. Čitah su se i članci Augusta Bebela i tekstovi objavljivani u listu L ’ avenir des femmes, koji je izlazio u Ženevi. Draga se jedva zaposlila zbog toga što je žena, a zbog toga je bila i lošije plaćena od svojih kolega. Nije imala pravo na napredovanje i pravo na penziju. Od rane mladosti vodila je svoju ličnu borbu za priznavanje prava na školovanje, na obavljanje zanimanja za koje se osposobila, za priznanje prava na jednako nagrađi­ vanje i jednako napredovanje sa svojim kolegama, i tu je borbu prenosila i u redove ženskih organizacija. Najveći deo svog radnog veka provela je među beogradskim monopolskim radnicama, a uz to je besplatno lečila učenice Ženske radničke škole, da bi konačno bila ijedna od osnivačica Materinskog udruženja. U okvirima beograd­ skog Ženskog društva, čim su to političke prilike dozvolile, pokrenula je pitanje žen­ ske ravnopravnosti, ostajući dosledna svojim mladalačkim preokupacijama. Tru­ dila se da poveže ženska društava bez obzira na njihova idejno-politička opredeljenja. Kao lekarka učestvovala je u balkanskim ratovima i u Prvom svetskom ra­ �64 tu. Stic^jem okolnosti ona je jedina iz prve generacije socijalistkinja aktivna u radu ženskih društava krajem XIX i početkom XX veka.1 3. lik a M arković Na poselima kod Lujze i Gavre Vitkovića česti gosti su političar i oficir Jevrem Marković, rođeni Svetozarov brat, i njegova žena Jelena-Ilka. Lujza i Tika sa trećom sestrom, udatom Mohačanin, iz ugledne su vojvođanske porodice, sve tri su obrazovane i školovane u inostranstvu. Prisustvovale su tim skupovima socija­ lista i radikala, prihvatale njihove ideje, i aktivno učestvovale u razgovorima koji su se vodili o svim aktuelnim političkim, kulturnim i drugim pitanjima. Režim je sa podozrenjem gledao na ove skupove, i njihovi učesnici i učesnice bili su pod poli­ cijskom prismotrom.2 Dvor je 1878. godine iskoristio „Topolsku bunu“ (zapravo neuspelu pobu­ nu jednog bataljona) da se obračuna sa nepoćudnim radikalima. Bez ikakvog osno­ va nekoliko njih je doveo u vezu sa pobunom, među njima i pukovnika Jevrema Markovića, koji se u vreme Drugog srpsko-turskog rata istakao komandovanjem i ličnom hrabrošću i stoga stekao veliku popularnost u narodu. Jevrem je osuđen na sm rt i presuda je odmah izvršena, čime se htelo dati do znanja da se opozicija u voj­ sci neće trpeti. lika se posle Jevremove sm rti povukla u samoću, čvrsto rešena da osveti sm rt muža. Boravila je u Jagodini, ali je češće dolazila u Beograd, gde se najzad i preselila i iznajmila bedni sobičak u blizini Saborne crkve. Nabavila je pištolj, vežbala rukovanje njime, i svakodnevno odlazila u Sabornu crkvu, čime je postigla da na njeno prisustvo sveštenici i crkvenjaci ne obraćaju pažnju, postala je neka vrste crkvenog inventara. Tako je oktobra 1882. godine, dok se očekivao dolazak kralja Milana, neopaženo ušla u crkvu, sačekala njegov dolazak i pokušala atentat na njega. Upravo zbog toga skupovi u domu Vitkovića naglo su prestali. Posle aten­ tata uhapšeni su Gavra Vitković, Ilkina sestra Lujza (koja je u zatvoru poludela) i druga sestra, njena prijateljica Lenka Knićanin i nekoliko njenih prijatelja i radi­ kala, koji su bili osumnjičeni za saučesništvo u navodnoj zaveri i za podstrekavanje na ubistvo. Kralj Milan je tražio da Ilki Marković sudi preki sud. Ona je na sudu branila sve pohapšene, i uporno ostajala pri tvrdnji da je atentat sama smislila da bi „muža osvetila, tiranina ubila i zemJju spasila4. Osuđena je na smrt, i pored na­ 1 govora, nije htela da traži pomilovanje jer se za svoje delo nije kajala. No, ipak je pomilovana i osuđena na doživotnu robiju. Dvadeset četvrtog maja/6. juna 1883. godine nađena je udavljena u požarevačkom zatvoru. A nešto ranije, u beograd­ 1 Biografski podaci o prvim socijalistkinjama rasuti su po raznim publikacijama. Njyvaznije: Dragoslav Ilić, Prve žene socijalisti u Srbiji, Beograd 1966; Pera Todorović, Nekrolog, M ilica Todorović (Ninkovićeva), Samouprava, 1881, br. 141; Košta Milutinović, Prve srpske socijalistkinje i ruske nihilistkinje, u: Zbornikistorijskog muzeja, 1979, br. 15-16; Latinka Perović, Pera Todorović, Beograd 1983; Poleksija Dimitrijević-Stošić, n. d; Ljubica Ljotić, M emoari, Bograd 1990; Šonja Bokun-Đinić, n. d; AB, M G- 4116-XLV-524, sećanje Desanke Cvetković. z Poleksija Dimitrijević-Stošić, n. d. �65 skom zatvoru nađena je obešena Lenka Knićanin. Za obe se tvrdilo da su izvršile samoubistvo. Međutim, dr Laza Paču, član lekarske komisije koja je vršila uviđaj, u oba sluč^ga izdvojio je svoje mišljenje. Zatvorski stražar u beogradskom zatvoru uskoro je poginuo - navodno je njegovom drugu slučegno opalila puška i na mestu ga ubila. Niko nije verovao u te zvanične priče. U svojim kasnijim sukobima kralj Milan i Milutin Garašanin međusobno su jedan drugog optuživali da su naredili ova dva ubistva.1 O Ilki, inače, postoji nedovoljno proveren podatak daje, uz sestre Ninković i uz supruga Jevrema Markovića, 1872. u Ciriku učestvovala na sastanku Srpske socijalističke partije, na kojoj je donet i program.2 'Timočka buna, koja je izbila oktobra 1883. godine, povodom reorganizaci­ je narodne u stajaću vojsku, uticala je na život Drage Ljočić i Marije Sibold. Marija je osumnjičena da je održavala političke veze između radikalske štampe i ruskog poslanstva, pa je morala da emigrira u Carigrad, gde je bila lekarka u sultanovom haremu. U Srbiju se vratila tek 1903. godine, i kasnije je učestvovala u balkanskim ratovima i u Prvom svetskom ratu i dobila čin sanitetskog majora.3 Istim povodom, kao mlada lekarka, Draga Ljočić je doživela hapšenje svog supruga Raše Miloševića, člana Glavnog odbora radikalne stranke. Samo nekoliko dana nakon što se porodila, Raša je osuđen na smrt, a zatim pomilovan na zatvor­ sku kaznu. Nastavila je da radi i da brine o suprugu koji je izdržavao kaznu u požarevačkom zatvoru. Za vreme srpsko-bugarskog rata (1885) bila je jedina lekarka u beogradskim bolnicama.1 U novoosnovanoj Narodnoj radikalnoj stranci (1881) su i pristalice Svetozara Markovića, među njima i žene. One su prisustvovale i osnivačkom kongresu, a u njenom statutu bilo je zapisano da: „član Narodne radikalne stranke može biti svaki srpski građanin i građanka koji usvoje program stranke**.5 Propagiranje feminizma, kako gaje formulisao Svetozar Marković, nije pre­ stalo. Pre svega, priređivači njegovih sabranih dela nisu propustili da iznova objav­ ljuju njegove članke o ženi, a i u delima drugih autora i u štampi njegove ideje se popularišu, napadnu i brane. 1 Raša Milošević, Tim očka buna, Beograd 1924, str. 13-61; Jaša Prodanović, Istorija političkih stra­ naka i struja u Srbiji, Beograd 1947, str. 445-488; Milka Grgurova, Atcntatorka lika, Beograd 1911. Vojo Jeremić, Svctozarcva nepoznata delatnost i spisi, Beograd 1975, str. 76. Vera S. Gavrilović, Žene lekari u ratovima 1876-1945. na tlu Jugoslavije, Beograd 1976, str. 112. * Isto, str. 114. Jovan Skerlić, n. d, str. 219, 220; Statut Narodne radikalne stranke, 1881. �ŽENSKA DRUŠTVA 1. Prva ženska društva - osnivanje i počeci rada Prve ženske organizacije javile su se u Vojvodini - 1864. godine u Novom Sadu, a 1873. godine i u Starom Bečeju. U Beogradu je, kao prvo žensko društvo, osnovano Jevrejsko žensko društvo, 1874. godine. Osnovala g aje E ster B. Pinto, koja je nakon udaje stigla u Beograd. Ona je zatekla jevrejske žene nepismene, potpuno zatvorene u kuću, koje se ni me­ đu sobom nisu družile. Idući od kuće do kuće, okupila je nekoliko žena i organizovala ih da prikupljaju pomoć za siromašne devojke koje nisu imale sredstava da kupe opremu za udzgu, a delile su je gotovo tajno. One su postepeno širile svoje za­ datke i, uz podršku jevrejske opštine, započele javnu akciju za školovanje jevrejske ženske dece, u čemu su postigle vrlo ograničen uspeh. Tek kada su osnovale prvu osnovnu jevrejsku žensku školu na Dorćolu - u kojoj je učiteljica bila Regina Jeliševa, prva Jevrejka koja je, 1879. godine, završila Višu žensku školu - pismenost me­ đu Jevrejkam a se počela osetnije širiti.1 Na inicijativu Katarine Milovuk, upraviteljice Više ženske škole, 17/30. ma­ ja 1875. godine okupilo se nekoliko obrazovanih i materijalno obezbeđenih žena koje su osetile potrebu da se organizovano i javno počnu baviti humanitarim radom. One su za tadašnje vreme imale dovoljno znanja, a nadasve dovoljno hrabrosti pa su, po ugledu na žene u drugim zemljama, osnovale prvo srpsko Žensko društvo. Od 1835. godine karitativni i hum anitarni poslovi spadali su u delokrug ra­ da opština i m inistarstva unutrašnjih poslova. Beogradska opština za svoj komu­ nalni program - u koji su spadali prosveta i socijalna pomoć - obrazovala je poseb­ na tela, takozvane deputate, koje su sačinjavali ugledni građani, i iz kojih su iznikli školski đački fondovi, kao i druge aktivnosti za rešavanje socijalnih problema. ,,Deputacije“ su bile rezervisane za muškarce, koji su se sastajali nedeljom posle litur­ gije, a ženama je ostajalo da se anonimno, lično i privatno, krišom bave pomaga­ njem pojedinih siromašnih porodica. Tek je beogradsko Žensko društvo taj anonimni ženski rad iznelo u javnost, uzimajući za svoje ciljeve: spremanje siromašnih devojaka za valjane žene, negovanje hum anih osećanja, i pomaganje sirotih i nevoljnih.2 Na dan osnivanja društvo je imalo dvadeset i pet članica, od kojih je devet­ naest izabrano u upravu društva. Za prvu predsednicu izabrana je Katarina MiloLPrvo žensko jevrejsko društvo 1874-1924. N a dan pedesetogodišnjice od osnivanja, Beograd 1924. z Ljubica Marković, Počeci fem inizm a u Srbiji i Vojvodini, Beograd 1934; Jelena Lazarević, Društve­ ni rad i ideje, u: Domaćica, Spomenica, Beograd 1926. �67 vuk. Članice društva su učiteljice, supruge profesora, činovnika, oficira i trgova­ ca, tj. žene iz jednog tankog građanskog sloja. One su, kao žene, i od zvaničnih kru­ gova i od Ujedinjene omladine srpske, godinama podsticane i usmeravane da oba­ vljaju njihovu ,,misiju“, njihovo „poslanje** - da čuvggu dom i porodicu, vaspitavaju svoju decu, neguju i razvij^u srpski nacionalni duh i da se uglednu na nugku Jugovića i na Kosovku devojku. U sudbonosnim događsgima za vreme Prvog i Drugog srpskog ustanka, že­ ne sa sela - nepismene i neorganizovane - su nevidljive kao društveni i nacional­ ni činilac, iako u seobama, zbegovima, akcijama odmazde nisu samo trpele nego su i čuvale decu, negovale ranjenike, bolesne i nemoćne. Mada različitih opredeIjenja, srpske žene se nacionalno snažno iskazuju u događggima koji su nastupili u bosansko-hercegovačkom ustanku, Prvom i Drugom srpsko-turskom ratu (18761877 i 1877-1878) kao i u srpsko-bugarskom ratu, 1885. godine. Taj nacionalni rad ostao je stalna komponenta pokreta žena u Srbiji, i taj element je u jednom patri­ jarhalnom društvu bio cenjen, što je za žensku društvenu afirmaciju imalo poziti­ vne ali i ograničene rezultate. Štiocem okolnosti, prve aktivnosti Ženskog društva, neposredno po njego­ vom osnivanju, sastojale su se u prikupljanju pomoći u stvarima i novcu za bosansko-hercegovačke ustanike i u organizovanju priredbi u korist Crvenog krsta, koji je osnovan te iste, 1875. godine. Prve članice društva izrađivale su rublje za ustani­ ke, za njihovu decu i ustaničku sirotinju koja je izbegla u Srbiju. Preko Zagreba su organizovale dostavljanje pomoći za ranjene ustanike, a to isto su radile i u vreme srpsko-turskih ratova, s tim što su u Beogradu organizovale i svoju pomoćnu bolni­ cu u kojoj su dobrovoljno radile članice društva. Ako to nije imao ko da učini orga­ nizovale su i parastose poginulim i umrlim. U ove aktivnosti društva pojedinačno su se uključivale i žene iz Vojvodine. Žensko društvo imalo je oko petnaest podružnica u unutrašnjosti - gotovo u svim većim gradovima. Podružnice su se na početku svoga rada bavile otklanja­ njem posledica rata. Na primer, kruševačka podružnica je u Ribarskoj banji podigla kuću za siromašne vojnike, a u više podružnica članice društva - u posebno organizovanim krojačkim radionicama - 1877. i 1878, šile su odeću za sirotinju i na drugi način pomagale porodice i decu poginulih vojnika. Po završetku ratova hum anitarna aktivnost društva ogledala se u stalnom ih povremenom pomaganju siromašne dece, i ženske i muške, koja su se školovala u Beogradu, u Višoj ženskoj školi, gimnazijama, pa i u osnovnim školama u unu­ trašnjosti. Društvo je deci obezbeđivalo stanove, odeću, obuću, ishranu i besplatno lečenje. Godišnje je pomagalo između petnaestoro i dvadesetoro dece. 2. Žensko društvo - škole i ustanove Žensko društvo se prihvatilo još jednog pionirskog posla koji nije dovoljno vrednovan, retko čak ni zabeležen, kao što, uostalom, nije vrednovana nijedna dru­ ga početna aktivnost ovog i drugih ženskih društava, iako je rad ženskih društava nadomeštao nedostatak odgovarajućih javnih institucija u prosveti i u socijalnom staranju. Žene su inicijatorke i izvršiteljice ovih, za tadašnje vreme izuzetno zna­ čajnih aktivnosti, i to uglavnom na dobrovoljnoj osnovi. Tako je Žensko društvo �68 12/25. decembra 1879. godine otvorilo školu za odrasle devojčice - prvu Radeničku žensku školu. U njoj se učilo krojenje, šivenje i vez. Služila je za osposobljavajte devojaka za samostalno obavljanje odgovarajućih zanata, kao i za njihovo osposo­ bljavanje za rad u kući. Do balkanskih ratova školu je završilo nešto više od 1.000 učenica. Inače, to je bila jedina ženska radnička škola, sve do 1907. godine, kada je u Pirotu opet podružnica Ženskog društva osnovala Žensku ćilimarsku školu. Uporedo sa školom osnovan je i Pazar, gde su se prodavale rukotvorine učenica ško­ le, kao i rukotvorine žena iz okoline Beograda. Njihovi proizvodi bih su poznati po kvalitetu, pa su ubrzo našli kupce među strankinjam a i u diplomatskom koru. Sa ovim rukotvorinama Društvo je 1886. priredilo izložbu u Beču, a 1889. godine je prvi put učestvovalo na Svetskoj izložbi u Parizu. I kasnije u toku svog rada Dru­ štvo je učestvovalo na više izložbi u raznim inostranim zemljama. Kada je, 1885. godine, počeo srpsko-bugarski rat, Žensko društvo - koje ta­ da ima već 460 članica - ponovo se angažovalo u prikupljanju pomoći za bolnice, za siromašne vojnike i za decu poginulih. U svojoj radionici - koju im je u Dvoru opremila kraljica Natalija, i sama im se u radu pridružila - članice Društva su šile odeću za Crveni krst. A osim odeće izrađivale su zavoje za poljske i rezervne bolni­ ce, i čijale su staru pamučnu odeću da bi time zamenile vatu; takođe su i kao dobro­ voljne bolničarke radile u beogradskim bolnicama. U ovaj rad uključila se i Dobro­ tvorna zadruga Srpkinja Novosatkinja, osnovana 1880. godine, kao i druge ženske zadruge koje su u Vojvodini osnovane 1885. godine. Saradnja sa ženskim društvi­ ma u Vojvodini, koliko su to prilike dozvoljavale, nastavljena je i posle rata. Društvo je 1887. godine osnovalo i svoju biblioteku u kojoj je bilo oko 400 knjiga. Crveni krst je 1893. godine organizovao prvu školu za nudilje i dobrovoljne bolničarke. Zalaganjem Ženskog društva i u njegovoj organizaciji, u školu za nudi­ lje prijavilo se deset, a u školu za bolničarke šest devojaka. I to predstavka novu aktivnost Ženskog društva u osposobljavanju žena za profesionalni rad. Dr Laza Lazarević, lekar i književnik, koji je sa Dragom Ljočić besplatno lečio učenice Ženske radeničke škole i decu koje je društvo pomagalo, predložio je da društvo svoj rad proširi i na sela, tako što bi u njima organizovalo predavaiya o nezi dece i higijeni u kući. Taj rad se odvajao preko pojedinih podružnica. Na podstrek m inistra privrede Sime Lozanića, 1899. godine, Žensko dru­ štvo je osnovalo Đačku trpezu. A već poznati m inistar prosvete Anclra Đorđević, imenovao je odbor trpeze koji je bio sastavljen od trideset gospođa i četiri profeso­ ra, dok je kralj Aleksandar Obrenović postao njen pokrovitelj- To je bila prva javna studentska trpeza - menza u kojoj su se hranili đaci iz gimnaziju i studenti Velike škole. Društvo je 1900. godine osnovalo i prvi Dom starica u Beogradu, koji je n^pre imao deset postelja, a kasnije je proširen i preseljen u drugu pogodniju zgradu. Krajem veka Žensko društvo je imalo šesnaest podružnica i 536 članica. U to vreme, pa sve do Drugog svetskog rata, bilo je uobičajeno da se za po­ krovitelj (ic)e raznih društava uzimaju visoke ličnosti, koje su bile i najizdašniji do­ natori. Tako je pokroviteljica Ženskog društva najpre bila kraljica Natalija, koja je to ostala i posle njenog razvoda sa kraljem Milanom, sve dok nova kraljica, Draga Mašin, nije preuzela pokroviteljstvo. Tada je i Ženska radenička škola dobila ime kraljice Drage, koje je 1903. godine izbrisano. Pokroviteljica Ženskog društva te �godine postala je princeza Jelena. Zabeleženo je, inače, daje društvo u sporovima između kralja Milana i kraljice Natalije podržavalo kraljicu i da se nije priključilo napadima na atentatorku liku Marković. Za svoj rad i zasluge u ratovima, članice Društva su odlikovane sa 122 sre­ brne i trideset i dve zlatne medalje. Crveni krst je svojim odličjima nagradio četiri članice društva. Društvo je obavezno pozivano na javne manifestacije koje su pri­ ređivale druge organizacije ili državni organi, a predstavnici mnogih drugih orga­ nizacija prisustvovali su priredbama društva koje je ono organizovalo uglavnom radi prikupljanja dobrovoljnih priloga, naročito za Žensku radeničku školu.1 Žensko društvo je, dakle, u periodu od svog osnivanja pa sve do Prvog svet­ skog rata, svojom delatnošću nadomeštalo rad državnih organa koji ili nisu mogli ili nisu imali razumevanja za stvaranje institucija za stručno osposobljavanje žen­ ske omladine, za prosvećivanje, za zbrinjavanje ranjenika i invalida, siromašne de­ ce, za pomaganje siromašnih i starih. U Društvu su bile najaktivnije žene koje su završile Višu žensku školu; direktorke te škole, Katarina Milovuk i Persida Pinterović jedno vreme bile su i predsednice Društva. Iz ovog društva ponikle su žene koje su, krajem XIX i početkom XX veka, osnivale i druga socijalno-humanitarna društva, ili su bile aktivne i u drugim prosvetnim i profesionalnim društvima. Po svojoj delatnosti društvo je u to vreme nezaobilazan faktor u društvenom životu Srbije. Uoči balkanskih ratova društvo ima oko 440 članica i 39 podružnica u unu­ trašnjosti. 3. Osnivanje novih ženskih društava Sa zadatkom da radi na zbližavanju Srpkinja i Jevrejki, na zajedničkom hu­ manitarnom radu, 1895. godine osnovano je Srpsko-jevrejsko društvo, dok se jedna grupa žena, izrazito nacionalno orijentisanih i pod uticajem crkve, opredelila da preko svoje organizacije Kneginja Ljubica i preko svojih opunomoćenika, tajno pru­ ža materijalnu i moralnu pomoć prosvetnim ustanovama, srpskim crkvama i sveštenstvu u krajevima pod tuđinskom vlašću u Makedoniji. Društvo je materijalno pomoglo preko dvesta crkava. Prva predsednica ove organizacije bila je Milka Vulović, nastavnica Više ženske škole.2 Kao odgovor na represalije i zločine turske vlasti u današnjim krajevima Makedonije koji su bili pod njihovom vlašću, 1903. godine, na inicijativu slikarke Nadežde Petrović, osnovano je Kolo srpskih sestara (KSS). Društvo je pomagalo srpske dobrovoljačke i komitske čete u Makedoniji, postradalo stanovništvo i decu koja su u borbama ili akcijama odmazde ostajala bez roditelja. Vrlo brzo je osno­ valo svoje pododbore u svim gradovima i varošima u Srbiji, a posle 1912, i u nekoli­ ko gradova Makedonije i Kosova. U pododborima u unutrašnjosti po pravilu su za­ stupljene supruge sreskih načelnika, predsednika opština, sreskih lekara i drugih funkcionera u srezu i opštini, direktora škola, uglednih trgovaca, zatim nastavnice i učiteljice, bivše učenice Više ženske škole. Aktivniji pododbori su osnivali domaćiIzveštaj o pedesetogodišnjem radu Ženskog društva, u: Domaćica, Spomenica, Beograd 1926; Do­ maćica 1879-1914. Almanah humanih društava, Beograd 1940. �70 čke i radničke škole za žensku decu i organizovali tečajeve za dobrovoljne bolničar­ ke. Prva predsednica KSS bila je Savka Subotić, istaknuta fe m in istk in ja u Vojvodi­ ni i u Srbiji, krajem XIX i početkom XX veka. Kolo srpskih sestara izdavalo je svoj kalendar Vardar, koji je izlazio svake godine u tiražu od deset do trideset hiljada prim eraka.1 Na inicijativu dr Jovana Jovanovića, ginekologa, i dr Drage Ljočić, 1904. godine, osnovano je Materinsko udruženje. Cilj Udruženja bio je da se brine za na­ puštenu decu. Od jednog dela javnosti osnivanje Udruženja dočekano je sa neskrivenim otporom i odbojnošću. Optuženo je da propoveda nemoral, pošto su njegove štićenice i štićenici uglavnom vanbračna deca. No, njegove članice to nije obeshra­ brilo, pa su uporno - protiv struje - uspele da podignu i dom od dobrovoljnih prilo­ ga. Prva predsednica ovog udruženja bila je Sara Karamarković, žena koja je bila aktivna u gotovo svim postojećim ženskim društvima i njihova velika dobrotvorka. Ona je svu svoju imovinu zaveštala dobrovoljnim društvima. Udruženje i Dom učenica srednjih škola osnovani su 1905. godine, na inici­ jativu Darinke Nikolić, nastavnice Više ženske škole, koja je sve do 1925. godine bila predsednica Udruženja. U osnivanju je učestvovao ceo kolegij Više ženske ško­ le i krug „beogradskih gospođa4 iz drugih hum anitarnih društava. 4 Udruženje je za Dom nsypre kupilo jednu zgradu, a zatim je na susednom placu sazidalo novi Dom koji postoji i danas, u ulici Proleterskih brigada broj 8. U Domu je radila privatna šestorazredna gimnazija, a u staroj zgradi fabrika čarapa, koju je Dom osnovao, i u kojoj su siromašne učenice četiri godine učile trikotažni zanat. Studentkinje Univerziteta u Beogradu pokušale su krajem 1906. godine da osnuju Udruženje srpskih studentkinja. Održale su zbor studentkinja, izabrale za sekretarku Milevu Lazović, i donele pravila po kojima bi zadatak udruženja, izme­ đu ostalih, bio i proučavanje ženskog pitanja. Pravila su podnele na odobrenje uni­ verzitetskim vlastima. Nakon nekoliko dana Mileva Lazović je zahtev za odobrenje rada Udruženju navodno povukla. Verovatnije je da su joj to sugerisale univerzitet­ ske vlasti, jer je navedeni zadatak izlazio iz okvira tadašnje Uredbe univerziteta, a nije bilo uobičajeno da se studentkinje organizuju ni u okviru drugih studentskih udruženja.2 LIsto; Kalendar- Vardar. % Almanah ženskih dru štava ; Jelena Lazarević, Darinka Nikolić, osnivač i tvorac Doma učenica sred­ njih škola, Beograd; AS, Univerzitet 6702-V-136/906 i Registar 1906-6116. �MEĐUNARODNE ŽENSKE ORGANIZACIJE I SRPSKI NARODNI ŽENSKI SAVEZ 1. Mirovni pokreti i žene Od samog osnivanja Međunarodni ženski savez kao jedan od svojih zadata­ ka isticao je borbu za mir i za međunarodnu saradnju, i stoga se povezivao sa me­ đunarodnim mirovnim pokretima. Dve žene, Berta fon Sutner i Roza Luksemburg - prva aristokratkinja, a druga revolucionarka - simbolično su obeležile dve glavne struje u mirovnom po­ kretu: pacifističku i revolucionarnu. Austrijska književnica, baronica Berta fon Sutner doživela je tri velika rata - austrijsko-italijanski, 1859, austro-pruski, 1866, i francusko-pruski, 1870. godi­ ne. U njima je izgubila supruga i više svojih srodnika i prijatelja. Sa iskrenim saosećanjima za sve lične tragedije i gubitke u ratu, ona je 1889. godine napisala ro­ man Dole oružje - prvi antiratni, pacifistički roman, „mali žižak“ iz kojeg je u toku i posle Prvog svetskog rata potekla bogata antiratna literatura. Njen roman, koji je odmah preveden na nekoliko jezika, imao je veliki uticaj na njene savremenice i savremenike, a kasnije je naročito uticao na generaciju koja je učestvovala u Pr­ vom svetskom ratu. Više nego mnoge mirovne rezolucije i rasprave u kojima je Be­ rta fon Sutner učestvovala kao članica Međunarodnog biroa za mir, njen je roman pokolebao do tada rašireno i vladajuće shvatanje - da se međunarodne nesuglasice i sukobi mogu rešavati samo ratom. Za svoj rad u mirovnom pokretu, 1905. godine, ona je dobila Nobelovu nagradu za mir.1 Roman Dole oružje kod nas je, 1900. godine, prevela Katarina Milovuk, koja je nekoliko godina kasnije postala predsednica Srpskog narodnog ženskog saveza. Roza Luksemburg, naučnica i revolucionarka, borila se za što šire učešće radnika i radnica u revolucionarnoj borbi, za miroljubivi međunarodni socijalistiPaulina Lebl-Albala, Dole oružje - Berta Sutner - velika pobornica za mir, u: Žena danas, 1938, br. 14 (Reprint izdanje, Beograd 1966). Prve mirovne organizacije javile su se 1816. u Velikoj Britaniji, 1828. u SAD i u Francuskoj 1846. Ka­ snije su se pacifistička društva osnivala i u drugim zemljama. Kao centralni organ svih mirovnih dru­ štava osnovan je, 1891. godine, Međunarodni biro za mir (Bureau international de la Paix), sa sedištem u Bernu. Okupljao je oko 200 mirovnih društava u kojima su naročito bile aktivne žene. U mirovnim društvima članstvo je u većini, a u nekim i potpuno, bilo žensko. U mnogim ženskim društvima akcije za mir bile su njihove najznačajnije aktivnosti. Berta fon Sutner, jedno vreme sekretarica Alfreda Nobela, osnovala je u Austriji Društvo prijatelja mira, a u Međunarodnom birou za mir obavljala je odgo­ vorne dužnosti. .Umrla je pred početak Prvog svetskog rata. �72 čki pokret, protiv šovinističkih opredeljenja u socijalističkom pokretu uoči i za vre­ me Prvog svetskog r a ta Krhka i suptilna, sa žarom nepokolebljive revolucionarke, usred Nemačke oštro je osuđivala nemačku socijaldemokratiju zbog glasanja za ratne kredite i posvetila se protivratnim aktivnostima, pozivajući potlačene na obe zaraćene strane da solidarno ustanu protiv uzroka rata, za mir u svetu. Hapšena je više puta, a po završetku rata učestvovala je u revolucionarnim događajima u Nemačkoj. Mučki su je ubili nemački m ilitaristi.1 U Vašingtonu je, 1888. godine, osnovan Međunarodni ženski savez (Inter­ national Council of Women - ICW). Osnivačkoj skupštini prisustvovalo je 66 Ame­ rikanki i osam žena iz Evrope, a već sledeće godine, drugoj skupštini prisustvovalo je oko 5.000 žena, koje su predstaviale jedanaest nacionalnih udruženja sa 600.000 članica. Savez je prihvatio ideje koje je na početku veka izrazila Flora Tristan, a koje je na osnivačkom kongresu ponovila Avril d’ Sen-Kroa: „Emancipacija žena nije samo u njihovom interesu, već i u interesu čitavog čovečanstva. Emancipacija žena biće istovremeno i emancipacija m uškaraca”. Savez je na dnevni red postavio sve zahteve koje su žene isticale tokom XIX veka: mir, hum anitarne aktivnosti, obrazovanje žena, njihovo zapošljavanje, aktiv­ nost žena u socijalnim i političkim pokretima, reformisanje zatvora, bolnica, rad u misijama, i si. Vrlo široki program ove „ženske internacionale“, kako kaže Andre Mišel, mogao bi se kratko izraziti: „Sve što je ljudsko feminizmu nije stranoV Kao odgovor na osnivanje raznih komiteta protiv ženskog prava glasa u Engleskoj i SAD, 1904. godine, u Engleskoj je osnovana Međunarodna alijansa za žensko pravo glasa (The International Women Suffrage Alliance - 1AW). U zemlja­ ma Zapadne Evrope LAW je imala svoje sekcije, koje su propagirale žensko pravo glasa. U Engleskoj se za to pravo takođe borila i Ženska socijalna i politička unija (The Women Social and Political Union), koju je osnovala Emelin Pankherst sa svo­ jim kćerima. Unija se u toj borbi služila ekstremističkom taktikom i metodama: podmetanjem požara, bombama, razbijanjem raznih skupova, štrajkovima glađu i slično.3 Međunarodni ženski savez, ICW, u periodu do Prvog svetskog rata, postav­ ljao je mnoga pitanja koja su se odnosila na ekonomska, porodična i politička prava žena. Uticao je na organizovanje žena u pojedinim zemljama i na njihovo udruživa­ nje u nacionalne saveze, koje je primao u članstvo i smatrao ih svojim sekcijama. Kada je počeo Prvi svetski rat, ICW u prvi plan svoje delatnosti stavio je borbu za mir, pa je formirao Odbor za mirovne i međunarodne odnose (Peace and Internati­ onal Relations), koji je zahtevao osnivanje međunarodne organizacije za vraćanje miru. Uprkos svojim vladama, članice ICW iz Nemačke, Austro-Ugarske, Italije i Engleske, 1915. godine, organizovale su u Hagu konferenciju za mir, na kojoj su razgovarale o potrebi zaključenja mira i o međusobnoj pomoći. Uputile su svoje predstavnice u SAD, Holandiju, Veliku Britaniju, Nemačku i Austro-Ugarsku da bi ,,u ime sveta žena predstavile svoj apel u korist m ira“.4 1 M. Jedna nezaboravna žena, u Žena danas, 1940, br. 27; Ervin Šinko, O R ozi Luxemburg, u: Rosa Luxemburg, Pism a iz zatvora, Zagreb 1951. 2 Andrće Micliel, n. d, str. 76 i 77. a Isto, str. 80 i 81. * Isto, str. 82. ■ �73 2. Međunarodne ženske organizacije i osnivanje Srpskog ženskog saveza Beogradsko Žensko društvo odigralo je pozitivnu ulogu u prosvećivanju i u školovanju žena u Srbiji, kao i u razvoju humanitarnih delatnosti. Za vreme kralja Milana, a kasnije i Aleksandra, nije bilo uslova za neki drugačiji rad. Svaka slobo­ doumnija misao je gušena, a članice postojećih društava bile su ograničene i shvatanjima svoje sredine i svojim socijalnim položajem. Većina njih je pripadala tankom sloju supruga ili kćeri uglednih članova društva, visokih vladinih činovnika, trgo­ vaca, industrijalaca, i si. Mnoge od njih još uvek su svoj ugled zasnivale ne na svojim vlastitim vrednostima, nego na ugledu koji su u društvu imali njihovi mu­ ževi ili očevi. Humanitarni rad, pomoć siromašnima, rad na opštem i profesional­ nom stručnom osposobljavanju siromašne ženske omladine - kako bi sebi mogla obezbediti egzistenciju - kao i nacionalni rad, bile su osnovne delatnosti ove gene­ racije žena. Samozadovoljstvo svojom ulogom, postignutim rezultatima koje su imale u nacionalnom radu i prosvećivanju, pohvale i odlikovanja koja su za svoj rad dobijale, uvažavanje koje im se iskazivalo - sve je to uticalo da one ne traže nove puteve ženske aktivnosti i potvrđivanja žena. Dom, porodica i vaspitanje dece - os­ novna su briga i većine obrazovanih srpskih žena toga vremena. Žena nije indivi­ dua - ličnost - ona je potčinjena. I tako treba da ostane. Samo u okviru tog položaja srpske žene su tražile prostor za svoje delovanje. Veze sa zaposlenim ženama, kojih početkom XX veka ima sve više, nisu za ovaj krug žena od interesa. Za stanje duhova karakterističan je jedan događaj iz 1895/96. godine. Kosara Cvetković, nastavnica Više ženske škole, uključila se u jed­ nu tadašnju zabavu -Međunarodnu prepisku. Maja 1895, dobila je pismo Međuna­ rodnog ženskog saveza u kojem joj se nudi da radi na tome da u njenoj zemlji žene osnuju nacionalni ženski savez, kako bi se on mogao učlaniti u Međunarodni žen­ ski savez. Ali ona nije znala šta da uradi sa tim pozivom, jer u Srbiji prilike nisu bile povoljne, pa je pismo poslala u Novi Sad, Arkadiju Varađaninu, koji je uređivao Ženski svet, da ga objavi, ne bi li se tako našao neko ko bi to pitanje pokrenuo. No, on ovo pismo nije objavio, jer je smatrao da poziv za osnivanje nacionalnog saveza žena koji bi usvojio program Međunarodnog ženskog saveza neće biti povoljno primJjen. I, nažalost, bio je u pravu.1 Početkom veka osnovana su još četiri ženska udruženja, od kojih su se dva izrazito bavila radom na nacionalnom planu. U Ženskom društvu je tek 1906. godi­ ne jedna nova generacija obrazovanih žena uspostavila prve lične kontakte sa predstavnicama Međunarodnog ženskog saveza i pokrenula pitanje udruživanja posto­ jećih ženskih organizacija u nacionalni savez, što je tada bila pretpostavka za učlanjivanje u međunarodne organizacije. Ali, više članica Ženskog društva prema toj ideji se odnosilo apatično - kako one najnaprednije, tako i one najzaostalije - nisu imale ni toliko, interesa da saznaju nešto više o tome šta bi taj savez radio. Druge su tu ideju žestoko napadale, a treće su smatrale daje ona preuranjena. Tek kada je najavljen dolazak u Beograd nemačke feministkinje Keti Širmaher, doktorke filo­ zofije, radi osnivanja ženskog saveza za pravo glasa, predstavnice humanitarnih Jelena Lazarević, Srpski narodni ženski savez i Međunarodni ženski savez, u: Domaćica, 1906, br. 12; Zapisnici sa scdnica S N Ž S , u: Domaćica, 1910, br. 1; Izvcštaji o radu, u: Domaćica, 1911, br. 12. �74 društava rešile su da, pre njenog dolaska, osnuju Srpski narodni ženski savez (SNŽS). Savez je osnovan 5/18. oktobra 1906. godine, i njega su činili: Beogradsko žensko društvo, Kragujevačko žensko društvo, Kolo srpskih sestara, Društvo Kneginja Ljubica, Srpsko-jevrejsko žensko društvo i Materinsko udruženje. Keti Širmaher je 22. oktobra/4. novembra 1906. na beogradskom Univerzitetu održala veoma za­ nimljivo predavanje, ali ona nijednu ženu nije pridobila za feminističke ideje. Sta­ rije žene te ideje nisu prihvatale, a mlađe je ona odbila svojim prepotentnim pona­ šanjem. Tek u direktnim razgovorima pridobila je nekoliko članica pojedinih dru­ štava i predložila im da u već usvojena pravila Srpskog narodnog ženskog saveza unesu zahtev za pravo glasa i da zatraže prijem u Međunarodnu alijansu za žensko pravo glasa. Rekla im je da su gotovo sve evropske zemlje osim Srbije članice Alijan­ se, pa je i SNŽS na brzinu, više iz nacionalnih nego ženskih razloga, odlučio da se u nju učlani. I zaista, taj nacionalni savez žena - kako kaže Delfa Ivanić, koja je na osnivačkoj skupštini izabrana za njegovu sekretaricu - niko nije želeo, nikom nije trebao, pa je tek posle dve godine, osim raspravljanja o pravilima, počeo ponešto da radi. „A cilj koji ih je rukovodio pri stvaranju jednog takvog udruženja, nije bila toli­ ko želja da se učini dobro srpskoj ženi i njenoj stvari, već želja da se koristi Srbiji.“ Prva predsednica Saveza, Savka Subotić uskoro je zbog bolesti dala ostav­ ku i nju je zamenila K atarina Milovuk. Zanimljiva su i druga razm atranja Delfe Ivanić. Kada se zalaže za žensko pravo glasa, ona ističe jedno mišljenje prilično rašireno među ženama. Žene, naime, smatraju daje veliki broj žena kulturniji od mnogih muškaraca, te da ni neprosvećene žene ne stoje kulturno niže od neprosvećenih muškaraca. I iz najmračnijih sredina žene imaju više srca i poštenja nego muškarci u toj istoj sredini, manje su naklonjene porocima. Dati ženama široka građanska prava, uključujući i pravo gla­ sa. manje je opasno po društvo nego činjenica da muškarci iz pojedinih sredina to pravo već uživaju. Ali, s druge strane, dati široka prava ženama značilo bi „živeti i dalje našim sićušnim i beznačajnim životom od danas do sutra". Delfa Ivanić insi­ stira na novoj sadržini rada SNŽS, i izlaže jedan širok feministički program koji je inspirisan programima Međunarodne alijanse za žensko pravo glasa i Međunaro­ dnog ženskog saveza. Osnovne ideje programa su: srpske žene treba obrazovati tako da postanu svesne sebe, da postanu individue - ličnosti - i da se izvuku iz mrtvila i čamotinje, da razvijaju osećaj odgovornosti i prema sebi i prema društvu. One se moraju organizovati tako da bi se, pored humanitarnog rada, mogle baviti i feminizmom i raditi na otkrivanju problema žena, naročito zaposlenih, uključujući i radnice, i da bi mogle raditi na širenju njihovih prava, na njihovom osvešćivanju i kulturnom uzdizanju.1 Odmah po osnivanju SNŽS je zatražio prijem u jednu od dve pomenute me­ đunarodne ženske organizacije. No, nije potpuno izvesno kojoj organizaciji je za­ htev za prijem podnet, jer se u zapisnicima, izveštajima i člancima stalno mešaju Međunarodni ženski savez i Međunarodna alijansa za žensko pravo glasa. Ipak, po izveštajima delegatkinja sa skupova ove dve organizacije i zapisnika sa skupština SNŽS, proizlazi d aje on svoj zahtev za prijem u članstvo prvo uputio Ahjansi, ali je procedura za prijem trajala nekoliko godina. Jer, SNŽS u svojim pravilima nije imao za cilj postizanje ženskog prava glasa, a Alijansa je tražila da se to unese u 1 Delfa Ivanić, O Srpskom narodnom ženskom savezu, u: Domaćica, 1912, br. 1. �75 pravila, jer je to prioritetni cilj svih njenih članica. Unošenje ženskog prava glasa u zadatke SNŽS nye prošlo bez otpora pojedinih ženskih društava, njegovih člani­ ca. Zagovornice učlanjenja u Alijansu kao glavni argument isticale su nacionalni interes srpskog naroda, jer bi članstvo u Alijansi bila mogućnost da se na jednoj međunarodnoj tribini izlože problemi srpskog naroda i njegove borbe za nacional­ no oslobođenje i ujedinjenje. Samo uz takvo obrazloženje, prihvaćeno je da se u pra­ vila SNŽS unese i zahtev za pravo glasa, ah kao drugostepeni zadatak. I Međuna­ rodna alijansa je, da bi izašla u susret zahtevima SNŽS, na svom Kongresu u Lon­ donu, maga 1909. godine, u svoja pravila unela odredbu da članovi Alijanse mogu biti i nacionalni ženski savezi, koji „zbog nacionalnih prilika imaju pravo ženskog glasa kao drugi zadatak*'. I tako, mada je i ranije prisustvovao njenim kongresi­ ma, tek nakon te odluke, SNŽS je formalno primljen u članstvo Alijanse. Do 1909. godine u Alijansu su primljene Italija, Švajcarska, Francuska, Belgija, Mađarska i Srbija, koje su osnovale nacionalne saveze, ali kongresima su prisustvovale i dele­ gatkinje ženskih društava iz drugih zemalja - iz Finske, Norveške, Danske, Islan­ da, Nemačke, Velike Britanije, Novog Zelanda, Rusije, Austrije. Na Kongresu Me­ đunarodne Alijanse za žensko pravo glasa u Londonu, 1909, delegatkinja SNŽS Ana Hristić govorila je o srpskoj ženi i o njenim pravima, a na kongresu u Stokholmu, 1911. godine, Draga Simić-Hultkvist govorila je o srpskoj ženi. Na kongresu Međunarodnog ženskog saveza koji je održan nešto ranije, takođe 1911, u Stokholmu, prvi put su prisutne delegatkinje SNŽS, Jelena Lozanić i Draga Simić. Jelena je govorila o nastavi u Srbiji i o ustanovama koje su osnovale žene. 3. Rad Srpskog narodnog ženskog saveza Od 1909. do 1912. godine Savez je održao nekoliko konferencija (sastanci na kojima učestvuje više predstavnica pojedinih društava, a mogu prisustvovati i druge zainteresovane članice) i nekoliko sednica uprave SNŽS - glavnih skupova. Prvoj konferenciji SNŽS, koja je održana 16/29. decembra 1909. godine, i kojoj su, pored predstavnica pojedinih ženskih društava, prisustvovale i predstav­ nice podružnica Ženskog društva i pododbora KSS iz unutrašnjosti i nekoliko zainteresovanih žena iz Beograda, žene su upoznate sa radom SNŽS, oko izmene pravi­ la, i učlanjenjem u međunarodne organizacije.1 Predlog Materinskog udruženja da SNŽS traži izmene Građanskog zakoni­ ka, u cilju da se žena u građanskim pravima izjednači sa muškarcem, da se iz zako­ na ukloni član 920, koji ponižava i vređa ženu, jer je izjednačava sa maloumnima i raspikućama, da se ženska deca izjednače u nasleđivanju, kao i da se vanbračna de­ ca izjednače sa bračnom - primljen je k znanju, ali po njemu tada njje postupJjeno.2 O pravu glasa počelo je sistematski da se piše na stranicama Domaćice, 1910. godine, i to u okviru opširnog izveštaja sa Međunarodnog kongresa za žensko pra­ vo glasa. Tada je Domaćica prvi put objavila da je Katarina Milovuk, direktorka Više ženske škole u penziji, 1897. godine, od Kasacionog suda zatražila tumačenje da se pod terminom „građanin** u izbornom zakonu, podrazumevaju i žene, i da LDomaćica, 1910, br. 1. 2 Isto. �76 je, 1902. godine, od Narodne skupštine tražila priznanje prava glasa za sebe i za zaposlene žene. No, njeni zahtevi su odbijeni - uspela je utoliko što se o ovom pro­ blemima uopšte, po prvi put javno raspravljalo. Od trideset i šest članova Senata, za njen predlog glasalo je njih dvanaest. Kako je sama ispričala, najednom skupu SNŽS, predsednik Kasacionog suda, Aleksandar Jovanović, njen predlog je komentarisao: „Po zakonu imate pravo, ah to nije običaj". Naglasila je daje u vreme pod­ nošenja zahteva nijedna ženska organizacija nije podržala.1 Drugom redovnom Glavnom skupu SNŽS, m arta 1911. godine - pored de­ legatkinja pojedinih ženskih društava članica SNŽS - prisustvovah su i pristalice ravnopravnosti žena Milan Jovanović-Batut, Đorđe Nikolić, Vukašin Petrović, mi­ nistar flnansija u penziji, kao i Berta Papenhajm, predstavnica jednog inostranog društva za zaštitu devojaka. Na skupu se raspravljalo o pravilima i programu rada Saveza. Osim unošenja u pravila odredbe o pravu glasa, dogovoreno je i da SNŽS sarađuje sa svim muškarcima koji se zalažu za žensko pravo glasa, da se upozna sa radom socijalistkinja, da organizuje predavanja o ženskom pravu glasa, da pri­ vuče studentkinje u Savez i da ih oslobodi plaćanja članarine. Jelena Spasić i Dra­ ga Ljočić obavestile su skup da socijalistkinje pripremaju peticiju kojom traže opšte pravo glasa, jednako i za muškarce i za žene. (Pravo glasa imali su samo oni mu­ škarci koji su plaćah porez iznad određene visine.) Predložile su da se SNŽS pridru­ ži socijalistkinjama i da članice Saveza potpišu peticiju socijaldemokratkinja, ih da njihov poslanik i u ime SNŽS-a podnese skupštini zahtev za opšte pravo glasa. Ovi predloži nisu prihvaćeni, ah je svakoj članici na volju ostavljeno da sama, ako to žeh, tu peticiju potpiše.2 Na ovom skupu najviše se raspravljalo o ciljevima SNŽS i zahtevu Alijanse da u pravila Saveza uđe zahtev za žensko pravo glasa. U diskusiji o pravu glasa iznošena su razhčita mišljenja. Smatralo se, između ostalog, da najpre treba rešiti mnoga druga pitanja - opismeniti žene, prvo im dati građanska, a tek onda politi­ čka prava. Ipak, konačno su usvojeni članovi 7 i 8, koji glase: „čl. 7. Savez stavlja sebi u zadatak na prvom mestu da radi na nacionalnom polju i na poboljšanju položaja žene u društvu i državi i na drugom mestu da radi na dobijanju ženskog prava glasa. čl. 8. Srpskom narodnom ženskom savezu biće zadatak i cilj da stupi u du­ hovnu zajednicu i sa srpskim ženskim ustanovama van granica Srbije“. Na Drugoj i Trećoj konferenciji Saveza, novembra 1910, raspravljalo se o položa­ ju zaposlenih žena, s tim što su Trećoj konferenciji prisustvovale i žene koje su zapo­ slene - učiteljice, lekarke, telegrafistkinje i telefonistkinje. Na tom prvom sastanku za­ poslenih žena, iako nedovoljno pripremljenom, čulo se dosta o njihovim problemima. 1 D om aćica, 1910, br. 2, str. 17; br. 4, str. 28-31; br. 5, str. 30-31; br. 6, str. 18-21; br. 7, str. 18-21; br. 8, str. 18-21; Isto, 1911, br. 10, str. 362-364. 2 Drugi redovni glavni skup Srpskog narodnog ženskog saveza 7/20. I I I 1911, u: Domaćica, 1911, br. 10. 4 Prema popisu stanovništva, 1900. godine u državnim i opštinskim ustanovama i službama zaposle­ ne su ukupno 2.124 žene. Najviše je učiteljica (904 prema 1.188 učitelja) i vaspitačica (29 - vaspitača nema); profesorice su dve a profesora je 355, lekarki i hirurškirua je 37 (229 lekarai hirurga), bolničar­ ki je 29 (309 bolničara), babica je 71, a glumica 69 (glumaca 91), pevačica je 23 (5 pevača). U PTT slu­ žbi je 57 žena (313 muškaraca). Ostale žene (1.058), zaposlene u državnim ustanovama i u opštinama, radile su na raznim pomoćnim nekvaliflkovanim poslovima. Posle 1900. godine povećao se broj učite­ ljica za oko 100. Javile su se i prve službenice u raznim drugim ustanovama: dve do tri u rečnom bro­ darstvu, državnim železnicama, nekim stručnim opštinskim službama i novčanim zavodima. �71 Istaknuto je da žene u Srbiji imaju pravo da se zapošljavaju, ali da pored tog prava mogu da „umru od gladi“, jer su im plate niske. Telegrafistkinje im^ju niže plate od njihovih kolega, nemaju prava na povišicu, telefonistkinje rade u smenama, a još su lošije plaćene od telegrafistkinja. Lekarke ne mogu biti postavljene na službu u srezu, u bolnicama su njihove plate mnogo niže od plata njihovih kole­ ga. A nemaju pravo na penziju i nisu zdravstveno osigurane, i to zbog toga što ne služe vojsku, što nije tačno, jer su u slučaju rata vojne obveznice jednako kao i lekari. Lekari i službenici na određenim poslovima u državnoj službi postavljaju se uka­ zom, imaju stalni posao, osigurani su u slučaju bolesti i imaju pravo na penziju, a žene na takvim istim poslovima postavljaju se običnim pretpisom (rešenjem) i te pogodnosti nemaju. Bilo je mišljenja da bi u svakom srezu trebalo postaviti makar jednu lekarku, jer se žene ustručavaju da odlaze na pregled kod muškaraca, a osim toga lekarke bi mnogo više učinile na prosvećivanju naroda. Bilo je i suprotnih mi­ šljenja - da to nije posao za žene, i istican je primer učiteljica koje su na selu ugro­ žene, izvrgnute spletkama i ogovaranjima. Treća konferencija je zaključila da u program SNŽS uđe zahtev: „za jedna­ ke kvalifikacije, sposobnosti, školovanje i jednak rad - izjednačenje žena sa muškar­ cima". Predlog da se održi konferencija svih radnica nije prihvaćen, jer je preovladalo mišljenje da su one nagrađene bolje od službenica, da iza njih stoje njihovi dru­ govi, pa su i u pogledu zahteva za poboljšanje svog položaja u boljoj situaciji. Srpski narodni ženski savez nije imao svoje glasilo, pa se povela i diskusi­ ja o tome da Domaćica postane zajedničko glasillo, što je naišlo na jak otpor. Radilo se zapravo o tome da se nije želela menjati sadržina rada beogradskog Ženskog dru­ štva, pa se insistiralo da Domaćica i dalje ostane njegov organ, namenjen isključivo domaćicama, koji povremeno može objavljivati i priloge koji se odnose na SNŽS. Ipak, više svezaka Domaćice je, uoči balkanskih ratova, postalo sadržajnije i zani­ mljivije. Očigledno pod uticajem međunarodnih organizacija, u program rada SNŽS, pored humanitarnih i prosvetarskih zadataka, unose se i drugi zadaci u vezi sa po­ ložajem žena, istina bojažljivo i redukovano na najopštije zahteve, što je i razumlji­ vo jer su oni za većinu članica potpuno nepoznati. Ipak, prvi koraci su učinjeni to je početak vezivanja SNŽS za ideje savremenog feminizma. Određeni uticaj na novu orijentaciju SNŽS imale su i one članice hum anitarnih društava koje su posećivale i skupove socijaldemokratkinja, koje su se ponovo organizovale 1910. godi­ ne, naročito u pogledu isticanja zahteva za pravo glasa i za poboljšanje položaja za­ poslenih žena. Rad SNŽS na novim koncepcijama nije bio dugog veka, pa se o rezultatima tog rada ne može prosuđivati. Bitno je, čini se, uočiti da su se u Srbiji početkom XX veka našle žene prijemčive za nove ideje i nova strujanja u evropskom femini­ stičkom građanskom pokretu, ali su istovremeno, osim retkih izuzetaka, pokaza­ le izvesnu odbojnost prema radničkom ženskom pokretu, koji se tada oformJjavao. Pored nacionalnog, prosvetarskog i humanitarnog rada, opredelile su se za rad na problemima žena intelektualnih i službeničkih zanimanja. A pravo glasa ostalo je, kako je i pravilima određeno, zaista drugorazredni zadatak. Balkanski i Prvi svetski rat vratio je ženska društva na početak: aktivno učestvovanje u ratnim naporima, i nakon ratova aktivno učešće u otklanjanju posledica rata. �ZANIMANJA I ZAPOSLENOST ŽENA POČETKOM XX VEKA 1. Zanim anja žena Prve industrijske radionice, osnivane u drugoj polovini XIX veka, kao i ra­ zvoj trgovine, uticale su i na promene položaja žena. Mada vrlo sporo, žene se zapo­ šljavaju izvan kuće i u zanimanja koja do tada nisu obavljale. Broj stanovnica i stanovnika u Srbiji znatno se uvećao krajem XEX i počet­ kom XX veka, uglavnom zbog pripajanja novih teritorija, a povećao se i broj stanov­ nica i stanovnika u gradovima, i on je 1900. godine iznosio 14,02% u odnosu na uku­ pan broj.1 I dalje je, osim u poljoprivredi, najviše žena u zanatskoj proizvodnji. Ali, ja­ vile su se i žene koje samostalno obavljaju pojedina zanimanja ili rade kao pomoć­ nice u zanatskim radnjama. Žene su ipak najbrojnije u zanimanjima koja predstav­ ljaju one poslove koje one i inače obavljaju u domaćinstvu - kao što su nadničarke, sluškinje, pralje, kuvarice i dojilje - i za koje nije potrebna nikakva kvalifikacija. Manje je žena u zanimanjima za koja se traži određena kvalifikacija - krojačice, švalje, pletilje i tkalje. U državnim i opštinskim službama zaposlene su 2.124 žene, prema 16.605 muškaraca. I među njima je najviše učiteljica - 904, prema 1.188 učitelja. Na sto muškaraca koji obavljaju razna zanimanja dolazi 6,8 žena, s tim što je u Beogradu taj procenat mnogo veći, i iznosi 28,7%. Statističar je, međutim, sma­ trao za shodno da, uz ovgg podatak, konstatuje: „ženske ne padaju na teret onima koji rade. Jer one rade sve domaće poslove koji nisu ušli u red zanimanja, pa je pro­ cenat žena koje rade mnogo veći od onoga koji je iskazan**.2 1 U Srbyi je 1900. godine bilo 1.281.278 muškaraca i 1.211.604 žene (ukupno 2.492.882). U gradovima je nastanjeno 200.285 muškaraca i 150.000 žena (ukupno 351.730, ili 14,02%). Ukupno je 1.508 žena preduzetnica, odnosno samostalnih radnica, prema 37.904 muškarca preduzimača. Najviše je pralja - 600 (u tom zanimanju muškaraca nema), zatim krojačica -4 1 9 (892 krojača), švafja -1 8 9 (2 muškar­ ca). Pletilja je 71 (585 muškaraca), tkalja je 51 (135 tkača). Žene vode 24 gostionice i 34 kafane, a muškarci ukupno 3.551. U svim zanatima bilo je ukupno 21.779 pomoćnika i pomoćnica, od toga 266 žena - najviše krojačica. U ostalim zanimanjima, žene su najbrojnije kao nadničarke 2.834 (12.979 nadničara), sluškinje - 880 (2.567 muškaraca slugu) i kuvarice - 564 (288 kuvara). Dojilja je 260, a 116 žena samostalno vodi trgovačku radnju (prema 8.737 muškaraca). U drugim slobodnim zanimanjima je 203 prostitutki i 183 žena koje obavljaju razne druge poslove. U državnoj upravi zaposlene su 2.124 žene (prema 16.605 muškaraca). - Popis stanovništva u Kraljevini Srbiji 31. decembra 1900. godine, Beograd 1905. 2 Isto. �79 Teško je pratiti kako je teklo zapošljavanje žena početom XX veka. Nekoli­ ko parcijalnih podataka govori da je broj žena zaposlenih u raznim zanimanjima koje su one samostalno obavljale rastao, doduše sporo, ali konstantno. Tako je ras­ tao i broj radnica u fabrikama, kao i broj žena u prosveti, zdravstvu, državnoj upra­ vi, raznim privatnim novčanim zavodima, na železnici, PTT-u i drugim ustanova­ ma. Tako je, na primer, 1910. godine u dve fabrike duvana bilo 700 žena, u tri knjigovezačko-kartonažne radionice 80 (sve u Beogradu), u fabrici municije 80, u fa­ brici oružja 70 (obe u Kragujevcu), a u dve beogradske fabrike šešira bilo je zaposle­ no 88 radnica. 2. Položaj žena u zanim anjim a Položgg žena u skoro svim zanimanjima bio je lošiji od položaja muškaraca, i imao je sve karakteristike položaja žena u zemljama ranog kapitalizma. Ženska radna snaga u Srbiji obrazovala se iz najsiromašnijih slojeva stanovništva, iz grad­ skih predgrađa ili obližnjih sela, gradske sirotinje, Romkinja, starica i dece. Ah ni položaj onih žena koje rade u zanatstvu nije bio mnogo bolji. Zanati su počeli da propadaju i sve su teže izdržavali konkurenciju fabričkih proizvoda. U zanatskim radnjama proizvodilo se po porudžbini za trgovce i fabrikante. Radilo se na akord (parče) ih na ajluk (za nisku mesečnu platu) kod svojih kuća, često sa sopstvenim materijalima, uz veoma niske nadoknade. Da bi nešto zaradile, žene su bile prinu­ đene da rade i po 18 sati dnevno, da u posao uključuju i ostale članove i članice po­ rodice, naročito decu. Radilo se u stanovima - zapravo skučenim nehigijenskim iz­ bama. To je naročito izraženo kod švalja, tkalja, prelja i ćilimarki. Na užarijama je situacija bila još gora. Sa užarima su radile zajedno i njihove žene i deca - u mrač­ nim, prašnjavim i vlažnim užarskim radionicama koje se zimi nisu grejale. Proizvo­ dili su od sopstvenog materijala koji su uzimali na kredit od trgovaca. Dnevna za­ rada za 12-15 časova rada čitave porodice kretala se uglavnom od 0,40 do 0,80 di­ nara. Nadnice su se u to vreme kretale od jedan do dva i po-tri dinara za najkvalifikovanije radnike. U fabrikama je prosečno radno vreme trajalo 9 do 13 časova, a nekada i vi­ še. Sve nadnice su mizerne, a nadnice žena su još za 20-30% niže od nadnica muška­ raca. Besprimerna eksploatacija uticala je i na lični i na porodični život radnika i radnica. Bolest, naročito tuberkuloza i druge zarazne bolesti, pothranjenost, pijančenje, kartanje, prostitucija, porast broja vanbračne dece i mrtvorođenčadi, kao i smanjenje životnog veka (25,19 - 1906, a 22,65 godina u 1906. godini) bile su nor­ malne posledice izrabljivanja i siromaštva.1 Prema jednoj anketi, na primer, u leskovačkim tekstilnim fabrikama, u ko­ jima je bio zaposlen veliki broj dece, od 41 zaposlene devojčice od osam do četrnaest godina starosti njih osam u dobi od jedanaeste do trinaeste godine bolovalo je od tuberkuloze, pet od škrofuloze, dvadeset njih bilo je bolešljivo, a osam slabunjavo. Njih trinaest radilo je u smenama. Samo sedam njih je pohađalo jedan ih dva razre­ da osnovne škole, dok ostale uopšte nisu išle u školu. U tim fabrikama radile su i l ^ a8^a Lapčević, Položaj radničke klase i sindikalni pokret u Srbiji, Beograd 1928, str. 71-73, 84, �80 tri starice od 78, 80 i 83 godine, bolesne, a jedna bez ruke koju je mašina odnela. Zarađivale su samo 0,80 dinara dnevno.1 Sluge i sluškinje, kao i nadničari i nadničarke, gotovo su u ropskom položa­ ju - propadnu i fizički i umno i moralno. Žene su još u detinjstvu izložene seksual­ nom nasilju gazda i njihovih sinova, što ih vodi u prostituciju. Sluge i sluškinje, nadničari i nadničarke uglavnom se ne evidentiraju. Bilo ih je na hiljade po grado­ vima i varošicama i selima. Oni su bili podvrgnuti samo policijskim propisima i če­ sto su proterivani kao skitnice.2 3. Učiteljice, nastavnice, lekarke Učiteljice školovane u Srbiji davala je jedino Viša ženska škola, od šezdese­ tih godina pa sve do pred krgj XIX veka, kada je deo njenih učenica izdvojen u Žen­ sku učiteljsku školu. Sve one su bile mlade devojke, u početku sa jedva navršenih petnaest, a kasnije sa sedamnaest-osamnaest godina. Po završetku školovanja većinom su postavljane u gradske i varoške škole, a manje u seoske. Po Zakonu o narodnim školama (1898) postavljane su u ženske osnovne škole. Samo izuzetno su postavljane i u muške škole - tamo gde nije bilo učitelja, ali su u tim školama mogle predavati samo u prva dva razreda. Učiteljice su mogle biti samo devojke ili one žene koje su udate za učitelje. One koje su pre donošenja tog zakona imale muževe drugog zanimanja, mogle su i dalje ostati u službi. Ali, ako bi iz bilo kojeg razloga prestale da budu učiteljice, nisu mogle pono­ vo biti primljene u tu službu. Ovaj zakonom uvedeni „celibat" za učiteljice i kasni­ je je, sve do 1941. godine, bio stalna pretnja ženama koje su izabrale učiteljski poziv. A po zakonu, već su u startu imale za 15-20% platu nižu od učitelja. Slična situacija bila je i sa devojkama koje su završile filozofski fakultet, u zemlji ih inostranstvu. One su, naravno sa nižom platom, na osnovu Zakona o us­ trojstvu gimnazija, postavljane običnim rešenjem m inistra u zvanje „klasne učiteljice“ ih „učiteljice jezika", iako su završile fakultet kao i njihove kolege koji su po­ stavljani za suplente, a po položenom profesorskom ispitu za profesore. Iako je zna­ la da svoj status neće promeniti, Kruna Aćimović, koja je završila filozofski fakul­ tet, na svoj zahtev položila je, 1894. godine, profesorski ispit. Naravno, nije postala profesorka - i dalje je ostala učiteljica jezika - ah, ispit je polagala da bi dokazala da ga i žena može položiti.3 Ženama koje su završile filozofski fakultet tek 1912. godine dato je pravo da polažu profesorski ispit. Po položenom ispitu mogle su biti postavljene za profesorke, ah samo u nižim razredima gimnazije. No, zbog ratova - balkanskih i Prvog svetskog rata - žene su ovo pravo reahzovale tek posle Prvog svetskog rata, i tek tada su mogle biti profesorke i predavati u svim razredima.4 Položaj lekarki - koje se sve više zapošljavaju - možemo pratiti kroz priču o Dragi Ljočić, prvoj lekarki iz Srbije. Po završetku studija i povratku iz Ciriha, 1 Isto, str. 122 i 123. z Isto, str. 295 i 296. '' Vasilija Kolaković, B osanka od Bijcljine, je d n a od prve dve fakultetski obrazovane žene Beograda i Srbije, u: Godišnjak grada Beograda, XXV, 1978. 4 Paulina Lebl-Albala, n. d. �81 ona nije mogla da dobije zaposlenje ni u jednoj zdravstvenoj ustanovi u Srbiji, a ni­ je joj bilo odobreno da se bavi privatnom lekarskom praksom. Izgovori za diskrimi­ naciju bili su različiti. Između ostalog, u jednom dokumentu kojim je odbijen njen zahtev za zaposlenje stoji da joj se ne može udovoljiti jer - žene ne služe vojsku. A da ironija bude veća, ona je iz srpsko-turskog rata, u kojem je učestvovala kao do­ brovoljna bolničarka, izašla sa činom potporučnika. Tek na intervenciju kraljice Natalije, pozvana je da pred posebnom komisijom polaže stručni ispit - koji je uspešno položila - i potom joj je odobreno otvaranje privatne lekarske prakse. Nešto kasnije primljena je na rad u bolnicu, ali samo kao lekarska pomoćnica. To zvanje dobila je običnim rešenjem ministra, a plata joj je bila niža od plata njenih kolega. Ni ona, ni lekarke koje su se posle nje zapošljavale nisu mogle bi­ ti postavljene ukazom vladara ili resornog ministra na mesta koja su garantovala stalnost, određenu platu, napredovanje u službi i penziju. Bez obzira na kojoj su dužnosti bile, običnim rešenjem ministra dobijale su zvanje niže od ,,ukaznih“ zva­ nja, koja su dobijala njihove kolege. Ministarstvo unutrašnjih dela, u čijoj je nadlež­ nosti bila zdravstvena služba, 1904. godine, postavilo je zahtev da se lekarke izjed­ nače salekarima, ah je Narodna skupština odbila taj predlog. Po završetku balkan­ skih ratova predloženo je, takođe, da zakon odredi da lekarima i lekarkama za jed­ nake dužnosti pripadaju i jednaka prava. No, tek po završetku Prvog svetskog rata ovaj princip je ozakonjen.1 Prva arhitektkinja, Jelisaveta Načić, po položenom državnom ispitu, zapo­ slena je 1902. u Beogradskoj opštini, jer je to bio deficitaran kadar. Zapažena je kao uspešna projektantkinja. Za vreme Prvog svetskog rata bila je u logoru, i po zavr­ šetku rata zbog udaje prestala je da se bavi svojom profesijom.2 Prvi zahtev da se ženama omogući zapošljavanje u PTT struci u Narodnoj skupštini bio je odbijen uz podsmeh i nipodaštavanje, ah je kasnije mogućnost da se tim zapošljavanjem dođe do jeftinije plaćenih službenica uticala da se, pred kr^j XIX veka, žene počnu zapošljavati u toj struci. Naravno, i one su znatno manje pla­ ćene od svojih kolega muškaraca. A naročito je bio nepovoljan položaj telefonistkinja koje su radile u smenama - njihova plata jedva im je omogućavala da prežive. Banke, novčani zavodi, državne železnice, državni monopol i druge javne ustanove, u kojima su se žene sve više zapošljavale, imale su striktne propise o pri­ jemu u službu, napredovanju i platama. Po tim propisima žene su, bez obzira na svoje kvalifikacije, primane samo kao manipulativne službenice, bile su prikraćene u pogledu napredovanja i manje plaćene od muškaraca na istim poslovima.1 Za kr^j XIX i početak XX veka karakteristično je da su žene u pojedinim zanimanjima individualno vodile bitku za promenu svog položaja i, eventualno, za promenu položaja žena u svojoj struci. Ženska društva, koja su se uglavnom bavi­ la humanitarnim radom, položaj žena uopšte nije zanimao. Tim pitanjem nije se bavilo ni beogradsko Žensko društvo. Pokušaji mlađih članica Društva da osavremene i prošire njegov rad i na probleme zaposlenih žena ostao je bezuspešan. Tek uoči balkanskih ratova, novoosnovani Srpski narodni ženski savez, pod utic^jem međunarodnih ženskih organizacija, na dnevni red postavio je pitanje položgja žena. ^ Šonja Bokun Đinić, n. d; Vera S. Gavrilović, n. d, str. 30. * Arh. Bogdan Nestorović, Graditelji Beograda, 1815-1915, u: Istorija Beograda, kuj. 2, Beograd 1974. ' Domaćica, 1911, br. 10. �82 Rad na poboljšanju položaja radnica, tek 1903. započele su socijalistkinje okupljene u Ženskom radničkom društvu Svest. 4. Prva ženska radnička organizacija - Svest Socijalistička stranka osnovana je u Srbiji 1903. godine, posle više pokušaja da, u odsustvu brojnije radničke klase, organizuje zanatlije. Druga generacija socijalistkinja javila se početkom XX veka u Beogradskom radničkom društvu, osnovanom 1900. Najistaknutija među njima bila je Bugarka Stojanka Dragneva Jovanović-Canka. Ona je, zajedno sa suprugom Kostom Jovanovićem, iz Ženeve, gde je studirala, došla u Beograd i nastavila studije na Velikoj školi. Učestvovala je u osnivanju Srpske socijaldemokratske stranke, i bila je, uz druge sekretare, sekretarica Osnivačkog kongresa stranke. Bila je takođe članica redakcije i saradnica Radničkih novina. U socijalističkoj štampi objavljivala je svo­ je radove o ženi u društvu, a objavila je i brošuru Žena i borba za njeno oslobođenje, što je u Srbiji prva i jedina brošura koju je napisala jedna žena u kojoj su izloženi socijalistički principi emancipacije žena. Pristup svim zanimanjima, jednaka plata za jednak rad, jednakost pred zakonom, jednako obrazovanje, žena „drugarica a ne robinja m užu4 - zahtevi su koji leže u osnovi ženskog pitanja, smatrala je ona. 1 Razvoj kapitalističkog načina proizvodnje u krajnjoj liniji doneće oslobođenje žene i oslobođenje celog čovečanstva. Njenoj generaciji pripada i Ljubica Ivošević-Dimitrova, prva žena proleter­ ska pesnikinja, inače krojačka radnica. Ona je bila vrlo aktivna u osnivanju sindi­ kalnih organizacija i u njihovom kulturno-prosvetnom radu. Udala se za bugar­ skog revolucionara Georgi Dimitrova, i sa njim otišla u Bugarsku. Nastavnica Više ženske škole, Nadežda Veljković bila je aktivna u Klubu učiteljica i učitelja. U svojoj knjizi Škola i njeni vaspitanici u današnjem društvu, kritikovala je školski sistem i nastavne planove i zalagala se da se ženska deca u školi pripremaju za učešće u javnom radu. K ristina Tutunović je prva socijalistki­ nja na selu.1 Na inicijativu Stojanke Jovanović-Canke, 10. avgusta 1903. godine, osno­ vano je Žensko radničko društvo, kasnije nazvano Svest. Prve akcije društva Svest bile su organizovarge zabava, da bi se došlo do novca. Poziv na saradnju koji je Društvu uputilo Kolo srpskih sestara, osnovano iste godine, nije prihvaćen, jer sa KSS kao „klasnim društvom4 radnice nisu želele * „nikakve zajednice4. 4 Na svom prvom velikom zboru u Beogradu, na kojem je prisustvovalo oko 400 radnica, 12. oktobra 1903. godine, Žensko radničko društvo donelo je rezolu­ ciju kojom je. postavilo svoje zahteve zakonodavnom telu, radi njihovog unošenja u Zakon o radnjama. Ta rezolucija je bez sumnje prvi program ženskog radničkog pokreta u Srbiji. Radnice su tražile: da se zabrani noćni rad žena i dece; da se osi­ 1 Dragiša Lapčević, n. d, str. 152-154; Dragoslav Ilić, n. d, str. 37-72; Stanka Dević-Ubavić, Srpska socijaldem okratska partija i ženski pokret u Srb iji 1903-1914, u: Tokovi revolucije I, Beograd 1967; Ubavka Vujošević, Učešće žena u radničkom pokretu Beograda 1903-1914, u: Godišnjak grada Beogra­ da, VII, 1960. �83 gura nedeljni odmor; da se zabrani upotreba ženskog i dečjeg rada na poslovima štetnim po zdravlje; da se zabrani rad dece u industriji i zanatima pre navršene dvanaeste godine; da se njihovo radno vreme ograniči na šest časova dnevno, s tim da obavezno pohađaju zanatsku školu; da se radno vreme ograniči na osam časova dnevno; da se za radnike i radnice uvede osiguranje u slučaju bolesti i smrti, a za odrasle radnice i u slučaju porođaja, s tim što bi imale pravo na odsustvo od najma­ nje šest nedelja pre i posle porođaja, za koje vreme se ne mogu otpustiti sa posla. Nadalje su zahtevale: da se ženske nadnice izjednače sa muškim; da se zavedu stro­ ge kazne za nemoralno ponašanje gospodara ili poduzetnika prema radnicama; da opština povede brigu o deci radnica dok su one na poslu; da se ustanovi inspektor koji će kontrolisati izvršenje zakona koji bi sve ove zahteve regulisao. Tražile su da njihovu rezoluciju radnički poslanik Mihailo Ilić podnese Narodnoj skupštini kao svoj predlog i uvod za uspostavljanje radničkog zakonodavstva u Srbiji.' Društvo je intervenisalo protiv diskriminacije radnica u fabrikama, poma­ galo štrajkače, ispitivalo položaj radnica u pojedinim fabrikama i radionicama, organizovalo tečajeve za nepismene, održavalo predavanja o ženskom pitanju. Organizovalo je i prvi štrajk žena u fabrici šešira u Beogradu, januara 1904. Imalo je 124 članice, i za kratko vreme svog delovanja ostvarilo je priličan uticaj na radnice.2 Glavni radnički savez je, 1904. godine, odlučio da sve radničke prosvetne organizacije prestanu sa samostalnim radom i da se uključe u sindikat. Ah, S v e s t je, i pored te odluke, nastavila da radi - sve do Cankine neizlečive bolesti, 1905. godine. 5. Sekretarijat žena socijaldemokrata Dimitrije Tucović, sekretar Srpske socijaldemokratske partije, učestvovao je, avgusta 1910. godine u Kopenhagenu, na kongresu Socijalističke internacionale i Međunarodnom kongresu žena socijaldemokrata. Neposredno po povratku, dao je inicijativu za organizovanje socijalistkinja, i već 12. septembra 1910. u Beogradu je osnovan Sekretarijat žena socijaldemokrata.3 Konstatujući da se sve žene - polovina čovečanstva - nalaze u moralnoj i materijalnoj bedi, istaknuti su principi za koje će se socijalna demokratija zalagati u borbi za emancipaciju žena. Za razliku od građanskog - buržoaskog ženskog po­ kreta, koji u zalaganju za jednako školovanje i pristup žena svim zanimanjima vidi suštinu ženskog pokreta, socijaldemokrati, pored energične podrške tim zahtevima, proširuju ih svojim zahtevima. Tako oni traže: izjednačenje žena u privatnom pravu i u političkim pravima, jer „privatna prava i, naročito politička jednakost žene, jeste jedina poluga za njeno intelektualno, moralno, svestrano uzdizanje iz mraka i bede u kom se nalazi“. A jedino radnička klasa ima interesa da taj „veličan Ovaj zbor žena prethodio je nizu zborova koji su se održavali u Srbiji 1904. godine i kasnije povodom izrade predloga Zakona o radnjama. Zakon je konačno donet 1910. godine, i u njemu su prihvaćeni svi zahtevi koji se odnose na zaštitu materinstva, a i druga rešenja sadržana u zakonu zasnovana su na savremenim, progresivnim principima. Ali položaj radnica bitnije se nije poboljšao, jer su poslo­ davci nalazili načina da ga izigr^u. - Dragiša Lapčević, n. d, str. 383— 411. ( Dragoslav Ilić, n. d; Ubavka Vujošević, u. d. ' Radničke novine, 1910, br. 110. �84 stveni zahtev“ i ostvari. Kapitalizam je već izjednačio radnika i radnicu, ali prole­ tarijat teži da ekonomskoj jednakosti, koja se u kapitalizmu svodi na eksploataci­ ju i bedu, na jednakost robova, doda jednakost i potpunu nezavisnost žene od mu­ škarca. Žene imaju najviše uslova, interesa i mogućnosti da, uporedo sa muškarci­ ma koji se bore za ukidanje režima ekonomskog ropstva, kapitalizma, i za ostvare­ nje socijalizma - izvojuju i svoje oslobođenje. Već početkom oktobra 1910, Socijaldemokratska partija povela je borbu za što veće učešće na opštinskim izborima, zahtevajući istovremeno izmenu izbornog sistema i opšte, neposredno, tajno i jednako pravo glasa za sve žene, i za muškarce koji ga do tada nisu imali, tj. za 500.000 žena i 50.000 muškaraca. Kao istorijski događgj Radničke novine su ocenile „pojavu žena na poprištu borbe“, na dan izbora u Beogradu. Toga dana oko 150 žena išlo je od birališta do birališta, ističući pred biračkim odborima svoje proteste i zahteve. Na mnogim bi­ račkim mestima žene su verbalno napadane, a na jednom i fizički. U novembru 1911. godine, poslanik Socijaldemokratske stranke Triša Kaclerović podneo je pre­ dlog Narodnoj skupštini da se Ustavom uspostavi opšte, jednako, neposredno i tggno pravo glasa za sve građane i građanke. Sekretarijat je izdavao svoj list Jednakost, koji je sa prekidima izlazio do početka Prvog svetskog rata, kada je i Sekretarijat žena socijaldemokrata prestao sa radom. �ŽENSKA ŠTAMPA 1. Prvi ženski časopis u Srbiji - „Vospitatel ženskiiu Matija Ban, vaspitač dece kneza Aleksandra Karađorđevića, 1847. godine, pokrenuo je prvi ženski časopis u Srbiji - Vospitatel ženskii, koji je posvećen „kras­ nom polu juž nosio venskih naroda". Koliko je poznato, izašle su tri sveske ovog ča­ sopisa. Namera izdavača je bila da utiče na prosvećivanje srpskih žena i na podiza­ nje njihove kulture, kako bi se one osposobile za učestvovanje u javnom životu i postale dobre majke i vaspitačice. Osim samog Bana, u časopisu su sarađivali knji­ ževnici Milan Milićević i Milorad Šapčanin. Časopis je bio raznovrstan - sadržavao je originalne i prevedene književne priloge, pouke iz medicine, tekstove o vaspitanju i savremenoj nezi dece i protiv zastarelili običaja, o vođenju domaćinstva, o eti­ ci, zatim crtice iz prirodnih nauka, iz nacionalne, slovenske i opšte istorije, iz geo­ grafije i društvenih nauka, kao i vesti o akcijama žena u svetu. Tu su se mogle naći i informacije o uređenju sveta i o položaju žene u slovenskim zemljama. Kritički je prikazan položaj žena u Rusiji i mnoštvo zastarelih običaja, što se pripisivalo nasleđu mongolsko-turskog podjarmljivanja. U časopisu se kritikovalo pomodarstvo, kinđurenje, neukus; autori su pokušavah da ustanove neki model „domaće društve­ nosti", i u tom cilju su davali preporuke kako žena treba da se ponaša u kući i u društvu. Povodom dogovora Srpkinja iz Novog Sada, Zagreba i Karlovca da organi­ zuju lutriju u korist siromašne dece, u poglavlju Dve reći o Srpkinjama, Ban piše: „Iz kruga domaćnosti već su (žene) počele prelaziti u krug građanstva - tj. osim što se brinu za sve domaće poslove, brinuti su se počele i za poslove javne, za napre­ dak svoje domovine, a blago narodu svakom gde je ženski pol uopšte duhom građan­ stva i rodoljublja oduševljen". I dalje: „Taj duh bi se nggpreče imao probuditi u srećnim žiteljkama kneževine srpske. Vreme je već da i one počnu izlaziti na pozorište javuosti, ali za to treba najpre da se prosvetle. Dakle, prvi korak koji bi sada imale da učine bio bi taj: probuditi supruge sviju bogatih građana, odličnih opštinara, da se toplo zauzmu kod svojih muževa i nagovore ih da se osnuje u svakoj varoši po jedna ženska škola. Ako se to negde dogodi molim javite da bi imena gospođa obja­ vili u ovoj knjizi na znanje svom jugoslovenskom svetu". Još jedan zapis pobuđuje interesovanje. To je informacija o pronalasku sred­ stva za sprečavanje oplođenja (trudnoće). Konstatujući da su ta sredstva Evropi donela razvrat, pisac se protivi i turskom običaju da žena živi u haremu, ah i bez­ graničnoj slobodi, protivnoj običajima. Predlaže neki srednji put - da se jedan pol ue deh od drugog, ah i neku vrstu obazrivosti u odnosima među polovima, uz pou­ ke kako se valja ponašati u međusobnom ophođenju. Pritom upozorava da bi valja­ �86 lo obnoviti Dušanov zakonik - koji su poštovali i Turci - koji nalaže da ni kn ne sme ući u tuđu kuću kad domaćina nema u kući. Preporučuje domaće sastanka prijate­ lja, na kojima bi učestvovalo više osoba različitog pola i javne skupove na koje treba da dolaze i žene. Ideje koje je Ban zastupao o ženama bile su za tadašnje srpsko društvo vrlo revolucionarne. Osim toga, časopis je štampan na narodnom jeziku, pa se pretpostavlja d aje stoga bilo zabranjeno njegovo izlaženje.1 2. „Dom aćica“ i druga ženska štam pa do Prvog svetskog rata Žensko društvo. 1879. godine, pokrenulo je list Domaćica. List je u početku izlazio u 1.000 primeraka, a krgjem veka dostigao je tiraž od 1.500 primeraka. Sebe je smatrao naslednikom Vospitatela. U listu je sarađivao Matija Ban, zatim književ­ nici Milan Milićević. Milorad Šapčanin, Čeda Mijatović, slikarka Poleksija Todorović. svi bivši saradnici i saradnice Vospitatela. Namena Domaćice bila je da podiže opšte obrazovanje žena, da objašnjava dužnosti žene u kući i porodici, da dgje savete kako se upravlja domaćinstvom, da donosi recepte za spremanje ukusnijih i jefti­ nijih jela, da daje savete o ženskoj privredi, o tome kako uložiti svoja sredstva, da obaveštava o radu ženskih društava i donosi vesti iz drugih zemalja, da piše o svemu što bi moglo uticati na blagostanje porodice i unapređenje položaja žene, ali ne ta­ ko da „otvara borbu za do sada previđena prava žena, nego da osvetljava dužnosti žene u kući i u porodici4. List će širiti obrazovanje, ispravljati istorijske nepravde * prema ženi i uegovati kult majke - učiteljice i vaspitačice. A posebno će negovati i podsticati junaštvo.2 Gotovo iz broja u broj, u Domaćici su objavljivani zapisnici sa sednica Ženskog društva, ili izveštaji njegovih podružnica, izveštaji o radu Ženske radeničke škole i Pazara, a kasnije i Đačke trpeze i Doma starica. U ostalim napisima, kao i u književnim prilozima, sve do početka XX veka, Domaćica se držala okvira koji joj je na početku izlaženja određen. Idealni lik žene koji je list propovedao je obrazovana i odana supruga i životna saputnica, potpora i uteha mužu, prijatelj i savetnik, prosvećena. rodoljubiva mggka-vaspitačica i bri­ žna domaćica. Čak i kada piše o učenicama Više ženske škole ne izlazi iz tog okvi­ ra. Ne zanima se za devojke koje po završetku te škole u petnaestoj ili šesnaestoj godini postaju učiteljice; piše o onim učenicama koje ostaju kod kuće u - „kućnoj školi**. Uči ih da mogu proširiti svoje znanje dobrim knjigama i bez učitejja i da slo­ bodno vreme mogu da ispune i ručnim radom, jer im izlazak u društvo još ne priliči. Po navršet.ku sedamnaeste godine majkama je dužnost da ih upoznaju sa ekono­ mikom i organizacijom domaćinstva, da ih vaspitagu za brak, učeći ih daje njiho­ va dužnost „da se povinuju svome mužu“, one u porodici imaju važno mesto uz muža i ne mogu biti samo „tegleća stoka“.a O emancipaciji žena Domaćica prvi put piše tek u trećoj godini svog izlaže­ nja; zalaže se za to da žena bude obrazovana saputnica mužu i „dobar vaspitač deci . A o društvenoj i političkoj ravnopravnosti suzdržano piše u članku Položaj žene u ' Vospitatel žc.nskii, sv. 1, 2 i 3,1847; Srećko Ćunković, n. d. ' Domaćica, 1879, br. 1, str. 1 i 2. * Isto. �87 društvu, koji se zalaže za punu ravnopravnost žena i muškaraca. Društvenim i po­ litičkim radom žena treba da se bavi - ali samo pošto završi sve obaveze mggke i domaćice. Autor smatra da je javno mišljenje priznalo ženi skoro sva prava, daje na njoj da ta prava sačuva, proširujući svoje obrazovanje, i da se više zainteresuje za kulturu i nauku. Na taj način ona bi održala svoj položaj i otklonila predrasude i prepreke koje u intelektualnom pogledu dele ženu od muškarca.1 Tek 1894. godine - kada je otišla u penziju - Katarina Milovuk objavila je dva opširnija članka o obrazovanju žena u pojedinim evropskim zemljama.2 Kada je reč o feminizmu, beogradskoj duhovnoj ženskoj eliti - u kojoj ima zagovornica feminizma - anonimni autor preporučuje suzdržanost i opominje je da ne podlegne zapadnim uticajima. Kritikuje sifražetkinje i njihove metode borbe, a zagovara umereniji feminizam, koji zagovara akcije za školovanje žena i osniva­ nje ženskih društava. Predlaže da se uvede nagrađivanje domaćica, jer bi to otklo­ nilo potrebu da žena radi van kuće, a kod muža bi razvilo veru u ženinu vrednost. Pažnju privlači i članak dr Vojislava Bakića, pedagoga i profesora Velike ško­ le. U tradicijama Ujedinjene omladine, on ženskim društvima sugeriše da - uz svoj humanitarni, kulturni i prosvetni rad, koji on uvažava i svesrdno podržava - uče Srpkinje kako da vaspitavggu svoju decu, u duhu rodoljublja. Odmalena deci treba uhvati srpske vrline, srpski karakter, srpsku istoriju, učiti ih da vole svoj narod i svoju otadžbinu. Rodoljubive žene čuvaju čast srpske porodice, hrabre svoje muže­ ve da otadžbinu junački brane, da im na frontu pomažu donoseći im hranu i negujući ranjenike. U dužnosti obrazovane srpske žene spada i organizovanje dobrovolj­ nog rada po bolnicama. A St. S. Ilić sm atra da ženu treba vaspitavati tako da ne bude površna, već religiozna. Jer na njoj je i zadatak da budi religioznu svest.3 Tu i tamo mogu se naći vesti o aktivnosti žena u drugim zemljama. Kako su nalagali ondašnji propisi o štampi, urednici Domaćice su morah biti muškarci. Literarni odbor, koji je obrazovan radi pomaganja u uređivanju lista, nije se mnogo bavio njegovom fizionomijom. Mlađe članice Ženskog društva, neza­ dovoljne sadržinom hsta, 1907. godine, nametnule su diskusiju o uređivačkoj poli­ tici. Tražile su da Domaćicu uređuje literarni odbor, što znači da bi muškarac samo formalno ostao urednik. Smatrale su da muškarce ne interesuju ženski problemi, pa svoj posao obavJjaju bez volje, iako priznaju daje bilo i raznih smetnji „sa strane“, koje su uticale na sadržinu hsta. Drugo mišljenje bilo je da list treba da služi opštem i ličnom obrazovanju žena u humanitarnom pravcu i da ostane namenjen isključi­ vo domaćicama. Pod uticajem mlađih snaga u Ženskom društvu i u literarnom odboru, sadr­ žaj Domaćice postajao je raznovrsniji i bogatiji. U njoj je bilo sve više književnih priloga, originalnih (Milka Grgurova, Jela Spasić, J. Šafarikova, Isidora Sekulić, Slavka Kuzmanović, i dr) i prevedenih (Čehov, Žorž Sand, Gi de Mopasan, i dr). Mnogi tekstovi govore o problemima položaja žene, o vaspitanju, o dostignućima žena u svetu. Usmerenja u ovim napisima su razna: od krajnje konzervativnih do građanski vrlo progresivnih, ah direktne polemike nema. Na rad Ženskog društva, pa time i na sadržinu Domaćice, od izvesnog uticaja bilo je povezivanje Srpskog Isto, O emancipaciji ženskinja, 1881, br. 8; Isto, Ranko Petrović, Položaj žene u društvu, 1884, br. 1. 2 Isto, 1894, br. 7 i 8. * Isto, 1910, br. 6. �88 narodnog ženskog saveza sa međunarodnim ženskim organizacijama. List je dono­ sio više priloga o problemima žena. Izlazio je i između dva svetska rata, ali bez ne­ kog posebnog značaja za ženski pokret - okrenut je isključivo domaćinstvu. Ženski svet je izlazio u Novom Sadu, od 1886. do 1911, kao glasilo Zadruge Srpkinja Novosatkinja. Uređivao ga je Arkadije Varađanin, direktor novosadske Više ženske škole ijedan od osnivača Zadruge. List je objavljivao pripovetke, članke o ženama, članke iz oblasti pedagogije, etike, raznih oblasti nauke, pouke o nezi dece i domaćinstvu, vesti o aktivnosti ženskih zadruga (udruženja), kao i vesti iz društvenog života u Vojvodini. Publikovao je i nekoliko predavanja poznate javne radnice i predsednice Zadruge Srpkinja Novosatkinja - Savke Subotić. Žena je časopis koji je takođe izlazio u Novom Sadu, od 1911. do 1921. godi­ ne. Izdavala gaje i uređivala Milica Jaše Tomića; u časopisu su sarađivale većinom žene. U nastavcima je doneo istorijat ženskog pokreta u Evropi pojedinačno po ze­ mljama prema knjizi Zorke Janković, izdate 1911. godine. Objavljivao je podatke o školovanju ženske omladine i o aktivnostima ženskih društava u Srbiji i Vojvodi­ ni. Iznosila je malobrojne sačuvane podatke o srednjovekovnim srpskim vladarka­ ma, kao i o savremenim kneginjama, ukoliko su se odnosili na podršku ženama. Jednakost, organ žena socijaldemokratkinja, izlazio je sa prekidima od okto­ bra 1910. do 1914. godine. Donosio je napise o položggu radnica, načelne članke o ekonomskoj, političkoj i društvenoj ravnopravnosti žena, kao i vesti o aktivnosti­ ma radnica. Između 1871. i 1914. godine, tridesetak žena bavilo se prevođenjem književ­ nih dela, najviše ruskih i francuskih. Nastavnice Više ženske škole napisale su ne­ koliko udžbenika iz predm eta koje su predavale. Takođe, pet žena je priredilo ne­ koliko prigodnih izdanja pesama. Jelica Belović-Bernadžikovska priredila je, 1913. godine, publikaciju Srpkinja, koja sadrži oko pedeset biografija istaknutijih žena iz Vojvodine i Srbije. Ona se bavila i etnografijom, posebno proučavanjem ženskog ručnog rada. Između ostalih radova napisala je originalnu opširnu monografiju Srp­ ski narodni vez i tekstilna ornamentika (1907). O ženskom pitanju i radu žena u raznim listovima i u posebnim izdanjima najviše su pisale Milica Ninković, Savka Subotić, Milica Tomić, Zorka Janković, Jelena Lazarević, Kosara Cvetković i Delfa Ivanić. Sa svojim raspravam a u oblasti vaspitanja i školstva javile su se Nadežda Veljković, Marija Golemović i Darinka Bulja-Kosić, koja je pisala i pripovetke. Pri­ povetke je pisala i Milka Grgurova. Jelena Dimitrijević se sm atra najplodnijom i originalnom književnicom u tom vremenu. Pisala je pesme, pripovetke i putopise. Napisala je i roman Nova. Do 1913. godine u književnosti su se, između ostalih, sa svojim prvim delima javile Danica Marković, Isidora Sekulić i Milica Janković. Mi­ leva Alimpić je napisala biografiju svoga muža, generala Ranka Ahmpića, u kojoj je dala iscrpan, zanimljiv opis događaja i političkih previranja od abdikacije kneza Miloša do pred kraj XIX veka, kao i lične sudbine mnogih učesnika u tim događaji­ ma.1 1 Bibliografija knjiga ženskih pisaca u Jugoslaviji, Beograd-Ljubljana-Zagreb, 1935. �ŽENE U RATOVIMA Redovni rad svih ženskih društava prestao je početkom balkanskih i za vreme Prvog svetskog rata. Po već ustaljenoj tradiciji, sa beogradskim Ženskim dru­ štvom i Kolom srpskih sestara ih samostalno, sva ženska društva uključuju se u ratne napore zemlje. U vreme balkanskih i Prvog svetskog rata za žene su se kao nacionalni za­ daci iskristalisali - mobilisanje žena u vojsku milosrđa koja deluje u pozadini, odr­ žavanje kuće i porodice, čuvanje imovine, obrađivanje imanja, pomaganje frontu u novcu i stvarima, pomaganje u lečenju ranjenika i bolesnika, pomaganje izbeglica, interniraca i zarobljenika. Neizmerljiv je rad koji su žene same obavile brinući i održavajući svoju porodicu tokom nekoliko godina ratovanja. Do balkanskih ratova osposobljeno je oko 1.500 dobrovoljnih bolničarki; one su sa 25 lekarki stavljene na raspolaganje M inistarstvu vojnom. Osim njih na dobrovoljni rad u bolnice stupio je veći broj žena i devojaka iz svih društvenih sloje­ va. One su u bolnicama kao bolničarke zamenjivale bolničare koji su odlazili na ra­ tišta. One koje nisu osposobljene za bolničarke radile su u bolničkim kuhinjama i perionicama, održavale čistoću u bolničkim sobama i bolničkom krugu, radile u magacinima i zamenjivale vojnike gde god je to bilo moguće. Beogradsko Žensko društvo u vreme Prvog balkanskog rata osnovalo je u Beogradu rezervnu bolnicu, kroz koju je za deset meseci prošlo više od 2.500, a kroz bolnicu koju je osnovalo Kolo srpskih sestara preko 1.000 ranjenika. KSS osnivalo je ih pomagalo bolnice u unutrašnjosti - u Nišu, Šapcu, Kragujevcu, Skoplju i Prištini, na primer. Uoči Prvog svetskog rata u Srbiji su 33 žene - uglavnom mlade - po zani­ manju bile lekarke. U ratu su sve one, kao i lekari, bile podređene Ministarstvu vojnom, i ono ih je rasporedilo uglavnom u rezervne vojne bolnice u pozadini. To su bile civilne bolnice u sreskim i okružnim mestima i u Beogradu koje su stavlje­ ne na raspolaganje vojnom sanitetu. U manjim bolnicama obično su žene bile upravnice, istovremeno često i jedine lekarke. U vrlo teškim uslovima (nedostatak lekova, sanitetske opreme i materijala, nedovoljno osoblja? i si) lečile su ranjenike, kao i civile u gradu i okohni, a uz to su se borile protiv epidemija kolere i pegavog tihi sa, i organizovale improvizovana bolnička odeljenja u školama, kafanama, ma­ gacinima i privatnim kućama. Pred nadiranjem okupatora povlačile su sa bolnica­ ma i vojskom. Više njih je obolelo od tifusa, a od tifusa i drugih oboljenja umrle su dr Draginja Babić, dr Jelena Popadić, dr Zorka Popović-Brkić, dr Darinka Banko- �90 vić-Maletić, kao i strankinje dr Eva Mitnička, dr Selma Eliasberg, dr Elizabet Ros i dr Elzi Inglis.1 Dobrovoljne bolničarke su radile u ratnim i rezervnim bolnicama, povlačile se zajedno sa vojskom, pa su tako predsednica KSS Ljubica Luković i potpredsednica, slikarka Nadežda Petrović, i članica uprave Kasija Miletić, umrle od tifusa, negujući obolele vojnike, a Jelena Hristić je poginula na frontu, zbrinjavajući ra­ njenike. U ovaj rad uključilo se i Jevrejsko žensko društvo i njegove članice, među kojima se ističe Natalija Munk. Osim u bolnicama, žene su dobrovoljno radile u mnogim radionicama u Beogradu i u unutrašnjosti, u kojima se izrađivalo rublje za vojnike. Sve ženske zanatske škole pretvorene su u radionice; u njima su uz učenice radile i druge žene i devojke, sve dok nisu bile prinuđene da se povuku pred okupatorom. Za vreme balkanskih ratova u zgradama Doma učenica bile su smeštene misije Crvenog k rsta raznih zemalja, a za vreme Prvog svetskog rata, upravitelji­ ca Doma, Darinka Nikolić, evakuisala je učenice u Skoplje, jer je prilikom bombardovanja Beograda Dom bio oštećen. Bugari su Dom rasturili, upraviteljicu uhapsili, i ona se po puštanju iz zatvora vratila u Beograd. U Domu je zatekla aus­ trijsku bolnicu. Posle rata Društvo je, uz izuzetno zalaganje Darinke Nikolić, Dom obnovilo.2 Na okupiranim teritorijam a žene su zamenile muškarce, održavale porodi­ cu, obrađivale zemlju. Bile su izložene teroru; mnogo žena i devojaka je ubijeno, naročito posle Topličkog ustanka, kada je veći broj žena osuđen na smrt, a veliki broj je interniran u logore, od kojih je najpoznatiji Nežider.3 U jedinicama srpske vojske bilo je nekoliko žena, među njima je najpoznatija M ilunka Savić. LVera S. Gavrilović, n. d, str. 23-49. Srbija je na početku rata imala svega 450 lekara i lekarki. Iz inostranstva je stiglo oko 200 lekara i lekarki i oko 500 školovanih sestara. Najveća pomoć stigla je iz Engleske, a naročito iz Škotske od D ruštva škotskih žena. Lekarke i dobrovoljne bolničarke posredstvom ovog društva prve su stigle u Srbiju sa sanitetskim materijalom. Kasnije su u Srbiju dopremale kompletne Bolnice škotskih žena sa potrebnim osobljem. - Isto, str. 31, 32, 35, 42-45. 1 Jelena Lazarević, n. d. 1 1 Masovni ustanak odigrao se u februaru i martu 1917. godine na jugu i, delimično, na istoku Srbije, protiv bugarske okupacione sile, a kao odgovor na njeno naređenje o regrutaciji srpskog muškog sta­ novništva za bugarsku vojsku. U akcijama odmazde koju je potpomogla i austrijska vojska ubijeno je oko 20.000 muškaraca, žena i dece i spaljeno na desetine sela sa oko 50.000 kuća. �KRATAK OSVRT NA POLOŽAJ ŽENA U ZEMLJAMA KOJE SU 1918. GODINE UŠLE U SASTAV KRALJEVINE SRBA, HRVATA I SLOVENACA 1. Bosna i Hercegovina Zemlje koje su 1918. godine ušle u sastav Kraljevine Srba, Hrvata i Slove­ naca ranije su pripadale državama koje su imale različitu kulturu i različit društveno-politički i državni poredak. Sve to je uslovilo i uočljive razlike i osobenosti u po­ ložaju žena. Položaj u braku, školovanje, stanje u raznim zanimanjima i zapošlja­ vanju - elementi su koji u najkraćim crtama daju sliku o položaju žena u svakoj zemlji posebno, u XIX i početkom XX veka. Srednjovekovna bosanska država pokorena je 1463. godine i pripojena Tur­ skoj Carevini. Na osnovu odluka Berlinskog kongresa, 1878. godine Bosnu i Herce­ govinu je okupirala Austro-Ugarska, a 1908. Austrija je prisajedinila svom carstvu. Austro-Ugarska u okupiranoj zemlji nije menjala nasleđene turske feudalne odno­ se, više nego što je bilo nužno za uspostavljanje i razvoj kapitalizma, čiji je nosilac u Bosni i Hercegovini bio strani kapital. Nepoljoprivredno stanovništvo čini svega 13,4%, što ukazuje da se Bosna i Hercegovina veoma sporo ekonomski i kulturno razvijala. Sve do 1878. godine bilo je veoma malo škola. One su bile privatne, osniva­ ne su na konfesionalnoj osnovi i u njima se školovao neznatan broj učenica. Prvu žensku osnovnu školu u BiH osnovala je, 1857/58. godine, Štaka Skenderova u Sa­ rajevu. Turska uprava je ovu školu izdašno pomagala, a pohađale su je učenice svih veroispovesti. Siromašne učenice stanovale su u internatu koji je otvoren pored škole, i u njemu su imale besplatan stan, hranu i odeću. Nešto kasnije, 1866. godi­ ne, Engleskinja mis Adelina Irbi, zajedno sa Mjuir Mekenzi, osnovala je još jednu žensku osnovnu školu sa internatom. Bojeći se protestantskog uticaja, franjevci su, 1871. godine, iz Zagreba doveli milosrdne sestre koje su formirale osnovne žen­ ske škole po ženskim samostanima. Muslimanske konfesionalne škole - mektebe - mogle su pohađati i učenice. U tim školama čitao se Kuran i druge verske knjige na turskom i srpskom jeziku, koje su učenice učile napamet. Po okupaciji Bosne i Hercegovine, austrougarska vlast postepeno je otvara­ la „narodne osnovne škole". Školske 1912/13. godine radila je ukupno 331 državna �92 škola -116 pravoslavnih, 28 katoličkih i dve evangelističke, i njih je pohađalo 26,75% dece dorasle za školu. Učiteljice koje su bile potrebne za nastavu u ženskim osnovnim školama obrazovale su se u posebnom odeljenju mis Irbinog zavoda, od 1884. godine u pri­ vatnoj učiteljskoj školi pri zavodu Sv. Josipa, a od 1911. godine, i kasnije, u držav­ noj ženskoj učiteljskoj školi u Sarajevu. Više ženske škole osnovane su u Sarajevu (jedna srpska i jedna musliman­ ska) i Mostaru (1893), Banjaluci (1898) i Derventi (1917). Takođe, otvoreno je i de­ vet katoličkih zavoda za devojke. U svim ovim školama bilo je malo ženske dece - uglavnom gradske - pa je 1910. u Bosni i Hercegovini od ukupno 88,05% nepismenih stanovnika i stanovni­ ca, bilo 83,86% nepismenih Hrvatica, 95% Srpkinja i 99,68% Muslimanki. Krajem XIX veka zaposlenost u BiH se postepeno povećava. Žene su najčeš­ će zaposlene u fabrikama duvana i otkupnim duvanskim stanicama; 1881. u njima radi 177 žena i 104 muškarca, a 1904.1.736 žena i 813 muškaraca. Žene svih veroispovesti u većem broju takođe su zaposlene i u tkaonicama čilima, a među radni­ cama su čak i devojčice od sedam do deset godina. Radno vreme je od 14-18 časova dnevno, a nadnice su vrlo niske. Da bi poboljšale svoj položaj, 1905. godine radnice fabrike čilima u Sarajevu organizovale su štrajk. Podržane su od radnika, i to je bio uvod u generalni radnički štrajk 1906. godine, u kojem su žene uzele veoma vidno učešće. Radnice su organizovane u sindikate, a u Socijaldemokratskoj parti­ ji, 1912, od ukupnog članstva - 2.445 - bilo je 135 žena. 1914. godine žene su prvi put proslavile 8. m art, i na javnim zborovima u Sarajevu tražile puno ekonomsko i političko oslobođenje žena. Zboru je pozdravni telegram u ime međunarodne or­ ganizacije žena socijaldemokratkinja uputila Klara Cetkin. Beogradski ženski list Jednakost čitao se i među radnicama Bosne i Hercegovine.1 Za zaključenje i razvod braka važili su crkveni propisi po kojima je žena potpuno potčinjena mužu. Katolička crkva ne dozvoljava razvod braka, već samo „rastavu od stola i postelje'4 U pravoslavnoj crkvi samo pod određenim uslovima . brak se mogao razvesti, ali takođe veoma teško. Po seryatskom pravu, koji je važio za musliman(k)e, sva vlast u braku pripadala je mužu, i supruga je bila dužna da mu se u svemu pokorava; za neposlušnost muž je imao pravo da kazni ženu čak i telesnom kaznom. Muškarac je mogao imati četiri žene otjjednom, a brak se mogao razvesti jednostavno - otpustom, odnosno otkazom bračne zajednice. Muslimanka se smela udati samo za muslimana, dok se muškarac mogao venčati sa ženom dru­ ge vere. Žene su živele u posebnim odajama, strogo čuvanim čak i od pogleda suseda. Ako bi se sa susedovog prozora mogle videti prostorije u kojima se zadržavaju muslimanke, on je bio dužan da taj prozor zazida ili zakuje daskom. A ako je sa vo­ ćke mogao videti muslimanke bio je dužan da unapred javi kada će se na voćku pe­ njati kako bi se one mogle sakriti.2 Ženska društva su se osnivala na nacionalnoj osnovi i imala su izrazito na­ cionalnu, a često i versku orijentaciju. Srpkinje su organizovale društva pod ime­ nom „zadruge4. Prvo takvo društvo osnovano je u Sarajevu 1887. godine - Kraj4 1Borbeni p u t žena Jugoslavije, Beograd 1972, str. 42; Jovanka Kecman, Žene Jugoslavije u radničkom pokretu i ženskim organizacijama 1918-1941, Beograd 1978, str. 15. %Dr Saša Đuranović-Janda, Žena u radnom odnosu, Zagreb 1960, str. 58-60. �93 sarsko društvo pravoslavnih Srpkinja. A u februaru 1901. godine u Banjaluci je osnovana Dobrotvorna zadruga pravoslavnih Srpkinja Banjalučanin, koja je radi­ la na širenju nacionalnih ideja i na negovanju otpora tuđinskoj vlasti. Zadruga je takođe brinula o siromašnim ženama, davala je opremu siromašnim devojkama prilikom udaje, školovala je i pomagala je siromašnu žensku decu i organizovala razne kulturne priredbe. Sarajevsko žensko društvo, 1905. godine, počelo je da ra­ di pod nazivom Dobrotvorna zadruga Srpkinja. Ova zadruga, 1906, osnovala je đa­ čku menzu, prvu ustanovu te vrste u BiH, a 1911. godine upravljala je prihvatili­ štem za siromašnu decu. Do 1912. godine osnovane su dvadeset i dve zadruge Srp­ kinja, sa sličnim ciljevima koje je imala banjalučka Zadruga. Te godine zadruge su osnovale i svoj savez. Uoči izbijanja Prvog svetskog rata, 1913. godine, na svojoj godišnjoj skupštini, Savez je doneo rezoluciju u kojoj se zahtevalo izjednačenje pra­ va žena i muškaraca, naročito u pravu na nasleđivanje, na regulisanje položgga neudatih m^jki i izjednačenje statusa vanbračne i bračne dece. Savez je počeo da iz­ daje i svoj list Srpska žena. Izašla su samo četiri broja jer je dalje izlaženje sprečio rat.' Po izbijanju Prvog svetskog rata u Bosni i Hercegovini je zaveden vojni režim. Veliki broj građana i koji su se protivili austrijskim vlastima, na „veleizdajničkim“ procesima, osuđen je na sm rt ili višegodišnju robiju, ili su, i bez suđenja, internirani u koncentracione logore. Takođe, mnogo muškaraca, naročito mlađih, mobilisano je u austrijsku vojsku. Porezi i drugi nameti su povećani, a rekvizicija (oduzimanje poljoprivrednih proizvoda i stoke) je pooštrena, pa je tako došlo do masovnog umiranja od gladi, što je izazvalo proteste žena u okolini Sarajeva. U po­ slovima i u fabrikama žene i deca skoro su potpuno zamenili muškarce, i za svoj rad oni su dobijali vrlo niske nadnice. Pod uticajem socijaldemokrata, da bi se bori­ le za poboljšanje svog položaja, žene su organizovale Ženski socijalistički agitacioni odbor i Odbor rezervističkih žena. M arta 1918. ta dva odbora organizovala su veli­ ki ženski zbor, na kojem je bilo oko dve hiljade žena, među njima i oko tristo-četristo muslimanki.2 2. Crna Gora Crna Gora, sa svojih 70-80 hiljada stanovnika i stanovnica, sve do sredine prošlog veka zadržala je plemensku i ratničku organizaciju društva, u kojoj su vla­ dike predstavljale centralnu vlast. Položaj žene ima sve karakteristike tog uređe­ nja. Muškarac je zaštitnik slobode svog naroda, zaštitnik časti i ugleda svog pleme­ na, bratstva i kuće, dok žena čuva, ali ne štiti čast porodice i bratstva. Nad njom se ne vrši krvna osveta, ali ni ona nikada ne vrši krvnu osvetu. Podela poslova u kući na muške i ženske oduvek je bila stroga: ratniku nije priličilo da se bavi domaćim, »ženskim*4 poslovima. Smrtna kazna nad ženom vršena je vešanjem, a ponekad i kamenovanjem, jer je „streljanje samo za onog ko nosi oružje i oružjem se brani . Za krivicu žene, po pravilu, odgovarali su njen otac ili muž. Brak se uglavnom za­ ključivao po izboru, volji i dogovoru roditelja. Rađanje ženskog deteta dočekivano 1Jovanka Kecman, n. d, str. 9. Isto, str. 16 i 17; Borbeni put..., str. 42 i 43. �94 je sa nezadovoljstvom. Žene su bile isključene iz nasledstva, osim kada nije bilo muškog naslednika. Posle sm rti muža njegova supruga je postajala „domaćin4 ku­ * će i mogla je prisustvovati seoskim zborovima. Žene su sa ponosom ispraćale svoje ukućane u rat. A kada bi neko od njenih najbližih poginuo žena javno nije izražava­ la svoju žalost. Žene su u ratovima učestvovale tako što su ratnicima, čak i do naju­ daljenijih ratišta, na svojim leđima nosile odeću, hranu i municiju, za vreme borbi punile puške borcima, izvlačile ranjenike, a bilo je i onih koje su u borbama učestvo­ vale kao ratnice.1 Po odlukama Berlinskog kongresa teritorija Crne Gore se uvećala. Godine 1898. u Crnoj Gori živelo je oko 200.000, a 1913. oko 370.000 ljudi. Prve osnovne škole počele su se osnivati 1844. godine. U njima su predavali učitelji koji su dove­ deni sa strane. Po pisanim podacima, u Cetinjsku osnovnu školu, 1867. godine, pr­ vi put se upisuju učenice. Bilo ih je desetak. Godine 1869. radila je ukupno trideset ijedna škola. Pohađalo ih je 1.424 đaka, ali svega 23 učenice (1,6%).2 U prvom zakonu o školi, 1870. godine, roditeljima je preporučeno da i žen­ sku decu šalju na školovanje, pa je 1873/74. taj broj povećan - od ukupno 1.774 đa­ ka bilo je 39 učenica (2,24%). Prva ženska osnovna škola, u kojoj je bilo trideset učenica, osnovana je na Cetinju 1871. godine, kao privatna škola Jelene Vicković. Ta škola je 1874. postala državna. Druga ženska škola otvorena je u Podgorici 1880, a treća u Baru 1901. godine. Broj ženske dece u školama rastao je, mada vrlo sporo. 1.1909/10. školske godine, od ukupno 10.000 učenika i učenica, školuje se 931 žen­ sko dete (8%). Pod pokroviteljstvom ruske carice, 1869. godine, kao ženska srednja škola, na Cetinju je osnovan Devojački institut, u kojem je nastava trajala najpre četiri, potom šest, da bi 1900. godine bila produžena na devet godina. Nastavnice na Institutu bile su Ruskinje. A škola je, osim domaćica, školovala i učiteljice za osnovne škole. Prve učenice u gimnaziju na Cetinju upisale su se 1910. godine. Do 1914. u cetinjsku gimnaziju pohađaju 53 učenice. I u Crnoj Gori otvaraju se - najpre kao privatne - ženske radničke škole. Na Cetinju je osnovana prva takva škola - Ženska radnička škola kneginje Jolande, a zatim su slične škole osnovane u Baru, 1904, i u Podgorici, 1911. godine. Zaostali ekonomski odnosi uticali su da se položaj žene vrlo sporo menja, a shvatanja o njenom m estu u društvu vrlo su konzervativna. Jedine zaposlene žene bile su učiteljice i mali broj vaspitačica i službenica pošta. U Podgorici je, 1903. go­ dine, osnovana fabrika duvana u kojoj su uglavnom zaposlene žene. Ženskih društa­ va nije bilo. ‘ Crnogorke su učestvovale kao ratnice u borbama protiv Turaka u toku XIX veka i u balkanskim ratovima. U Komitskom pokretu za vreme austrougarske oku­ pacije Crne Gore, 1916-1918. godine, učestvalo je šesnaest žena, i u tom pokretu one su se istakle svojom hrabrošću. Većina žena trpela je teror okupatora, i pred okupatorom su se sklanjale u nepristupačne predele. Mnoge žene su hapšene i od­ 1 Dr Saša Đuranović-Janda, n. d, str. 45-47. AJovan Bojović, Radovan Jovanović, Zoran Lakić, Radoje Pajović, Slavko Stanisić, Žene Crne Gore u revolucionarnom pokretu 1918-1945, Titograd 1969, str. 9-14; Jelena Danilović, Predgovor, u: Valtazar Bogišić, Beograd 1983, str. 26. ' Jovan Bojović i dr, u. d, str. 18-21, dr Saša Đuranović, n. d, str. 45-47. �95 vođene u logore osnovane u Baru, Bileći, Tuzima i u Mađarskoj, gde je njih trideset i s e d a m umrlo, a više njih je streljano ili obešeno.1 3. Hrvatska U XIX veku Hrvatska je bila u sastavu Habzburškog carstva, no njena teri­ torija nije pod jedinstvenom administrativnom upravom. Težnje za nacionalnim ujedinjenjem hrvatskih zemalja, kao i težnje za ujedinjenjem sa ostalim jugoslovenskim zemljama, izražene su u Hrvatskom narodnom preporodu. Stvaranje zajed­ ničkog književnog jezika i pravopisa, velike kulturne zajednice i, konačno, nezavi­ sne države pod imenom Velika Ilirija, bili su ciljevi ovog pokreta, koji je poznat i pod imenom Ilirski pokret. No, kao i drugi slični pokreti, i Ilirski pokret je Austrij­ ska carevina uspela da suzbije, i tako ojača svoju vlast. Posle Austrougarske nagod­ be (1867), po kojoj je carevina postala dvojna - Austrougarska monarhija - svaka od njih imala je poseban ustav i posebne državne organe sa zajedničkim vladarom, vojskom i spoljnim poslovima. Uz određenu autonomiju, Hrvatska i Slavonija osta­ le su u sklopu ugarskog dela, Rijeka je potpala pod neposrednu ugarsku upravu, Dalmacija je postala austrijska pokrajina, a Istra deo posebne pokrajine koja se zva­ la Austrijsko primorje, svaki deo sa posebnim upravno-političkim režimom. Hrvat­ ska je ovako rascepkana ostala sve do 1918. godine.2 Hrvatsko-ugarska nagodba iz 1868. godine uređivala je njihove međusobne državno-pravue odnose. Između ostalog, Hrvatska je imala autonomiju u školstvu, sa hrvatskim jezikom kao službenim. Iako ekonomski zavisna od Mađara, Hrvat­ ska je, na osnovu svog prvog zakona o školstvu, 1874. godine, počela da otvara četvororazredne osnovne škole i dvogodišnje ,,opetovnice“ - produžne škole (pre to­ ga škole su se osnivale kao konfesionalne, a kasnije kao državne, sa nastavom na nemačkom jeziku). Zakon je pređvideo i osnivanje trogodišnjih građanskih i viših devojačkih škola. Školovanje u osnovnim i produžnim školama je obavezno, a oba­ vezni nastavni jezik je maternji. Škole su mogle biti državne ili privatne, ali ne i konfesionalne, mada je crkva imala pravo da kontroliše nastavu veronauke i ,,duh“ ostale nastave. U Vojnoj Krajini, koja je bila pod neposrednom upravom Austrije, važili su posebni propisi. Do donošenja ovog zakona, 1874. godine bilo je 673 škole sa 84.223 đaka, a 1888. godine njihov broj se popeo na 1.189 sa 126.294 đaka, dok se broj polaznika produžnih škola u istom periodu od 18.363 povećao na 22.207. Godine 1875. u Dal­ maciji je bilo 261, a 1895. 342 škole, a broj đaka se srazmerno povećavao. 1883. go­ dine u Istri je bilo 158 škola - 82 hrvatske i slovenske, 64 italijanske i 12 mešovitih. Iako su se ugarske vlasti trudile da ograniče otvaranje škola, one su se ipak i dalje otvarale, tako da ih je 1903. bilo 1.337, sa 174 405 učenika i učenica i 2.356 učitelji­ ca i učitelja. Ali, 1904. godine još uvek je bilo 54,52% nepismenog stanovništva. U Dalmaciji 1909. bilo je 457 škola (i 7 građanskih), a u Istri 1913. godine 346 - 175 hrvatskih, 38 slovenskih, 121 italijanska, 4 mešovite i 8 nemačkih.3 ’ Borbeni put..., str. 76. Na teritoriji Hrvatske 1921.godine bilo je ukupno 3.427.268 stanovnika i stanovnica. - Enciklopedi­ ja Jugoslavije, 4, 1960, str. 164 feto, str. 172. �96 Srednje škole bile su namenjene uskom krugu plemićke dece iz najimućnijih slojeva, kao i za obrazovanje sveštenika i poslušnih činovnika. Prva primaljska ško­ la osnovana je 1821. godine u Zadru, a 1877. u Zagrebu. Ženska šivaća i risačka ško­ la osnovana je 1879. godine, a 1885. pretvorena je u Žensku stručnu školu.1 Prva Viša devojačka škola osnovana je u Zagrebu 1872. godine, a 1892. os­ novan je i Ženski licej, što je ženama omogućilo da se zapošljavaju kao učiteljice i službenice na pošti. One su od 1901. godine mogle studirati na Filozofskom fakul­ tetu u Zagrebu. U Hrvatskoj i Slavoniji 1890. godine bilo je oko 8.000 žena zaposlenih u in­ dustriji i zanatstvu, ili oko 10,8% u odnosu na ukupan broj zaposlenih u tim delat­ nostima. Žene, a među njima i veliki broj ženske dece, bile su zaposlene najviše u duvanskoj i tekstilnoj industriji i u konfekciji. One su radile na nekvalifikovanim i najmanje plaćenim poslovima, osim toga i najprljavijim (u papirnicama, na pri­ mer, radile su na sortiranju starih krpa). Radno vreme, kao ni odnosi između rad­ nica i poslodavaca, nisu bili regulisani. Žene su primale 60-80% niže nadnice od muškaraca. Tako je, na primer, 1910. godine za slučaj bolesti osigurano bilo ukup­ no 7.147 radnica, ali je od toga broja njih 6.638 bilo svrstano u najniži razred osigu­ ranja. Teški uslovi rada navodili su radnice na štrajkove, koje su same vodile, ili su učestvovale u zajedničkim štrik o v im a sa radnicima. One su se, još krajem pro­ šlog veka, organizovale u okviru radničkih društava za uzajamnu pomoć Zagreba, Rijeke i Zadra. Pod rukovodstvom Socijaldemokratske stranke, radnice su 1897. godine u Zagrebu osnovale žensku organizaciju koja nije dugo radila, ali one su se nanovo organizovale, 1908. godine, kao ženska sekcija radničke socijalističke organizaci­ je. U Rijeci je aktivno delovala socijalistkinja Ana Delić, koja je javno zastupala pra­ va žena. Prvu žensku sindikalnu organizaciju osnovale su, 1914. godine, trgovačke nameštenice u Zagrebu, u okviru Saveza trgovačkih nameštenika. U Hrvatskoj je prvo žensko društvo osnovano 1895. godine. Ono se brinu­ lo za dojenčad i malu decu. A pet godina kasnije, 1900, u Zagrebu je osnovana Gospojinska udruga za. obrazovanje i zaradu ženskinja u Hrvatskoj i Slavoniji. Cilj ovog društva bio je da siromašnim devojkama pomogne u školovanju u stručnim i u devojačkim školama, pa im je u svom internatu društvo pružalo besplatno izdr­ žavanje. Gospojinski klub, osnovan 1902. godine, stavio je sebi u zadatak da razvi­ ja društvenu svest žena, da širi obrazovanje preko tečajeva i predavanja i pomaže dobrotvorne akcije. Udruga učiteljica, sistematski se bavila socijalno-zdravstvenom zaštitom dece. A Ženska udruga za narodno tkivo i vezivo (osnovana 1908. u Petri­ nji) kao i Ženska udruga, za očuvanje i promicanje hrvatske seljačke umjetnosti i obrta (osnovana 1913. u Zagrebu) imale su za cilj čuvanje hrvatske narodne unietnosti, razvoj kućne radinosti i, tim putem, poboljšanje materijalnog položaja žena na selu. U Hrvatskoj je postojalo i više katoličkih ženskih društava, koja su se bavi­ la pitanjima verske obuke. Za vreme Prvog svetskog rata, 1916. i 1917. godine, u nekoliko gradova (Osi­ jek, Rijeka, Vukovar, Split) žene su demonstrirale protiv nepravilne podele namir­ nica. Radnice u fabrikama vodile su akcije za povećanje nadnica i skraćenje radnog dana (fabrika duvana u Rijeci i u Zagrebu, fabrika koža u Zagrebu, fabrika kandi1 Isto. �97 da i fabrika konzervi u Osijeku, zatim u Zagrebu u štamparijama i knjigovežnica­ ma, fabrici cikorije, fabrici kandida i čokolade, u fabrici penkala, i dr). U Zagrebu je u Opštem radničkom savezu bilo 1.376 članica i članova, od kojih su dve trećine bile žene. Hrvatice i Srpkinje 1917. godine zahtevale su i politička prava od Hrvat­ skog sabora, a socijalistkinja Zofka Kveder-Demetrović pokrenula je list Ženski svijet.' 4. Makedonija Sve do 1912. godine Makedonija je bila pod turskom vlašću. Naročito posle Berlinskog kongresa, po kojem je i dalje ostala pod turskom vlašću, ustanci i pre­ viranja u Makedoniji neprekidno trggu. Na njenoj teritoriji ukrštali su se interesi Srbije, Bugarske i Grčke, pa su vlade tih zemalja nastojale da u Makedoniji osigu­ raju svoj uticaj. One su na njenoj teritoriji osnivale svoje škole i crkveno-školske opštine. Nastojale su da preko škola, nametanjem svog jezika, kao i ubacivanjem oružanih grupa za borbu protiv Turaka, osiguraju svoju prevlast. Makedonski nacionalni pokret, koji se borio za autonomiju i za svoj jezik, 1893. godine oformio je svoju tajnu organizaciju - VMRO - Unutrašnju makedon­ sku revolucionarnu organizaciju, koja je delovala pod parolom: Makedonija - Ma­ kedoncima. Podržavali su ih i makedonski socijalisti, koji su pružali otpor ubaci­ vanju oružanih četa iz susednih balkanskih zemalja i zalagali se za balkansku fe­ deraciju. VMRO je 1903. organizovao ustanak u bitoljskom okrugu, koji je ubrzo ugušen. Represalije su bile izuzetno oštre: 201 selo bilo je potpuno ili delimično spa­ ljeno, izgorelo je preko 12.000 kuća i oko 70.000 ljudi ostalo je bez krova nad glavom; ubijeno je oko 4.700 muškaraca, žena i dece; silovano preko 3.000 žena; preko 30.000 izbeglica lutalo je tražeći spas od represalija. I pored teških uslova pod turskom okupacijom, pismenost u Makedoniji sa­ čuvana je u manastirima. A od šezdesetih godina prošlog veka osnivaju se svetovne škole - grčke, bugarske i srpske, sa njihovim učiteljima. Najviše je bilo grčkih škola: 1904/05. -1.375, sa 2.100 učitelja i oko 78.000 đaka. Srpskih škola je 1906/07. bilo svega 303. Po završetku Prvog svetskog rata, na teritoriji današnje Makedonije bilo je 677 osnovnih škola. U njima je nastavni jezik bio srpski. Kao i u delovima koji su pripali Bugarskoj ili Grčkoj, makedonski jezik bio je zabranjen i u školama i u jav­ nom životu. U Solunu, 1880/81. školske godine, uz mušku, osnovana je i ženska bugar­ ska gimnazija, a zatim nepotpuna ženska gimnazija u Bitolju, a 1901/02. školske godine i Viša ženska škola (srpska), takođe u Solunu.2 Podaci o tome koliko je ženske dece bilo u osnovnim ili srednjim školama su parcijalni, ali nesumnjivo je daje taj broj bio nesrazmerno mali u odnosu na uku^ Isto; Borbeni put..., str. 115-118; Jovanka Kecinan, n. d, str. 14, 17-19. * Enciklopedija Jugoslavije, 5, Zagreb 1962, str. 643, 644. Po proceni, Makedonija je 1900. godine iruala 908.904 stanovnika i stanovnica. Posle balkanskih rato­ va, 1912. i 1913. godine, Makedonija je Bukureškim mirom podeljena između Srbije (Vardarska Makedo­ nija), Bugarske (Pirinska Makedonija) i Grčke (Egejska Makedonija). U delu koji je pripao Srbiji, a kasnije je uključen u Kraljevinu Jugoslaviju, prema popisu iz 1901, živelo je 808.724 ljudi - Isto, str. 637. �98 pan broj đaka, što se da zaključiti iz činjenice daje procenat nepismenih žena jeda­ naest godina posle oslobođenja od turske vlasti, 1931. godine, iznosio 81,7%.* Takođe, karakteristično je da u Makedoniji nema posebnih ženskih društa­ va. Žene su se uključivale u rad VMRO-a i u njegovim okvirima osnivale su i ženske tajne revolucionarne grupe. Njihov zadatak bio je da za revolucionare pripremnu sigurna skloništa, da ustaničke čete snabdevaju odećom i hranom i obavljaju kurir­ sku službu. A u ustaničkim četama bilo je i žena-borkinja. Iz raspoloživih podataka ne može se razabrati koliko su Makedonke učestvo­ vale u zanatskoj proizvodnji, proizvodnji duvanaili u nekim drugim zanimanjima. Poznato je da su se rano uključivale u socijalistički pokret i učestvovale u njegovim političkim akcijama: u antisultanskim demonstracijama u Solunu i Bitolju. Jedna od prvih socijalistkinja je Rosa Pleveva, koja je, sa još nekoliko učiteljica, krajem prošlog veka, u Velesu prišla socijalističkom pokretu. Ona je i u Skoplju, kao i u Velesu, okupljala Makedonke i Turkinje i dopisivala se sa Rozom Luksemburg. Ka­ da je, 1917. godine, osnovan Odbor za oslobođenje Roze Luksemburg i Karla Libknehta, organizovala je prikupljanje potpisa za njihovo oslobođenje. Peticiju je pot­ pisalo oko sto žena, što je za ono vreme - u doba Prvog svetskog rata i bugarske okupacije - impozantan broj.2 Život u Makedoniji regulisan je turskim zakonima. Proširenje srpskih zako­ na na tu teritoriju posle 1912. godine nije realizovano, jer je ubrzo nastupio Prvi svetski rat i Makedoniju je okupirala Bugarska. 5. Slovenija Do kraja Prvog svetskog rata Slovenija je bila u sastavu Austrije, ali jedan njen deo pripadao je Italiji. Zemlja je bila u vlasništvu feudalaca - stranaca koji su je vekovima denacionalizovali i razjedinjavali na pojedine samostalne teritorije. Proces industrijalizacije koji je zahvatio Austriju i u Sloveniji je stvorio nekoliko industrijskih centara. Među njima najveći je bio Trst, zatim Ljubljana, Maribor, Celje, i drugi. Ali, nosioci ekonomskog razvoja u svim tim centrima su stranci. Po­ lovinom XIX veka razvio se široki pokret seljaka za ukidanje feudalnih odnosa. Isto­ vremeno, i slovenačko građanstvo se ujedinjavalo na nacionalnoj osnovi. Ono je is­ ticalo zahteve za ujedinjenje Slovenije, za teritorijalnu samoupravu i za uvođenje slovenačkog jezika u škole i institucije. Te ideje slovenački liberalni pokret, od 1868. do 1871. godine, širi preko tabora, velikih narodnih skupova. I žene veoma aktivno učestvuju u ovom nacionalnom pokretu.3 Da bi se očuvala nacionalna kultura, jezik i običaji, bilo je nužno formirati nacionalno svesnu ženu, kao osnovu nacionalnog duha, pa se slovenačko građanstvo zalagalo za školovanje žena. Reformacija se u XVI veku dotakla i Slovenije. Primož T rubar i njegovi sledbenici osnivali su škole za decu oba pola, ali je katolička protureformacija zaustavila osnivanje svetovnili škola i zatvorila one koje su do tada bile osnovane. U Sloveniji je, 1869. godine, uvedeno obavezno osmogodišnje školovapje ' Borbeni put..., str. 17. 2 Borbeni, put..., str. 153,154. * Na teritoriji današnje Slovenije 1900. godine bilo je 1.268.055, a 1921. godine 1.287.797 stanovnika i stanovnica. - Enciklopedija Jugoslavije, 7, Zagreb 1968, str. 348-350. �99 za svu decu, stoje zahtevalo i osnivanje ženskih učiteljskih škola. One su osnovane u Celovcu, Trstu, Ljubljani i Gorici. U Ljubljani je 1896. godine osnovana i Viša devojačka škola. U Sloveniji se, već u prvoj polovini XIX veka, počela razvijati prerađivačka industrija koja je apsorbovala više žena nego što je to bio slučeg u drugim južnoslovenskim zemljama u sastavu Austrije, ali sporije nego u Austriji. U manufakturi i tekstilnoj industriji zaposleno je preko 50% žena i dece u odnosu na ukupan broj zaposlenih u tim privrednim granama. Ali to je bila uglavnom nekvalifikovana ra­ dna snaga, jer su većinu kvalifikovanih radnika činili stranci. U industriji je 1890. godine, u odnosu na ukupan broj zaposlenih, bilo 32,1% žena, ali je 1910. godine taj procenat relativno opao i iznosio 22,8. Klerikalci su, 1894. godine, osnovali Katoličko društvo za delavce, dok je pod uticajem socijalde­ mokrata, 1901. godine, u Idriji osnovano žensko socijalističko društvo Veda (Nauka), čiji je cilj bio uzdizanje žene i njeno otimanje iz prosvetnog, kulturnog, socijalnog i seksualnog neznanja, zaštita žene od fizičkog i moralnog propadanja, kao i pomoć ženama da poboljšaju svoj ekonomski položaj. Društvo je delovalo do 1913. godine. Iste, 1901. godine osnovano je Splošno slovensko žensko društvo (Opšte slovenačko žensko društvo), koje je imalo „socijalne i feminističke ciljeve“. Tražilo je da se uki­ nu odredbe austrijskog zakona o društvima po kojem žene nisu mogle biti učlanje­ ne u politička udruženja, kao i odredbe zakona koje su joj uskraćivale izborna pra­ va. Društvo je bilo učlanjeno u Savez austrijskih ženskih društava, ali istovreme­ no ono je i sveslovenski orijentisano, pa se povezivalo sa Čehinjama i Hrvaticama. Slovenački liberali, navodno zbog klerikalne opasnosti, bili su protiv ženskog pra­ va glasa, dok su, između 1905. i 1907, socijaldemokrati i hrišćanski socijalisti po celoj Sloveniji održavali zborove za dobijanje opšteg prava glasa, uključujući i pra­ vo glasa za žene. Međutim, opšta izborna prava, 1907, dobili su samo muškarci. U nekim opštinama u kojima su i ranije imale pravo glasa žene su to pravo zadržale. No to je važilo samo za direktne poreske obveznice ili intelektualke, s tim što su i one mogle glasati samo preko punomoćnika. Žene su se, 1911. godine, izborile za pravo da mogu biti i članice političkih partija. Dan međunarodne ženske solidarnosti u Sloveniji prvi put je proslavljen 19. marta 1911. Tada je istaknuta ideja da se žene same moraju politički organizovati i boriti za svoja prava. Socijaldemokratkinja Alojzija Štebi pokrenula je Ženski list, koji je posle šestog broja prestao da izlazi, jer ga socijaldemokratska stranka nye podržala. Zahtevi za ujedinjavanje slovenačkih zemalja, kao i zahtevi za ujedinjenje sa ostalim slovenskim zemljama, obnovJtjeni su tokom rata, 1917. godine, posle „majske deklaracije*' u austrijskom parlamentu. Njima je traženo ujedinjenje Hrvata i Slo­ venaca u okviru Austro-Ugarske. Nemiri su zahvatili i žene; one sakupljaju potpise za ujedinjenje, demonstriraju u Ljubljani i drže zborove, traže mir, hleb i izborna prava. U raznim krajevima Slovenije, 2. marta 1919, organizovale su zborove i protestovale protiv Londonskog ugovora, koji je slovenačke zemlje obećao Italiji.1 Žene u zemljama koje su 1918. godine ušle u sastav nove zajednice živele su, dakle, u vrlo različitim uslovima. Ipak, za sve njih karakteristično je daje žen­ sko pitanje u senci nacionalnog. ' Jovaiika Kecman, n. d, str. 10, 21, 22; Borbeni put..., str. 188-190. �ŽENSKI POKRET U JUGOSLAVIJI 1918-1941. 1. Opšti podaci U svim zemljama koje su 1918. godine ušle u sastav Kraljevine Srba, Hrva­ ta i Slovenaca (od 1929. Kraljevina Jugoslavija - u daljem tekstu Jugoslavija) bilo je vidljivo ekonomsko i kulturno zaostajanje u odnosu na druge evropske zemlje. Jugoslovenski narodi ušli su u sastav novostvorene zajednice sa nadom da će ostva­ riti nacionalnu slobodu i socijalnu pravdu, ali nova država ove nade nije opravdala. Od svog nastanka ona je bila opterećena nesuglasicama oko unutrašnjeg uređenja države, suočena sa dramatičnim posleratnim socijalnim sukobima i pobunama, sa teškim problemima koji su bili posledica neravnomernog ekonomskog i društvenog razvoja pojedinih krajeva i opšte zaostalosti. Ratno profiterstvo i težnja za što bržim bogaćenjem izrabljivanjem izgladnelih žena i dece uvećavali su posledice ratnih nedaća. Pošto je ukinut Ustav, 1929. godine izvršena je nova administrativno-teritorijalna podela zemlje, a država je preimenovana u Kraljevinu Jugoslaviju. Nova država je nasledila sve zakone koji su se ranije primenjivali u pojedi­ nim zemljama: zakoni nezavisnih država Srbije i Crne Gore, zatim austrijski, austrij­ ski novelirani, te mađarski zakoni i običaji u krajevima koji su ranije bili u sastavu Austrougarske monarhije. Za muslimane su važili turski zakoni i šerijatsko pravo. Svi su ti zakoni zasnovani na načelu podređenosti žene, pa su neki manje a neki više ograničavali njenu poslovnu sposobnost, pravo nasleđivanja, pravo na zapošlja­ vanje i izbor zanimanja, roditeljska prava, pravo na starateljstvo. Žena je u braku bila potčinjena mužu. Brak je bio pod crkvenom jurisdikcijom, osim u krčevima koji su ranije bili u sastavu Ugarske, u kojima je postojao građanski brak (Vojvodi­ na, Međumuije). Vanbračna deca nisu imala nikakvih prava, i ona su, kao i vanbračne majke, bila obeležena, diskriminisana i ponižavana. Nije bilo dozvojjeno doka­ zivanje očinstva. Mogućnosti za izbor i obavljanje pojedinih zanimapja bile su ograničene, a za isti rad žene su primale znatno niže nadnice, odnosno plate, što je karakteristi­ čno i za sve druge kapitalističke zemlje. Ipak, za ono vreme radnice su u svim jugoslovenskim zemljama u radnom pravu bile relativno zaštićene: bio je zabranjen noćni rad žena u industriji i rudarstvu, i rad na teškim poslovima i poslovima štet­ nim po zdravlje, a radnice su imale i pravo na porodiljsko odsustvo uz materijal­ nu pomoć. Ta su prava, 1922. godine, Zakonom o zaštiti radnika, potvrđena, dopu­ njena i precizirana, a Zakonom o osiguranju radnika, uz osiguranje za slučpj bole­ sti i nezgode na poslu, uvedeno je i plaćeno porodiljsko odsustvo od dva meseca pre i dva meseca posle porođaja. Ali ti zakoni vrlo sporo su se sprovodili, a i izigrava­ nje zakona bilo je uobičajeno. �101 Tri godine posle ujedinjenja, 1921. godine, poljoprivredno stanovništvo je činilo 78,7% u odnosu na ukupan broj stanovnika.1U odnosu na ukupan broj, žene su činile 41% aktivnog stanovništva. U radnom odnosu, prema nepotpunim poda­ cima, bilo je oko 72.500 žena, prema 381.830 muškaraca, što u odnosu na ukupan broj zaposlenih čini oko 19%.2 Žene u novoj državi nisu uživale politička prava. U Hrvatskoj i Sloveniji, prema lokalnim propisima, pravo glasa za opštinske izbore imale su žene koje su samostalno vodile svoje domaćinstvo, koje su obavljale neku javnu delatnost, zanat ili trgovinu, koje su bile zaposlene u javnoj ili privatnoj službi, a imale su četiri ra­ zreda srednje ili njoj slične škole. Ali i ova ograničena izborna prava novim izbor­ nim propisima, 1920. godine, su im oduzeta. U jeku svih tadašnjih društvenih događaja, usred gladi, socijalnih sukoba, masovnih štrikova, pretnji na granicama - na inicijativu socijalistkinja, odnosno Srpskog narodnog ženskog saveza, žene se ujedinjuju, ali pritom ipak ostaju dosledne podeli na građanski i radnički ženski pokret. 2. Ženski radnički pokret Sekretarijat žena socijaldemokrata Srbije obnovio je svoj rad neposredno posle oslobođenja, početkom decembra 1918. godine, sa zadatkom da nanovo organizuje sekretarijate u unutrašnjosti. Njegova sekretarica bila je grafička radnica Draga Stefanović. Glavnoj upravi Socijaldemokratske partije, Sekretarijat žena predložio je da se unutar partije mogu stvarati posebne organizacije žena, što je odbijeno sa obrazloženjem da „organizacije moraju biti jedne za oba pola“. Sekretarijati su se uglavnom bavili uključivanjem žena u partijske i sindi­ kalne organizacije, u čemu su postigli i određene uspehe. Više žena učlanjeno je u partiju i u sindikate, a birane su i u njihove nove uprave. Održano je više zborova i konferencija u preduzećima u kojima su žene bile zaposlene u većem broju, i na njima se raspravljalo o materijalnom položaju radnica i radnika, o organizovanju tarifnih pokreta i štrajkova, i o obnavljanju rada sindikalnih organizacija. Osim ovih aktivnosti, Sekretarijat žena organizovao je i rad po kućama sa radničkim že­ nama i ženama koje su ostajale bez posla. Pripremajući se za partijski kongres uje­ dinjenja, Sekretarijat je održao konferenciju na kojoj je sumirao rezultate svog ra­ da, pozdravio ideju ujedinjenja jugoslovenskog radničkog pokreta i izabrao novi Sekretarijat. I u Bosni i Hercegovini, Hrvatskoj i Sloveniji žene su, na sličan način kao i u Srbiji, u okvirima odgovarajućih socijaldemokratskih partija i sindikalnih orga­ nizacija, posebno razvijale rad sa ženama, pokrećući žene u borbu za poboljšanje 1921. godine, prema popisu, u Jugoslaviji je živelo ukupno 12.545.000 ljudi, od toga 6.169.898 muška­ raca i 6.380.102 žena; broj poljoprivrednog stanovništva bio je 9.191.100 (4.767.000 žena i 4.424.000 muškaraca). Srbija je tada imala 4.819.430 stanovnika i stanovnica; 38,5% žena u odnosu na ukupan broj stanovnika. - Jugoslavija 1918-1988, Statistički godišnjak, Beograd 1989, str. 39 i 40. Isto, str. 57 - podaci za osiguranike Središnjeg ureda za osiguranje radnika, Glavne bratinske bla­ gajne, Bolesničkog fonda Direkcije rečne plovidbe i za državne službenike; nisu obuhvaćeni službeni­ ci i službenice srezova i opština, kojih je, prema popisu iz 1933, bilo ukupno 61.000. �102 njihovog materijalnog položaja i ističući zahteve za ekonomskom i političkom ravnopravnošću žena.1 Socijaldemokratkinje Srbije, Hrvatske i Bosne i Hercegovine, 21-23. apri­ la 1919. godine, u vreme kongresa ujedinjenja Socijalističke radničke partije Jugo­ slavije (komunista) - u daljem tekstu SRPJ(k) - održale su svoju konferenciju na kojoj su se ujedinile u jedinstveni ženski socijalistički pokret Jugoslavije i osnovale Sekretarijat žena socijalista (komunista). Socijalistkinje su prihvatile minimalni i maksimalni program Socijalističke radničke partije (komunista), u kojem je, između ostalog, stajalo da ona zahteva punu neograničenu jednakost za sve muškarce i sve žene bez obzira na veru, naro­ dnost i zanimanje, i opšte, jednako i tajno pravo glasa za sve građane i građanke od osamnaest godina naviše. Smatrale su da im pripadaju jednaka prava kao i muškarcima, jer su u ratu dokazale svoje mnogostruke sposobnosti: seljanke su, zamenjujući muževe i same radeći sve poslove i u polju i u kući, sačuvale posed, održale kuću i podigle decu; radnice i žene u kancelarijama i na raznim drugim dužnostima uspešno su i odgo­ vorno zamenjivale muškarce na svim poslovima. Statut koji su na konferenciji donele direktni je odraz vladajućeg shvatanja međunarodne socijalne demokratije, kao i komunista koji u to vreme održavaju osni­ vački kongres Treće internacionale, u pogledu položaja, uloge i organizovanja žena u radničkom pokretu. Po njemu, Sekretarijat žena socijalista (komunista) isklju­ čuje svaku posebnu organizaciju žena i sm atra sebe delom partijske celine, tehni­ čkim - izvršnim odborom u agitaciji i organizovanju žena. Centralni sekretarijat žena sastavljen je od predstavnica žena socijalistkinja iz pojedinih pokrajina. Sedišta pokrajinskih sekretarijata trebala su da budu u Beogradu, Sarajevu, Skoplju, Splitu (osnovani su), kao i u Zagrebu, Osijeku, Novom Sadu i na Cetinju (ovi nisu osnovani). Pokrajinski sekretarijati objedinjavaju rad mesnih sekretarijata po gra­ dovima, varošima i varošicama, i povereništava po selima. Sekretarica Centralnog sekretarijata je članica Partijskog veća - uprave SRPJ(k), i svi drugi sekretarijati su u međusobnoj neposrednoj vezi i u vezi sa Centralnim sekretarijatom koji im, po instrukcijama Partijskog veća, daje direktive za celokupni rad. Po statutu glavni zadatak Centralnog sekretarijata žena bio je agitacionoprosvetni, tj. „uzdizanje duhovnog horizonta žena“; i u tom cilju on je trebalo da organizuje izdavačku delatnost koja se odnosi na žene, da osniva agitacione bibli­ oteke, da organizuje agitaciono-funkcionerske kurseve za žene, kao i planska pre­ davanja, zborove, konferencije i ženske kružoke. Centralni sekretarijat, neposred­ no pred prestanak svog rada, doneo je i Prosvetni plan koji bi se za sve te svrhe mogao koristiti. Plan je sadržavao po više tem a iz oblasti: položaj žena kroz istoriju, žena u buržoaskom društvu, učešće žena u klasnoj borbi radničke klase, soci­ jalna ženska pitanja u vezi sa položajem i borbom žena i, najzad, učešće žene u gra­ đenju novog komunističkog društva u Rusiji.2Pokrenut je list Jednakost, kao organ žena socijalista (komunista) Jugoslavije, čiji je prvi broj izašao 1. m arta 1920. godi­ 1 Zapisnici sa sednica Sekretarijata žena socijaldemokrata Srbije, AS - Fond - socijaldemokrati, 149-154; Radničke novine, 1919, br. 13, 20, 42, 54, 83. Statut žena socijalista (komunista), Jednakost, 1920, br. l i l i . �103 ne. Izlazio je u tiražu od 4.000 do 5.000 primeraka, do decembra 1920. godine. List se izdržavao od pretplate i dobrovoljnih priloga koje su prikupJjale žene. Posle donošenja statuta Sekretarijata žena organizovan je rad na formirauju Pokrajinskih sekretarijata žena, kao i novih sekretarijata žena u unutrašnjosti, tamo gde ih range nije bilo. U Hrvatskoj, pokrajinski sekretarijat žena nge formi­ ran, s tim što su u Vukovaru, Osijeku i Vinkovcima formirani mesni sekretarijati, a u Zagrebu i Slavonskom Brodu povereništva žena. U Sloveniji je rad na formira­ nju ženskog radničkog pokreta otpočeo tek u drugoj polovini 1920. godine, posle osnivanja Radničke socijalističke stranke, početkom 1920. godine, koja se priključi­ la SRPJ(k). Posle Kongresa ujedinjenja više žena bilo je angažovano u radu, pa i u ruko­ vodećim telima partijskih organizacija. One su preko Sekretarijata žena, tamo gde su oni postojali, ili neposredno, nastojale da se što više radnica uključi u rad sindi­ kata i u opšte akcije koje je Partija vodila. Za ilustraciju može se navesti da su rad­ nice u svim krajevima učestvovale u organizovanju rada sindikata, u tarifnim po­ kretima i štrajkovima za povećanje nadnica i poboljšanje uslova rada. Krajem 1919. i tokom 1920. godine, žene su organizovale ili učestvovale na zborovima protiv sku­ poće (Beograd, Novi Sad, Sarajevo, Bitolj). Na zborovima pred donošenje propisa za opštinske izbore i zakona o izborima za ustavotvornu skupštinu žene su zalitevale pravo glasa (Beograd, Sarajevo, Ljubljana, Skoplje, Split). Pošto zahtevima ni­ je udovoljeno, žene su na sam dan izbora u Beogradu i Nišu organizovano protestovale. Istovremeno, u više gradova održavana su predavanja o položaju žena i o po­ trebi borbe za ravnopravnost. Žene su učestvovale u pripremama za proslavu i u proslavi Prvog maja, naročito u Srbiji. U Bosni i Hercegovini, nakon obimnih pri­ prema za proslavit, vlasti su proslavu zabranile, pa je u znak protesta organizovan generalni štrajk. U Sarajevu je pohapšeno preko 2.000 radnika i veći broj radnica, prema kojima se policija izuzetno grubo ponašala: zatvorila ih je u vlažne podrume i, uz nečuvene uvrede, isprebijala. Uspesi u organizovanju žena-radnica i rezultati njihovog rada u potpunos­ ti su zavisili od aktivnosti partijskih organizacija i od njihovog odnosa prema žen­ skom pitanju. Stoga je aktivnost žena uočljiva u većim gradovima, gde deluju jače partijske organizacije i partijska rukovodstva i gde je koncentrisan veći broj aktiv­ nih žena. Treba imati u vidu daje kulturni nivo radništva, a pogotovu radnica, u to vreme nizak, da su one u većini nekvalifikovane ili polukvalifikovane, uglavnom nepismene, slabo plaćene, opterećene domaćinstvom i pod stalnom pretnjom otpu­ štanja sa posla. U takvim uslovima rad na njihovom organizovanju bio je izuzetno težak i mogao je dati rezidtate samo uz pomoć i podršku radničke partije. Ipak, uz sve progone, teškoće i slabosti, početni rezultati u dvogodišnjem radu postavili su solidne osnove za dalje napredovanje ženskog radničkog pokreta. Međutim, na Dru­ gom kongresu Partije, koji je održan krajem juna 1920. godine u Vukovaru, osim uopštenih zadataka o tome da će Partija isticati zahteve za pravnom i političkom ravnopravnošću, za osiguranje radnika i radnica, kao i zahteve da se svim građani­ n a i građankama, bez razlike pola i nacionalnosti ima obezbediti vršenje svih poli­ tičkih prava i uživanje svih ustavnih i zakonskih sloboda - o ženama ništa poseb­ no nije rečeno. U novom Statutu KPJ samo je, kao i u ranijem Statutu SRPJ(k) iz kojeg je KPJ nastala - propisano da Centralni sekretarijat žena za Kongres par­ tije bira dve delegatkinje. Na Kongresu i posle njega došla su do izražaja različita �104 ideološka shvatanja koja su dovela do rascepa u Partiji, što se neposredno odrazi­ lo i na ženski radnički pokret. Naime, najaktivnije žene u tom pokretu u Srbiji (Radoslava Ilić, Sofija Levi, Milica Đurić-Topalović) i u Bosni i Hercegovini (Anka Tamel, Štefica Krekić, Marija Žižmund) priključile su se opoziciji, i zbog toga su isklju­ čene iz KPJ. U ovo vreme Centralni sekretarijat žena povezao se sa Međunarod­ nim sekretarijatom žena komunista, koji je formiran u oktobru 1920. godine, na osnovu odluka Drugog kongresa Komunističke internacionale. Kongres je potvr­ dio već ranije prihvaćeni stav u socijalističkom pokretu o jednakosti interesa žena i interesa radničke klase, i dao smernice za rad komunista u ženskom radničkom pokretu. Po tim smernicama ženski radnički pokret ne organizuje se posebno, već je on deo rada Partije, u kojoj i muškarci i žene deluju ravnopravno među ženama na njihovom pridobijanju za rad u Partiji, sindikatima i drugim organizacijama radničke klase.1 Režim je, 29. decembra 1920. godine, Obznanom zabranio rad Komunisti­ čke partije Jugoslavije, a istovremeno i sekretarijatim a žena, a Zakonom o zaštiti javne bezbednosti i poretka u državi, K PJ je stavljena van zakona, nakon čega je prešla u ilegalu. Pokušaji da se oživi rad ženskog radničkog pokreta nisu bili uspešni. Centralni sekretarijat i pokrajinski sekretarijati žena ponovo su osnivani to­ kom 1923. godine u Nezavisnoj radničkoj partiji Jugoslavije, koja je osnovana kao legalna partija u kojoj su delovali komunisti, ali i njen rad ubrzo je zabranjen. Više žena je u to vreme hapšeno i suđeno. Od posledica batinanja, u zatvoru u Beogradu um rla je tekstilna radnica Ljubica Ljubičić, a u Zagrebu studentkinja Leposava Petrović. Posle Trećeg kongresa K PJ (maj 1926), partijske organizacije neposredno se bave radom među ženama, a radi sistematskog praćenja njihovog rada pri partij­ skim rukovodstvima formiraju se posebne komisije za rad među ženama. Osim re­ zolucija Četvrtog kongresa o ženskom pitanju (1928) i čestih uputstava i direkti­ va iz inostranstva, kuda je pred progonima svoje sedište preneo CK KPJ, malo je šta u to vreme učinjeno za ženski radnički pokret. Progoni komunista i, posebno, zavođenje diktature, januara 1929. godine, onemogućilo je gotovo svaki rad žen­ skog radničkog pokreta. Taj je rad oživeo je tek tridesetih godina. Prvo su kritikovani sami članovi K PJ zbog neshvatanja važnosti rada sa ženama i zbog „nakaznih shvatanja o tom pitanju" čak i među odgovornijim članovima. Dokumenti Četvrte konferencije (1934), kao i kasniji dokumenti K PJ upućuju partijske organizacije da razviju svoj rad na širem okupljanju žena preko sindikata, Saveza komunističke omladine Jugoslavije (SKOJ) i Crvene pomoći koja se brinula za obezbeđenje pra­ vne i materijalne pomoći progonjenima i pohapšenima. Insistiralo se takođe da se više žena primi u članstvo KPJ.2 3. Narodni ženski savez Srba, Hrvata i Slovenaca Srpski narodni ženski savez dao je inicijativu za organizovanje jedinstvenog ženskog saveza za celu Jugoslaviju. Prvi kongres održan je u Beogradu od 21. do 1Jovanka Kecrnan, Žene Jugoslavije u radničkom pokretu i ženskim organizacijama 1918-1941, Be­ ograd 1978, str. 79-116. 2 Isto, str. 117-124 i 206-208. �105 23. septembra 1919. godine. Na Kongresu su bile prisutne delegatkinje 50 udruže­ n a i pjihovih podružnica iz cele zemlje.1 Postojeće ženske organizacije iz Srbije imale su izrazito nacionalnu orijenta­ ciju, a njima su se pridružile i slične organizacije iz Makedonije i Bosne i Hercego­ vine - osnovane uglavnom na nacionalnoj osnovi - kao i organizacije sa jugoslovenskom orijentacijom iz Hrvatske i Slovenije. U ovim krajevima bilo je i više verskih ženskih organizacija, koje nisu učestvovale na Kongresu. Kongres je imao manifestation! karakter; izraženo je zadovoljstvo stoje rat završen, oduševljepje što je došlo do ujedinjenja jugoslovenskih zemalja i želja da se zajedničkim snagama prihvate uzdizanja žena na narodnim tradicijama i na do­ stignućima u zapadnoj kulturi. Data je podrška Riječankama i Sušačankama u nji­ hovoj borbi za oslobođenje i protestu koji su uputile Mirovnoj konferenciji u Pari­ zu. Delegatkinje su iznosile svoj rad kojim su se bavile za vreme Prvog svetskog rata. Pažljivo su saslušane sve žene koje su nastupale, iako su predstavljale ženske organizacije koje su u ratu delovale u zemljama koje su se našle na suprotstavljenim stranama. Isticale su ono što ih je na neki način povezivalo, a to je borba za opstanak porodice, za hleb i mir, za otklanjanje posledica rata, za pomoć deci bez roditelja i onima koji su u ratu ostali bez svojih domova, invalidima i ratnim zaro­ bljenicima. Jedino na toj pacifističkoj i humanitarnoj osnovi bilo je moguće okupi­ ti po nacionalnom sastavu i socijalnom položaju, političkim stremljenjima i kultur­ nim tradicijama, vrlo heterogene ženske organizacije. Spor je, ipak, izbio oko imena budućeg Saveza, i ukazao je na različite kon­ cepcije kojima su se žene u pojedinim zemljama rukovodile kada su odlučivale o osnivanju jedinstvene organizacije. Delegatkinje iz Srbije predložile su da Savez i dalje nosi ime Srpski narodni ženski savez, polazeći od toga daje Jugoslavija samo geografski pojam; Hrvatice, podržane od nekoliko mlađih delegatkinja iz Srbije, predložile su naziv Ženski jugoslovenski narodni savez, kako bi se i u imenu Save­ za naglasilo daje to jedinstvena centralizovana organizacija. Konačno su delegat­ kinje iz Srbije, posle jedne emotivne diskusije, prihvatile da se u naslov novog Sa­ veza, pored imena Srbije, što su u naslovu pošto-poto želele da očuvaju, dodaju i imena Hrvatske i Slovenije. Tako je nova organizacija dobila naziv Narodni ženski savez Srba, Hrvata i Slovenaca. Kongres je doneo Pravila, po kojima je cilj Saveza bio: da radi na razvijanju humanog, etičkog, kulturnog, feminističkog, socijalnog i nacionalnog rada, da pra­ ti rad nacionalnih i međunarodnih ženskih društava i da u inostranstvu predstav­ lja sve ženske organizacije države Srba, H rvata i Slovenaca. Uprava Saveza bira se svake tri godine, i u njoj su, kao i u delegacijama koje prisustvuju skupovima u inostranstvu, obavezno zastupljene Srpkinje, Hrvatice i Slovenke. Svi raniji savezi Slovenke i žene iz Primorske i Trsta predstavljale su delegatkinje Društva Ćirilo i Mctodijc, koje je imalo 11 ženskih i 74 mešovite podružnice, Zavoda sv. Nikolaja (brinulo se za mlade devojke koje su stizale u Trst, pronalazilo im službu, kako bi sprečilo da postanu belo roblje), Mariborsko sloven­ sko žensko društvo (u ratu pomagalo ranjenike austrijske i itahjanske vojske, a po završetku rata vodilo akciju za puštanje ratnih zarobljenika). Iz Hrvatske su bile prisutne delegatkinje Hrvatske tobčke ženske sveze, urednice i novinarke listova Ženski svet i Jugoslovenska žena. Iz Bosne i Her­ cegovine su došle delegatkinje iz više ženskih organizacija. Iz Srbije delegatkinje Ženskog društva, o a srpskih sestara, Materinskog udruženja, Društva za prosvećivanje žene, Jevrejskog ženskog drus va’ * evrejskog društva Dobrotvor, Doma učenica srednjih škola, društava Kneginja Ljubica i Srpska ^ majka. �106 koji su postojali u pojedinim zemJjama prestaju sa radom, razrešavaju se i stupa­ ju u Narodni ženski savez Srba, H rvata i Slovenaca (u daljem tekstu NŽS SHS). Prva predsednica Saveza bila je Leposava Petković iz Beograda, a potpredsednice Zlata Kovačević-Lopušić iz Zagreba i Franja Tavčaijeva iz Ljubljane. Savez je us­ postavio veze sa Međunarodnim savezom žena, i od svog osnivanja učestvovao na njegovim kongresima i skupovima.1 Po svojim stremljenjima za narodnim jedinstvom, po svom centralističkom ustrojstvu i po metodama rada, NŽS SHS bio je pobornik unitarnogjugoslovenstva, i u tom pogledu uživao je podršku i vladajućih krugova. Široka platforma Save­ za i autonomnost organizacija u izboru svojih ciljeva i programa, omogućila je da u njemu nađu mesta prosvetarske i hum anitarne organizacije sa vrlo različitim sta­ vovima i shvatanjima o mnogim pitanjima, kao i o ravnopravnosti žena i muškara­ ca i drugim feminističkim zahtevima. Početkom dvadesetih godina u svim kraje­ vima zemlje osnivaju se nova ženska društva - prosvetarska i hum anitarna - a os­ nivaju se i ženska udruženja na profesionalnoj osnovi, čiji je zadatak bio da razvi­ ju rad na usavršavanju žena u pojedinim profesijama, da zastupaju njihove intere­ se i da se bore za izjednačavanje sa muškarcima u profesiji. Izvan Saveza ostale su klerikalne ženske organizacije, kojih je bilo više u Hrvatskoj i Sloveniji, kao i društvo Hrvatska žena, koje je okupljalo pripadnice Hr­ vatske seljačke stranke.2 Drugi Kongres NŽS SHS održan je od 30. juna do 4. jula 1920. godine u Za­ grebu. Njemu su prisustvovale delegatkinje koje su predstavljale 200 ženskih dru­ štava. Pored manifestacionog dela (polaganje venaca i govori na grobovima Zrinjskogi Frankopana, kao i boraca za slobodu i ujedinjenje, izjašnjavanje za tezu jedan narod, jedna država, jedan kralj), delegatkinje su iznosile podatke o radu udruže­ nja koje predstavljaju. Govorile su o svemu što ih je tih posleratnih dana podsticalo na delatnost - o ruševinama, gladi, nezbrinutroj ratnoj siročadi i invalidima nerešenog statusa, koji su prepušteni sami sebi i pretežno milosrđu i brizi žena i njiho­ vih organizacija. Tako je, na primer, na desetine hiljada bolesne i izgladnele dece iz Bosne i Hercegovine organizovano evakuisano, i preko Zagreba upućivano u Vojvo­ dinu, a zatim posle rata u Srbiju i druge krčeve, na izučavanje zanata i školovanje. Na Kongresu je nekoliko žena izrazilo svoje ogorčenje što odlučujući faktori u društvu ne shvataju ženinu ulogu u društvu. Zahtevale su da se i iijima, kao i svim ženama kulturnih naroda, zgjemče sva politička i građanska prava, prava ko­ ja uživnju državljani muškog pola. Kongres je Parlam entu i vladi uputio zahtev da se ženama Ustavom prizna pravo glasa, navodeći da su to učinile gotovo sve evrop­ ske zemlje, a da je Jugoslavija ostala među malobrojnima izvan tog kruga, i time se svrstala u - Orijent. Izveštnj o radu Kongresa Međunarodnog ženskog saveza koji je održan u Oslu podnela je Isidora Sekulić, koja je učestvovala u njegovom radu, zajedno sa Mirom Kočondom iz Zagreba i Cirilom Pleško-Štebi iz LjubJjane.3 Događaj koji je izazvao burne emocije prisutnih delegatkinja bilo je prisustvo prve muslimanke na jednom takvom javnom ženskom skupu, i pokušaj da se to 1 Spomenica sa I Kongresa žena K raljevstva Srba H rvata i Slovenaca, Beograd 1920. %Jovanka Kecman, n. d, str. 67. 3 Skupština žena u Zagrebu, Ženski pokret, 1920, br. 11 i 12; Žena, 1920, br. 6 i 7. �107 onemogući. Na Kongresu se kao učesnica u diskusiji pojavila, oduševljeno pozdrav­ ljena, delegatkinja Muslimanskog ženskog društva, učiteljica Rasima Bisić. Kon­ zervativna muslimanska begovska stranka Kongresu je uputila telegram u kojem je tražila da se Rasima odmah vrati i zapretila joj je da će po povratku zlo proći ako bude istupala na Kongresu, što je izazvalo nepodeljene proteste učesnica Kongre­ sa. Tim povodom nešto kasnije, na stranicama lista Ženski pokret, profesor Hasan Rebac je prikazao život muslimanske žene, osudio fanatizam muškaraca, reakcionarnost školskog zakona koji je Austro-Ugarska donela za Bosnu, a koji je i dalje bio na snazi. Njime je uvedeno obavezno školovanje za svu decu - i mušku i žensku - osim za žensku muslimansku decu.1 Isidora Sekulić se zalagala za osnivanje sekcije za filozofiju žene, „koja bi proučila samo njoj svojstvenu domenu, onaj snažni praktični moral kojim zapgga čovečanstvo, onaj krst života koji nosi strpljivo, onu mučeničku energiju koja sve miri, koja je neiscrpni izvor čovečanske snage“. A Zofka Kveder piše daje „posle niske velike retke žene došao red na jugoslovensku ženu da pronosi izvesno vreme kroz čovečanstvo onaj veliki kult koga je održavala niska žena, kult duševne snage“. Po završetku Kongresa, delegatkinje 26 ženskih dništava koja su imala fe­ minističke programe, ih su se u svom radu zalagala za ravnopravnost žena, dogo­ vorile su se da u okviru NŽS SHS osnuju feminističku sekciju i usvojile su zajed­ nički načelni program koji bi ostvarivale nekoliko narednih meseci.2 Treća Glavna skupština (Kongres) Saveza održana je od 6. do 8. jula 1922. godine u Ljubljani. Na njoj se prvenstveno raspravljalo o zaštiti dece i omladine, na osnovu referata Danice Hristić, Alojzije Štebi, Adele Milčinović, Jovanke Šiljak, D. Popović i Zorke Janković. U Rezoluciji o tim pitanjima od državnih organa se zahteva da propišu mere za zaštitu žena i dece od izrabljivanja, da preduzmu i dru­ ge mere uz pomoć Saveza, sve u cilju poboljšanja opšte i zdravstvene situacije dece i omladine i ostvarenja jednakog morala za oba pola. Skupština je donela ciljeve i program NŽS SHS, po kojem se delatnost Save­ za sastoji od rada: na narodnom jedinstvu, na izjednačenju žene sa muškarcem u privatnom i javnom pravu, na ostvarenju principa - jednak rad, jednaka zvanja i jednaka nagrada, na zaštiti ženske radne snage, s obzirom na njen prirodni poziv, na ostvarivanje jednakih uslova za vaspitanje ženske i muške dece u kući i u školi, kao i na ostvarivanju jednakog morala za muškarca i za ženu. Osim toga, Savez se izjasnio za borbu protiv prostitucije i alkohola.3 Očigledno pod uticajem međunarodnih ženskih organizacija, u čijem radu su brojne delegatkinje NŽS SHS redovno i vrlo aktivno učestvovale, ovgg program je stalno dopunjavan i aktueliziran zahtevima koje su postavljale feminističke or­ ganizacije u raznim drugim zemljama u svetu. Od v a ž n ijih zahteva bih su to zahtevi za mir, za žensko pravo glasa i slobodan pristup političkim partijama, za slobo­ dan pristup žena svim profesijama, zatim zahtevi za osiguranje porodiljskog plaće­ nog odsustva pre i posle porođaja, za pravo udate žene da u braku sa stranim držav­ ljaninom može birati da h da zadrži svoje ih uzme muževJjevo državljanstvo, za za­ branu trgovine belim robljem, za ukidanje propisa kojima se reguliše prostitucija. ' Ženski pokret, 1920, br. 4-5. 2 Isto. ' Jovanka Kecman, n. d, str. 172 i 173. �108 U pogledu vaspitanja omladine u srednjim školama zahtevi su se odnosili na uspo­ stavljanje strožijeg školskog režima, jačanja discipline, zabranu posećivanja bioskopa omladini ispod osamnaest godina, na uvođenje đačkih u n ifo r m i Traženo je da se u Komisije za izradu programa za srednje škole imenuju i žene, da u Savetu za prosvetu učestvuju i članice NŽS SHS, i da se žene postavljaju za direktorke škola i školske nadzornice. Savez je protestovao protiv u k id a la Ministarstava za socijalnu politiku i zahtevao da ono nastavi sa radom, s tim što bi u njemu radile i žene.1 O svim navedenim zahtevima Savez je raspravljao na svojim skupštinama i plenarnim sednicama Uprave, i o njima donosio rezolucije koje je podnosio nadle­ žnim organima. Međutim, veći broj ženskih organizacija tvrdokorno je ostgjao na svojim isključivo humanitarno-prosvetiteljskim i nacionalnim programima i njje prihvatao feminističku orijentaciju koja je dolazila do izražaja u Upravi Saveza. Raskorak između Uprave i velikog broja članica dovodio je do čestih nesuglasica i sukoba oko načelnih stavova o pojedinim pitanjima, kao i prilikom izbora organa Saveza. Dolazilo je i do ličnih sukoba između članica pojedinih društava i članica Uprave Saveza, pa je u Savezu nastala opoziciono nastrojena grupa. Suština sukoba bila je u različitim gledanjima na ulogu NŽS SHS, na sadr­ žaj njegovog rada i na odnose sa udruženjima članovima. Po shvatanjima Uprave, sva udruženja su samostalna, autonomna u ostvarivanju svojih ciljeva i u unutraš­ njoj organizaciji, a Savez je centar koji u sporazumu sa udruženjima koordinira njihov rad, dok on sam ne obavlja nikakvu konkretnu delatnost. Njemu pripada i idejno vodstvo u odnosu na sve organizovane žene i regulisanje odnosa sa inostranstvom. Da bi se postigla racionalnija organizacija, bilo je predloženo da sekcije sa­ veza koje su se bavile socijalnim problemima, zbog njihove obimnosti i raznovrsno­ sti, prerastu u poseban Savez dobrotvornih društava, koji bi i dalje bio u sastavu NŽS SHS. Drugo shvatanje je bilo daje Savez i suviše pao pod uticaj feministkinja, a daje zapostavio hum anitarne, kulturne i socijalne probleme. Iz Saveza je, krajem septem bra 1926 godine, istupilo deset beogradskih društava, koja su svojevremeno bila osnivači Srpskog narodnog ženskog saveza ili inicijatori za osnivanje NZS SHS (Beogradsko žensko društvo, Jevrejsko žensko društvo Dobrotvor, Kneginja Ljubi­ ca, Srpska majka, Zaštita devojaka, Zaštita slepih devojaka, Obdaništa br. 2 i br. 3 i Društvo za obrazovanje domaćica i matera). Povedena je i akcija da i druga udru­ ženja napuste Savez. Redovna godišnja skupština Saveza zakazana je za 25-27. oktobar 1926. godine, i uoči same Skupštine, u beogradskoj Politici objavljenje oš­ tar napad Jelene Lazarević na Upravu Saveza. U napisu se plediralo za razvijanje hum anitarnog i socijalnog rada kao primarnog, za umereni, evolutivni feminizam, a protiv naleta feminističkog pokreta koji je, kako se navodi, na prethodnoj Skup­ štini uspeo da osvoji i Upravu Saveza.2 Za beogradskim primerom pošla su i druga udružepja, pa je pjih 46 osnova­ lo Narodnu žensku zajednicu. Zajednici je kasnije prišlo više ženskih društava, ta ­ ko da je broj njenih članica narastao na 86. To su uglavnom bila konzervativna društva, koja su se bavila dobrotvornim akcijama bez želje i namere da bilo šta uči­ 1 Katarina Bogdanović, Deveti Kongres Internacionalnog saveza žena za pravo glasa, u: Izabrani život, Kragujevac, 1986; Ženski pokret, 1922, br. 7 i 8; Isto, 1923, br. 9 i 10. 1 Politika, 24. oktobar 1926. �109 ne na meiyapju patrijarhalnih odnosa prema ženi i na poboljšanju njenog polo­ žaja.1 Najbrojnije društvo učlanjeno u NZS SHS bilo je Kolo srpskih sestara (oko sto pododbora u svim delovima zemlje), koje je i dalje ostalo u članstvu Saveza, ma­ da se uglavnom bavilo humanitarnom i prosvetarskom delatnošću. Po završetku rata brinulo je o domovima dece koja su u ratu ostala bez roditelja, davalo je siro­ mašnoj deci pomoć u odeći prilikom verskih praznika, otvaralo je zanatske škole i domove za učenice. U zanatskim školama devojke su se učile izradi narodnih nošnji, narodnih vezova i drugih rukotvorina. Izdržavalo se od državnih dotacija, dela pri­ hoda od prodaje lozova Državne klasne lutrije, od prihoda ostvarenih na raznim priredbama, balovima i zabavama koje je KSS organizovalo. I dalje je izdavalo svoj kalendar Vardar. Posle zavođenja diktature, promene naziva zemlje u Kraljevinu Jugoslaviju i nove administrativno-teritorijalne podele na banovine, 1929. godine, NŽS SHS promenio je svoj naziv u Jugoslovenski ženski savez. Istovremeno je i svoju organi­ zaciju prilagodio tim promenama i formirao svoje sekcije u banovinama. 4. Društvo za prosvećivauje žene i zaštitu njenih prava - Ženski pokret Istovremeno kada i Sekretarijat žena socijalista (komunista), u Beogradu je, aprila 1919. godine, osnovano feminističko, nestranačko udruženje Društvo za prosvećivauje žene i zaštitu njenih prava. U jesen iste godine takvo društvo osno­ vano je i u Sarajevu. Cilj tih društava bio je da se bave prosvećivanjem žena i da rade na ostvarivanju njihovih građanskih i političkih prava. Izričito su se odrek­ le humanitarnih aktivnosti. U Društvu su delovale istaknute feministkinje, koje su i po svojim pozivi­ ma već stupile u javni život (Mileva Milojević, Milena Atanacković, Zorka KasnarKaradžić, Isidora Sekulić, Paulina Lebl-Albala, Katarina Bogdanović, Delfa Ivanić, Mileva Petrović, Ruža Vinterštajn-Jovanović, Ksenija Atanasijević, Ružica Stoja­ nović i dr). Svoj list Ženski pokret, u kojem su saradnice i saradnici permanentno raspravljali o raznim pitanjima ženske emancipacije, počele su da izdggu 18. apri­ la 1920. godine. List je izlazio jednom mesečno, neprekidno sve do 1939. godine, u tiražu od 1.500 primeraka. Od 1926. godine list je i glasilo Alijanse ženskih pokre­ ta. Pored iscrpnih podataka o radu društava Ženskog pokreta, kongresa, odnosno skupština NŽS SHS i međunarodnih ženskih organizacija, list raspravlja i o poje­ dinim pitanjima od interesa za žene. Potpuna saglasnost koja se manifestovala u zahtevima za politička prava nije uvek postizana u drugim pitanjima, pa su se na stranicama Usta izražavala različita shvatanja o njima. Društvo je od svog osnivanja nastojalo da okupi što više žena, bez obzira na njihovu političku, socijalnu i nacionalnu pripadnost, ili na političke simpatije. Ra­ zvilo je i živu aktivnost da u svoje redove privuče što više zaposlenih žena srednjeg sloja, pa su u njegovom članstvu profesorke, učiteljice, službenice sa srednjim i vi­ šim obrazovanjem, naročito žene zaposlene u komunalnim, socijalnim, zdravstve­ nim i prosvetnim institucijama. Nastojale su da izgrade svoj ženski politički proGlas Narodne ženske zajednice, 1929, br. 2 i br. 9 i 10; Isto, 1933, br. 1 i 2. �110 gram koji bi bio prihvatljiv za sve žene. „Sve žene bez obzira kojoj organizaciji pri­ padaju (...) političkom ubeđenju (...) ili simpatiji imaju razloga da pripadnu i žen­ skoj organizaciji koja izgrađuje svoj politički program, koja se bori za prava žena. Drugim organizacijama i političkim partijama žensko pitanje je jedna tačka u pro­ gramu i to sporedna. Međutim žena stupajući u politički život ima da unese nečeg novog, ima u jednostrani muški politički mentalitet da unese i ženski politički men­ talitet, da bi ga na taj način učinila potpunim. Stoga svaka žena ma kojoj muškoj partiji naginjala, mora se politički izgrađivati u jednoj širokoj ženskoj organizaci­ ji. Radnice su ostale po strani - nisu nam se pridružile, kritikuju naš rad sa svog uskog partijskog gledišta. “ Pokušale su, naime, da - ne direktno, već preko rukovodećih žena u žen­ skom radničkom pokretu - privuku i žene radnice, ali su, kako one kažu, naišle na nera-zumevanje, navodno stoga što su se pretežno bavile onim problemima žena koji nisu i problemi žena radnica i za koje one nisu zainteresovane (poslovna spo­ sobnost, jednako pravo nasleđivanja, starateljstvo i druga pitanja iz oblasti građan­ skog prava, zatim statusna pitanja, i dr). Na njihov poziv nisu im se priključile, pa su radnice ostale po strani, iako „one nesumnjivo predstavljaju najsposobnije borce za žensko pravo glasa i imaju najviše razloga da se bore za ravnopravnost".1 Beogradsko Društvo, 1919-1921. godine, vrlo je aktivno u borbi za pravo glasa i u sprovođenju programa za kulturno uzdizanje i feminističko obrazovanje žena. Društvo je protestovalo jer ženama nije dopušteno da glasnu u opštinskim izborima, održavalo je konferencije o ženskom pravu glasa uoči donošenja izbor­ nog zakona, zahtevajući pravo glasa za žene. Na sam dan zasedanja Ustavotvorne skupštine, 8. maja 1921. godine, organizovalo je veliki skup žena, kojem su pris­ ustvovale predstavnice žena iz Ljubljane, Zagreba, Sarajeva, Banjaluke, Dubrov­ nika, Skoplja, Niša i Požarevca, a i veći broj muškaraca koji su ih podržavah. Zbo­ rovi žena za pravo glasa održani su i u Sarajevu, Ljubljani i Zagrebu. Na tim zboro­ vima govornice su prikazivale sumornu sliku obespravljenih žena u građanskom, bračnom, radnom pravu, kao i u političkim pravima. Govorile su o teškim uslovima rada u preduzećima, naročito nedovoljno zaštićenih radnica-majki, o neravno­ pravnosti žena u nemanuelnim zanimanjima, o teškom položaju žena na selu, na­ ročito o položaju ratnih udovica, i o drugim ženskim problemima. Sa zborova su Ustavotvornoj skupštini upućene rezolucije sa zahtevima da se i žene u pravu glasa, kao i u drugim pravima, izjednače sa muškarcima. Poslani­ ci u Skupštini uglavnom su ignorisali zahteve za pravo glasa, i Ženskog pokreta i NŽS SHS, iako, navodno, u političkim partijama nije bilo protivnika ženskog prava glasa. Demokratska zajednica u Hrvatskoj imala je u svom programu borbu za pra­ vo glasa žena. Narodni klub i Radikalna stranka poluglasno su se za to pravo izja­ šnjavah, a samo su se republikanci i socijalisti otvoreno za njega zalagali. Prilikom diskusije u Privremenoj skupštini o izbornim zakonima za Ustavotvornu skupšti­ nu, sa svojim obrazloženjima za žensko pravo glasa nastupio je Jaša Prodanović, poslanik Republikanske stranke. Govorio je o ratnim naporima žena, o njihovoj ulozi kao majki i vaspitačica, i o njihovim žrtvama. Smatrao je daje navodni strah od utic^ja klerikalizma na žene samo izgovor da se ženama uskrate politička pra1 Izveštaj Upravnog odbora Društva za prosvećivanje žene i zaštitu njenih prava, Ženski pokret, 1921, br. 4. �I ll va. Prigovore koji su u Skupštini istaknuti - da žene nisu tražile pravo glasa - odbio je podseć^jući na zborove koje su žene organizovale, na rezolucije i peticije koje su podnosile. Istakao je da Parlament radi pod uticajem reakcije, što se ogleda i u to­ me što se oduzima ili ograničava pravo glasa državnim činovnicima, profesorima i učiteljima. Zamerio je poslanicima koji su se za vreme njegovog govora prezrivo podsmehivali ili pričali pošalice na račun žena, umesto da ozbiljno i otvoreno prodiskutuju o položaju žene. „Sramota je gospodo, da se to čini, jer svako od nas ima že­ nu ili majku ili sestru i mi moramo da Lb poštujemo. “ Vasa Knežević je podneo obra­ zloženi amandman kojim je predložio da aktivno i pasivno biračko pravo za Ustavo­ tvornu skupštinu ima svaki muškarac i svaka žena sa navršenom 21 godinom. On se osvrnuo na položaj radnica i na koristi koje bi one stekle učešćem u zakonodavnom radu. Time bi im se pružila prilika da učestvuju u radu na poboljšanju svog položaja.1 Radi umirenja dubova u Ustav je uneta odredba da će se zakonom urediti pravo glasa žena. Takav zakon kojim bi se ženama priznalo pravo glasa, i pored neprekidnih zahteva ženskih i drugih organizacija, nije donet za postojanja Kralje­ vine Jugoslavije.2 Ženski pokret je na dnevni red ženske aktivnosti stavio i pitanje položaja muslimanske žene. Isticalo se da su muslimani, izloženi raznim strujama u musli­ manskom svetu, prihvatili mnoge tuđe običaje prema ženi, a koji baš i nemaju os­ lonca u Kuranu. Kritikovane su humanitarne organizacije koje posle rata, na Ko­ sovu i u Makedoniji, na primer, u domove za siročad nisu primale muslimansku decu. Ženska društva takođe ne pokazuju interes za muslimansku ženu. Ona su u Bosni i Hercegovini još uvek organizovana na verskoj osnovi. U hrvatska - katoli­ čka, ili u srpska - pravoslavna ženska društva muslimanke nemaju pristupa, one su izvan svakog društvenog rada. Po običajima one nemaju nikakvog dodira sa iz­ vanjskim svetom, osim sa svojom rodbinom, i te običaje nužno je postepeno menjati. Trebalo bi da postojeća ženska društva krenu od početka: sa propagiranjem školo­ vanja muslimanske ženske dece u osnovnim školama uz pomoć školovanih - dodu­ še još uvek malobrojnih - muslimana. Muslimanke su najveća žrtva prošlih vremena i one „vape za pomoć cvileći u dubokoj tamnici ograđenoj debelim zidovima feredže“. U izvršavanju programa feminističke sekcije NŽS SHS, Društva za prosvećivanje žene u Beogradu i u Sarajevu, koja su uskoro promenila svoje nazive u Žen­ ski pokret, su među najaktivnijim feminističkim organizacijama. Taj program upu­ ćivao je ženska feministička društva da svoj rad koncentrišu na građansko vaspitanje žena putem tematskih kurseva, predavanja i konferencija; na oplemenjivanje ukusa nedovoljno školovanih žena organizovanjem nedeljnih zabava sa čitargem književnih dela i razgovora o njima; na organizovanje predavanja o higijeni žene i deteta koje bi za najširi krug žena držale lekarke. Ženski pokret u Beogradu reagovao je na razne događaje, i povodom njih je zauzimao i izgrađivao svoje stavove, koji su za ono vreme patrijarhalnoj sredini iz­ gledali suviše revolucionarni. Tako je, na primer, oktobra 1920. godine, povodom samoubistva profesorke matematike Ružice Stojanović, jedne od osnivačica i najaktiv­ nijih članica, Društvo raspravljalo i osudilo dvojni moral. Ružica je ostala u drugom stanju sa docentom na katedri matematike Mladenom Berićem, ali je on pred samo LŽenski pokret, 1920, br. 4-5. 2 Ženski pokret, 1921, br. 1, 4, 9, 10. �112 venčaige odustao od ženidbe. Tragedga je izazvala javnu diskusiju u novinama i časo­ pisima, za i protiv ljubavi pre braka, slobodnoj ljubavi i dvojnom moralu, u kojoj ni­ su izostale ružne reči i osude upućene mladoj profesorki. Društvo je bezrezervno sta­ lo u odbranu svoje članice, javno se suprotstavilo vladajućim shvatanjima morala, po kojima jedan moral važi za muškarca a drugi za ženu, i po kojima je žena u ovak­ vim slučajevima uvek kriva. Samoubistvo profesorke je po mišljenju aktivistkinja Društva, odražavalo sukob između naprednih, revolucionarnih ideja i p a trija r h a ln a sredine. Društvo je energično zahtevalo javnu osudu i uklanjanje sa Univerziteta vi­ novnika tragedije zbog njegovih moralnih shvatanja, i u tome je u potpunosti uspelo.1 Ženski pokret javno je napadnut na jednom predavanju u Hrišćanskoj za­ jednici, kao zastupnik slobodne ljubavi, pa je tim povodom u listu, pored oštrog od­ govora autoru predavanja, povedena diskusija o zahtevu koji je Društvo isticalo za jednak moral muškarca i žene. O toj temi pisali su javni radnici, profesori i čla­ nice Ženskog pokreta. U tim napisima u osnovi se branila ustanova braka. Smatra­ lo se d aje brak potpuna i trajna zajednica i plediralo se za idealne bračne odnose, zasnovane na ljubavi, vernosti, međusobnom poštovanju i potpomaganju. Za mu­ škarca je rezervisana aktivnost u sferi javnog života, dok je žena upućena da vodi kućnu ekonomiju - muškarac je tvorac, a žena uživalac. Kriza braka i neravnoprav­ nost žene u braku ogleda se u tome što je muškarcu dozvoljen slobodan život pre braka a ženi ne, što se brakovi sklapaju iz interesa, a ne iz ljubavi, što se mlade že­ ne udaju za starce, pa im postagu neverene, što se brak često svodi samo na fizičku privlačnost, koja brzo nestaje i brak ostaje bez sadržine. Modernu slobodnu ljubav valja odbaciti, jer ona propoveda slobodu ponašanja van braka. Da bi se izašlo iz krize braka potrebno je osloboditi ženu roditeljskog tutorstva, vaspitati je za rad u kući i privrženost porodici i istovremeno joj pomoći u izboru profesije i popravi­ ti njen položaj u građanskom pravu - osloboditi je tutorstva muža u imovinskim odnosima i u tim odnosima staviti je u ravnopravan odnos sa mužem.2 Društvo je nastojalo da svojim članicama pruži potrebne informacije i zna­ nja iz političkih i društvenih nauka. Organizovalo je Socijalni tečaj - ciklus preda­ vanja iz sociologije, politike, etike i pedagogije, koji je počeo sa radom 4. novembra 1920. godine. Predavanja su držali profesori Univerziteta, političari i žene. Konfe­ rencije i predavanja o raznim pitanjima od interesa za žene su inače bili ustaljeni i sistematski metod rada Društva. 5. Alijansa ženskih pokreta Slične aktivnosti pokazala su društva Ženski pokret u Sarajevu, Udruženje jugoslovenskih žena u Zagrebu i Splošno žensko društvo u Sloveniji. Od svog osnivanja društvo Ženski pokret bilo je član Međunarodne alijanse za žensko pravo glasa (IAW), koja je posle rata obnovila svoj rad. Njegove delegatkinje prvi put su učestvovale na Devetom kongresu Alijanse u Rimu, od 12. do 19. m3ja 1923. godine. Mlade članice Društva, inspirisane radom i sadržajem Kongre­ sa, odlučile su da se izdvoje iz NŽS SHS. 1 Ženski pokret, 1920, br. 4-5, 7 i 8. 2 Ženski pokret, 1926, br. 9-10. �113 Društva Ženski pokret iz Beograda i Sarajeva u međuvremenu su osnovala nekoliko novih organizacija Ženskog pokreta u unutrašnjosti (Kragujevac, Požarevac, Travnik, Livno, Bugojno, Visoko i Bosanski Brod), pa su, zajedno sa Udruže­ njem jugoslovenskih žena iz Zagreba i Splošnim ženskim društvom iz Ljubljane, 22. i 23. septembra 1923. godine, sazvale Skupštinu u Ljubljani, na kojoj su bile i delegatkinje iz drugih feminističkih i profesionalnih ženskih društava, i na njoj os­ novale Alijansu feminističkih društava u državi SHS (u daljem tekstu Alijansa). Skupština je utvrdila ciljeve Alijanse sa detaljnim programom delatnosti za njiho­ vo ostvarenje. Osnovni cilj bio joj je da se izbori za politička prava žena, da bi se njihovim posredstvom uticalo na uvođenje reformi i na promene zakona u korist žena i da bi se uticalo na promene običaja, što bi sve zajedno imalo za rezultat pot­ punu društvenu jednakost između žena i muškaraca. Alijansa se u svom Programu zalagala za žensko pravo glasa, ali gaje smatrala samo sredstvom za potpuno oslo­ bođenje žene. U Programu su istaknuti problemi žena kojima će se Alijansa bavi­ ti. Zahtevaće: da se poziv žene kao majke i domaćice prizna kao produktivan poziv; da se ukinu ograničenja propisana Građanskim zakonom u odnosu na žene, a na­ ročito da se prizna ekonomska nezavisnost udate žene, jednakost roditeljskog starateljstva nad decom i da se izmeni nasledno pravo u korist žena; da se za majke uvede opšte osiguranje; da se bolje zaštiti ženska radna snaga i da se uvedu inspektorke rada; da se ženi osigura slobodno napredovanje u pozivima koje obavlja; da se ženama omogući slobodan pristup u politički život, kako bi mogle da utiču na rešenja u korist žena, naročito u resorima prosvete i socijalne politike.1 Ovaj se program u raznim varijantama, ponekad sa manjim dopunama, kao i program NŽS SHS ponavljao, jer se u Jugoslaviji, sve do Drugog svetskog rata, ostvarilo vrlo malo feminističkih zahteva. A događalo se da se ženama ograničava­ ju ili zakidaju formalno i faktički već dostignuta prava (zabrana primanja žena sa višim i visokim kvalifikacijama u službu na železnicama ih ograničenja u PTT stru­ ci, oduzimanje dodatka na skupoću ženama državnim službenicama kada su im i muževi zaposleni u državnoj službi, uvođenje celibata za učiteljice, raznovrsno izi­ gravanje zakona da bi se radnicama uskratila prava po osnovu osiguranja u slučaju bolesti i porodiljskog odsustva, i dr). Posle Skupštine u Ljubljani osnovana su nova društva u Zagrebu, Splitu, Ljubljani, Slavonskom Brodu, Varaždinu i Šibeniku, a društva su imala svoje aktivistkinje-poverenice i u drugim mestima koje su se uključivale u aktivnosti Žen­ skog pokreta. Ubrzo se pokazalo da kriza koja je zahvatila NŽS SHS nije mimoišla ni Alijansu. Ženska društva učlanjena u nju imala su različita shvatanja o pojedi­ nim pitanjima iz programa, što je dovodilo do nesuglasica i umanjivalo efikasnost rada. Gotovo istovremeno sa istupanjem većeg broja ženskih organizacija iz NŽS SHS, koja su se uglavnom odrekla feminističkog rada, izrazito feministička društva Ženskog pokreta održala su svoj skup krajem oktobra 1926. godine u Bosanskom Brodu. Na tom skupu izmenjena su pravila Alijanse tako što su ubuduće članovi Alijanse mogla biti samo društva Ženski pokret, pa je i ime Alijanse promenjeno u Alijansu ženskih pokreta, sa sedištem u Ljubljani. (Novi Izvršni odbor činile su: Alojzija Štebi - predsednica, Karla Modić - potpredsednica, Cirila Štebi - sekreta­ rica, Milena Pehani - blagajnica.) ’ Ženski pokret, 1923, br. 7; Isto, 1931, br. 9 i 10. �114 Članice Alijanse i nadalje su ostale najaktivnija društva na ispunjavanju pro­ grama NŽS SHS koji se odnosio na postizanje ravnopravnosti žena, pa je time i NŽS SHS dobio nov kvalitet. Još pre reorganizacije, tokom 1926. godine, povodom objavljivanja projekta Zakona o opštinama, Ženski pokret u Beogradu pozvao je političke stranke da u klubu Ženskog pokreta iznesu svoja gledišta o ženskom pravu glasa. Sve stranke, izuzev Jugoslovenske muslimanske stranke pozivu su se odazvale, a predavanja su bila izuzetno dobro posećena. Objavljivana su u nekoliko brojeva Ženskog pokre­ ta, a rezime izlaganja u Izveštaju Alijanse za 1926. godinu. Govorili su: Radoslav Agatonović, narodni poslanik Demokratske stranke, koji je naveo da se njegova stranka 1920. godine, prilikom pretresa člana 9 Ustava izjasnila za žensko pravo glasa, a 1921. godine to je unela i svoj program; Svetozar Pribićević, šef Samostal­ ne demokratske stranke, naveo je da se njegova stranka o tom pitanju nije izjas­ nila, ali on lično - a, misli, i dosta članova stranke - je za žensko pravo glasa; dr Hohnjec, narodni poslanik Slovenske ljudske stranke, podsetio je da je njegova stran­ ka 1920. godine tražila da se u zakon o opštinama unese odredba da žene imgju pravo glasa. Dr Uroš Stajić, predstavnik Zemljoradničke stranke, izjasnio se za po­ stupnost, tako što ženu treba prvo kulturno uzdići, pa joj prvo dati pravo glasa u opštinama i u oblastima i, najzad, u izborima za Parlament; Stjepan Radić, vođa Hrvatske seljačke stranke, u principu je za žensko pravo glasa, ali za sistem postup­ nosti tako što bi opštine odlučivale da li će njihove žene glasati i na opštinskim iz­ borima i na izborima za parlament; dr Laza Marković, član radikalskog poslaničkog kluba, saopštio je da su mlađi članovi stranke za postupnost, a stariji pokazuju ot­ por prema političkom oslobođenju žene, napominjući da će stranka prilikom prera­ de svog programa imati više obzira prema ženi; Nedeljko Divac, predsednik Socijali­ stičke stranke i Jaša Prodanović, predstavnik Republikanske stranke, izneli su da njihove partije zastupaju potpunu socijalnu, pravnu i političku jednakost muškaraca i žena. Najzad je u ime mlađih članova Grupe za socijalnu i kulturnu akciju, dr Dra­ goljub Jovanović, izneo shvatanje da su pravo glasa i parlamentarizam prazne reči, da žena ne treba da se bori za fiktivne ciljeve i da se kalja u blatu političke borbe.1 Parlam entarni izbori 1927. godine bili su povod da Alijansa pojača svoju ak­ tivnost za pravo glasa, pa je te godine održano više zborova (Ljubljana, Zagreb, Split, Dubrovnik, Varaždin, Beli Manastir, Sarajevo, Bosanski Brod). U Srbiji su aktivi­ stkinje Alijanse odlazile u unutrašnjost i držale predavanja iz feminizma. U prav­ noj komisiji Alijanse praćen je rad vladinih i skupštinskih organa na pripremama pojedinih zakona i drugih propisa, pa su primedbe i zahtevi, u dogovoru sa organi­ zacijama iz Ljubljane, Zagreba i Sarajeva, putem peticija, memoranduma i delega­ cija saopštavana nadležnim organima. 6. Nova feministička društva Osim Alijanse, u državi SHS, odnosno u Jugoslaviji, osnovano je još nekoli­ ko feminističkih društava. LŽenski pokret, 1926, br. 9 i 10. �115 Udruženje studentkinja Beogradskog Univerziteta osnovano je 1922. godi­ ne na Beogradskom univerzitetu. Ono se u svojim pravilima deklarisalo za politi­ čku neutralnost, za emancipaciju žene, za buđenje svesti ,,o njenoj dužnosti i ulozi u društvu**, za uzajamno usavršavanje i solidarnost, za raspravljanje o socijalnim pitanjima koji su od interesa za ženu. Udruženje je započelo svoju aktivnost oku­ pljanjem studentkinja, organizovanjem predavanja za njih i diskusijama o karak­ teru udruženja, sadržaju njegovog rada i o načinu pomoći siromašnim studentkinjama. U Upravi udruženja su bile i studentkinje komunistkinje, i jedna od njih, Anđa Bunuševac, nametnula je diskusiju o potrebi postojanja posebnog ženskog studentskog udruženja. Ova diskusija nesumnjivo je bila odraz shvatanja građan­ skog i klasnog ženskog pokreta. Diskusije su završene time što je Anđa podnela os­ tavku, a druge devojke naklonjene komunistima su i dalje ostale u Upravi. Udru­ ženje je, ne zanemarujući rad na ličnom i političkom obrazovanju studentkinja, zna­ tan deo svoje aktivnosti posvetilo obezbeđenju smeštaja za siromašne studentkinje, koja je rezultirala izgradnjom Doma studentkinja, kojim su studentkinje same up­ ravljale (danas Dom studentkinja Vern Blagojević, Ul. 27. m arta).1 Mala ženska antanta osnovana je 1923. na Kongresu Međunarodne alijanse za žensko pravo glasa (IAW) u Rimu. Sačinjavale su je feminističke organizacije iz Čehoslovačke, Poljske, Rumunije, Jugoslavije, Bugarske i Grčke. Program Antante je feministički, a osnovana je radi razmene iskustava i zajedničkog nastupanja u borbi za mir u Internacionalnoj ligi za mir i slobodu.2 Liga žena za mir i slobodu osnovana je 1928. godine, sa ciljem da ujedini že­ ne protivne svim ratovima, svakoj eksploataciji čoveka i svim oblicima nasilja, da radi na opštem razoružanju, za rešavanje svih sporova mirnim putem, zajedničkom saradnjom, ostvarivanjem ekonomskog, socijalnog, političkog stanja zasnovanog na pravdi, bez obzira na pol, rase, klasu i vere, da oblikuje javno mišljenje za mir, a protiv rata, putem predavanja, akademija i proslava, naročito na Dan primirja, 2. novembra i na Dan prve mirovne konferencije u Hagu, 18. maja. Liga je nasto­ jala da se iz svih udžbenika uklone tekstovi koji izazivaju mržnju prema drugim narodima.3 Ženska stranka je osnovana 1927. godine. Osnovala je grupa mladih intelek­ tualki koja je bila nezadovoljna načinom rada Alijanse i NŽS SHS, i koja je smatra­ la da treba delovati brže, odlučnije i efikasnije. Njen program je gotovo isti kao i program Alijanse, a statutom je predviđeno da na ostvarenju svojih feminističkih ciljeva stranka može sarađivati sa ostalim političkim partijama. Naglašeno je da će se Stranka boriti protiv iskorišćavanja ženskih organizacija od strane drugih političkih partija. Alijansa ženskih pokreta, držeći se čvrsto principa političke neu­ tralnosti, javno se ogradila od stvaranja ovakve organizacije, smatrajući da to vodi cepanju ženskog pokreta. Stranka je nastupila vrlo borbeno, i za kratko vreme svog postojanja održala je u Srbiji više dobro posećenih zborova za pravo glasa. Upravo kada se stranka počela organizovati, 1929. godine, u Jugoslaviji je suspendovan Ustav i zavedena diktatura. Ženska stranka, kao i sve druge političke stranke, mo­ rala je da obustavi rad, i on kasnije nije obnovljen. Neda Božinović i dr Slavka Morić, Udruženje i domovi studentkinja Beogradskog Univerziteta, u: Studentkinje Beogradskog univerziteta u revolucionarnom pokretu, Beograd 1988, str. 17-53. Ženski pokret, 1923, br. 6, 9 i 10; Jovanka Kecinan, n. d, str. 190-192. 1 Ženski pokret, 1928, br. 7; Žena danas, 1936, br. 1; 1937, br. 8. �116 Udruženje univerzitetski obrazovanih žena je osnovano krgjem 1927. godi­ ne. Njegov cilj je bio da štiti profesionalne interese žena, da se bori za napredova­ nje žena u službi, kao i za promenu položaja žene u građanskom pravu. Imalo je svoje sekcije u Beogradu, Zagrebu, Ljubljani, Novom Sadu, Skoplju, Užicu, Šapcu i Kragujevcu. U Zagrebu 1935. i u Sarggevu 1936. godine, osnovane su Junior sek­ cije univerzitetski obrazovanih žena. Međusobnom saradnjom Udruženje je izra­ dilo i, 1936. godine, objavilo Bibliografiju ženskih pisaca u Jugoslaviji. Bilo je učla­ njeno u Međunarodnu organizaciju univerzitetski obrazovanih žena.1 Ekonomsku i političku krizu i nacionalne suprotstavljenosti kralj Aleksan­ dar Karađorđević pokušao je da reši uvođenjem diktature. Šestog januara 1929. godine ukinuo je Ustav, raspustio Narodnu skupštinu, i tako postao nosilac celokupne vlasti, uključujući i zakonodavnu. Ukinute su sve demokratske slobode, zabra­ njen je rad političkim partijama, a progonima su bili izloženi ne samo komunisti, već i vodeće ličnosti građanskih partija. Država je promenila ime - nazvana je Ju ­ goslavija i podeljena na devet banovina. U toj situaciji feminističke organizacije umanjile su svoju javnu delatnost, a neke su prestale sa radom, tako da su organizacije Ženskog pokreta postojale sa­ mo u Beogradu, Zagrebu, Ljubljani, Sarajevu i Skoplju. O tome je na godišnjoj skup­ štini Alijanse, početkom 1937. godine, rečeno: ,,I u tim i takvim prilikama naš žen­ ski pokret, da bi mogao da životari ako već ne da živi punim životom, morao je sko­ ro da se pritaji, da izbegava da se o njemu mnogo čuje i govori, da se odrekne za izvesno vreme borbe za politička prava žena i da se jedino bori da teško izvojevana prava žene na rad i zaradu brani uporno od onih, koji su potiskivanjem žena iz svih domena našeg javnog života hteli da reše jednu od najtežih posledica ekonomske krize - problem besposlice. Takve prilike izbacile su u prvi red na mesto političkih ekonomska pitanja ili bolje reći, pitanja same egzistencije". D iktatura se nije mogla dugo održati, pa je pod pritiskom narodnog nezado­ voljstva u zemlji postepeno slabila, tako da je period otvorene diktature završen obnavljanjem rada političkih partija. Svoj rad, još uvek ilegalan, obnovila je i Ko­ munistička partija Jugoslavije. Posle ubistva kralja Aleksandra, u Marselju 1934. godine, ubrzanje rad na pripremama za izbore za novi Parlament. To je bila prili­ ka da se ženske organizacije ponovo aktiviraju na pitanjima prava glasa. 7. Om ladinske sekcije i om ladinke u ženskom pokretu Obnovljena KPJ, u nastojanju da u borbu protiv nacizma i fašizma, kao gla­ vnog protivnika radničke klase, okupi što šire društvene slojeve uputila je svoje članstvo, u junu 1935. godine, da se legalizuje, da razvije svoju aktivnost u sindi­ kalnim, omladinskim, profesionalnim, ženskim i drugim organizacijama. Borba za poboljšanje ekonomsko-socijalnog položaja svih radnih ljudi, za demokratizaciju političkog života, za rešavanje nacionalnog pitanja na principima samoopredeljenja naroda, ali i nezavisnosti Jugoslavije, bila je široka platforma na kojoj se stva­ rao antifašistički narodni front. U partijskim komitetima nanovo su formirane ko­ 1 Ženski pokret, 1927, br. 8 i 9; Paulina Lebl Albala, Deset godina rada Udruženja univerzitetski obra­ zovanih žena. u Jugoslaviji 1928-1938, Beograd 1939; Jovanka Kecman, n. d, str. 193-196 i 276-280. �117 misije za rad među ženama, sa uputstvom da se komunistkinje i simapatizerke učlaiguju u postojeće ženske, sindikalne, omladinske i druge organizacije, i da osniva­ ju nove, radi privlačenja žena u borbu. U Srbiji su u komisiju Pokrajinskog komiteta KPJ za rad među ženama oda­ brane Mitra Mitrović i Dobrila Karapandžić. Sa Ženskim pokretom su se dogovo­ rile da se u njegovom okviru osnuje Omladinska sekcija. Ženski pokret je računao na to da će dobiti feministički podmladak, a antifašistkinje mogućnost za legalan rad. Uz Mitru Mitrović i Dobrilu Karapandčić, za rad u Omladinskoj sekciji bile su odgovorne još Jelisaveta-Beška Bembasa, Milica Suvaković, Olga Jojić, Olga Alka­ l i , Bosa Cvetić i Slobodanka-Boba Đorđević. Sve one su bile mlade devojke koje su se već istakle u studentskom pokretu na Beogradskom univerzitetu ili svojim ra­ dom u sindikalnim ili profesionalnim organizacijama. Feministička Alijansa intenzivnije deluje od 1935. godine, naročito na osni­ vanju novih organizacija Ženskog pokreta u unutrašnjosti. Na dnevni red svojih aktivnosti ponovo je stavila aktuelna pitanja položaja žena: jednake nadnice za muškarce i žene, uvođenje 40-satne radne nedelje, a dotle strogo pridržavanje osmočasovnog radnog vremena, zabrana dečjeg i noćnog rada za žene, vraćanje do­ datka na skupoću udatim ženama kojima je bio ukinut, ukidanje celibata učitelji­ ca, i dr. Alijansa je dala svoje opširno obrazloženo mišljenje, primedbe i zahteve na nacrt novog građanskog zakona. Između ostalog, tražena je puna poslovna sposob­ nost za sve žene, obavezan građanski brak i nadležnost državnih sudova u svim bračnim sporovima, ravnopravnost muža i žene u braku, puna zaštita vanbračne dece sa dozvolom istraživanja očinstva i izjednačenje bračne i vanbračne dece u nasleđivanju, izjednačenje muškaraca i žena u naslednom pravu, slobodno i neogra­ ničeno raspolaganje muža i žene sopstvenom imovinom, ozakonjenje ženinog rada u domaćinstvu kao profesije, obavezno osiguranje za slučaj razvoda braka. Do 1937. godine, inicijativom i zalaganjem omladinki, osnovana su društva Ženskog pokreta u Čačku, Kragujevcu, Jagodini, Nišu, Šapcu, Prištini, Kosovskoj Mitrovici, Subotici, Somboru, Vršcu, Novom Sadu, Jasenovcu i Slavonskom Brodu. I kasnije, sve do sredine 1940. godine, društva su osnivana i u drugim mestima, ah su neka i prestajala sa radom ih su zabranjivana.' O tome zašto su omladinke ušle u Ženski pokret, Mitra Mitrović, prva predsednica Omladinske sekcije kaže: ,,U jesen 1935. godine grupa ženske omladine iz kancelarija, univerziteta, radionica, devojaka tek izašhh iz srednjih škola, organizovala se u Ženskom pokretu u Beogradu. Šta nas je rukovodilo da uđemo u Ženski pokret? Sa kakvim težnjama, zadacima i perspektivama smo ušle u njega? Dikta­ tura i njene reakcionarne snage, pored nasilničkih i nazadnih mera preduzetih pro­ tiv naroda, sprovele su i prema ženama svoje nazadne mere i zapretile im novim oduzimanjem i ono malo stečenih prava. Fašizam je u nekohko zemalja Evrope bru­ talnim metodama oduzimao prava narodu i nasrtao na prava žena, oduzimajući im zaradu, mogućnost za život i gušeći u njima svako dostojanstvo čoveka. Tim istim merama služio se i nenarodni režim Jugoslavije. Oduzimanje dodatka ženama dr­ žavnim službenicama, izbacivanje iz službi, očajno niske nadnice radnica, pretnje numerus-klauzusom, sve je to govorilo da žene, kao i čitav narod preživljavaju te­ ške dane i da im prete još težim uslovima za život. Nas mlade čekala je teška borba ' Isto, str. 286-299. �118 za hleb, svakog dana je pred nama bilo sve više zatvorenih vrata radionica, kance­ larija i škola, tu i tamo čuli su se preteći i onespokojavsgući glasovi o novim reak­ cionarnim i protivnarodnim merama. Nas žene su, dakle, čekale još teže nepravde i još bezizlazn^ja sudbina od one koje su doživele naše nugke. Jedne, osetivši borbeni i slobodarski duh na univerzitetu, a sve kao žene po­ gođene nepravdama već na prvom koraku u životu, čvrsto vezane za narod pritis­ nut krizom i oduzimanjem sloboda, shvatile smo d aje jedini put iglnglr« iz tog sta­ nja - put borbe. Fašizmu i reakciji moglo se stati na put samo čvrstom i odlučnom borbom. Žene u našoj zemiji, kao i danas, imale su minimalna prava, trebalo ih je probuditi i okupiti u borbu za očuvanje tih minimalnih prava i za osvajanje novih. To se moglo postići samo organizovanom borbom i mi smo shvatile značaj organizovanja žena, buđenje njihove svesti o pravima koja im pripadaju, o pravima koja narodu moraju pripasti, o borbi protiv fašizma, za hleb, mir i pravu demokratiju. Zato smo ušle u Ženski pokret, kao u organizaciju u čijem je programu jasno naglašena deviza borbe žena za njihova prava i okupljanje svih žena bez obzira na rasu, veru, narodnost i politička shvatanja. Jasno naglašena načela borbe za demokratiju i mir vezala su nas za program Ženskog pokreta, u koji smo ušle sa težpjom da naše drugarice, nespremne za život, ne ostanu usamljene pod tim naletom reak­ cije na njih već da, okupljene, stanemo u redove boraca za prava žena i naroda, po­ jačamo tu borbu koja je za vreme diktature samo tinjala i stvorimo od Pokreta MA­ SOVNU ORGANIZACIJU ŽENA".1 8. Stvaranje masovnog ženskog pokreta Alijansa ženskih pokreta, u saradnji sa drugim feminističkim organizacija­ ma, na dan zasedanja Narodne skupštine, 20. oktobra 1935. godine, organizovala je zborove za pravo glasa žena. Pred Skupštinom se nalazio projekat novog izbor­ nog zakona, i Alijansa je putem peticije koju je ranije uputila poslanicima i putem ovih zborova vršila pritisak na zakonodavno telo. Zborovi su organizovani u Beo­ gradu, Novom Sadu, Užicu, Šapcu, Zagrebu, Splitu, Varaždinu, Jasenovcu, Ljublja­ ni, Banjaluci i Skoplju. Po prvi put su u organizovanju i sprovođenju jedne takve akcije učestvovale i omladinke uključene u organizacije Ženskog pokreta ili u Juni­ or sekcije Univerzitetski obrazovanih žena. Na svim zborovima usvojena je jedin­ stvena rezolucija: „Žene sakupljene na zboru na dan 20. oktobra 1935. godine shvatajući da za svesno ispunjavanje građanskih dužnosti treba da imaju uticaj na for­ miranje društva i države, traže da se u novi izborni zakon unese jednako, opšte, tajno, aktivno i pasivno pravo glasa, za sve građane muške i ženske“. Rezolucija je upućena Narodnoj skupštini, Senatu, predsedniku Skupštine i predsedniku vla­ de. Na zboru u Beogradu govorila je predstavnica ženske omladine Slavka Đurđević. I na svim drugim zborovima zapaženo je učešće omladinki, radnica i žena ra­ znih profesija; govornice su nastupale u njihovo ime, a na nekim zborovima i u ime seljanki. Dugogodišnja podela na građanski i radnički ženski pokret u ovim konkret­ nim Z9jedničkim aktivnostima počela je da se gubi. ‘ Ženski pokret kroz omladinsku sekciju, Bilten Omladinske sekcije, 1940, br. 2. �119 Udruženje studentkinja Beogradskog univerziteta, u koje su učlanjene studentkiiye iz svih krajeva Jugoslavije, 1936. godine, pridružilo se radu Omladinske sekcije. To su učinile i devojke iz raznih sindikalnih i profesionalnih organizacija. Naročito su aktivne sekcije žena-radnica u sindikalnim i drugim radničkim orga­ nizacijama, u Savezu privatnih nameštenika Jugoslavije, u naprednoj grupi učite­ ljica, u udruženjima saobraćajnog osoblja i PTT-a. Borba za demokratizaciju zemlje, protiv skupoće, za jačanje prijateljstva i saradnje sa demokratskim zemljama Za­ padne Evrope, za uspostavljanje odnosa sa SSSR-om, u kojoj su omladinke koje su bile pod uticajem KPJ aktivno učestvovale, dala je mogućnost da one na nov način postave žensko pitanje, da se oslobode sektaštva i uskogrudosti, da se oslobode stra­ ha od posebnog organizovanja žena. Milica Šuvaković i Mitra Mitrović, kritikujući napad socijalistkinje Milice Đurić-Topalović na feminističke pokrete, pišu: „Tako se danas već može govoriti o tome daje moguće j e d i n s t v o s v i h ž e n a u borbi za očuvanje prava žena i zadobijanje novih, u borbi za njihov bolji položaj i život, a protiv onih koji su zapre­ ka tom poboljšanju i konačnom oslobođenju. Svaka je žena, bila ona politički ih fe­ ministički opredeljena ili ne, životno zainteresovana svim tim, i samo se radi o to­ me da se ta životna zainteresovanost pretvori u jedinstven istup. Nije, dakle, zlo u izdvajanju žena u posebna ženska društva, već u nepostavljanju ženskog pitanja kao opštedruštvenog pitanja svih žena i prikupljanja svih snaga za odbranu tih pra­ va i borbu za jedan bolji i čovečniji svet. (...) Nužnost te zajedničke borbe g-đa Topalović ne shvata".1 9. Nastajanje antifašističkog ženskog pokreta Pobeda nacionalsocijalizma u Nemačkoj i njegove pretnje svetskom miru ponukali su sve progresivne snage u svetu da razmišljaju o sas^dnji i o ujedinjava­ nju napora u odbrani mira, a time i demokratskih tekovina. Pred slikom koju je pružao nacizam u Nemačkoj (zastrašujuća militarizacija, militarističko vaspitanje mladih, radni logori, pripremanje za rat, za novu podelu sveta i porobljavanje ma­ lih naroda, otvoreno učešće u španskom građanskom ratu na strani vojne hunte, vraćanje žene u kuću i njeno svođenje na mašinu za rađanje, ukidanje svih demo­ kratskih sloboda, i dr) rastao je strah, ah raslo je i antiratno i antifašističko raspo­ loženje naroda u svim evropskim zemljama. U tome, naravno, nisu izostale ni feminističke međunarodne organizacije. Međunarodna alijansa za pravo glasa održala je 1936. godine u Cirihu studijsku konferenciju, na kojoj se, pored rasprave o ženskom pravu glasa i o pravu na rad, posebno raspravljalo i o miru i kolektivnoj bezbednosti. Konstatovano je da se u Spaniji pod firmom građanskog rata vodi međunarodni rat, daje atmosfera teška zato što se gubi vera u uspeh borbe za mir i što se stvara uverenje daje uticaj žena u međunarodnom životu fiktivan. Žene su dužne da svojom borbom savlađuju strah i defetizam. Time će najbolje doprineti očuvanju mira i isključenju rata kao sredstva za rešavanje međunarodnih sporova. Upozoreno je na sve veću opasnost od fašizma, koji „sagoreva sve napredne težnje", oduzima ženama sve što su dugogodišiyom LJovanka Kecman n. d, str. 318-348; Žene Srbije u NOB, str. 56-69; Žena danas, 1939, br. 23. �120 borbom stekle. Međunarodni savez žena, na svom Kongresu u Aberdinu 1938. go­ dine, upozorio je svoje članice da je borbu za ravnopravnost žena nužno povezati sa borbom protiv fašizma, jer samo tako ima izgleda na uspeh. Na Kongresu Među­ narodne alijanse za pravo glasa, 21. maja 1939. godine u Kopenhagenu, usvojena je Deklaracija načela, koja sm atra da se feminističke organizacije ne mogu više og­ raničavati samo na zadobijanje političkih prava za žene, već se moraju uključivati u demokratske pokrete naroda. Alijansa ženskih pokreta obnovila je svoj rad na pitanjima mira, koji je jedno vreme bio zanemaren. U Jugoslovenskom ženskom savezu postojala je komisija za mir, ali obe organizacije su na opštim pacifističkim parolama dosta suzdržano sprovodile zaključke međunarodnih ženskih organiza­ cija o miru, ne povezujući ih sa stvarnošću Jugoslavije. Za predsednicu Komisije za mir JŽS, 1938. godine, izbrana je Danica Zečević, koja je istovremeno bila i predsednica Jugoslovenske lige žena za mir i slobodu. Liga je, još 1936. godine, sprovela pismeno glasanje i dobila je oko 600.000 potpisa za mir i razoružanje.1 U svim krajevima Jugoslavije našle su se mlade žene koje su shvatile važnost organizovanog rada žena i koje su umele da spoje feministički pokret sa pokretom protiv fašizma. One su pronalazile stotine načina da okupe žene u raznim staleškim i profesionalnim organizacijama, u sindikatima, u raznim kulturno-prosvetnim, omladinskim i drugim organizacijama, i da ih podstaknu da u svojim matičnim or­ ganizacijama postavljaju svoja „ženska pitanja*' na već postojećim feminističkim programima i da ih povezuju sa pokretom protiv fašizma. U svom prvom uvodniku Novi feminizam, Žena danas je pisala da nepromenjeni feministički program auto­ matski svrstava žene u tabor mira i demokratije, jer je borba za ženska prava isto­ vremeno i borba protiv nacizma i fašizma. Omladinska sekcija organizovala je u Beogradu serije predavanja i diskusi­ ja o položaju žene, zatim iz oblasti politike, ekonomije, kulture, prosvete i umetnosti. Održavana su redovno jednom nedeljno. Osim toga, u četiri podsekcije (poli­ tička ekonomija, razvitak društva, istorija ženskih pokreta i učešće žena u raznim oblicima borbe, savremena politička situacija), devojke su se svrstavale prema svo­ jim sklonostima. Aktuelni položaj žena u svetu i njihova borba prikazivane su u zidnim novinama koje su redovno izlazile. Povremeno su devojke okupljene u pose­ bnim komisijama ili grupama organizovale interne ili javne prigodne priredbe ko­ jima su obeležavani značajni datumi ili događaji (usmene novine, zabavne večeri sa kulturnim programima, javne priredbe). Njihova karakteristika bila je u tome što su devojke bile i organizatorke, a na internim priredbama i izvođačice progra­ ma. Sva ta bogata aktivnost odvijala se svakodnevno u prostranom i funkcional­ nom stanu u Ulici cara Lazara broj 11, gde je bilo sedište Omladinske sekcije. Bila je to prava škola u kojoj su devojke sticale znanja, učile da slobodno, javno iznose svoja mišljenja, da sarađuju na zajedničkim poslovima i da se samoorganizuju. Sve ih je to osposobljavalo za samostalno delovanje u sredinama u kojima su radile, uči­ le ili živele. Na istim principima i na gotovo isti način, učeći se u Omladinskoj sekciji, delovalo je i Udruženje studentkinja koje je imalo svoj Dom i u pjemu sve pogod­ nosti za široko okupljanje studentkinja, ali i za organizovanje javnih priredbi u Do­ mu za studentkinje i studente Beogradskog univerziteta. 1 Glasnik Jugosloucnskog ženskog saveza, 1937, br. 3; Jovanka Kecman, n. d, str. 307-310. �121 Kontakt omladinki sa radničkim ženama Sekcija je uspostavljala organizovanjem predavanja o nezi dece, kućnim posetama radnicama, osnivanjem analfabetskih tečajeva i savetovališta za žene u radničkim predgrađima Beograda. Za devojke su organizovani krojački tečajevi, tečajevi za negu bolesnika, za učenje fran­ cuskog jezika, i si. Po završenim tečajevima gotovo sve one su postajale aktivistki­ nje Omladinske sekcije. Sličnu bogatu delatnost razvila je, od 1934. godine, i Omladinska sekcija u Zagrebu, ali je zbog sukoba sa Upravom Ženskog pokreta prestala sa radom, a omla­ dinke su nastavile da rade u Junior sekciji Udruženja univerzitetski obrazovanih žena. Omladinske sekcije Ženskog pokreta postojale su u Skoplju, Sarajevu i Banja­ luci, a u Bijeljini omladinske sekcije su osnovane u Kolu srpskih sestara i u društvu Kneginja Zorka. I u drugim krajevima osnivane su omladinske sekcije u raznim ženskim društvima, ili su osnivani akcioni odbori žena za osnivanje ženskih pokre­ ta, ali su oni delovali na isti način kao i omladinske sekcije. 10. Ženski listovi Žene ove generacije pokreću svoje nezavisne feminističke listove i sarađuju u drugoj progresivnoj štampi. Jedan od tih listova, Žena danas, pokrenut je 1936. godine, u tiražu od 1.500 primeraka. U Hrvatskoj je to Ženski svijet, pokrenut 1939, a u Sloveniji Naša žena, pokrenuta 1940. godine, koja je zamenila Ženski list koji je ranije izlazio. Žena danas, kao i drugi listovi, obaveštavaju žene o opštim poli­ tičkim događajima u svetu, ističu konkretna pitanja položaja i ravnopravnosti že­ na u raznim profesijama ili društvenim slojevima i ukazuju na puteve njihovog os­ lobođenja, upoznaju žene sa radom međunarodnih i nacionalnih ženskih organi­ zacija, pišu o likovima istaknutih žena u nauci, umetnosti, politici i društvenim pokretima. Pišu o zdravlju žene, nezi i vaspitanju dece, o filmu i o modi - rečju: o svemu što je u to vreme bilo od interesa za žene i što ih je podsticalo na aktivnost. Ovi listovi su odigrali veliku ulogu u podizanju svesti žena, razmeni iskustava, u njihovom organizovanju i uključivanju u društveno-politički život zemlje. U listo­ vima su sarađivale i feministkinje starije generacije, žene svih slojeva i različitih političkih ubeđenja. Kroz Omladinsku sekciju u Beogradu prošlo je na stotine mladih devojaka svih zanimanja, a Udruženje studentkinja godišnje je brojalo oko 400 članica. One koje su završavale školovanje i dobijale posao ih se vraćale kući u unutrašnjost, kao i studentkinje koje su često odlazile kućama, prenosile su svoja znanja i svoja isku­ stva i u druge sredine i nastojale da u tim sredinama nađu mogućnosti za organi­ zovani rad žena. One su, od 1935. godine, bile inicijatorke za osnivanje ženskih po­ kreta u unutrašnjosti ih omladinskih sekcija u ženskim društvima ih ženskih sek­ cija u profesionalnim i drugim organizacijama. Studentkinje su, osim toga, okuplja­ le učenice starijih razreda srednjih škola. Uprava Ženskog pokreta ocenila je u svom izvešt^ju, jula 1939. godine, aktiv­ nost Omladinske sekcije ovim rečima: „Omladinska sekcija u Beogradu (...) pred­ stavlja centar feminističke omladine. Ona učestvuje pored toga, u svim akcijama ko­ je nose obeležje odbrane slobode i prava građana, koje bude njenu odgovornost za ne­ okrnjeno očuvanje nacionalnog dostojanstva, a koje organizuje omladina oba pola. Tako je uspostavljena veza između našeg pokreta i naprednih strujanja današnjice'4 . �122 Režim u Jugoslaviji, krajem tridesetih, sve više se oslanjao na sile Osovine, Berlin-Rim. Vezao se za njih i ekonomski i politički, podređujući im svoju ekono­ miju, a u unutrašnjoj politici pojačavao je pritisak na sve progresivne snage. Unu­ trašnje suprotnosti na nacionalnoj osnovi pokušala je da reši tzv. vlada narodnog sporazuma, formirana 1939. godine. Ona je obećala i da će izmeniti više zakona, između ostalih i zakon o izborima, i vratiti demokratska prava i slobode građana. Posle sporazuma Cvetković-Maček vlada je obrazovala Banovinu Hrvatsku, koja je dobila vrlo široku autonomiju, i odredila njene privremene granice, što je izazvalo nezadovoljstvo u drugim delovima zemlje i produbilo postojeća međunaci­ onalna suprotstavljanja. Umesto obećane demokratizacije zemlje, i obećanja da će se ženama dati pravo glasa, ukidane su i minimalne demokratske slobode, pojača­ van je policijski pritisak, zabranjen je rad nezavisnim sindikatima, niz profesional­ nih udruženja stavljeno je pod perm anentni nadzor političke policije, a nekima je i zabranjen rad, organizovani su koncentracioni logori, a nepoželjni su putem mo­ bilizacije izolovani u vojne radne logore. Godine pred ra t ispunjene su mnogobrojnim štrajkovima, demonstracijama i raznim političkim akcijama. I u njima su žene i njihovi zahtevi sve vidljiviji. 11. Nesuglasice u A lijansi ženskih pokreta Sredinom 1939. godine, u beogradskom društvu Ženski pokret došlo je do razmimoilaženja između mlađih i starijih članica oko karaktera i načina rada, što se odrazilo na Alijansu u celini. Postavljala su se pitanja da li će ženski pokret biti zatvoren krug žena ili masovna organizacija, otvorena i pristupačna svim ženama; da li će učestvovati u borbi za demokratizaciju zemlje ih će, ćuteći o gorućim proble­ mima položaja žene, podržavati vladinu politiku; da li će javno nastupati na zboro­ vima i isticati svoje zahteve ih će peticijama mohti za promenu ove ih one nepravde prema ženama; da h će se uključiti u druge napredne pokrete protiv rata i fašizma, a za mir, ih će stajati po strani. Sukob se otvorenije manifestovao u novembru 1939. godine, po izbijanju Drugog svetskog rata, i to na pitanju akcije za pravo glasa. Povodom predstojećeg donošenja novih propisa o izborima za Parlament, Uprava Alijanse donela je odluku da se održe zborovi, ah je predsednica Alijanse, posle izbijanja Drugog svetskog rata, sredinom septembra, svojim dopisom predložila Ženskim pokretima da od zborova odu­ stanu. Ona je ocenila da su nastale izvanredno teške prilike, pa je umesto zborova predložila sprovođenje drugih, mirnijih akcija. Tako je zajednička delegacija Alijan­ se, Jugoslovenskog ženskog saveza i Udruženja univerzitetski obrazovanih žena, po­ četkom oktobra, posetila ministra pravde dr Lazu Markovića, koji je bio nadležan za izradu predloga novog izbornog zakona, a početkom novembra, potpredsednika vlade dr Vlatka Mačeka, i iznela im je više zahteva, između ostalih, i zahtev da se novim izbornim zakonom ženama prizna jednako - i aktivno i pasivno - pravo glasa kao i muškarcima. Naravno, ovi zahtevi pod raznim izgovorima nisu prihvaćeni. Delegaci­ ji je u tim razgovorima saopšteno da zahtevi neće biti prihvaćeni, jer su „žene jedna nepoznanica u političkom životu, a današnje vreme n je povoljno za eksperimente*4 .1 1 AS, Fond žene Srbije (AS-F-ŽS), Zapisnik sa sednice upravnog odbora Alijanse ženskih pokreta od 12. novembra 1939. godine. �123 12. „Žena da?ias“ i akcija za pravo glasa U međuvremenu, očekujući promene u pravcu demokratizacije u unutra­ šnjem političkom životu koje je najavila vlada Cvetković-Maček, redakcija Žene da­ nas, nezadovoljna anemičnom akcijom predsedništva Alijanse, pokrenula svoju akciju za pravo glasa žena. Tu akciju je bazirala na proceni unutrašnje političke situacije i na Deklaraciji načela, koju je, jula 1938, donela Međunarodna alijansa za žensko pravo glasa (IAC) na svom Kongresu u Kopenhagenu, a kojom se feministi­ čke organizacije upućuju da se uključe u široke demokratske narodne pokrete. Čla­ nice redakcije u većini su bile i najaktivnije članice Omladinske sekcije beogradskog Ženskog pokreta. One su smatrale da je pravo glasa žena jedno od prava čoveka, jedan od uslova demokratije, sredstvo za zaštitu interesa žena, kao i sredstvo putem kojeg one mogu odlučivati, i to ne samo o poboljšanju svog ekonomskog, pravnog, kulturnog i političkog položaja, nego i o sudbonosnim pitanjima tadašnjeg vreme­ na - o miru ili ratu. Stoga se redakcija založila za oštrije forme borbe, za javne akci­ je, za povezivanje borbe za žensko pravo glasa sa opštim demokratskim zahtevima naroda. Uputila je javni Apel za pravo glasa žena. Pozvala je žene svih društve­ nih slojeva, sve ženske, naročito feminističke, organizacije da povedu jedinstvenu akciju - da skupljaju potpise za žensko pravo glasa, da stvaraju posebne odbore za vođenje ove akcije, koji će, između ostalog, organizovati javne zborove, konferen­ cije i mitinge. Pozvala je sve staleške, stručne i omladinske organizacije, javne rad­ nike, političare i književnike da podrže ovu akciju. Mada redakcija časopisa Žena danas nije imala iluzija da će žene na taj način dobiti pravo glasa, računala je da će ta akcija uticati na podizanje političke svesti, aktiviranje i okupljanje žena svih slojeva.' Prema pravilima, upravu Alijanse ženskih pokreta činile su predsednice ženskih pokreta. Predsedništvo društva Ženski pokret grada u kojem je sedište Alijanse je istovremeno i predsedništvo Alijanse, s tim što se predsednica Alijanse posebno bira, a predsednica navedenog društva je automatski potpredsednica Ali­ janse. U vreme priprema za održavanje zborova za pravo glasa, sedište Alijanse bi­ lo je u Beogradu. Sredinom novembra predsedništvo Alijanse, odnosno beogradskog Ženskog pokreta oštro je kritikovalo Ženu danas zbog toga što je mimo predsed­ ništva Alijanse svoj Apel uputila i ženskim pokretima u unutrašnjosti, a ženske pokrete zato što su se poneli nedisciplinovano, ne konsultujući se sa predsedništvom Alijanse, i prihvatili akciju Žene danas Zapravo, ova kritika je najpre upućena Omladinskoj sekciji i mlađim članicama uprave Alijanse, uz konstataciju da u upra­ vi postoji nesaglasnost između mlađih i starijih članica, što se vidno odrazilo i prili­ kom glasanja o predlozima predsedništva. Predsedništvo je na ovoj sednici pred­ ložilo da se u akciji za pravo glasa skupljaju potpisi preko ženskih pokreta, a u meRat\ Žene i događaji u zem lji; Apel za pravo glasa žena-, Žena danas, br. 25,1939, str. 1-3; AS, Fond ZS, Pismo Žene danas Ženskom pokretu u Novom Sadu od 16. oktobra 1939; Rezultati jedne borbe, Zcna danas, br. 26, 1940, str. 3. Predsedništvo su činile predsednica, potpredsednica (istovremeno i predsednica beogradskog Žen­ skog pokreta), sekretarica i blagajnica. Godine 1939. Ženski pokreti su postojali u Beogradu, Čačku, Kragujevcu, Nišu, Jagodini, Novom Sadu, Vršcu, Somboru, Prištini, Skoplju, Banjaluci, Slavonskom Brodu, Zagrebu i Ljubljani. �124 stima u kojima njih nema preko Jugoslovenskog ženskog saveza, da se predsednikn vlade upute dopisnice sa jedinstvenim tekstom o ženskom pravu glasa, i da se uputi apel svim političkim partijama da podrže zahteve žena za političkom ravnopravnošću. Svi ovi predloži jednoglasno su prihvaćeni. Pitanje održavanja zboro­ va takođe je stavljeno na glasanje, i dvotrećinskom većinom je odlučeno da se zbo­ rovi održe. Predsednica beogradskog Ženskog pokreta izjavila je daje protiv održa­ vanja zbora u Beogradu, pa je i to pitanje stavljeno na glasanje. Većinom glasova odlučeno je da se u Beogradu održi manifestacioni zbor uz učešće predstavnica Žen­ skih pokreta iz unutrašnjosti.1Tako se dogodilo da paralelno teku dve akcije - akci­ ja Žene danas i akcija Alijanse - koje su se u datom trenutku na neki način dopu­ njavale, iako sukob dve koncepcije oko metoda borbe za ravnopravnost žena nimalo nije umanjen. Akciji Žene danas, člankom u socijalističkim Radničkim novinama, suprot­ stavila se Milica Đurić-Topalović. Pridružili su joj se dnevni list Pravda, kao i humoristički list Ošišani jež. Neznatna grupa studentkinja, članica profašističke orga­ nizacije Zbor, protiveći se akciji za pravo glasa, izdala je letak-pamflet i predsednicu Alijanse, urednicu Žene danas, kao i više drugih aktivistkinja Alijanse, Omladin­ ske sekcije i Žene danas optužila za - ,judeo-komunističku“ zaveru protiv slovenstva. U Hrvatskoj se ovakvoj akciji suprotstavila Ženska grana Hrvatske seljačke stranke, smatrajući da će prvaci stranke najbolje proceniti kada ženama treba dati pravo glasa. A ni ostale političke partije nisu prihvatile zahteve žena.2 Ipak, sve to nije umanjilo rezultate kampanje koja je, krajem 1939. godine, vođena za žensko pravo glasa. U organizovanim akcijama Alijanse i posebnih od­ bora koje je sugerisala Žena danas, u svim krajevima Jugoslavije prikupljeno je na stotine hiljada potpisa. Zborovi, konferencije, skupovi i sastanci žena preplavili su veći deo Jugoslavije. Održani su u više gradova, manjim mestima, pa i selima u Sr­ biji, Vojvodini, na Kosovu i Metohiji, u Makedonci, Crnoj Gori, Sloveniji i nekim gra­ dovima u Bosni. U njihovom organizovanju često su učestvovale i članice raznih ženskih hum anitarnih društava. U Beogradu su, kregem novembra, održana dva skupa: konferencija Žene danas i zbor Alijanse ženskih pokreta, i oba su bila dobro posećena. U Hrvatskoj i u delu Bosne nije bilo ovakvih zborova, jer je Banovina Hrvatska zabranila održavanje svih zborova, no potpisi su i tamo prikupljani. Na svim skupovima nastupale su žene iz svih društvenih slojeva, svih struka i položa­ ja, i isticale svoje zahteve. Po prvi put su na tim skupovima u impozantnom broju uzele učešće i seljanke, a ponegde je zapaženo i prisustvo jednog broja musliman­ ki pod feredžama. U to vreme, bez sumnje, ovo je bila najmasovnija i nsgorgamzovanija politička akcija. Podržavali su je omladinski i radnički pokret, profesional­ ni, staleški, i slični pokreti. O tome je Žena danas pisala: „Zbog svega toga je ova borba dobila svoj veliki značaj u istoriji borbe žena kod nas: pokrenute su mase že­ na u borbu za pravo glasa; učešće radnica i seljanki u njoj dalo joj je snažan polet i postavilo je na njeno pravo mesto - kao početak borbe radnih žena za punu ravno­ pravnost. Zatim ovo jedinstvo, ostvareno na zahtevima za bolji život i mir, učinilo je da borba ne ostane usamljena i izolovana borba žena satno za njihovo pravo. Na­ 1 AS-F-ŽS, navedeni Zapisnik uprave Alijanse. * Isto, letak studentkinja Zbora, decembra 1939. godine; Rezultati jedn e borbe, Žena danas, br. 26, 1940, str. 3 i 4. �125 protiv, noseći u sebi sve zahteve naroda ona je postala stvarno delo narodne borbe i veliki doprinos njoj“. I dalje: „Naše jedinstvo je postignuto na širim zahtevima od prava glasa. Prema tome ono se ne srne razbiti. Ono se mora očvrsnuti i to na dru­ gim, danas aktuelnim zahtevima. Naš je zadatak da tu borbu ponovo oživimo, još jedinstvenije, još šire, još povezanije sa borbom naroda. Jer sama borba žena neće biti u stanju, to smo videle još u toku naše akcije, da sve te nove probleme i zahteve naroda obuhvati i ostvari. A mi nismo same. Mi smo ostale sa narodom, a bez naših prava, još smo bliže narodu. Zato i ta borba mora biti bliža“. Bila je to nova strate­ gija ženskog pokreta u borbi za prava žena: ne izolovana borba žena kao pola, ali ne ni bezlična borba utopljena u borbu klase za revolucionarne društvene prome­ ne, već - individualizirana posebna akcija žena sa naglašenim zahtevima u okviri­ ma širokog demokratskog pokreta.1 Kao što se i očekivalo, izborni zakon nije dao pravo glasa ženama, ali četvorogodišnji intezivan rad žena - naročito u omladinskim sekcijama, u sindikalnim, profesionalnim i drugim organizacijama - krunisan impozantnom, neviđenom ak­ cijom za pravo glasa, dao je trajne rezultate. Prvo, shvaćena je uloga posebnog organizovanja žena u borbi za njihova prava i, drugo, u antifašističkom predratnom pokretu žene su prihvaćene kao ravnopravne sudionice, a njihovi zahtevi prihva­ ćeni su kao zahtevi za slobodu i demokratiju. Tako su stvorene pretpostavke za stvaranje masovne antifašističke organizacije žena i za postizanje njihove jednako­ sti u pravima, što će se u osnovi ostvariti u narodnooslobodilačkom pokretu u toku Drugog svetskog rata. 13. Prestanak rada Alijanse ženskih pokreta Sukob između predsedništva Alijanse i mlađih članica u Ženskim pokreti­ ma, na godišnjim skupštinama Alijanse i beogradskog Ženskog pokreta razrešen je na neobičan način. Uviđajući da su omladinke u beogradskom Ženskom pokre­ tu - kao i u bar polovini ostalih pokreta u unutrašnjosti - u većini, predsedništvo Alijanse, odnosno beogradskog Ženskog pokreta, odlučilo je da podnese kolektivnu ostavku. Da tom ostavkom ne bi navodno dovelo u pitanje dalji rad Alijanse, pred­ sedništvo je na godišnjoj skupštini, u januaru 1940. godine, predložilo da se sedište Alijanse privremeno premesti u Novi Sad, čime postaje predsedništvo Ženskog po­ kreta u Novom Sadu i predsedništvo Alijanse. Odbijanjem da se raspravlja o drugim predlozima i veštački stvorenom većinom, davanjem Novom Sadu tri glasa, predlog predsedništva je uz žestok otpor izglasan.'2 Godišnja skupština beogradskog Ženskog pokreta održana je nekoliko da­ na kasnije, pošto je već odlučeno da se sedište Alijanse premesti u Novi Sad i pošto je novosadsko predsedništvo oglašeno i za predsedništvo Alijanse. Ranije predsed­ ništvo beogradskog Ženskog pokreta nije istaklo svoje kandidatkinje, nudeći navo^ Žena danas, isto; Jovanka Kecman, n. d, str. 325-344. Na skupštini su bile prisutne delegatkinje Beograda, Niša, Čačka, Jagodine, Novog Sada, Vršca, Sombora, Skoplja i Banjaluke. Svaka delegacija raspolagala je sa po jednim glasom, osim Beograda koji je imao dva i Novog Sada koji je imao tri glasa. Pet delegacija nije glasalo, što znači da su četiri dele­ gacije imale većinu glasova. - AS-F-ŽS, Zapisnik redovne godišnje skupštine Alijanse ženskih pokreta od 14. januara 1940. godine. �126 dno mogućnost Omladinskoj sekciji, koja je inače činila većinu članstva u beograd­ skom Ženskom pokretu, da preuzme upravu. Omladinska sekcija tu mogućnost ni­ je iskoristila, jer je sm atrala da povlačenje uprave „ne znači demokratsko ustupa­ nje većini, nego samo akt demonstracije prema Omladinskoj sekciji i njenom stavu** i, istovremeno, priklanjanje onim snagama sa kojima Omladinska sekcija ne želi sarađivati, niti im „dati ni sat svoje aktivnosti*4 Potvrdu za svoje stavove omladin­ . ska sekcija videla je u izboru nove predsednice Alijanse, koja je „negreakcionarnija žena koja se mogla naći u redovima Ženskog pokreta**. Pošto je pročitana njena izja­ va, Omladinska sekcija je napustila skupštinu i tako istupila iz Alijanse ženskih pokreta.1Ali, stotine njenih članica nalazile su nove mogućnosti delovanja i šire­ nja naprednog demokratskog ženskog pokreta. Omladinska sekcija je stav o depolitizaciji ženskog pokreta ocenjivala „kao meru protiv realizacije programa Ženskog pokreta, protiv žena u celini**. Obe gru­ pacije su uvidele da do razmimoilaženja ne dolazi zbog ove ili one forme rada (na primer, da li će se, ili ne, održavati zborovi za žensko pravo glasa), već zbog različi­ tih političkih platformi sa kojih su polazile. Odbijanje Omladinske sekcije da se za­ drži na parcijalnim merama i njihovo stupanje u aktivnu političku borbu onemo­ gućilo je svaki daljnji zajednički rad sa starijim članicama. Omladinke su političku neaktivnost uprave Ženskog pokreta u sudbonosnim momentima, 1940-1941. go­ dine, okarakterisale kao „huškanje žena da lutaju bez orijentacije u vrtlogu događaja“.2 Rad Alijanse posle njene godišnje skupštine nije bio dugog veka. Političke i ekonomske prilike u zemlji su se pogoršavale. Vlada Cvetković-Maček sve više se vezivala za sile Osovine. Nezaposlenost, skupoća, pad životnog standarda, brojni štrajkovi, masovne demonstracije radnika i studenata, u kojima je policija ubila vi­ še dem onstranata, pooštravanje policijskog režima, otvaranje koncentracionih lo­ gora, zabrane okupljanja građana - obelesga su tog vremena. I ženskim pokretima u Kragujevcu, Čačku i Sapcu je zabranjen rad, a u proleće 1940. godine, i drugim udruženjima je zabranjeno održavanje godišnjih skup­ ština, pa tako vlasti nisu dozvolile ni održavanje već zakazane vanredne skupštine Alijanse ženskih pokreta. Predsedništvo je ovu zabranu prihvatilo bez pogovora, i svojim pismom predložilo Ženskim pokretima da se vanredna skupština ne održi - do boljih vremena, jer će „svi Pokreti i sami uvideti da sada nye vreme za skupšti­ nu pošto su svakim danom sve zategnutiji odnosi u svetu te prema tome i kod nas**.3 Predsedništvo je predviđalo da će nastati zastoj u radu Pokreta, pa je apelovalo na žene da „ne zabace feminističku stvar, pošto će doći momenat kada će naša organizacija biti preko potrebna za ostvarenje naših ideja**. Preporučilo je uprava­ ma Pokreta da nastave rad, tako što bi pratili svaku povredu ženskih prava i što bi na to upozoravali Alijansu, radi znanja i eventualne intervencije. Pri tome „da­ bome isključeni su svi slučajevi, kada su žene svojim radom doprinele da dođe do posledica nezgodnog karaktera, i treba imati u vidu samo one slučajeve kada se pro­ LIzjava Omladinske sekcije Ženskog pokreta, Žena danas, br. 26,1940, str. 17 i 18. 2 Isto; Ljubinka Ćirić-Bogetić, Odluke Pete zemaljske konferencije K P J o radu među ženama i nji­ hova realizacija u periodu 1940-1942, u: Peta zemaljska konferencija Komunističke partije Jugoslavije, Zbornik radova, Zagreb 1972, str. 91-92. a AS-F-ŽS, Pismo Alijanse ženskih pokreta - Novi Sad od 7. juna 1940. �127 goni ženu kao pol“.‘ Ova predviđanja i preporuke očigledno su imale za cilj da ženske pokrete potpuno pasiviziraju i nagovore ih da odustanu od svih aktivnos­ ti. i to ne samo u narastajućem antirežimskom pokretu za demokratizaciju zemJje nego i u aktivnostima na prosvećivanju žena u cilju njihove emancipacije. Prakti­ čno, ovim je Alijansa ženskih pokreta likvidirana. I Jugoslovenski ženski savez, kao i druge ženske organizacije, povinovale su se merama vlasti, pa su umanjile svoje aktivnosti. Početkom rata prestale su sa radom. 14. Komunistička partija Jugoslavije i žensko pitanje Nasuprot kapitulaciji Alijanse, borbene žene - naročito omladinke stasale u ženskom, radničkom, omladinskom i studentskom pokretu - otpočele su rad na mobilisanju žena u borbu za njihove svakodnevne zahteve, na platformi koja se iz­ građivala od sredine do kraja tridesetih godina. One su iznalazile najrazličitije for­ me okupljanja žena van formalnih ženskih društava i drugih udruženja, stoje bilo od posebnog značaja u vreme kada je, uoči rata, zabranjen ih ograničen rad sindi­ kalnim, mnogim profesionalnim, ženskim i sličnim organizacijama. Aktivi žena, čitalačke grupe, grupe za prikupljanje pomoći i za organizovanje kuhinja za štrajkače, za odnošenje hrane pohapšenima, nelegalne konferencije i sastanci po stanovi­ ma, bih su najčešći obhci rada i posebnog okupljanja žena. Orijentaciju na široko uključivanje žena u revolucionarni pokret potvrdila je i Peta zemaljska konferencije KPJ, održana 1940. godine, na kojoj je podnet po­ seban referat o ženama. Polazeći od klasičnih teorijskih postavki o ženskom pita­ nju, kao sastavnom delu borbe radničke klase koja se rešava revolucijom, Konferen­ cija je žensko pitanje postavila i kao posebno pitanje koje traži i svoja posebna rešenja. U referatu - koji je kasnije postao uputstvo za rad i akciju svim komunistima i ženama aktivnim u antifašističkom pokretu - istaknuti su posebni ženski zahtevi, koji su se uključili u program revolucionarnog pokreta. Oni su u referatu formuhsani kao: a) Zahtevi za zaštitu materinstva, koji uključuju potpunu zaštitu naročito majke radnice i seljanke, pre i posle porođaja; osnivanje domova za majke i trud­ nice, rodilišta, bolnica; razvoj primaljske i lekarske pomoći; osnivanje dečjih jasli­ ca, dečjih domova; poboljšanje zakonske zaštite dece, ukidanje svih razhka među bračnom i vanbračnom decom; dozvolu abortusa dok se ne steknu uslovi za bezbri­ žno roditeljstvo. b) Zahtevi za eliminisanje dvojnog morala u javnom i privatnom životu podrazumevaju potpunu ravnopravnost žene pred zakonom i efikasnu borbu protiv prostitucije, tako što će se mladim devojkama omogućiti odgovarajuće i pristojno plaćeno uposlenje i što će se kažnjavati zavodnici i provodadžije. Dvojni moral mo­ ra se ehminisati iz prava i celokupnog javnog života, po kojem se za isto delo žena kažnjava dok muškarac ne snosi nikakve posledice (prostitucija, vanbračna deca, zabrana utvrđivanja očinstva i tome shčno). Uvođenje civilnog braka i mogućnost razvoda braka, takođe su zahtevi sadržani u ovom programu. LIsto. �128 c) Zahtevi ekonomske prirode, kojima se traži jednaka plata za jednak rad za žene i muškarce, jednake plate i uslovi zapošljavanja za udate i neudate žene, ukidanje noćnog rada za žene, određivanje radnog vremena za kućne pomoćnice, efikasna higijensko-tehnička zaštita žena na radnom mestu, zaštita mladih radni­ ca od šikaniranja i seksualnog iskorištavanja od strane šefova, plaćeno odsustvo za radne žene pre i posle porođaja sa zakonskom obavezom da će se one posle poro­ đajnog odsustva primiti natrag na posao, plaćeno vreme za dojenje dece, osnivanje dečjih jaslica kod fabrika i ureda, pristup u sva zvanja koja odgovaraju ženama, pri­ stup stručnom obrazovanju i svim školama. d) Zahtev za priznanje svih političkih prava ženama sa potpunim aktivnim i pasivnim pravom glasa.1 Ovo je zapravo bio program novog naprednog ženskog pokreta, koji je nastao pred Drugi svetski rat, i sadržavao je sve neostvarene zahteve i ženskog građan­ skog i radničkog pokreta. Istovremeno, postavljajući žensko pitanje kao pitanje podređenog pola u ta ­ dašnjem društvu, te, stoga, i kao posebno pitanje u okviru radničkog pokreta, kon­ ferencija je upozorila i na moguća zastranjivanja. Smatrala je da se treba suprotsta­ viti feminističkom uticaju, jer - moramo se „otresti građanskog utjecaja na naše djelovanje među ženama. Feminizam postavlja zajedničke zahtjeve žena sviju slo­ jeva odijeljeno od zahtjeva radnog naroda. Naglašavanjem zajedničkih ženskih za­ htjeva u suprotnosti i u borbi protiv muškaraca feminizam sakriva klasnu osnovu ženskog pitanja, te time odvraća masu žena od borbe protiv kapitalizma kao i pro­ tiv klasnog društva uopće. A što jasnije i odlučnije postavlja naša Partija žensko pitanje to više gubi feminizam svoje opravdanje". I dalje: „Feminizam u našim redovima treba da označimo kao desničarsku oportunističku pomoć građanskom ženskom pokretu kod širenja iluzija da se nekim reformama tobože može riješiti žensko pitanje u okviru klasnog društva. Taj način rada odvaja žene od revolucionarnog proletarijata i njegove Partije i prema tome je to pokušaj likvidiranja vodeće uloge naše Partije u borbi za jednakopravnost že­ ne". Kritikovana je i druga krsgnost - negiranje postojanja ženskog pitanja, što je vodilo do potcenjivanja i zanemarivanja rada među ženama i do svođenja ženskog pitanja samo na borbu za ekonomsku ravnopravnost radnica u okvirima sindikata. U pogledu organizovanja žena, konferencija je potvrdila već razvijenu pra­ ksu: uključivanje žena u postojeće legalne organizacije - ženske i mešovite - osni­ vanje novih ženskih organizacija i ženskih sekcija u sindikalnim, kulturnim, prosvetnim, staleškim, zadružnim i drugim organizacijama radi opšteg prosvećivanja žena i radi njihovog aktiviranja. Takođe, i dalje je podsticano posebno okupljanje žena u neformalne, polulegalne, vaspitne i čitalačke grupe kao i formiranje raznih odbora vezanih za ženske napredne listove (kolporterski, dopisnički, čitateljski, i si). Preporučeno je da se žene što više podstiču na učešće u konkretnim akcijama, uključujući i organizovanje posebnih ženskih akcija, kao što su, na primer, bile ak­ cije protiv skupoće. No, svuda su prisutna upozorenja da se ni organizovanje žena ni ženske akcije ne smeju odvojiti „u usamljenu borbu žena bez povezanosti sa osta­ lom borbom radnih masa".2 LVida Tomšić, Referat o ženskom pitanju na Petoj zem aljskoj konferenciji, u: Izvori za istoriju KPJ, Peta zemaljska konferencija, Tom I, knj. 10, Beograd 1980. z Isto. �129 Proslave 8. marta, 1940. i 1941. godine, obeležene su borbom žena za poli­ tičku i ekonomsku ravnopravnost, uvećanim učešćem žena u tarifnim pokretima i štrajkovima.1 U demonstracijama protiv skupoće, 14. decembra 1939. godine u Beogradu, policija je pucala u demonstrante i demonstrantkinje. Tom prilikom je, među više teško ranjenih i poginulih, ranjena i studentkinja Bosa Milićević, koja je, 21. februara 1940. godine, umrla od zadobijenih rana. U to vreme ona je prva žena žrtva borbe protiv režima. U septembru 1940. godine u Košutnjaku žandar­ merija je oružjem napala oko 10.000 izletnika - omladinaca i omladinki. Ubijeno je više omladinaca, a preko 50 ih je bilo ranjeno, među njima i nekoliko devojaka. Žene su učestvovale i u demonstracijama protiv drugih mera koje je režim koristio u borbi protiv narastajućeg otpora naroda njegovoj politici, u akcijama prikupljanja pomoći i davanja političke podrške pohapšenima.2 U prikupljanju potpisa protiv vladine odluke o zabrani povratka u zemlju dobrovoljcima u španskom građanskom ratu, žene su bile naročito aktivne.3 U aktivnostima za nezavisnost i mir, odnosno za odbranu zemlje, tokom 1940. godi­ ne, aktivistkinje naprednog ženskog pokreta, u saradnji sa Crvenim krstom, organizovale su u mnogim mestima kurseve za dobrovoljne bolničarke. Žene, aktiviziraue u političkim akcijama u predvečerje Drugog svetskog rata, nisu zatečene do­ gađajima u Jugoslaviji. Kada je potpisan akt o pristupanju Jugoslavije Trojnom pa­ ktu, one su masovno učestvovale u demonstracijama protiv vlade Cvetković-Maček, i u velikim manifestacijama 27. m arta 1941. godine, kada je snažno i nedvosmis­ leno izražena spremnost naroda da se bori za svoju nezavisnost i slobodu. A po oku­ paciji zemlje žene su svoj rad prilagodile novoj situaciji. 1 Tokom 1940. godine u Jugoslaviji je vođeno oko 350 štrajkova. Zapaženi su naročito štrajkovi tek­ stilnih radnica i radnika i štrajkovi u duvanskoj industriji. * Na primer: u decembru 1939. godine vlada je donela propise o internaciji, pa je osnovala koncentra­ cione logore u Bileći, Lepoglavi i Smederevskoj Palanci, a u oktobru 1940. godine osnovala je i vojne koncentracione logore, što je izazvalo niz protesta i demonstracija u kojima su zapažene žene, sestre i majke interniranih. U septembru 1940. godine vlada je uredbom ograničila upis Jevreja na Univer­ zitet, ah uredba nije sprovedena zbog otpora studentkinja i studenata. - Desanka Protić-Hlušička, Studentkinjc i dom studentkinja u naprednom studentskom pokretu Beogradskog Univerziteta, u: Studentkinje Beogradskog Univerziteta u revolucionarnom pokretu, str. 61-81; isto, Ljubinka ĆirićBogetić, Bosa Milićević, str. 81-84. 1U španskom građanskom ratu (1936-1939) na strani španske republikanske vlade Narodnog fronta učestvovalo je oko 1.600 dobrovoljaca iz Jugoslavije. Posle poraza republikanske Španije, više od 1.000 Jugoslovena dobrovoljaca prešlo je 1939. godine u Francusku i tamo je zadržano u logorima, a jugoslovenska vlada nije im dozvolila povratak u zemlju. Stoga su njihove porodice, među kojima je bilo n a ­ više žena, pokrenule veliku javnu akciju za slanje pisama i paketa dobrovoljcima, kako bi im se izra­ zila solidarnost i pomoglo da prežive. Organizovale su takođe i akciju za prikupljanje potpisah za iyi'hov povratak u zemlju. Akcijama su se pridružile sve antifašističke snage, pa su one bile vrlo uspešne i masovne. Pod pritiskom javnosti jugoslovenska vlada je povukla svoju zabranu povratka dobrovolj­ cima, ah su ipak mnogi prilikom dolaska u zemlju bili pohapšeni, i zbog toga su se tražile druge mo­ gućnosti povratka. �ŽENE U RATU - ANTIFAŠISTIČKI FRONT ŽENA 1. Otpor okupatoru Jugoslavija je 6. aprila 1941. godine napadnuta od sila Osovine. Posle kra­ tkotrajnog rata, podeljena je i rasparčana između tadašnjih fašističkih zemalja Nemačke, Italije, Bugarske, Albanije i Mađarske. Aneksijom njenih teritorija pomerene su granice susednih zemalja; Nemci i Italijani sporazumno su stvorili us­ tašku Pavelićevu Nezavisnu Državu Hrvatsku; Srbiju je okupirala i njome upravlja­ la Nemačka, koja je u maju 1941. godine obrazovala komesarsku vladu policijskog funkcionera Milana Aćimovića, i već u avgustu iste godine zamenila je vladom „na­ rodnog spasa" kvislinga Milana Nedića. Svaka zemlja posebno takođe je bila razdeljena među raznim okupatorskim državama. Tako je Srbija podeljena između Ne­ mačke i Bugarske; Vojvodina je podeljena tako što je Banat pripao Nemačkoj, Ba­ čka i Baranja Mađarskoj, a Srem je sa Zemunom dodeljen Nezavisnoj Državi Hr­ vatskoj. Kosovo i Metohija podeljeni su između Nemačke, Bugarske i Velike Alba­ nije, odnosno Italije. Sandžak je pripao Italiji, ali na njegovoj teritoriji neprekidno su - osim partizana - dejstvovale ustaše, domobrani i proalbanska žandarmerija. Komadanjem Jugoslavije na razne okupacione i adm inistrativne oblasti, dovođe­ njem okupatorskog adm inistrativnog i policijskog aparata, uz zadržavanje gotovo nedirnutog aparata bivše Jugoslavije, okupatori su otpočeli svoju politiku odnarođavanja, raspirivanja šovinizma, nacionalne i verske mržnje. U tome su imah po­ dršku i pomoć reakcionara i kolaboracionista svih vrsta - u svim nacijama i nacio­ nalnim manjinama. Okupatori su računali da će, podelom zemlje i masovnim tero­ rom, učvrstiti svoju vlast i nesmetano koristiti materijalna dobra, kao i stanovništvo Jugoslavije za besplatnu radnu snagu na svojim gradilištima, ali i za rat na strani fašističkih sila. U takvoj situaciji Komunistička partija Jugoslavije nedvosmisleno je osudila razbijanje Jugoslavije, stvaranje Nezavisne Države Hrvatske, raspiriva­ nje šovinizma i bratoubilačke borbe. Delujući kao jedinstvena jugoslovenska parti­ ja, ukazala je na puteve i perspektive borbe svih naroda Jugoslavije protiv okupa­ tora. U borbi za goli opstanak i za nacionalnu slobodu u prvi plan je isticala otpor svim oblicima izrabljivanja materijalnih i ljudskih potencijala naroda, borbu pro­ tiv raspirivanja nacionalne mržnje, a za stvaranje, očuvanje i učvršćenje, bratstva i jedinstva svih naroda Jugoslavije u zajedničkoj borbi protiv zajedničkog neprijatelja. 2. Zene i priprem e za oružani otpor Pokret žena u Jugoslaviji nastao pre rata nastavio je rad i po okupaciji zem­ lje, s tim što je svom programu dodao i borbu protiv okupatora. Mada je hio zasno­ �131 van na istim programskim načelima, opšti nslovi borbe i otpora, i tradicije pokre­ ta uticali su na to daje on u pojedinim zemljama i pojedinim krajevima imao svoje specifičnosti, što se naročito ogledalo u načinu organizovanja i u neravnomernosti njegovog razvoja. Još pre početka oružanog ustanka žene u Srbiji često su samoinicijativno obavljale razne poslove. Tako su, na primer, prikupljale i skrivale oružje koje je os­ talo u magacinima Jugoslovenske vojske ili su ga vojnici bežeći ostavljali; sakuplja­ le su hranu i civilna odela i to doturale ratnim zarobljenicima, koje su okupatori u kolonama sprovodili u privremene logore i dalje za Nemačku i Italiju, pa su tako mnogima pomogle i da pobegnu. Takođe, pomagale su u smeštaju izbeglica, a nala­ zile su i načina da pruže svoju pomoć Jevrejima i Jevrejkama, koje je okupator, obeležene, pod stražom, koristio za raščišćavanje ruševina i druge prisilne radove, skri­ vale su i hranile ilegalce i ilegalke koje su progonile okupatorske vlasti. Nžgpre su se povezale i započele zajedničko organizovano delovanje članice KPJ, SKOJ-a i aktivistkinje predratnog ženskog, studentskog i omladinskog pokre­ ta. Još početkom maja 1941. godine, one u više gradova organizuju ilegalne tečaje­ ve za bolničarke i okupljaju žene u razne aktive za obavljanje određenih poslova, kao i u čitalačke, vaspitne i druge grupe, na čijim su se sastancima razjašnjavali ciljevi antifašističke borbe i sa njom povezane borbe za nacionalno oslobođenje i oslobođenje žene. U tim ženskim grupama razvijala se samosvest žena o njihovoj neophodnoj i dragocenoj ulozi u otporu okupatorima i kvislinzima, a istovremeno se ukazivalo na perspektive oslobođenja žena. O učešću žena Jugoslavije i Srbije u narodnooslobodilačkoj borbi postoji bo­ gata dokumentacija. U književnosti, publicistici, memoarskoj građi, biografskim i drugim edicijama, i u mnogobrojnim arhivama, sadržane su dramatične istorije o životima, borbi i stradanjima desetina hiljada običnih žena. Iz celine narodnooslobodilačke borbe sa svim njenim oblicima i specifičnostima žene se ne mogu izdvo­ jiti, one su njen nerazdvojan deo. Posebno iskazivanje učešća žena u ratu nema za cilj da žene izdvaja, nego da ukaže koliki je značaj u izuzetno teškim ratnim uslovima imao jedan masovni ženski pokret u ostvarivanju opštih ciljeva NOB-a, i koliko je uspeo da očuva svoj autonomni identitet i da istovremeno te ciljeve upotpuni svo­ jom aktivnošću na pitanjima oslobođenja žene. Rukovodstva Komunističke partije i Saveza komunističke omladine smatra­ li su daje preduslov za uspešno organizovanje i širenje ustanka brojno i organiza­ ciono jačanje partijskih i skojevskih organizacija, obezbeđenje sigurnih veza i organizovanje ilegalne tehnike. Sektaštvo prema ženama, karakteristično za mnoge sre­ dine, savlađivano je pred ustanak i kasnije u toku ustanka nastojanjima rukovod­ stava da se u skojevske i partijske organizacije primi što više žena i devojaka aktiv­ nih u predratnom omladinskom i ženskom pokretu. Pored primanja novih članova i članica i formiranja novih organizacija, gotovo sva rukovodstva KPJ i SKOJ-a, pa tako i ona u Srbiji, Vojvodini i na Kosovu, u toku 1941. godine i kasnije, u svoj sastav uključivala su devojke i žene, što je pre rata bio gotovo izuzetak. One su če­ sto bile i sekretarke partijskih ćelija i skojevskih rukovodstava, a bile su članice u gotovo svim mesnim, reonskim, okružnim i oblasnim komitetima. Za Srbiju je karak­ teristično da su žene često bile sekretarke partijskih poverenstava u krajevima gde jos nije bila formirana partijska organizacija i njihov je zadatak bio daje oforme. Za vreme rata, posle gubljenja slobodnih teritorija ili posle velikih hapšenja u okupiranim �132 gradovima, ženama je poveravan zadatak da povežu preostale članove KPJ i da pono­ vo uspostave organizaciju (Beograd, Kraljevo, VaJjevo, Niš, moravski srez i dr). Tokom jula 1941. godine u svim jugoslovenskim zemljama, a u oktobru i u Makedoniji, izbio je oružani ustanak. U svim delovima Jugoslavije formirani su manji ili veći partizanski odredi, a postojale su manje ili veće oslobođene i poluoslobođene teritorije. U leto i jesen 1941. najbrojniji partizanski odredi nalaze se u Srbiji. Oni drže najveću oslobođenu teritoriju sa nekoliko oslobođenih gradova u Mačvi, Posavini, Šumadiji i zapadnoj Srbiji, povezanu sa poluoslobođenim i oslobo­ đenim teritorijama Sandžaka, istočne Bosne, istočne Hercegovine i Crne Gore. Us­ tankom je, preko Glavnog štaba narodnooslobodilačkih odreda Jugoslavije, ruko­ vodio CK KPJ. U septembru Glavni štab iz Beograda prelazi na oslobođenu teri­ toriju u zapadnoj Srbiji, i uskoro nastavlja da deluje pod imenom Vrhovni štab na­ rodnooslobodilačkih partizanskih odreda Jugoslavije. Od oktobra do 29. novembra 1941. godine boravio je u oslobođenom Užicu. Kao novi organi vlasti osnovani su narodnooslobodilački odbori (NOO) i Glavni narodnooslobodilački odbor za Srbiju. Na oslobođenoj teritoriji, 1941. godine, svojim radom su se isticale članice partijskih i skojevskih rukovodstava i druge politički iskusnije žene koje su izbegle iz gradova i radile na stvaranju partijskih i skojevskih organizacija ili na organizovanju žena. One su bile stacionirane uz odgovarajuće organe vlasti ili uz bolnice i odrede, u kojima su bile podvrgnute vojnoj disciplini, ali su samo ponegde bile uniformisane i naoružane. Krstarile su selima, okupljale i organizovale žene, omladin­ ke i omladince, širile krug novih i mlađih aktivistkinja. Pored političkog rada, one su istovremeno bile i prve borkinje u partizanskim odredima, bolničarke i lekarke. Predratne aktivistkinje ženskog pokreta su tako nastavile da se, uz druge obaveze koje su prihvatale, bave i organizovanjem žena. Sve vreme rata, taj rad bio je njihova stalna preokupacija, bez obzira kojim su se drugim aktivnostima ba­ vile i na kojoj funkciji su bile. Uporedo sa početkom ustanka u mnogim gradovima - a naročito u Beogra­ du - formirane su udarne grupe za diverzije i sabotaže, u kojima su se isticale i broj­ ne omladinke. One su učestvovale u deljenju letaka, pisanju parola na javnim mestima, paljenju okupatorske štampe, u otmicama, odnosno oslobađanju uhapšenih pri­ padnika Narodnooslobodilačkog pokreta (NOP) i u drugim akcijama i diverzijama. Neposredno nakon okupacije vodstvo ustanka - Centralni, kao i Pokrajin­ ski komitet KPJ za Srbiju - izgradilo je kurirsku mrežu preko koje se jedino mogla održavati veza sa organizacijama u drugim krajevima Jugoslavjje, kao i sa organi­ zacijama i odredima na teritoriji Srbije. Isto tako, okupatorskoj štampi suprotsta­ vilo je svoju tehniku - mrežu ilegalnih štamparija, punktove za slušanje i umnoža­ vanje radio-vesti savezničkih zemalja i radio-stanice Slobodna Jugoslavija i punk­ tova iz kojih se rasturao štampani materijal.1 Ove štamparije i punktovi delovali su sve vreme rata na okupiranim teri­ torijama i obično su se nalazili u teskobnim podzemnim prostorima. Svaka štamPodaci o učešću žena u Narodnooslobodilačkom pokretu u Srbiji uzeti su iz knjiga: Žene Srbije u NOB, Beograd 1975; Srbija u ratu i revoluciji 1941-1945, Beograd 1976; Studentkinje Beogradskog univerziteta u revolucionarnom pokretu, Beograd 1988. Sve tri knjige uradile su grupe autorki i auto­ ra. Korišćene su i publikacije: Spiro Lagator i Milorad Čukić, Partizanke Prve proleterske, Beograd 1967; Partizanke Pete proleterske crnogorske brigade, Beograd 1987; Obrad Egić, Žene borci Druge proleterske dalmatinske narodnooslobodilačke brigade, Zadar 1983. �133 parija, svaki punkt, i oni u Beogradu i u drugim gradovima i selima na teritoriji Srbije, ima svoju uzbudljivu priču i gotovo u svakoj od njih radile su i žene. Primera radi: učiteljica Milica Jovanović (24 godine) i studentkinja farmacije Jovanka Popović (23 godine) radile su u tehnici Kosmajskog odreda. Slušale su i uređivale, a zatim na šapirografu umnožavale vesti i list Kosmajski borac. Živele su i radile prvo u bunkeru ispod tora za ovce, zatim u vinogradu, gde je prokišnjavalo, pa su preseljene u - grobnicu. Bilo im je neprijatno zbog mesta na kojem su se nalazile, ah im je taj smeštaj bio ugodniji jer je bio prostraniji, suv, čist, betoniran. Odatle se moralo bežati, pa su preseljene u gotovo ugodan prostor - u jedan ambar sa duplim zidovima - iznad zemlje. Ah ne zadugo, morale su, pred opasnošću da ne budu ot­ krivene, ponovo pod zemlju. Vezu sa njima održavao je samo jedan partizan, dono­ sio im je hranu i materijal za štampanje i odnosio odštampano. Iz zagušljivih skrovišta izlazile su samo onda kada su preseljavane. Živele su i radile uz svetlost karbituše, a osećale su se kao u mišolovci. Imale su dve bombe - da ih upotrebe ako budu otkrivene. H rana im je bila suva - sir i proja, ponekad pasulj - pa su stalno bile gladne. Ležsg se sastojao od ubuđale slamarice na nogarama, a sanje bio buni­ lo i košmar. Nemci i četnici znah su da postoje i tražili su ih. Dok su bile u poslednjem skrovištu, oni su šesnaest dana pretraživah teren oko njih, tako da je njiho­ va partizanska veza za to vreme samo jednom uspela da im dobaci nešto hrane. Njihovi progonitelji dolazili su čak iznad bunkera, a one - pregladnele i zanemele - iščekivale šta će se desiti. Otišh su - nisu ih otkrili. U avgustu 1944. godine, nakon devet meseci boravka pod zemljom, prvi put su danju izašle iz bunkera i shvatile da su zaboravile kako izgleda svet, kakve su mu boje, kako mirišu vazduh i cveće.1 U poslove tehnike spadalo je i obezbeđenje skrovišta, mesta za skladištenje, deponovanje i distribuciju lekova i sanitetskog materijala, kao i oružja. Tehnika je obezbeđivala i smeštaj za ilegalne radnike i za ranjenike. Na svim poslovima kurirske službe i tehnike, angažovan je veliki broj žena, jer su one u okupiranim gradovima bile manje poznate policiji, pa su se zato lakše kretale. Lakše su se mogle prerušiti, a manje upadljivo je delovalo kada su one no­ sile torbe sa namirnicama, kante za mast i ulje, ih kada su vozile decu u kohcima u kojima su prenosile propagandni i drugi materijal, a često i oružje. Živele su uglav­ nom u dubokoj izolovanosti i ilegalnosti, često pod tuđim imenom, putovale po slo­ bodnoj i okupiranoj teritoriji, pratile ilegalce i prenosile poruke i materijal. Morale su se snalaziti u nepredviđenim situacijama, ako se veza slučajno izgubi ipak pro­ nalaziti ljude kojima se poruke nose. Morale su iz beči hčne pretrese, blokade i kon­ trolu policije. U sehma, o bunkerima ih bazama u kojima je bila smeštena tehnika ih u ko­ jima su se krili ilegalci ih ranjenici, a kojih je bilo vrlo mnogo, naročito u Bačkoj i Banatu, gotovo isključivo su brinule žene - obične visprene i snalažljive seljanke, do­ maćice. One su bile kurirke ilegalcima koji su se u njima krili, negovateljice bolesnim i ranjenim, njihove hraniteljice i njihovo obezbeđenje. Često se na njih posumnjalo da kriju partizane, hvatane su, maltretirane, ucenjivane su životima njihove dece. Gotovo sve one koje su uhvaćene na ovim poslovima osuđene su na smrt, kao i muškarci, a mnoge seljanke su, ne odajući ništa, na pragu svoje kuće maltre­ tirane i na svirep način ubijane, neretko zajedno sa svojom nejakom decom. Istiniti redovi (zabeležena autentična priča Milice Jovanović), Zora 1951, br. 72, str. 3 i 4. �134 Da bi sprečili svaki otpor, već sredinom maja 1941. godine, uz pomoć obnovijenog državnog domaćeg aparata, okupatori su počeli da primenjuju represivne i zastrašujuće mere.1Ove mere, naravno, nisu mimoišle ni žene. Tako je u Srbiji u tzv. preventivnom hapšenju uhapšeno nekoliko desetina aktivistkinja predratne Omladinske sekcije Ženskog pokreta. One su bile i prve žene zatvorenice logora na Banjici, gde su, sredinom jula, prebačene iz beogradskog zatvora. To su: Mitra Mitrović, prva predsednica Omladinske sekcije Ženskog pokreta, Stojanka Mihajlović, Slobodanka-Boba Đorđević, Jelena Matić, sve iz Beograda, i Zdravka Vučković iz Niša. Simulirajući bolest, M itra Mitrović i, nešto kasnije, Slobodanka Boba Đorđević uspele su da budu prebačene u zatvoreničku bolnicu u Vidinskoj ulici, gde su na lečenju zatekle i druge aktivistkinje ženskog pokreta: Veru Gucunju-Vrebalov, Ljubicu Srzentić, Veru Lazović, N atu Hadžić, dr Juliju Marić i Ivanku Nedić. Iz bolnice su uspele da pobegnu Mitra, N ata i Vera Gucunja, uz pomoć beogradske partijske organizacije, a ostale su vraćene na Banjicu odakle su kasnije puštene. Tokom leta i jeseni u logor na Banjici dovođene su nove grupe aktivistkinja. Sve su one uglavnom bile članice K PJ i SKOJ-a. Prva grupa od dvadeset žena, za­ točenica banjičkog logora izvedena je na streljanje 19. septembra 1941. godine: ra­ dnice - Rašela Baruh-Simić, Ljubica Velebit, M arijana Gregoran, Fatima Pejović, Juliška Salaj, Milica Mihajlica, Vasilija Cica Stamenković, Nevenka Zeković, Stana Radišić i Leposava Smiljanić; studentkinje - Marija Pajić, Neli Sende-Popović i suplentkinje - Anđa Kustudić-Živanović i Jovanka Radaković; činovnice - Cvijeta Milošević, Ljubica Srzentić i Danica Cvetković; domaćice - Zorka Stokić, SmiJja Višnjevac i Zora Durjanov. Novo streljanje obavljeno je 17. oktobra 1941. godine. Među dvesta „komunista i Jevreja“ streljano je sedam žena.2 3. Organizovanje žena - definisanje njihovih ciljeva i zadataka Osim učešća žena u radu na organizovanju ustanka i u radu tehnike, već prve ratne godine, na osnovu opštih ciljeva Narodnooslobodilačkog pokreta, pro­ grama naprednog ženskog pokreta i svakodnevne prakse NOP-a i samih žena, isLVeć krajem aprila nemačke komande objavljivale su svoja naređenja o uzimanju i streljanju talaca. U maju 1941. godine u jednoj naredbi je izričito rečeno da će se za jednog ubijenog Nemca streljati ili obesiti 100 Srba. - U junu su izvršena „preventivna hapšenja" većeg broja građana. Streljano je više građana kod kojih je nađeno oružje i onih koji su zatečeni u njihovoj blizini; uz pomoć domaće policije, u julu su u mnogim gradovima hapšene čitave grupe građana, koji su masovno odvođeni u zatvore i logore; 5. jula osnovan je koncentracioni logor na Banjici u Beogradu, a nešto kasnije logori su formirani na Sajmištu u Beogradu, zatim u Nišu, Šapcu, Velikom Bečkereku, Bačkoj Topoli, i dr; u avgustu je u nekoliko sela u Mačvi streljano ili obešeno stotine seljaka, njihovi domovi su pljačkam a kuće paljene; u Beogradu, Kragujevcu i Šapcu su polovinom avgusta okupatori obesili na javnim mestima, radi posebnog zastrašivanja, sedamnaest već streljanih građana; u Sremu, Bačkoj i Banatu, kao i na Kosovu, tamošnji okupatori vršili su slična zlodela, naročito prema srpskom, odnosno crno­ gorskom stanovništvu, Jevrejima i Ciganima. Sa tih teritorija proterani su skoro svi kolonisti. x Od formiranja logora na Banjici do njegovog rasformiranja (5. jula 1941-3. oktobra 1944) kroz njega je, prema sačuvanim knjigama Banjičkog logora (u koje, kao što je poznato, nisu ubeleženi svi zato­ čenici) prošlo oko 3.000 žena, od kojih je streljano više od 500. Uglavnom su to bile aktivistkinje iz gradova i sela koje su hapšene zbog svog rada, a manjim delom žene-taoci. Kao taoci uzimane su najviše žene sa sela: majke, sestre i žene boraca ili suradnika NOP-a, koje su i same učestvovale u radu za NOE �135 kristalisali su se opšti ciljevi i zadaci žena u ratu, koji su podrazumevali i borbu za emancipaciju žena. U prvom redu ti zadaci su bili svakovrsni rad i pomoć vojsci, rukovodstvima Narodnooslobodilačkog fonda (NOF) i narodnooslobodilačkih od­ bora (NOO). Drugi, ne manje važan zadatak bio je rad na političkom i kulturnom uzdizanju žena kako bi postale svesne sebe, svojih vrednosti i mogućnosti kao i svo­ jih prava na društvenu jednakost sa muškarcima. Tako je celokupan rad žena na pomoći vojsci i NOO praćen stalnim političkim skupovima žena i njihovim kulturno-prosvetnim aktivnostima. Snabdevanje partizanskih odreda hranom, odećom i obućom, partizanskih bolnica opremom, lekovima i sanitetskim materijalom, lečenje ranjenika, održava­ nje higijene, prenošenje sanitetskog materijala, oružja i municije, sabiranje letine i mnogi drugi poslovi mogli su se obaviti samo uz masovno učestvovanje žena. Sto­ ga, još od formiranja prvih partizanskih odreda, organizovanje i privlačenje žena iz svih slojeva u narodnooslobodilački pokret bio je jedan od prvorazrednih zadata­ ka. Na posebnim sastancima i konferencijama žena, na aktivima žena u selima i u oslobođenim gradovima, one su osnivale odbore za pomoć vojsci, grupe i aktive za obavljanje raznih poslova. Te grupe i aktivi žena, sarađujući sa narodnooslobodilačkim odborima i Narodnooslobodilačkim fondom, organizovale su sabirne akci­ je, i gotovo u potpunosti snabdevale vojsku hranom i odećom i preuzele brigu o bol­ nicama, ranjenicima i deci bez roditelja.1 U krajevima u kojima je izbio masovni oružani ustanak na prelima i poselima seljanke su prele i plele toplu odeću za partizane. Takođe, one su zajedno sa ženama iz grada organizovale i radionice za izradu odeće i rublja. Pri partizanskim odredima u zapadnoj Srbiji organizovano je nekoliko takvih radionica. Žene koje su u njima radile bile su odvojene od svojih domova, i polagale su zakletvu kao i borci. U oslobođenom Užicu žene i omladinke dobrovoljno su radile u tkačnici i u fabrici oružja, i brinule su za organizaciju života u Domu za decu-izbeglice. U vi­ še mesta žene su organizovale javne kuhinje i menze. U septembru 1941. narod Mačve - uglavnom su to bile upravo žene i devojke - izvlačio je stoku i žito u planin­ ske predele, što je kasnije poslužilo za prehranu naroda i vojske. 4. Žene u vojnom sanitetu i žene borkinje U leto 1941. godine i u Srbiji je, kao i u drugim krajevima, počelo formiranje partizanske sanitetske službe. U odredima žena-bolničarki gotovo da nema. Dodu­ še, u prvim borbama koje su se tada vodile i koje nisu bile većeg obima, ni ranjeni­ ka nije bilo mnogo. Ali, kasnije ranjenika je sve više i na slobodnim teritorijama formiraju se partizanske bolnice i ambulante koje služe i za lečenje lokalnog sta­ novništva. Od prvih dana njihovog osnivanja u njima su radile lekarke, studentkinje medicine i druge žene koje su pred rat ili u početku okupacije završile tečajeve za dobrovoljne bolničarke. U vojnim jedinicama osnovana je sanitetska služba za izvlačenje ranjenika iz borbe i za pružanje prve pomoći. Ovu službu obavljale su u ‘ Zadaci odbora Narodnooslobodilačkog fonda nisu bili dovoljno izdiferencirani. Kasnije se kao poli­ tička osnova nove vlasti osnivqju odbori Narodnooslobodilačkog fronta, a odbori NO fonda se gase. �136 većini žene i devojke. One su se brinule i o kolektivnoj i ličnoj higijeni boraca i borkinja. U Jugoslaviji je u NOB-u dobrovoljno učestvovalo oko 150 lekarki, ne raču­ najući one koje su se u vojni sanitet uključile po oslobođenju pojedinih krajeva. Već 1941. godine partizanima je prišlo trideset i sedam lekarki, od toga u Srbiji šesna­ est. U Crnoj Gori 1941. godine u partizane su stupile još tri lekarke iz Srbije. Goto­ vo sve one su pred rat bile učesnice ženskog pokreta. Pored rada u bolnicama, one su održavale sanitetske tečajeve za omladinke, i tako postepeno uvećavale broj do­ brovoljnih bolničarki. Od prvih lekarki iz Srbije koje su u Srbiji i Crnoj Gori stupile u narodnooslobodilačku borbu pet njih su, krajem 1941. i početkom 1942. godine, uhvatili i ubili četnici, tri su uhvaćene i sa Banjice izvedene na streljanje, jedna je zbog svog rada streljana prilikom masovnog streljanja u Kraljevu. Ostale su sa je­ dinicama prešle u Bosnu, i četiri su kasnije poginule. Preživelo ih je samo šest. To­ kom četiri godine rata ubijeno je ili poginulo 28 lekarki. U NOB ih je 1942. godine stupilo 13, od toga u Srbiji četiri (od kojih je jedna poginula). U bolnicama okupi­ ranih gradova, 1942. i 1943. godine, više lekarki je pomagalo partizane i ilegalno lečilo ranjenike, pa ih je prilikom oslobođenja pojedinih gradova u Srbiji, 1944, u vojni sanitet dobrovoljno stupilo oko trideset, a 1945. još petnaest (u Jugoslaviji u Narodnooslobodilačku vojsku tokom te dve godine stupile su 94 lekarke). Njima su poveravane odgovorne dužnosti u vojnim jedinicama i u vojnim bolnicama: referentkinje saniteta, šefice hirurških ekipa, upravnice bolničkih odeljenja ili vojnih bolnica i dr. Dobijale su i odgovarajuće činove - prema funkcijama koje su vršile, među njima i više činove majora, potpukovnika i pukovnika.1 Više hiljada žena u ratu su bile dobrovoljne bolničarke u vodovima, četama, partizanskim bolnicama, kao u i am bulantam a na oslobođenoj teritoriji. Među nji­ ma je bilo dosta studentkinja i učenica koje su se, zajedno sa mladim seljankama, na neprekidno održavanim tečajevima osposobljavale za dobrovoljne bolničarke. Znanja su upotpunjavale u praksi uz iskusne lekarke i lekare, ili su, pak, ograniče­ no znanje nadomeštale svojim požrtvovanjem, nesebičnošću, odgovornošću i hu­ manizmom. Izneti sa bojišta ranjenog druga ili drugaricu i odmah im ukazati po­ trebnu pomoć po cenu vlastitog života bio je vrhovni zakon za ove, u ogromnoj ve­ ćini veoma mlade devojke. U četama, njihov zadatak bio je da se brinu i o kolektiv­ noj i o ličnoj higijeni. Održavanju lične higijene, čistoće i urednosti odeće i obuće, iskorenjivanju vaški, uređenju okoline logora, kopanju poljskih klozeta, snabdevanju vodom, redu i čistoći mesta gde se pripremala hrana u većini vojnih jedinica pridavala se izuzetna pažnja. Zasluga je umnogome ovih mladih devojaka što su umele da u kolektiv u kojem su delovale i u sela u kojima su jedinice boravile upor­ no unose osnovna pravila higijene, što je doprinelo suzbijanju zaraznih bolesti, na­ ročito pegavog i trbušnog tifusa i dizenterije. Osim toga, lična urednost i pristojan izgled boraca i borkinja ulivao im je osećanje dostojanstva i samopoštovanja. Kao i lekarke, i iskusnije bolničarke su mogle postati referentkinje saniteta i obavljati i druge organizatorske funkcije u vojnim jedinicama i bolnicama. Prema funkcija­ ma koje su obavljale takođe su dobijale odgovarajuće činove. Već u prvoj naredbi LVera S. Gavrilović, n. d, str. 106-168. Prof. dr Roza Papo iz Sarajeva (u borbi od 1941. godine) ostala je i posle rata na raznim rukovodećim dužnostima u vojnom sanitetu i unapređena je, kao do sada jedina žena, u čin general-majora. �137 Vrhovnog štaba NOV i POJ iz 1942. godine o ustanovljenju i dodeljivanju činova, činove je dobilo sedamnaest žena i to od zastavnika, za bolničarke do potpukovni­ ka, za referentkinju saniteta divizije.1 Na samom početku ustanka u Srbiji nije bilo većeg uključivanja žena u od­ rede, jer to tadašnji uslovi nisu iziskivali. U osnivanju i rukovođenju prvim parti­ zanskim odredima učestvovalo je i nekoliko žena, uglavnom članica partijskih ru ­ kovodstava. Odredi su bili brojni, u njima je bilo mnogo vojnički neobučenih omladinaca, a nisu imali ni dovoljno naoružanja, pa se pitanje njihovog brojnog jačanja nije posebno postavljalo. Ali u rukovodećim telima ustankom bilo je kolebanja u pogledu primary a žena u vojne jedinice, i u Srbiji i u drugim krajevima Jugoslavije. 0 tome svedoči i pismo instruktora Pokrajinskog komiteta KPJ za Srbiju iz šabačkog okruga i odgovor Pokrajinskog komiteta KPJ za Srbiju. Na pitanje da li se i žene mogu primati u odrede kao borci, Pokrajinski komitet odgovara da one „mo­ gu odlično koristiti u odredima, ne samo na drugom poslu, nego ako treba i s pu­ škom u ruci. Ali bi sada bilo pogrešno izvući iz grada sve drugarice, a naročito one nekompromitovane i poslati u šumu. Svaku ženu kojoj ne preti opasnost hapšenja 1 slično treba ostaviti u gradu radi održavanja veza, ne samo između vas samih, nego između vas i nas. Kompromitovane privući bliže partizanima i upotrebiti ih za kurirsku službu, negu bolesnika i ranjenika; po seoskim kućama, preobučene u seljačko odelo, one mogu uspešno obavljati pomenute zadatke“. Dilema, dakle, nije razrešena - ipak ženama ostaje kurirska služba, tehnika i sanitet kao glavno zani­ manje u NOB. Kolebanja su načelno otklonjena odlukom rukovodstva ustanka da se i žene primaju u odrede, ne samo kao bolničarke već i kao borkinje. O tome je Tito pisao Edvardu Kardelju i Loli Ribani: „Pošto sve više ima zahteva od žena da idu u odrede, mi smo rešili da se one primaju u odrede, ne samo kao bolničarke, već kao borci. Bila bi prava sramota za nas da onemogućimo ženama da se i one s puškom u ruci bore za narodno oslobođenje*4 Ali i tada, kao i kasnije, žene su sa­ .2 mo dobrovoljno mogle stupiti u vojsku, nisu mogle biti mobilisane,' osim izuzetno, pred kraj rata, kao stmčnjakinje, što protvrđuju akti o mobilizaciji. Krajem septembra 1941. godine otpočeli su nemački napadi na oslobođenu teritoriju u Srbiji, čiji je cilj bio uništenje partizanskog pokreta. Pored vojnih dejstava, uz pomoć domaćih kvislinga, Nemci su sprovodili mnoge represalije i akcije odmazde.3 Pred naletom Nemaca i kvislinga, posle dvomesečnih borbi, odredi su bih prinuđeni na povlačenje iz zapadne Srbije i iz Užica u Sandžak. Takođe, evakuisane su bolnice, partizanske radionice i mnoge porodice boraca i pripadnika NOP-a, 1 Posle rata mnoge su ostale u vojnom sanitetu, a druge su se zapošljavale u civilnim bolnicama i dru­ gim zdravstvenim ustanovama, pa su doškolovanjem upotpunjavale svoja stručna znanja. Neposre­ dno posle rata u velikom broju nastavile su da rade na otklanjahu posledica rata. Angažovale su se u prikupljanju dece palih boraca, njihovom lečenju od zaraznih bolesti, nezi, ishrani i sm ešthu. Isto tako, radile su u zdravstvenim ekipama za asanaciju pojedinih naselja, i si. U svoj rad unosile su požrtvovanje i humanost - osobine koje su tokom rata razvile. z Titovo pismo Edvardu Kardelju i Loli Ribaru od 23. februara 1942; u: Sabrana djela, Tom deveti, str. 32. U Mačvi je krajem septembra streljano 7.000, a u logore oterano 22.000 stanovnika, popaljeno je i opljačkano više sela; u Kraljevu je 20. oktobra streljano oko 5.000, a dan kasnije u Kragujevcu 7.000 građana od 15 do 60 godina; u Beogradu je do 30. oktobra streljano 6.750 građana. U mačvanskim selima pobijeno je oko 300 žena. �138 a među njima je bilo i mnogo žena. Okupatorima i kvislinzima, u napadima na par­ tizane, pridružili su se i četnici Draže Mihailovića i oni su, prilikom povlačenja, za­ robili i pobili više žena, naročito one koje su se povlačile sa partizanskim bolnica­ ma. Sa odredima u Sandžak je prešlo preko sto žena. Deo njih je vraćen u Srbiju na ilegalni rad, gde su, neposredno po povratku ili kasnije, stradale. One koje su ostale većinom su bile raspoređene na razne dužnosti u partijskim organizacija­ ma, vojnopozadinskim organima u Sandžaku i u novoformiranu partizansku bol­ nicu u Novoj Varoši. U Prvoj proleterskoj brigadi, prilikom njenog osnivanja u decembru 1941. godine, u stroju je bilo 85 žena, od toga oko četrdeset iz Srbije. Nešto kasnije u Dru­ gu proletersku brigadu stupilo je oko dvadeset žena iz Srbije. U ove dve, kao i u druge tri proleterske brigade - formirane do polovine 1942. godine - žene su već prihvaćene, i kao borkinje osećale su se ravnopravne sa muškarcima. Birane su za sekretarke skojevskih aktiva u vodovima i u skojevska rukovodstva u četama, bataljonima i brigadama i na vojno-političke dužnosti: vodne delegate, političke ko­ mesare i zamenike političkih komesara u komandama četa, bataljona i brigada1 , za referente saniteta u komandama i štabovima svih nivoa. U toku 1942. godine, i kasnije, u Jugoslaviji je formirano više udarnih brigada i divizija. Istovremeno, pri štabovima brigada i u Centralnoj bolnici, a zatim 1944, pri štabovima divizija, osnovana su posebna politička odeljenja - politodeli, koji su bili odgovorni za poli­ tički, kulturno-prosvetni, partijski i omladinski rad u brigadi odnosno u diviziji. Na svim ovim funkcijama bio je zapažen broj devojaka i žena, a od osnivanja politodela do kraja rata njima je rukovodilo nekoliko žena. I druge razne službe pri šta­ bovima, uključujući i štabove divizija, korpusa, glavne i Vrhovni štab, bile su dostu­ pne ženama - u nekim jednako kao i muškarcima. Za čisto vojne funkcije žene nisu pokazivale gotovo nikakav interes, pa su na tim funkcijama bile izuzetak. Nekoli­ ko njih bile su vodnici, češće desetari, izuzetno komandiri četa, a koliko je pozna­ to, samo jedna žena je bila na položaju komandata bataljona - Jana DragojlovićBogićević u Trećoj vojvođanskoj brigadi. Partizanski odredi na istoku i jugu Srbije su se održali sve vreme rata i uz neprekidne borbe i teror uspevali da šire oslobođenu teritoriju. Odredi su se tokom 1943. godine obnavljali i u drugim krajevima Srbije, pa se početkom 1943. godine u Vojvodini, a od druge polovine iste godine i u Srbiji formiraju brigade i divizije i u njih je stupa veliki broj žena, naročito omladinki. Za način učešća mlađih aktivistkinja predratnog ženskog pokreta u NOB indikativna je fotografija prvih stanarki novog Doma studentkinja u Beogradu iz 1936. godine (str. 201). U Dom su bile primijene sve studentkinje koje su se prijavi­ le. Od njih dvadeset četiri koje su na fotografiji (neke su u međuvremenu diplomi­ rale i zaposlile se), njih jedanaest su bile aktivistkinje u ženskom pokretu i kasni­ je učesnice u NOB, od kojih je pet u ratu izgubilo život. Tako je Dragica Petrov (J^jce 1916-Beograd 1942), suplentkinja, jedna od osnivačica Ženskog pokreta u Vršcu, 1 Komande i štabovi u svom sastavu su imali članove odgovorne za politički rad - političke delegate u vodovima, a političke komesare, zamenike političkih komesara i sekretare SKOJ-a u četnim koman­ dama i višim štabovima. Delegati i komesari su se bavili političkom i kulturnom edukacijom boraca, a zamenici političkih komesara su bili sekretari partijskih organizacija u odgovarajućim vojnim for­ macijama. Svi oni su se brinuli i za izgradnju moralno-političkog lika borca, kao i za sireiye ideja NOP-a u narodu. �139 uhapšena 1941. kao članica OKKPJ za južni Banat, odgovorna za tehniku, uguše­ na u gasnom automobilu. Neda Božinović, dipl. pravnica je kao članica OK KPJ za Nikšić učestvovala 1941. godine u organizovanju žena a kasnije je bila na politič­ kim funkcijama u vojnim jedinicama - pred kraj rata rukovodila je politodelom di­ vizije. Olga Nakić, suplentkinja je u Sarajevu radila u tehnici Pokrajinskog komite­ ta KPJ za BiH; uhapšena je i oterana u radni logor u Nemačku; po izlasku iz logo­ ra bila je borkinja, a zatim šifrantkinja u Štabu divizije. Zdenka Šegvić, student­ kinja filozofije, članica opštinskog komiteta u Splitu uhapšena je i internirana u Italiju; po kapitulaciji Italije bila je komesar korpusne bolnice, zatim članica politodela divizije. Vidosava Jauković, profesorka, aktivna je u organizovanju žena i omladine i članica je prvog Glavnog odbora AFŽ-a za Crnu Goru i Boku. Radmila Šubakić (Gruža 1918-Brezovica, Valjevo 1942), studentkinja filozofije, bila je bor­ kinja Kragujevačkog odreda; posle povlačenja partizana za Sandžak vraćena je na rad u Srbiju; u putu je promrzla i kao nepokretna je zarobljena, mučena i ubije­ na. Irina Kopčanski, studentkinja filozofije, uhapšena je 1941. godine kao članica SKOJ-a i ostala u zatvoru do 1944; borkinja u Četvrtoj vojvođanskoj brigadi. Vasilija Kostić (Župa, Nikšić 1916-Podgorica 1942), suplentkinja, uhapšena je u julu 1941. i odvedena u italijanski logor u Kavaji (Albanija); svojim radom i držanjem stekla je među ženama u logoru nepodeljene simpatije i autoritet; vraćena je u Podgoricu da bi bila streljana; dostojanstveno je izašla na streljauje. Mileva Kastratović, profesorka, bila je 1941. godine u Beranama delegatkinja na skupštini za izbor prvog narodnooslobodilačkog odbora; zarobljena je kao borkinja Goraškog odreda i odvedena u logor u Italiju, odakle je pobegla 1943. godine i preko Austrije stigla u Sloveniju, gde je bila odgovorna za partijski rad u jednom bataljonu. Mila Dimić, (Beograd *-Beograd 1942), glumica i književnica, upraviteljica Doma, odmah po hapšenju tako je prebijena daje posle nekoliko dana umrla, ne dolazeći svesti. Leposava Mihailović (Kragujevac 1912-Beograd 1943) inženjerka, uhapšena je kao sekretarka partijske organizacije u fabrici šećera u Beogradu i streljana maja 1943. godine. Svi autori koji su pisali o ženama-borkinjama, lekarkama i dobrovoljnim bolničarkama u Narodnooslobodilačkoj vojsci - naročito njihovi ratni komandan­ ti - ističu njihove osobine: požrtvovanje, neustrašivost, izdržljivost, snalažljivost, odanost, skromnost, osećajnost i humanost. Zapazili su da su žene svoja osećanja nakon ličnih doživljenih tragedija, pored ravnopravnog učešća u borbama, usmeravale na aktivnosti za visoke etičke partizanske principe i da su tako u praksi unosile humanost u svakodnevni život i rad vojnih jedinica. Zapaženo je i to da su se na određeni način homogenizirale u aktivnostima za ravnopravnost žena. Ne­ zavisno od funkcije, stepena obrazovanja, socijalnog porekla, one su se same, u borbi, u zajedničkom neprekidnom životu i radu, na svom iskustvu, oslobađale predrasuda o svom potčinjenom društvenom i ličnom položaju. Svoja saznanja pre­ nosile su u sredine u kojima su njihove jedinice boravile. Bile su neumorne u orga­ nizovanju kulturno-prosvetnih priredbi, raznih predavanja, pomaganju teritori­ jalnim odborima žena u njihovom radu, kao i u organizovanju novih odbora i širih skupova žena. Sa organizacijama žena ostvarivale su međusobnu saradnju na obo­ stranu korist. Svojom borbom i ponašanjem služile su kao primer za ugled, i za njima su u vojne jedinice stalno dobrovoljno dolazile nove žene, naročito omladin­ ke. �140 U Srbiji su uslovi borbe bili takvi da su žene u odredima koji su opstali, više nego u drugim krajevima, radile na organizovanju žena na terenu. U manjim i ve­ ćim neprijateljskim ofanzivama češće su bivale izložene zarobljavanju, tako da su ginule ne samo u borbama već su ih kao zarobljenice mučili i ubijali pripadnici ra­ znih policijskih i vojnih formacija okupatora i domaćih kvislinga, a nisu mnogo za­ ostajali ni četnici i njihove crne trojke... Tek po osnivanju novih brigada, žene u Vojvodini, početkom, i u Srbiji, kra­ jem 1943. godine, masovnije su prisutne u vojnim jedinicama kao sanitetsko osoblje i kao borkinje. Njihov položaj i aktivnosti ne razlikuju se od položaja i aktivnosti žena u ranije osnovanim brigadama. Iz proleterskih, ranije osnovanih udarnih brigada, stotine boraca odlazilo je u novoformirane brigade na rukovodeće vojne, političke, partijske i skojevske funkcije, kao i na rukovodeće funkcije u sanitetu. Odlazili su i u teritorijalna ruko­ vodstva SKOJ-a i Partije. Među njima je bio i veći broj žena. Samo iz Prve proleter­ ske brigade u druge jedinice na rukovodeća m esta otišlo je oko trista žena. 5. Stradanja žena u Srbiji Kriza ustanka u 1942. godini, povlačenje i osipanje odreda, gubljenje slobo­ dnih teritorija u ceiini ili delimično, kao i neprekinuti teror okupatora, uticah su na rad žena i na njihovo organizovanje u pozadini. Od 1941. do 1945. godine u Srbiji, na Kosovu i u Vojvodini hapšeno je, mal­ tretirano i oterano u logore oko 300 hiljada muškaraca i žena, Ubijeno je oko 150 hiljada stanovnika, među njima više hiljada žena - seljanki, radnica, učenica, inte­ lektualki i domaćica. Hapšene su prvenstveno članice KPJ, SKOJ-a, politički ak­ tivne Jevrejke i aktivne žene na selu („komunisti i Jevreji"). Po dostupnim podacima, već u 1941. godini hapšenjem je izbačeno iz stroja oko 200, a od toga je streljano ih ubijeno oko 40 aktivistkinja predratnog ženskog pokreta, a uhapšeno je i više stotina žena učesnica Narodnooslobodilačkog pokre­ ta. Mnoge su i streljane. Retki su bih aktivi i odbori žena osnovani u selima i poje­ dinim mestima 1941. godine koji su, posle hapšenja i stre^anja većeg broja najak­ tivnijih žena, uspeh da se održe, ah su mnoge žene koje su pod iyihovim utic^jem ušle u NOP i dalje individualno obavljale one poslove koji su u datim uslovima bih mogući. U dubokoj ilegalnosti, na stotine žena nastavilo je da hrani, odeva i održa­ va preostale odrede, ilegalna rukovodstva pokreta, da čuva i neguje ranjenike u ze­ municama, da obavlja kurirsku službu i prikuplja obaveštajne podatke, da pono­ vo plete pokidane veze, osniva grupe i aktive žena, i učestvuje u obnavljanju ruko­ vodstava i organizacije NOP-a - sve uz pretnju hapšenja i streljanja. Da bi to izbegle, te žene su morale imati i energije i neustrašivosti i dovitljivosti. Svaka od njih ima svoju dramatičnu, neponovljivu priču. Zapisano je - i to nije preterano - da su u najtežoj krizi narodnooslobodilačkog pokreta žene u Srbiji naviše doprinele preživljavanju partizanskih odreda. Samo prema nepotpunim podacima, sadržanim u publikaciji Žene Srbije u NOB, zbog svog aktivnog rada za NOR u toku rata streljano je, zaklano, obešeno i na drugi način umoreno preko 1.500 žena-aktivistkinja. Od toga je okupatorska �141 policija, zgjedno sa kvislinškom, uhapsila i ubila oko 900, a četnici su ubili - uglav­ nom zaklali - preko 650 aktivistkinja, često zajedno sa nejakom decom.1 Bilo ih je u zatvorima Gestapoa i Nedićeve policije, u četničkim zatvorima, u zatvorima Mađarske, Italije, Bugarske, kao i u logorima na Banjici i Sajmištu u Beogradu, u Smederevskoj Palanci, na Crvenom Krstu u Nišu, Šapcu, na Rabu i na Hvaru, u Jasenovcu, Staroj Gradiški, u Baru, u Klosu i Kavaji u Albaniji, zatim u nemačkim logorima Aušvicu, Dahauu, Bergen-Belzenu, Ravensbriku i drugim. Ubijane su na saslušanjima, streljane i umirale od gladi i bolesti. Među 600.000 žena nastradalih tokom rata u Jugoslaviji ne zna se koliko njih su pale kao žrtve genocida; koliko ih je umrlo ili ubijeno u logorima, nije poznato ni koliko ih je us­ mrćeno prilikom ubijanja talaca, u akcijama odmazde i u vršenju terora nad stanov­ ništvom. Njihov broj ni približno nije utvrđen. Poznato je da su u zatvorima i logo­ rima organizovale kulturno-prosvetni rad, da su posebnu pažnju obraćale na organizovanje kolektivnog života i na ličnu i kolektivnu higijenu, što im je pomagalo da lakše podnose izuzetno teške uslove zatvorskog i logoraškog života, a nekima i da prežive. Poznato je i među ženama drugih zemalja koje su bile u logorima i preživele, da su se isticale svojom hrabrošću, solidarnošću i organizovanošću i da su umirale dostojanstveno, da su prkoseći svojim dželatima na streljanje izlazile čiste, uredne i doterane, koliko su im to uslovi dozvoljavali.2 6. Osnivanje Antifašističkog fronta žena Jugoslavije U Crnoj Gori, u Sandžaku, Hercegovini i u istočnoj Bosni 1941-1942. godi­ ne odvijaju se slični procesi kao i u Srbiji, s tim što je u tim krajevima nešto kasni­ je nastupila kriza ustanka. U isto vreme, 1941. i 1942. godine, u Hrvatskoj i u većem delu Bosne i Hercegovine rad žena u NOP-u, sa u osnovi istim zadacima kao i u Srbiji, teče ravnomernije, mada, zavisno od opštih uslova borbe, pojedini krajevi imaju svoje specifičnosti. Seoski, mesni i drugi lokalni odbori i aktivi žena, već se krajem 1941. godine imenuju kao Antifašistički front žena (AFŽ), a tokom 1942. godine povezuju se u organizacije na široj teritoriji - u opštinske, a ponegde i u sreske organizacije. Iako je programski vezan za Komunističku partiju, AFŽ od poče­ tka deluje samostalno, sa svojim samostalno definisanim zadacima i autonomnom mrežom organizacija i rukovodstava. U Hrvatskoj Antifašistički front žena već krajem 1942. godine okuplja oko 250.000 žena i izdaje svoj list Žena u borbi.3 Neophodno je istaći jednu osobenu karakteristiku ovih organizacija i jedan problem sa kojim su se žene skoro u svim krajevima susrele. Naime, nacionalna i verska izmešanost, genocid nad srpskim narodom i pojave osvete od početka su na­ metnuli NOP-u da se, ne samo teorijski, već i u svakodnevnoj praksi bavi ovim pro­ blemima. Poznato je da se politici nacionalne i rasne mržnje, i na toj osnovi brato­ 1 Žene Srbije u NOB. 1 Poznata je i jedna grupa partizanki koje su 1943. godine bile zarobljene i dovedene u koncentracioni logor Aušvic. One nisu prihvatile status logorašica, odbile su da idu na radove, isticale su svoju pripad­ nost Narodnooslobodilačkoj vojsci, kao i činjenicu da su zarobljene u borbama. Zahtevale su status ratnih zarobljenica, i u tome su na krqju uspele. U Hrvatskoj je u toku rata izlazilo oko četrnaest lokalnih ženskih listova. �142 ubilačkog rata, genocida i osvete, rukovodstvo NOP-a suprotstavilo svojom idejom zajedničke i jedinstvene borbe svih građanki i građana, bez obzira na njihovu versku, nacionalnu i rasnu pripadnost - protiv okupatora i protiv svih nosilaca rasisti­ čkih ideologija. Ali - maiye je poznato da su žene u tome igrale značajnu ulogu. Već 22. avgusta 1941. godine u oslobođenom Drvaru sastale su se Srpkinje, Hrvatice, Muslimanke i Slovenke. One su u prvi plan istakle ideju bratstva i jedinstva, i apelovale na borce da se uzdrže od osvete nad golorukim hrvatskim narodom za ustaške zločine izvršene nad srpskim življem. Njihov primer sledile su žene u nekoliko mesta u Sremu, u Hrvatskoj i u Bosni i Hercegovini. Posle pokolja muslimanskog sta­ novništva u Foči i okolini, koji su izvršili četnici, partizanke su u tim krajevima organizovale zegednički rad žena Muslimanki i Srpkinja, a 22. februara 1942. godine su organizovale i njihov zajednički zbor na kojem je učestvovalo više od 500 žena.1 Ubrzo, u svim krajevima sa nacionalno i verski mešovitim stanovništvom u kojima su osnivane organizacije žena one su bile jedinstvene, zajedničke organi­ zacije žena raznih nacionalnosti, i one su samim svojim postojanjem, ali i svojim radom na razne načine razbijale nam etnute deobe naroda i gradile međusobno poverenje, saradnju i jedinstvo u borbi. Na početku rata žene Slovenije su se u okviru Osvobodilne fronte (OF) or­ ganizovale u razne sekcije, komisije i slično, radi obavljanja gotovo istih zadataka kojima su se bavile i organizacije žena u drugim krajevima. Posebne grupe žena osnivane su samo u pojedinim selima u kojima je uticaj klerikalaca bio jači. U leto i jesen 1942. godine form iranje Inicijativni odbor Protufašistične fronte žena (PFZ), sa zadatkom osnivanja samostalne ženske organizacije, što je ostvareno do maja 1943. godine, osnivanjem Glavnog odbora PFŽ. Od 1943. godine u pojedinim kraje­ vima Slovenije počinju da izlaze ženski listovi. Najznačajniji među njima je ljubljan­ ski list Naša žena. Mreža ženskih organizacija, koja je formirana u gotovo svim oslobođenim delovima Jugoslavije, a delimično i na neoslobođenoj teritoriji, potakla je predrat­ ne aktivistkinje ženskih pokreta da temeljnije odrede programske principe organi­ zacije žena i njenu fizionomiju. Tako je, od 5. do 7. decembra 1942. godine, u Bosan­ skom Petrovcu održana Prva zemaljska konferencija AFŽ. Na konferenciji je uče­ stvovalo 166 delegatkinja iz svih krajeva Jugoslavije, osim delegatkinja iz Sloveni­ je i Makedonije. Makedonke nisu uspele da se probiju kroz okupirane teritorije, a delegatkinje iz Slovenije su, zbog nepredviđenih teškoća, stigle u Petrovac po zavr­ šetku konferencije. Antifašistkinje Srbije predstavljale su žene koje su, krajem 1941. i početkom 1942. godine, sa vojskom prešle u Sandžak, odnosno u Bosnu. Među delegatkinjama bile su rukovodeće žene i aktivistkinje predratnog naprednog ženskog pokreta, žene i omladinke stasale u toku dvogodišnje borbe seljanke, domaćice, žene-borkinje iz vojnih jedinica, lekarke i bolničarke iz parti­ zanskih bolnica, žene svih vera i svih nacionalnosti. 1 Neda Božinović, Studcntkinjc i diplom irane studentkinjc Beogradskog univerziteta u narodnooslobodilačkom ratu i revoluciji, u: Studcntkinjc Beogradskog univerziteta u revolucionarnom pokretu, Beograd 1988, str. 112. Zbor je sazvan na inicijativu Tita, i na njemu su govorile radnica Judita Alargić i studentkiiye Mileva Planojević, Davorijanka Paunović i Grozdana Belić-Zina. Po kazivanju Mileve Planojević sva četiri govora pisao im je Tito. �143 Na Konferenciji su žene neposredno govorile o svom radu, stradanjima, na­ dama i svojoj borbi i organizovanju pozadine na oslobođenoj teritoriji i u okupira­ nim gradovima. Govorile su o povezivanju žena raznih nacionalnost i kroz zajedni­ čke aktivnosti, o analfabetskim i političkim tečajevima za žene, o zbrinjavanju izbeglica i dece, o povezivanju odbora žena u Antifašistički front žena i o njegovom širenju i učvršćenju. Prisustvo Josipa Broza Tita na Konferenciji i ocene koje je dao o pokretu žena bilo je veliko priznanje ženama Jugoslavije. Konferenciju je ocenio kao istorijski događaj u borbi za ravnopravnost žena. Konstatovao je da su Antifašistički front žena u Jugoslaviji stvarale same žene svojom borbom i svojom upornošću, još od 1936. godine, i daje njihova predratna borba, kao i borba za slo­ bodu i nezavisnost i protiv fašističkog sistema, sistema srednjovekovnog ropstva „sastavni dio jedne velike borbe za njihovu ravnopravnost". Ocenio je, takođe, da je rad žena za NOP u pozadini, isto tako važan faktor kao i borba na ratištima. Iz­ razio je svoj ponos što rukovodi armijom u kojoj ima ogroman broj žena koje su pri­ mer po svojoj izdržljivosti i heroizmu. „Sve ono što danas čini naša vojska jeste 90% zasluga i naših junačkih žena Jugoslavije." Istakao je dvojnost cilja AFŽ: učešće žena u borbi za konačnu pobedu nad okupatorom i njegovim slugama i, istovreme­ no, organizovanje borbe za konačno oslobođenje žene.1 Konferencija je potvrdila već ranije formulisane ciljeve i zadatke AFŽ-a. Odredila je najvažnije neposredne zadatke: učvršćenje već postignute ravnopravno­ sti, što je Je d n a od najvećih i najlepših tekovina svetog i pravednog rata naših na­ roda"; organizovanje još veće i sistematske pomoći narodnooslobodilačkoj vojsci, i kroz to razvijanje bratstva među narodima; privlačenje što većeg broja žena u oru­ žane akcije radi stvaranja samosvesnih žena i radi ubrzavanja osvešćivanja i aktivizacije žena; intenzivnije angažovanje žena u izgradnji narodne vlasti i preuzima­ nje određenih poslova u oblasti prosvete, zdravstva i zbrinjavanja dece; razvijanje političke svesti žena i njihovo prosvetno i kulturno uzdizanje.2 Da bi te ciljeve i zadatke ostvario bilo je nužno da se AFŽ i organizaciono učvrsti. Naime, pošto Antifašistički front žena udružuje sve žene koje na najrazličitije načine rade na zadacima NOP-a, u svim selima i mestima u kojima do tada nisu postojali formiraju se mesni odbori AFŽ-a, a postojeći jačaju i učvršćuju. Oni se povezuju u samostalne opštinske, zatim u sreske, okružne, oblasne i zemaljske odbore AFŽ-a. Pri tome su odbori žena u okupiranim i u pograničnim krajevima ovlašćeni da primenjuju što elastičniji način rada, kako bi se osposobili za borbu u njihovim uslovima. Žene-borkinje u vojnim jedinicama obavezuju se da razvijaju rad među ženama u svim mestima kroz koja prolaze njihove jedinice. Učesnice kon­ ferencije bile su uverene da će ostvariti svoje dvostruke ciljeve. To uverenje izrazile su u Rezoluciji konferencije: „Ostvarenjem postavljenih zadataka AFŽ će postati jedan od moćnih organa narodnog oslobođenja i borbe žena za očuvanje postignu­ tih prava, za oslobođenje svih žena ispod fašističkog ropstva i sve šireg uvlačenja žena u sve oblike društvenog života".3 1Drug Tito nama i o nam a, Žena danas, br. 31, januar 1943. godine, str. 3. Žena danas je od tog broja postala organ AFŽ. Uređivale su je Mitra Mitrović i Olga Kovačić. Do septembra 1944. godine izašla su samo tri broja. 2 Rezolucija Prve zemaljske konferencije AFŽ, Žena danas, br. 31, str. 15 i 16. * Isto. �144 Opredeljenja rukovodstva Narodnooslobodilačkog pokreta za ravnoprav­ nost žena nisu se automatski prihvatala. Delovala je patrijarhalna svest, koja se preko noći nije mogla menjati, pa je u organizacijama Narodnooslobodilačkog po­ kreta i u vojnim formacijama bilo raznih neshvatanja, nesnalaženja, ali i otpora koji su se ispoJjavali na razne načine. Revolucionarnim snagama, naročito AFŽ-u, postajalo je jasno da im predstoji dugoročni složeni rad na menjanju svesti i realizovanju društvene jednakosti muškaraca i žena. 7. Osnivanje Antifašističkog fronta žena u Srbiji Uz mnogo teškoća i prepreka, vesti i odluke Prve konferencije AFŽ-a - kao i Proleter iz decembra 1942. godine sa člankom Mitre Mitrović o radu i ulozi žena u NOP-u, zadacima K PJ i posebno članica K PJ u organizovanju žena - u neke kraje­ ve Srbije stigle su pre a u neke kasnije.1Ali, zbog opštih prilika u Srbiji, sa sprovođenjem ovih odluka i smernica se kasnilo. U Srbiji je prvi i osnovni zadatak bio ob­ navljanje i skojevskih i partijskih organizacija, kao i održavanje i jačanje odreda ko­ je je okupator i dalje sistematski nastojao da razbije. Formiranje organizacija žena bi­ lo je moguće tek pošto se obnove i povežu pomenute organizacije, odnosno odredi, i omogući koliko-toliko slobodnije kretanje po terenu. Zavisno od te opšte situacije, kao i od broja i organizacionog iskustva aktivistkinja koje su izbegle hapšenja i streljanja, počeo je, krajem 1942. i u prvoj polovini 1943. godine, i rad na povezivanju žena i obnovi ženskih aktiva Ali, zbog neprekidnih borbi, čestog gubljenja tek osvo­ jenih nevelikih teritorija, terora okupatora, nedićevaca, ljotićevaca i, posebno, četni­ ka koji su delovali u svim selima, zbog paljevina, batinanja, silovanja i hapšenja že­ na - one su se u pojedinim mestima teško okupljale. Na hiljade njih bilo je podvrgnu­ to raznom teroru, pa su se kidale već uspostavljene veze, a već formiranim organi­ zacijama onemogućavanje rad. Stoga je u to vreme osnovan mali broj aktiva ili odbo­ ra žena, a još manje mesnih i opštinskih odbora. Septembra 1942. u Aranđelovcu je formiran gradski odbor AFŽ-a, a nekoliko mesnih odbora formirano je u kolubarskom srezu. Prvih desetak odbora AFŽ-a osnovani su u Toplici krajem 1942, a tokom 1943. godine, uz neprekidne napade neprijatelja, u južnoj, istočnoj i centralnoj Srbiji jačali su ili su se obnavljali partizanski odredi. Uporedo sa tim, od maja 1943. godine, u južnoj Srbiji, na veoma posećenim konferencijama žena, biraju se mesni, a u jesen i sreski odbori AFŽ-a. Okružni odbor za Toplicu izabran je krajem 1943. godine. U leskovačkom okrugu mesne organizacije, opštinski i sreski odbori osnova­ ni su do kraja 1943. godine, a okružni odbor osnovan je u prvoj polovini 1944. godi­ ne. Slično, ali nešto neravnomernije i sporije, tekao je rad i na organizovanju AFZa u kruševačkom i niškom okrugu. U istočnoj Srbiji je osnovano nekoliko mesnih, jedan gradski i, u septembru 1943. godine, jedan sreski odbor AFŽ-a, dok je drugi bio u osnivanju. U proleće 1943. u kosmajskom srezu osnovan je jedan sreski i više mesnih odbora, a od januara iste godine u mladenovačkom srezu osnivaju se aktivi i podaktivi žena. U požarevačkom srezu 1943. godine osnivani su mesni odbori. Pred kraj te godine snage NOP-a sve su jače, pa se počinju formirati regu­ larne vojne jedinice. N^jpre je formirana Južno-moravska, a potom, od početka 1944. 1 Proleter, br. 16, str. 27 (reprint izdanje, str. 833). �145 godine, i druge brigade, koje su se svrstale u pet divizija. U svim tim jedinicama je veliki broj žena-borkinja, a mnoge obavijaju razne političke funkcije (vodni dele­ gati, komesari i zamenici komesara u četama i bataljonima ili su članice politodela) i dužnosti u sanitetu. Uporedo su se intenzivnije osnivali narodnooslobodilački od­ bori i organizacije Ujedinjenog saveza antifašističke omladine Srbije (USAOS). Sve to je omogućilo masovno uključivanje žena u politički život i ubrzani rad na osni­ vanju organizacija AFŽ-a. Zabeleženo je, na primer, da su prvi javni izbori za opštin­ ske i sreski NOO održani u Srbiji, od 16. do 18. aprila 1944. godine u Jablaničkom srezu, te daje na njima glasalo 5.177 muškaraca i 4.912 žena. Do jeseni 1944. godine, uglavnom posle oslobođenja, u pojedinim krajevi­ ma osnmgu se seoski, mesni, sreski i okružni odbori AFŽ-a. Posle kapitulacije Italije na Kosovo su se iz italijanskih logora vratile pohapšene aktivistkinje, pa se rad na organizovanju ženskih vaspitnih grupa i analfabetskih tečajeva, u kojima je angažovano i nekoliko Albanki, znatno proširio. U Peći je gradski odbor AFŽ formiran krajem 1943. godine, a u drugim gradovima grad­ ski i sreski odbori formirani su tokom 1944. godine, uglavnom posle oslobođenja pojedinih gradova. Stvaranje veće slobodne teritorije u Sremu omogućilo je da se tamo siste­ matski priđe posebnom organizovanju žena i da se krajem 1942. godine formira mreža mesnih odbora AFŽ, i na oslobođenoj i na okupiranoj teritoriji. Do kraja ma­ ja 1943. godine izabrani su sreski odbori, pa je i Okružna konferencija za Srem mo­ gla biti održana u maju 1943. godine. Na toj konferenciji izabran je Okružni odbor Antifašističkog fronta žena za Srem. Predsednica odbora bila je Mileva Savić-Olga, a sekretarka Srbislava Kovačević-Marija. Po formiranju okružnih odbora u Bačkoj i Banatu, 1. i 2. januara 1945. godine u Novom Sadu, održana je Pokrajinska konfe­ rencija na kojoj je izabrano pokrajinsko rukovodstvo AFŽ-a. Za Vojvodinu je karakteristično da su u NOP-u učestvovale žene svih nacio­ nalnosti i da su organizacije AFŽ-a negovale zajednički rad žena, što je izražavano i u sastavu rukovodstava. U Sremu je AFŽ, pored rada za vojne potrebe, organizovao i bogat kulturni i politički rad. Na primer, za proslave 8. m arta i drugih prazni­ ka žene - uglavnom seljanke - same su pripremale i izvodile svoj program. Za nepi­ smene su organizovani analfabetski tečajevi, a za sve žene, AFŽ je nastojao da ra­ zvije razne forme političkog i kulturnog delovanja radi uzdizanja njihove svesti. Okružni odbor AFŽ-a za Srem održavao je i direktnu vezu sa Centralnim odborom AFŽ-a, koji se nalazio na oslobođenoj teritoriji u Bosni, što je bez sumnje pozitivno uticalo na bogate rezultate njegovog rada. Od 1. januara 1944. godine, u Sremu je izlazio list Antifašističkog fronta žena za Vojvodinu - Vojvođanka u borbi, a u Srem su iz Hrvatske stizali listovi Žena u borbi i slavonska Udarnica. Velikim manifestacionim mitingom žena Srbije dovršena je izgradnja AFŽ-a Srbije kao posebne samostalne ženske organizacije. 8. Žene u Organima vlasti Princip ravnopravnosti žena sadržan u programu KPJ ostvarivanje ne sa­ mo u organizacijama KPJ, SKOJ-a i u vojsci nego i prilikom formiranja organa na- �146 rodne vlasti, 1941. godine. I bez napisanih pravila, žene su birale i bile birane u prve narodnooslobodilačke odbore (NOO), i tu praksu su potvrdili i prvi propisi o zadacima i ustrojstvu NOO iz februara 1942. godine, poznati pod imenom Fočanski propisi. Tada je Vrhovni štab, boraveći u Foči, objavio dva dokumenta: Zadaci i ustrojstvo narodnooslobodilačkih odbora i Objašnjenja i uputstva za rad narodnooslobodilačkih odbora u oslobođenim krčevim a. U njima je izričito naglašeno da žene u izborima za NOO imggu i aktivno i pasivno biračko pravo. Međutim, uklju­ čivanje žena u odbore vlasti teklo je sporije. U manjem broju odbora (brojali su pet do devet članova) bio je veći broj žena. Najčešće su u tim odborima jedna do dve žene kao predstavnice AFŽ i omladine. Na prvom zasedanju Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavi­ je (AVNOJ), 1942. godine u Bihaću, među većnicima je samo jedna žena - Kata Pejnović, a na Drugom zasedanju, u Jajcu 1943. godine, ih je više - deset: Judita Alargić, Spasenija Babović, Anka Berus, Maca Gržetić (ona je izabrana i za članicu Predsedništva AVNOJ-a), Marija Ivančić, M itra Mitrović, M ara Naceva, Kata Pejnović, Mara Rupena-Osolnik i Mica Slander-Marinko (3,7%). Na Trećem zasedanju AVNOJ-a, u avgustu 1945. godine, njima su se pridružile nove većnice: Mileva Cetušić, Ljilja­ na Čalovska, Božidarka Damjanović-Kika, Marija Jordan, Radmila Manojlović, Ljubinka Milosavljević, Olga Petruševa i Nada Sremec - ukupno osamnaest ili 3,3% u odnosu na ukupan broj većnika.1 Izbori za Ustavotvornu skupštinu održani su 11. novembra 1945. godine, na kojima je za poslanice izabrana 21 žena (Srbija 9, Hrvatska 4, Slovenija 3, Bosna i Hercegovina 1 i Makedonija 4). Na svom prvom zasedanju (29. novembra) usvo­ jila je Deklaraciju o proglašenju republike, a 31. januara 1946. godine donela je Us­ tav, a zatim nastavila da radi kao redovna Skupština. Jugoslavija je od početka 1941. do kraja rata, 9. maja 1945. godine, pretrpela ogromna razaranja i pustošenja. Izgubila je oko 1.700.000 stanovnika, ili više od 10%, od toga oko 600.000 žena. U borbama je poginulo oko 305.000 boraca, ih 2% od ukupnog broja stanovnika, od toga oko 25.000 žena. Lakše i teže ranjenih je bilo oko 425.000, među njima i oko 40.000 žena, od toga je oko 3.000 teških ratnih vojnih invalida. Do kraja rata u svim vidovima borbe u Jugoslaviji učestvovalo jć oko dva miliona žena. Oko 100.000 njih bile su duže ih kraće vreme borkinje u vojnim jedi­ nicama ih na radu u vojno-pozadinskin organima. Oko jedne petine njih dobilo je oficirske ih podoficirske činove. Za neprekidno učešće u ratu od 1941. godine do kr^ga rata preko 3.344 žene su dobile Spomenicu 1941. Najvećim ordenom za hrabrost - ordenom Narodnog heroja - odlikovana je 91 žena, od toga su se trideset i tri borile u Srbiji. 9. Druge ženske organizacije u ratu Ženske predratne, među njima i hum anitarne organizacije prestale su sa radom čim je rat započeo, i za sve vreme rata gotovo sve su ostale pasivne. Pokušaji LPrvo i Drugo zascdanjc Antifašističkog veća narodnog oslobođenja Jugoslavije, Beograd 1963, str. 20 ,1 6 7 i 217; Žene članovi AVNOJ-a, Zcna danas, 1945, br. 35. �147 da se obnove stare ili osnuju nove ženske organizacije koje bi bile na strani kvislin­ ga, četnika ili drugih političkih faktora u Srbiji nisu dale očekivane rezultate. Uko­ liko su i aktivizirane, ove ženske organizacije uglavnom su se bavile pomaganjem izbegličke dece i slanjem paketa vojnicima u nemačkim zarobljeničkim logorima. One su pozivane da se vrate srpskim patrijarhalnim tradicijama, svetosavlju, srp­ skoj kući, srpskom domaćinstvu, redu, radu i miru, svojoj ulozi smerne, brižne su­ pruge i požrtvovane majke-odgojiteljice.1 U četničkim redovima bilo je i žena. One su korišćene za obaveštgjni i pro­ pagandni rad u pojedinim korpusima (Šumadijska grupa korpusa, Deligradski, Mlavski korpus). U izdavanju centralnog četničkog Usta Nova Jugoslavija - Glas nepokorene Jugoslavije naviše se angažovala nekadašnja socijalistkinja Milica Đurić-Topalović, supruga šefa Srpske socijaldemokratske partije Živka Topalovića.2 Četnici su, početkom 1943. godine, odlučili da organizuju decu i omladinu, uključujući i žensku decu i devojke od 8 do 20 godina. Cilj je bio da se omladini pru­ ži duhovno obrazovanje preko predavanja o bogu i veri, a da se uz to ženska omladi­ na vrati tradicijama, porodici, materinstvu i domaćinstvu, da neguje devojačku smernost, da se posveti ručnom radu, a gde je to moguće muzici i učenju jezika.3 ‘ Našaborba (listDimitrijaLjotića), 12.i 19. oktobar 1941,4. januar, 17. i 31. maj, 14. jun 1942. godine. List kritikuje žene koje su vodile humanitarna društva i koje, upravo kada su ta društva potrebna, ne pokazuju želju da ih obnove. U svom stilu, optužuje ih da su pod uticqjem slobodnih zidara ili judeo-komunista. 1 Dr Milan B. Matić, Rounogorska ideja u štampi i propagandi, Beograd 1985. U selu Ba, od 14. do 16. januara 1943. godine, održanje kongres četničke omladine, uz učešće dele­ gata sa Kosova, iz Vojvodine, Sandžaka, Crne Gore i Hercegovine, i izbeglica iz Hrvatske i Slovenije. Prema dosadašnjim saznanjima, ova organizacija nije imala značajniji broj članica. �ANTIFAŠISTIČKI FRONT ŽENA U OBNOVI I IZGRADNJI 1. Slobodne i ravnopravne Veliki manifestacioni miting žena Srbije održan je u Beogradu 28. i 29. ja­ nuara 1945. godine. N a qjemu je izabran Glavni odbor Antifašističkog fronta žena, koji je imao 93 članice. Za predsednicu je izabrana Ruža Pribićević, za potpredsednice Cana Babović i M ara Miljković. Za članice Glavnog odbora izabrano je više učesnica narodnooslobodilačkog rata, starijih i mlađih članica predratnog Ženskog pokreta: Razum enka Petrović i Jelena Popović (za sekretarke), zatim M itra Mitrović, Milica Dedyer, Bosa Đorđević, Isidora Sekulić, dr Julka Mešterović, Slavka Morić, Frida Filipović-Tasić, Vida Čubrilović-Koprivica, Bosa Cvetić, Branka Savić, Vehka Tomić, dr Ana Božić, Ljubinka Milosavljević, Milka Minić, dr Maja Gajić, Nata Jocić-Jeremić, i druge. Isto tako, u odborima AFŽ, ili na drugi način u rad u Beogradu, Kragujevcu, Čačku i Jagodini uključene su starije članice predratnog Ženskog pokreta, Persa Prodanović, Jela Srnić, Mica Prodanović, K atarina Bogdanović, H ristina Bošković, Zorka Janković, Naka Spasić, Darinka Marodić, Draga Stefanović, Jelena Minić, K rista Đorđević. Anica Savić-Rebac, Mileva Lazović i dru­ ge. Tako je i personalno izražen kontinuitet AFŽ sa predratnim naprednim ženskim pokretom u Srbiji. Nažalost, dugačka je lista članica predratnog naprednog žen­ skog pokreta koje se nisu mogle naći među njima, jer rat nisu preživele. Kao osnovni zadaci na mitingu su bili formulisani: pomoć frontu; pomoć u organizovanju vlasti, sa posebnim pozivom ženama da svojom kritikom učestvuju u poboljšanju njenog rada; razjašnjavanje ženama opštih političkih prilika nastalih posle oslobođenja.1 „Slobodne smo i ravnopravne, a sad treba da radimo za front, za narod, za konačnu pobedu" - jedna od parola koja se čula uoči mitinga žena Sr­ bije kratko je izrazila suštinu angažovanja žena u tom vremenu. Ali žene nisu pozi­ vane samo da rade, nego i da koriste svoja osvojena politička prava, da učestvuju u vlasti i da odlučuju ravnopravno sa muškarcima. Za Srbjju je bilo karakteristično da su u prvoj polovini 1945. godine akcije za pomoć frontu tekle paralelno sa radom na obnovi zemjje. „Nikada ženama kod nas nisu dali ranije da se bave važnim političkim i dru­ štvenim poslovima. (...) Sada, mi smo dobile sva prava, ona su izvojevana u zajed­ ničkoj borbi, u koju su stupile hiljade žena, da bi jedanput nestalo najljućeg nepri­ jatelja i naše domovine i nas žena. Sada, nas pozivaju, nas uče, od nas traže da uče­ 1 Zora, list Antifašističkog fronta žena Srbije, br. 1 i br. 2 -3,1945. �149 stvujemo u svemu, da kažemo o svemu svoju reč koja će se poslušati*' pisala je, po­ četkom 1945. godine, .Mitra Mitrović, jedna od vodećih žena u Srbiji i u AFŽ-u Ju ­ goslavije.1 Do krgja decembra 1944. godine oslobođena je gotovo cela Srbija, ali se rat za konačno oslobođenje još vodio u Sremu i u drugim delovima Jugoslavije. U ra­ znim akcijama žena za pomoć borcima na frontovima, koje su se odvijale pod pa­ rolom „Sve za front, sve za pobedu", kao i u akcijama za otklanjanje posledica rata, učestvovalo je stotine hiljada žena oslobođene Srbije. Žene na selu u obradi zemlje zamenjivale su muškarce koji su odlazili na front, a desetine hiljada žena zamenile su radnike u fabrikama, radionicama i ustanovama, i većina njih se tada po prvi put uključila u rad van kuće. Organizacije žena su se istakle i u prikupljanju i obezbeđenju hrane i odeće za vojsku, u organizovanju radionica koje su radile za potrebe fronta. Paralelno sa radom za potrebe fronta, one počinju da osnivaju prihvatilišta i domove za decu koja su u toku rata ostala bez roditelja, da organizuju analfabetske tečajeve i tečajeve za prosvećivanje žena, kao i političke tečajeve za aktivistkinje AFŽ-a. Svojim nesebičnim delovanjem i entuzijazmom žene su zamenjivale socijal­ ne službe, kojih gotovo da nije ni bilo, a pomagale su i prosvetnim, zdravstvenim i drugim službama, koje bez te pomoći sa svojim kadrovima i oskudnim sredstvi­ ma ne bi bile u stanju da uspešno savlađuju enormne probleme izazvane ratom. 2. Prve akcije žena posle završetka rata Posle rata oskudevalo se u svemu. Industrija, poljoprivreda, saobraćaj i tr ­ govina pretrpeli su teška razaranja. Prodavnice su bile prazne, redovi za namirni­ ce i tekstil - što je inače bilo racionirano - bili su nepregledni, i u njima se satima čekalo na podelu oskudne robe. Mnoge zdravstvene, socijalne i prosvetne ustano­ ve, kojih ni pre rata nije bilo dovoljno, uništene su ili oštećene tokom njega, a u oni­ ma koje su ostale nije bilo dovoljno stručnog kadra ni pomoćnog osoblja; njihova oprema, ako nije opljačkana, bila je dotrajala i pohabana. Stanovništvu su ponestajale rezerve odeće, obuće i hrane, i u mnogim krčevim a je zavladala glad. Hiljade ranjenika koji su stradali u završnim operacijama bilo je neophodno hitno smestiti u postojeće, osiromašene ili improvizovane bolnice, nahraniti ih i negovati. Takođe, trebalo se pobrinuti i za desetine hiljada nezbrinute dece koja su u ratu osta­ la bez oba roditelja.2 Zajedno sa odgovarajućim organima vlasti, organizacije AFŽ-a su sasvim operativno delovale, pa su žene, uz raščišćavanje ruševina, gde su služile kao primer, u pojedinim gradovima uređivale i opremale bolnice i improvizovane dečje domo­ ve. Žrtvovale su često svoje poslednje zalihe donoseći iz svojih kuća krevete, postelji­ nu, lični veš, posuđe i drugu potrebnu opremu. Prikupljale su priloge u hrani i u no­ vcu, dežurale u bolnicama kao dobrovoljne bolničarke, ili su obavljale i sve druge ' Isto, br. 1,1945. 2 U Jugoslaviji je u ratu oko 280.000 dece ostalo bez jednog ili oba roditelja. Još tokom rata ona su gde je to bilo moguće prikupljana. Posle rata su smeštana uglavnom u domove improvizovane u pros­ tranim kućama i vilama - naročito u Vojvodini - i u drugim pogodnim zgradama. Deca su bila u vrlo teškom stanju, u većini bolesna od raliitisa, mikoze, šuge i drugih kožnih oboljenja, poderane odeće, bosa i pothranjena. �150 pomoćne poslove u kuhinji i na održavanju higyene. Obilazile su ranjenike, nosile im ponude, pripremale im praznične ručkove, i na drugi način iskazivale svoju brigu za njih. Žene su organizovale i narodne kuhinje, pokretale su proizvodnju u fabri­ kama, organizovale dežurstva za čuvanje dece dok su na radu. U dečjim domovima, u kojima je plaćeno osobne bilo minimalno i radilo je samo na poslovima nabavke na­ mirnica i ishrane, neprekidno je dežuralo po nekoliko žena. One su održavale dečgu higijenu, kupale decu, šile im i krpile odeću, izrađivale igračke, zabavljale ih, pripre­ male im slatkiše, organizovale male biblioteke, nedeljom i praznikom ih vodile svo­ jim kućama, i na druge načine im izražavale svoju brigu i ljubav, nastojeći da im bo­ ravak u domovima učine koliko je moguće prijatnijim ili makar snošljivijim. Podvr­ gavale su javnoj kritici organe vlasti ili uprave domova u kojima su vladale zloupo­ trebe, nebriga i nemarnost, i zahtevale da AFŽ učestvuje u upravljanju domovima. Pored rada u domovima za nezbrinutu decu palih boraca i žrtava fašističkog terora, one su započele i rad na osnivanju dečjih ustanova: mlečnih i školskih kuhi­ nja (mleko je dobijano od UNICEF-a), jaslica i dečjih vrtića, dojilišta pri fabrikama, dečjih igrališta, dečjih domova, letovališta i oporavilišta, zdravstvenih ustanova namenjenih deci i majkama - dečjih dispanzera, ginekoloških ambulanti u preduzećima, savetovališta za trudnice. Dale su inicijativu i, zajedno sa zdravstvenim radnicama i radnicima, osnivale porodilišta, naročito u manjim m estim ai pri seoskim ambulan­ tama. Stručnog osoblja za rad u ovim ustanovama bilo je vrlo malo, pa je AFŽ, u saradnji sa odgovarajućim stručnim službama, organizovao tečajeve za medicinske sestre, babice, dečje negovateljice, vaspitačice, kao i za upraviteljice ovih ustanova. Ubrzo nakon oslobođenja, od 16. do 18. juna 1945. godine u Beogradu je održan Prvi kongres Antifašističkog fronta žena Jugoslavije. Na njemu je učestvo­ valo oko 960 delegatkinja i oko 500 gošći iz zemlje i predstavnica ženskih organi­ zacija iz savezničkih zemalja - Sovjetskog Saveza, Velike Britanije, kao i antifašistkinja iz Francuske, Italije, Albanije, Čehoslovačke i Mađarske. Kongresu je pretho­ dio veliki miting žena na Terazijama na kojem su govorile predstavnice žena svih jugoslovenskih zemalja, među njima i, po prvi put u Beogradu, predstavnica oslo­ bođene Istre. To je ujedno bio i prvi posleratni kongres jedne organizacije Narodnooslobodilačkog pokreta koji je održan i pre kongresa Narodne omladine i kongresa Na­ rodnog fronta.1 Na Kongresu su izabrani Centralni i Izvršni odbor. Za predsednicu je izabra­ na Cana Babović, a za sekretarku Vanda Novosel. Osnovna misao koja je dominirala Kongresom bila je kako obnoviti zemlju, učvrstiti osvojenu vlast i tekovine NOB-a, i kako da žene pomognu vlastima u obno­ vi zemlje i organizovanju svakodnevnog života.2 1 Prvi kongres Narodnog fronta održanje u avgustu 1945. Narodna omladina Jugoslavije (ranije Ujedi­ njeni savez antifašističke omladine Jugoslavije) u toku rata održala je dva Kongresa, a prvi posleratm kongres održala je u maju 1946. godine. AFZ je bio centralizovana organizacija. Uoči kongresa AFZ Jugoslavije, održavani su zemaljski kongresi ili plenumi, tako da su i referati i rezolucije kongresa AFZ Jugoslavije izražavali jedinstvena shvatanja, određivali osnovne zadatke i posebno organizacio­ ne principe i odnose sa NF, pa se se stoga u daljem tekstu, da bi se izbeglo ponavljanje, d^je pregled osnovnih zaključaka pojedinih kongresa AFŽ Jugoslavije. %Titov govor na Prvom kongresu; Mitra Mitrović, O dosadašnjem radu Antifašističkog fronta žena - zadaci žene u obnovi i izgradnji zemlje\ Vida Tomšič, R ad i zadaci žena na socijalnom staranju i prosveti, Borba, 17,18. i 19. jun 1945. �151 Na Prvom kongresu AFŽ, kao i kasnije, u ime političke ravnopravnosti po­ stignute još u toku rata, žene u zemljama Jugoslavije i u Srbiji podsticane su da tu svoju ravnopravnost učvrste i prošire prisustvom i aktivnim učešćem u radu i u odlučivanju u svim oblastima života. Pozvane su i ohrabrene da učestvuju u vlasti kao članice narodnooslobodilačkih odbora i njihovih organa, ili tako što će birajući odbornice i odbornike i kritikujući vlast uticati na kvalitet njenog sastava i njenog rada. Na osnovu novih izbornih zakona, žene su 11. novembra 1945. godine po prvi put učestvovale i na opštim izborima i to za Ustavotvornu skupštinu. U prvom posleratnom Ustavu - Ustavu Federativne Narodne Republike Jugoslavije - progla­ šenom 31. januara 1946. godine, odredbom „Žene su ravnopravne sa muškarcima u svim područjima državnog, privrednog i društveno-političkog života“, potvrđena su prava koja su žene svojom borbom osvojile u narodnooslobodilačkom ratu .1 Obnova zaostale i u ratu opustošene zemlje i učvršćenje nove vlasti osnovni su zadaci čitavog naroda, prema tome i žena. Žene se dokazuju razumevanjem no­ vih događaja i ulaganjem svojih sposobnosti, energije i inventivnosti u zgjedničke zadatke preobražaja društva, koje će - čvrsto su verovale - obezbediti njihovu već stečenu političku ravnopravnost, i uspostaviti jednakost sa muškarcima i u drugim oblastima ekonomskog i društvenog života. Iako se smatralo da nema posebnih ženskih pitanja (sva su pitanja društve­ na), u borbu za nove odnose u društvu, AFŽ posebno organizuje i okuplja nggšire slojeve žena. Da bi taj cilj uspešno ostvario AFŽ se morao baviti pitanjima zapošlja­ vanja žena i, u vezi sa tim, prosvetno-kulturnim i političkim obrazovanjem žena, kao i osnivanjem socijalnih ustanova potrebnih zaposlenim ženama. Verovalo se da će žene - posebno organizovane u svakom gradu, u svakom mestu, u svakom selu, a povezane svojim gradskim, sreskim, okružnim i glavnim odborima - same naći najbolje načine da savladali zaostalost većine žena, koja je karakteristična za mnoge delove Jugoslavije i Srbije, naročito na selu.2 Plenum AFŽ Jugoslavije, održan od 24. do 26. februara 1946. godine, bavio se tekućim društvenim problemima, kao što su agrarna reforma, zaštita mggke i deteta, stručno osposobljavanje zaposlenih, sa ciljem da se i žene uključe u te pro­ cese radi obezbeđenja njihovih interesa. Upozoreno je da će rad na oživotvorenju ustavnih principa o ravnopravnosti žena i muškaraca, na prosvećivanju i zapošlja­ vanju žena, kao i na zaštiti majke i deteta, biti dugotrajan proces, u kojem će se ja­ vljati i otpori, te daje zakone iz tih oblasti koje vlast bude donosila neophodno pra­ titi političkom akcijom i objašnjenjima. Uz konstataciju da su se u rad AFŽ uključile i žene iz predratnih, naročito humanitarnih, organizacija izražena je i izvesna bojazan od skret anja u feminizam -je r je on, rečeno je tada, u ranijem kapitalističkom sistemu, ograničavanjem aktiv­ nosti ženskih organizacija uglavnom na humanitarne i prosvetarske delatnosti, 1Velika Antifašistička skupština narodnog oslobođena Srbije (ASNOS), održana od 12. do 14. novem­ bra 1944. godine, ženama je priznala ravnopravnost sa muškarcima, pa je, među 277 poslanika za ASNOS i 85 za AVNOJ, izabrala i nekoliko poslanica. Antifašistička veća narodnog oslobođenja u drugim zemljama to su učinila ranije prilikom svog formiranja. Ženama Srbije, l Antifašistički miting žena Srbije; Svest srpske žcnc\ Beograđanke se odužuju slo­ bodi,Zora, 1945, br. l,str. 1-8; Sa scdnice glavnog odbora AFŽ Srbije i O formama našeg rada, Zora, 1945, br. 4, str. 3 i str. 7; Prvi Kongres AFŽ Jugoslavije, Borba, 17, 18. i 19. jun 1945. godine. �152 odvraćao žene od borbe za promenu društvenog sistema, što je jedini ispravan put za ostvarenje ravnopravnosti žena. Plenum je preporučio da se što više žena angažuje u politici, državnoj upravi i u proizvodnji. 3. Prvi petogodišnji plan i aktivnost zena Antifašistički front žena Jugoslavije, iz opštih zadataka koji su proizlazili iz Petogodišnjeg plana za period 1947. do 1952. godine, na svom plenumu, 14. decem­ bra 1946. godine, odredio je i svoje zadatke koordinirajući neke od njih sa zadaci­ ma koje je je preuzimao Narodni front (mobilizacija radne snage, radne akcije). U opštim postavkama Petogodišnjeg plana AFŽ je pronašao svoje izvorne zadatke, kao što su: političko objašnjavanje ženama šta plan znači za promenu i poboljšanje položaja žene; uticanje na žene, naročito mlađe, da se uključe u proizvodnju i kori­ ste sve mogućnosti koje im se pružaju da steknu ili povećaju svoje kvalifikacije; ot­ varanje dečjih i drugih ustanova za pomoć zaposlenoj ženi; pomaganje ženama na selu da se uključe u društveni život putem organizovanja njihovog političkog i kulturno-prosvetnog rada. Januara 1948. godine, u vreme nacionalizacije i podržavljenja privrednih preduzeća, strogo centralizovanog administrativnog upravljanja privredom i poče­ tka izvršavanja prvog Petogodišnjeg plana razvitka narodne privrede Jugoslavije, održan je Drugi kongres žena Jugoslavije, a nešto kasnije i Drugi kongres žena Sr­ bije. Planom postavljeni ambiciozni cilj da se savlada nasleđena privredna zaosta­ lost iziskivao je mobilisanje svih raspoloživih snaga, i materijalnih i ljudskih. Oba kongresa upućivala su organizacije AFŽ-a da se angažuju na izvršavanju opštih ci­ ljeva plana, ali da odaberu i svoje specifične ženske zadatke zavisno od situacije u kojoj žive i rade. Sugerisano je da se u organizacijama proširi i obogati kulturnoprosvetni rad. Osposobljavanje žena da podižu i neguju decu prema osnovnim zahtevima savremene medicine i pedagogije, da svoj život i život svoje porodice oslo­ bađaju zaostalih nekulturnih i neekonomičnih navika, sujeveija i predrasuda - po­ stavljeni su kao dugoročni zadaci koje su samo žene mogle ostvariti. Stoga se insi­ stiralo da se organizacije AFŽ-a prošire i učvrste, da komisije i sekcije za pojedina pitanja okupe što više žena, da u svoj rad unesu više plana i da ojačaju vertikalne veze među rukovodstvima AFŽ-a. Kao neposredni zadatak postavljeno je učestvo­ vanje žena u izbornoj kampanji, naročito učešće u izboru kandidata i kandidatki­ nja za članove i članice narodnih odbora, kako bi u odbore bili izabrani najčestitiji i najsposobniji građani i građanke.1 Nedugo posle ovih kongresa usledila je Rezolucija Informbiroa i napad SSSR-a na jugoslovensko rukovodstvo (jun 1948), kojima su ga optužili da odstupa od soci­ jalizma i pozvane su „zdrave snage“ da ga smene.2Napadi su praćeni ekonomskom 1 Milka Minić, Cana Babović, Vida Tomšič, Vanda Novosel, Mara Naceva, Mitra Mitrović, izlagaiya na II kongresu AFŽ Jugoslavije; Statut AFŽ Jugoslavije, Zora, 1948, br. 29 v Peti kongres KPJ održan je jula 1948, a Drugi kongres KP Srbije januara 1949. godine, kao odgovor na kampanju koju su protiv KPJ i njenog rukovodstva poveli SSSR i druge socijalističke zemlje. Posle ovili kongresa, na osnovu zaključaka Drugog plenuma CK KPJ od januara 1949, prišlo se kolektivizaciji na selu i osnivanju seljačkih radnih zadruga. �153 blokadom 1vojnim pretnjama na granicama Jugoslavije. Izvršavanje Petogodišnjeg plana dovedeno je u pitanje. Teškoće su potencirane i nezapamćenom sušom 1950. godine, tako da se zemlja našla na ivici gladi. Jugoslavija je bila prinuđena da zatra­ ži pomoć od zapadnih zemalja. Pomoć u hrani, odeći i sirovinama dobila je od SAD, Velike Britanije i Francuske, a pomoć za decu od UNICEF-a. Istovremeno, obustavljen je rad na izgradnji manje važnih objekata, pa je između 1949. i 1952. godine došlo do smanjenja broja zaposlenih, naročito žena. Uvedena je maksimalna štednja i smanjeni izdaci za društveni standard, a poveća­ ni izdaci za vojsku. Izvanrednim naporima da se uprkos svemu, koliko je moguće, prebrode na­ stale teškoće, priključili su se i AFŽ Jugoslavije i AFŽ Srbije pojačavanjem svog ra­ da. Okupljah su žene u čitalačke grupe koje su dopirale do svakog sela i zaseoka, organizovali su predavanja i kurseve iz raznih oblasti - naročito na selu (o nezi dece, higijeni, krojenju i šivenju, gajenju novih vrsta povrća, zdravoj ishrani i si). Ono što su naučile na tečajevima, žene su uglavnom primenjivale u svojim domaćinstvi­ ma, pa se u to vreme u mnogim kućama umesto ognjišta zidaju štednjaci, kreveti postaju uobičajeni deo nameštaja, stiču se higijenske navike, navike redovnog pra­ nja veša, čišćenja i uređenja kuća. Ishrana postaje zdravija i raznovrsnija. Žene su konačno prihvatile kao nužno obavezno školovanje i muške i ženske dece, i one su se pobrinule da deca redovno pohađaju školu. AFŽ je organizovao pomoć porodica­ ma, tako što su ih žene iz sela ih ulice u gradu zamenjivale u obavljanju kućnih po­ slova. U sezoni velikih poljskih radova AFŽ je na sehma organizovao sezonska obdaništa za decu koju majke nisu imale kome da ostave na čuvanje. U gradovima su bile inicijatorke za osnivanje dojihšta u fabrikama, jashca, obdaništa, mlečnih kuhinja i igrališta. Sve ove aktivnosti bile su raznovrsne i odgovorne, ah svaka za sebe i relati­ vno jednostavna. Uz malu materijalniu pomoć vlasti, preduzeća ih ustanove, i uz mnogo entuzijazma i dobrovoljnog rada žene su svojom aktivnošću počele da menjaju svoj način života i nosile modernizacyske procese, naročito na selu. Paralelno sa naporima za izvršenje plana promenjena je i koncepcija o putevima socijalističke izgradnje, pa se od državnog socijalizma prešlo na koncepci­ ju izgradnje socijalizma na osnovama samoupravljanja. U skladu sa tim tendenci­ jama, formalno je menjana i društvena uloga KPJ i Narodnog fronta. Već u aprilu 1949. godine, Treći kongres Narodnog fronta doneo je svoju Programsku deklaraciju kojom je prihvatio program KPJ kao svoj i odredio KPJ kao vodeću snagu društva u okviru Narodnog fronta. Naglašena je pohtička uloga Narodnog fronta u izgradnji zemlje i potreba da razvije življi politički rad za aktiv­ nije učešće građana u društvenom radu i u kritici narodne vlasti. AFŽ Jugoslavije je na svom Trećem plenumu (jun 1949) kao najvažnije zadatke postavio: pojačan politički rad na objašnjavanju ženama partijske politike i pohtičko aktiviranje že­ na u Narodnom frontu; okupljanje ženske radne snage, njeno stručno osposoblja­ vanje i borbu protiv fluktuacije, okupljanje žena za dobrovoljne radne brigade; po­ jačan rad na učvršćenju postojećih i osnivanju novih seljačkih radnih zadruga; da­ lje razvijanje aktivnosti na osnivanju ustanova za zaštitu majke i deteta; upozna­ vanje žena sa njihovim pravima. Dajai se svi ti zadaci što bolje ostvarivah još jednom je naglašena potreba jačanja organizacija AFŽ-a, njihovih izvršnih odbora i sekre­ �154 tarijata, sekcija kao pomoćnih tela, i aktiva u osnovnim organizacijama, kan i čvršće vertikalno povezivanje žena.1 4. Dečje ustanove, zapošljavanje žena Treći kongres AFŽ Jugoslavije održan je 28. i 29. oktobra 1950. godine u Zagrebu, u vreme pojačanog osnivanja seljačkih radnih zadruga i kolektivizacije na selu i u vreme uvođenja radničkog samoupravljanja i decentralizacije rukovođe­ nja privredom. Težište rada AFŽ-a preneto je na rešavanje takozvanih specifičnih proble­ ma žena: pitanja zaštite majke i deteta, pomoć vlastima u održavanju dečjih usta­ nova i zdravstvenom prosvećivanju žena.2 Na Trećem kongresu je učestvovalo i nekoliko lekara koji su govorili o zdravstvenim savetovalištima za žene, pitanjima stručne pomoći kod porođaja, ishrani i nezi dece. AFŽ je naročito propagirao ideje o zapošljavanju žena, kao osnovi za njiho­ vu egzistenciju i uslovu za njihovu potpunu ravnopravnost. U širim slojevima još je bilo prilično rasprostranjeno mišljenje daje za ženu sramota da radi van kuće - na­ ročito u radničkim zanimanjima - te daje rad van kuće nužda koje se što pre udajom treba osloboditi. Osim toga, žene su posle rađanja dece često napuštale posao, jer nisu imale kome da povere decu na čuvanje. Nezainteresovanost većine žena za sri­ canje stručnih kvalifikacija, mali broj ženskih stručnih škola, i to za „ženska zanimanja“, nepismenost i natprosečna fluktuacija ženske radne snage, koja je uglavnom nekvalifikovana ili priučena - posledice su takvih shvatanja i situacije žena. Stoga su mnoge organizacije AFŽ-a, nakon tečajeva za nepismene radnice, organizovale i tečajeve za sricanje kvalifikacija, naročito za radnice u tekstilnoj industriji. Ova shvatanja, donekle suzbijena ali ne i savladana u periodu obnove; iznova su buknu­ la pri prvom izbijanju društveno-ekonomske krize početkom pedesetih godina. Polazeći od toga da ogromna većina žena živi u seoskim domaćinstvima, da i u gradovima većina žena nije u radnom odnosu i bavi se isključivo domaćinstvom, da su ta domaćinstva zaostala, daje nepismenost žena izuzetno visoka, AFŽ se po­ sebno pozabavio pitanjima domaćinstva i nepismenosti. Organizovani su osnovni i produžni tečajevi za nepismene, zadružni i domaćički tečajevi sa programom koji je obuhvatao pitanja zdrave ishrane, nege dece, higijene, čuvanja i prerade voća i povrća. Takođe, bilo je i tečajeva za mlade mnjke, tečajeva za osposobljavanje učite­ ljica u domaćičkim školama, tečajeva za aktivistkinje AFŽ-a, i drugih. Pedesetih godina uneto je više sistema u rad i saradnju AFŽ-a sa odgovara­ jućim državnim organima i društvenim organizacijama - naročito sa Crvenim krstom - u osnivanju, opremanju, održavanju ustanova za decu i ustanova za zaštitu 1 Treći plenum Centralnog odbora AFŽ Jugoslavije: Vida Tomšič, Naš rad i naši zadaci; Rezolucija; Iz rezolucije o narednim zadacima AFZ Jugoslavije, Žena danas, 1949, br. 61, str. 3 -7 .^ 2 Tito, O dosadašnjem i budućem radu i ulozi žena, Zora, 1950, br. 62-63; Vida Tomšič, Žene Jugosla­ vije u borbi za izgradnju svoje socijalističke zemlje - za m ir u svetu, Žena danas, 1950, br. 77-78, str. 5-11; Mora ifadić, Uloga i zadaci AFŽ u podizanju i negovanju m ladog naraštaja i Rezolucija o tome, Isto, str. 17-24. i str. 27 i 28; Poznati lekari govore na našem Kongresu, Isto, str. 25. �155 materinstva. Od mnogobrojnih aktivnosti AFŽ-a u to vreme u Srbiji vredno je ista­ ći dve krupne akcije: skidanje zara i feredže, akciju koja je tragala više godina i za­ vršena je 1951, i drugu - prosvećivanje žena na Kosovu i Metohiji, koju je inicirao Treći kongres AFŽ-a. 5. Skidanje zara i feredže Još 1947. godine, na Prvom kongresu žena Bosne i Hercegovine delegatki­ nje muslimanke spektakularno su se otkrile, i time pokrenule akciju za skidanje zara i feredže. Prihvatile su je borbenije napredne muslimanke na Kosovu i Meto­ hiji, u Sandžaku, u Crnoj Gori i u Makedoniji, koje su se skidajući zar i feredžu uk­ ljučivale u rad u fabrikama i ustanovama i u političku aktivnost, naročito u rad AFŽ-a. One su organizovale skupove na kojima su ubeđivale svoje sunarodnice da pođu njihovim putem i da se oslobode simbola vekovne potčinjenosti muslimanskih žena koji ih je izolovao od sveta. Ali, i pored toga, većina žena ipak je ostajala pokri­ vena. Glavni razlog bilo je to što muški članovi porodice nisu dopuštali ženama da se samoinicijativno odreknu tradicije, očekujući da najpre drugi to svojim ženama dozvole. Stoga su muslimanke, 1950. godine, prihvatile novu inicijativu radnica i radnika Železničke radionice i ložionice u Sarajevu. Po ugledu na njih, sa mnogo­ brojnih mitinga, skupova i konferencija muslimanskih žena i muškaraca upućiva­ ne su rezolucije i peticije odgovarajućim narodnim skupštinama u kojima se zahtevalo da se zakonom zabrani nošenje zara i feredže.1 Akciju je podržao i reis-ul-ulema Ibrahim Fejić, koji je još na početku akci­ je, 1947. godine, izjavio da islamska vera ne zabranjuje skidanje zara i feredže. Po­ vodom nove kampanje, on je ponovio svoje mišljenje ističući da je skidanje zara i feredže od važnosti za kulturno izdizanje muslimanske žene i za njenu ravnoprav­ nost. Podsetio je da su i neke muslimanske države zakonom zabranile nošenje zara i feredže, pa nema razloga da se to ne učini u Jugoslaviji. Uz njega su akciju podrža­ li i drugi najodgovorniji verski predstavnici i Udruženje muslimanskog sveštenstva.2 Narodna skupština republike Srbije, na zasedanju od 14. do 16. januara 1951. godine, donela je Zakon o zabrani nošenja zara i feredže. Zakon je obrazložila ministarka prosvete Mitra Mitrović. Slične zakone donele su i republike Bosna i Hercegovina, Crna Gora i Makedonija, neke pre a neke kasnije.3 Nezaboravni događaj za muslimanke iz Makedonije, od kojih su mnoge bile sa sela, bio je kada su po prvi put otkrivena lica krenule na dugo turističko puto­ vanje od Skoplja, preko Beograda sve do Postojne i Pule, i divile se do tada neviđe­ nim svetovima. Ih, kada su, radi upoznavanja sa radom AFŽ-a, žene Kosmeta pose1 Bez mraka i feredže, Žena danas, 1949, br. 58, sir. 12; Za bolji život muslimanskih žena\ Isto, 1950, br. 75, str. 2 i 3; Šiptarkc odlučno polaze u novi život, Zora, 1950, br. 61, str. 4; 2.500 muslimana i muslimanki Novog Pazara traže donošenje zakona o skidanju zara i feredže, Isto, str. 8. - I dnevna štampa pratila je ovu akciju i u njoj se može naći više napisa o toj akciji. z Zar i feredža koče napredak muslimanki (izjava reis-ul-uleme islamske verske zajednice u FNRJ Tanjugu), Zora, 1950, br. 61, str. 3 i 8; Donesen je zakon o zabrani nošenja zara i feredže, Zora, 1951, br. 65, str. 11. Svanuo je i njima dan (deo obrazloženja Mitre Mitrović), Zora, 1951, br. 66, str. 5. - Do kraja febru­ ara se otkrilo oko 70.000 muslimanki na Kosovu i Metohiji. Ponekad su to činile na konferencijama; Zora, 1951, br. 66. str. 11. �156 ćivale Vojvodinu, obilazile fabrike u kojima rade žene, obdaništa i porodilišta po selima, i od svojih domaćica, vojvođanskih zadrugarki, praktično učile kako se vodi i radi u domaćinstvu.1 Ovakva turistička putovanja muslimanki i međusobne radne posete žena organizovane su i kasnije. 6. R ad na prosvećivanju žena Druga velika dugoročnija aktija koju su pokrenuli Centralni odbor AFŽ Ju ­ goslavije i Glavni odbor AFŽ Srbije bila je akcija za prosvećivanje žena na Kosovu i Metohiji. Oni su se priključili M inistarstvu narodnog zdravlja Srbije i Crvenom krstu Jugoslavije, koji su započeli sanaciju naselja, i njihovu akciju proširili i na zdravstveno prosvećivanje u pet srezova i produžili je na šest meseci. Pozvali su lekarke i lekare, babice, negovateljice, sestre nudilje i dobre domaćice iz cele zemlje da se dobrovoljno jave da u ovoj akciji učestvuju. Javile su se stručnjakinje i doma­ ćice iz Beograda, Ljubljane, Zagreba, Novog Sada i drugih mesta, i to u većem broju od potrebnog, pa su za ovu akciju mogle biti izabrane samo iskusne stručnjakinje. Akciju su pripremale organizacije žena u srezovima, tako što su se prethodno odr­ žavale konferencije žena po selima i sastanci sa Narodnim frontom, na kojima su se meštanke obavezivale da će očistiti svoje domove, a muškarci da će okrečiti ku­ će. Ekipe AFŽ-a, sastavljene od babica ili sestara nudilja, iskusnih domaćica i akti­ vistkinja AFŽ-a, zadržavale su se u jednom selu punih mesec dana i obilazile svaku kuću po nekoliko puta, davale stručna uputstva ukućankam a i ukućanima prema situaciji koju su u kući zatekle. Domaćica iz ekipe praktično im je pokazivala kako se sprema stan, čisti dvorište i održava lična higijena. Članice ekipe su praktično pokazivale kako se kupaju i povijali deca, kako se hrane, kako im se pripremaju jela. Davale su savete trudnicama, otkrivale im uzroke prevelike smrtnosti njihove dece, i slično. Držale su predavanja i kraće seminare za sve žene u selu - o ishrani dece, o zaraznim bolestima, o spremanju kuće, održavapju lične higijene, i druga. Za vreme boravka ekipe u određenom selu u to selo su dolazili i lekari koji su obav­ ljali preglede stanovništva i držali pojedina predavanja.2 Ova akcija je uspešno završena, ali je ubrzo orgauizovana i nova akcija, ne samo na Kosovu i Metohiji već i u drugim krajevima Srbije, a nešto kasnjje proširila se na sve zaostale krajeve u zemlji. U Srbiji je novu akciju zdravstvenog prosvećivanja organizovao Institut za narodno prosvećivanje NR Srbije, zajedno sa Narodnim frontom, AFŽ-om i Crve­ nim krstom Srbije.3 Ova akcija prerasla je u dvogodišnje tečajeve za prosvećivanje 1 Otkrivenih lica na prvom izletu, Žena danas, 1951, br. 82, str. 9; Dobro nam došle, Zcne Kosmeta u poseti Vojvodini, Isto, 1951, br. 88, str. 9; Stekle su mnoga nova znanja, Žene Kosovo-Metohijske obla­ sti u poseti Vojvodini, Zora, 1951, br. 74, str. 4. i Poziv CO AFŽ Jugoslavije i GO AFŽ Srbije u akciju za prosvećivanje žene Kosmeta, Žena danas, 1951, br. 81, str. 2; Akcija zdravstvenog prosvećivanja na Kosmetu, Isto, 1951, br. 82, str. 8; Počela je borba protiv neznanja i zaostalosti'. Ekipe na delu, Isto, 1951, br. 83, str. 6 i 7; Priznanje najboljim aktivistkinjam a - o ekipama na Kosmetu, Isto, 1951, br. 84— str. 3; Akcija zdravstvenog prosvećiva­ 85, nja, Zora, 1951, br. 69, str. 8; Akcija se nastavlja, Zora, 1951, br. 70, str. 8. 3 Za zdravlje majke i deteta, Žena danas, 1951, br. 88, str. 7 i 8; Za nove higijenske i druge kulturne navike, Zora, 1951, br. 74, str. 6 i 7; Akcija zdravstvenog prosvećivanja, Zora, 1951, br. 75, str. 4 i 5; Isto, br. 76, str. 6; Na. putu podizanja zdravstvene i kulturne svesti, Zora, 1953, br. 81, str. 6 i 7. �157 seoske ženske omladine, koje su organizovali prosvetni organi, zggedno sa AFŽ-om i Crvenim krstom. Tečajevi su se oslapjali na seoske učiteJj(ic)e, i u njima su se na­ ročito istakle učiteljice, lekarke, medicinske sestre i dečje negovateJjice - aktivistki­ nje AFŽ-a, odnosno, kasnije, ženskih društava. Do 1953. godine održano je preko devet hiljada tečajeva koje je pohađalo 229.000 omladinki.1 7. Pravni položaj žena Ustavna načela o ravnopravnosti žena i o zaštiti dece i materinstva, jednak rad - jednaka nagrada, razrađivana su u nekoliko zakona i drugih propisa kojima su ta prava detaljno definisana. U izradi predloga ovih zakona AFŽ je vrlo aktivno učestvovao, a isto tako i u praćenju i kontroli njihove primene. Među prvim zakonima koje je donela Savezna skupština bio je Osnovni za­ kon o braku (1946). On je odvojio državu od crkve i ustanovio obavezni građanski brak, a sve odnose u braku postavio je na potpuno ravnopravnu osnovu, dajući jed­ naka lična prava i jednake obaveze mužu i ženi. Tako, na primer, žena je dobila punu poslovnu sposobnost, ekonomsku nezavisnost, pravo na izbor prezimena i jednaka roditeljska prava i obaveze prema deci. Polazeći od toga daje brak ustano­ va koja je u prvom redu od interesa za supružnike, ali i društvenu zajednicu, zakon je propisao uslove za razvod braka - uglavnom klasične, ali je uveo i pravo bračnih drugova da sporazumno mogu zatražiti razvod braka. Mada su morali dokazati i daje njihov bračni život toliko poremećen daje zajednički život postao nepodnošljiv, ovaj institut je olakšao razvod braka. Kasnijim republičkim propisima razvod je potpuno liberalizovan. Supružnik koji je nesposoban za privređivanje ima pravo na izdržavanje. Imovina koju je jedna osoba stekla pre zaključenja braka, kao i ona koju je u braku stekla nasledstvom ili poklonom ostaje njeno vlasništvo. Imovina koju su bračni drugovi stekli u braku svojim radom njihova je zajednička imovina koja se deli srazmerno doprinosu svakog od njih. Kao doprinos koji se uzima u ob­ zir prilikom raspodele imovine smatra se, između ostalog, i svaki rad na poslovima domaćinstva, na staranju i odgoju dece. Kada je donet ov^j zakon bio je zapravo program ravnopravnosti muškara­ ca i žena. Organizacije AFŽ-a uložile su mnogo napora da ga objasne ženama i ista­ knu njegovu važnost za promenu njihovog dotadašnjeg položaja. Nekoliko zakona iz materije porodičnog prava doneto je i 1947. godine. I u njima je izražena ravnopravnost žena. Osnovnim zakonom o odnosima roditelja i dece određen je krug dece koja se im^ju smatrati bračnom, izjednačena su prava i obaveze roditelja prema bračnoj i vanbračnoj deci, kao i prava i obaveze van bra­ čne i bračne dece prema roditeljima. Žena tužbom može tražiti utvrđivanje očinst­ va, a žena, muž ili dete, ako za to imaju interesa, mogu i osporavati bračnost deteta. Zakon o usvojenju predviđa da i žena i muškarac mogu biti usvojiteljica, odnos­ no usvojitelj. Ako je usvojitelj(ica) u braku za usvojenje je potrebna saglasnost dru­ gog supružnika. Po Osnovnom zakonu o starateljstvu staratelj (ica) se postavlja sa­ mo maloletnoj deci koja su ostala bez oba roditelja, ih punoletnim licima koja se ne mogu brinuti o sebi ih svojoj imovini; i žena, jednako kao i muškarac, može biti 1 Zora, 1953, br. 89-90, str. 15. �158 imenovana za starateJjicu. U starateljskim savetima, koji su se po zakonu formira­ li pri organima starateljstva, kao i u starateljskim aktivima, pored predstavnika drugih organizacija i AFZ je imao svoje predstavnice koje su obavljale operativne poslove: pomagale su staratelju ili starateljici pri smeštaju deteta u dečje ustanove, kod upisa u školu, u izboru zanimanja i si. One su posećivale decu, kontaktirale sa njihovim učitelji(ca)ma i brinule o tome da uklone sve ono što bi detetu smetalo u njegovom razvoju. Uređenje porodičnih odnosa preneto je na republike, i one su uglavnom te odnose regulisale na sličan način. Zakonom o socijalnom osiguranju radnika, nameštenika i službenika, 1946. godine, uvedeno je osiguranje za sve rizike (starost, bolest i nesreća, smanjenje ili gubitak radne sposobnosti, nezaposlenost, trudnoća, porođpj, i dr), a kasnije je ova oblast regulisana sa više saveznih zakona i, najzad, republičkim zakonima. Po tim zakonima žene u Srbiji impju pravo na pomoć za novorođenče, pravo na plaćeno porodiljsko odsustvo (u početku tri nedelje pre i tri nedelje posle porođaja, kasni­ je godinu dana, a u slučaju daje dete bolesno do tri godine, a hendikepirano do pet godina), pravo na odsustvovanje sa posla radi nege obolelog deteta. Oba ova prava mogu koristiti supruga ili suprug, u zavisnosti od toga kako se sporazumeju. Dečji dodatak, kada je ustanovljen, pripadao je za svu decu bez obzira da li su rođena u braku ili van braka, a kasnije je on imao i socijalnu funkciju, jer je u jednom kriznom periodu oduzet zaposlenima sa većim prihodima, a onima sa nižim primanjima je povećan, tako d aje zajedno dete iznosio trećinu ličnog dohotka. Danas je u Srbiji krug korisnica i korisnika proširen, i dečji dodatak se koristi za podsticanje rađanja u niskonatalitetnim opštinama, odnosno kao antinatalitetna mera prema alban­ skom, muslimanskom i romskom stanovništvu. M aterinski dodatak, uveden npjpre kao socijalna mera za porodice sa niskim primanjima ili bez njih, postao je me­ ra za stimulaciju nataliteta. Pripada za određeno vreme svim porodicama. Porodi­ ce sa niskim primanjima uživaju beneficirane cene u školskim i predškolskim usta­ novama. Po penzpskom osiguranju, žene, podjednakim uslovima, impjujednake pen­ zije kao i muškarci, mada u penziju odlaze sa pet godina beneficiranog radnog sta­ ža i sa pet godina života manje od muškaraca. Slične pogodnosti žene imaju i u in­ validskom osiguranju. One ostvaruju i porodičnu penziju pod povoljnijim uslovi­ ma od muškaraca u pogledu godina starosti. Po novom Krivičnom zakonu iz 1951, kao i u ranijem predratnom zakonu, svaki pobačaj, osim onog koji je izvršen radi spasavapja života trudnice, bio je kri­ vično delo. Za kriminalni pobačaj po ranijem zakonu trudnica je mogla biti kažnje­ na do pet, a izvršilac pobačpja do deset godina zatvora, a po novom zakonu trud­ nica se ne kažnjava. Uredbom o postupku za vršenje dozvoljenog pobačpja, 1952, dozvoljen je pobačpj iz medicinskih, a pod određenim uslovima i iz zdravstveno-socijalnih razloga. No, praksa je bila različita i Uredba se u mnogim krpjevima iz ra­ znih razloga - principijelnih, medicinskih, religioznh ili lukrativnih - restriktivno tumačila i primenjivala, sve do 1963. godine kada je praksa ujednačena i uslovi i postupak za pobačpj liberalizovani. Od 1977. godine, bez ikakvih ograničepja, do­ zvoljen je pobačaj do deset nedelja starosti ploda. Od 1946. godine žene su u sudskoj praksi u naslednom pravu izjednačene sa muškarcima, na osnovu Zakona o nevažnosti pravnih propisa donetih pre 6. ap­ �159 rila 1941. i za vreme neprijateljske okupacije. Kasnije doneti, Zakon o naslađivanju (1955) dosledno je sproveo jednakost muškarca i žene u pravima na nasleđivanje, a u tim pravima izjednačio je i bračnu i vanbračnu decu. Osnovni zakon o upravljanju privrednim preduzećima i višim privrednim udruženjima od strane radnih kolektiva (1950) još jednom je izričito propisao pra­ vo žena da biraju i da budu birane u organe upravljanja preduzećima. Navedeni zakoni, a i mnogi drugi (Zakon o ličnim imenima, Zakon o državljanstvu, Zakon o matičnim knjigama, i dr) koji su donošeni po oslobođenju, sadržavali su nove odre­ dbe kojima se u raznim oblastima precizirala ravnopravnost žena. AFŽ je strpljivo objašnjavao njihov smisao i podsticao žene da ih koriste. To je bio jedan od bitnih sadržaja političkog rada sa ženama. Upravo kroz objašnjavanje tih zakona, istovre­ meno su se objašnjavale i društveno-političke promene i promenjeni položaj žena. 8. Međunarodne veze Nacionalni komitet za proslavu Međunarodnog ženskog dana Velike Brita­ nije, 1945. godine u Albertholu, održao je veliku proslavu.1Proslavi su prisustvo­ vali, osim nacionalnih organizacija, i delegatkinje Sovjetskog Saveza, Francuske, Belgije i Jugoslavije. Posle toga, u toku naredne dve nedelje, u trideset i jednom britanskom gradu u provinciji organizovan je niz konferencija na kojima je usva­ jana Povelja o pravima žena. Ona je predata ministru spoljnih poslova Velike Bri­ tanije daje podnese Međunarodnoj konferenciji u San Fransisku (OUN).2 I Savez francuskih žena, antifašistkinja, 1945. godine, na svom Kongresu pokrenuo je inicijativu za održavapje međunarodnog kongresa žena. Ovom Kongre­ su prisustvovao je veliki broj delegatkinja ženskih organizacija iz raznih zemalja sveta, pa je formiran Inicijativni odbor za sazivanje međunarodnog kongresa žena. Osnovna programska koncepcija budućeg kongresa bila bi: uništiti fašizam i osi­ gurati demokratiju u svim zemljama, pripremiti srećnu budućnost novim pokolje­ njima, dati ženama prava izražena u Internacionalnoj povelji žena (kao majci: pra­ vo da rađa decu u svetu koji je oslobođen strahota, bede i rata, u svetu u kojem će joj svaka vlada osigurati neophodnu socijalnu i zdravstvenu zaštitu i pristojne sta­ nove; kao radnici: pravo da radi u svim granama industrije i da se bavi svim profe­ sijama, da za jednak rad prima jednaku nagradu, da ima iste mogućnosti kao mu­ škarac za stručno obrazovanje i da joj se povere odgovorni poslovi; da se ukine eks­ ploatacija žena kao jeftine radne snage i da joj se poboljšaju uslovi rada; kao građan­ ki: jednakost sa muškarcem pred zakonom i puna demokratska sloboda izražava­ nja, mogućnost da glasa i da bude članica sudskih veća i međunarodnih ustanova i vlasti).3 Nacionalni komitet za proslavu Međunarodnog ženskog dana Velike Britanije formiranje 1942. go­ dine. On je predstavljao 16 ženskih društava, tri sindikata i 23 ugledne žene Velike Britanije, i l i sa­ vezničkih ženskih društava u Engleskoj, koja su u Engleskoj dobila utočište za vreme Drugog svetskog rata. ^ Slobodoljubive žene svijeta - da bi se mogli zbližiti, Žena danas, 1945, br. 34, str. 28. Uoči prvog kongresa antifašistkinja sveta, Žena danas, 1945, br. 35, str. 24. �160 Iste godine, od 27. novembra do 1. decembra u Parizu je održan Prvi među­ narodni kongres žena, kojem je prisustvovalo 850 delegatkinja iz četrdeset zemalja. One su predstavljale oko 120 miliona organizovanih žena. Na Kongresu, kao dele­ gatkinje AFŽ-a, učestvovale su M itra Mitrović, Anka Berus, Mileva Rodić, Olga Humo, dr Olga Milošević i Kata Pejnović. Na Kongresu je osnovana Međunarodna demokratska federacija žena (MDFŽ), u kojoj je AFŽ aktivno sarađivao, kako u njenom osnivanju tako i u njenom daljem radu. Ali je MDFŽ, sve više pod uticajem Sovjetskog Saveza, opozvala svoj poziv članicama plenuma MDFŽ iz Jugoslavije da učestvuju na njenom plenarnom zasedanju u Moskvi 1949. Optužila je delegatkinje AFŽ-a da su gestapovske provokatorke i špijunke i isključila ih iz MDFŽ. AFŽ je odgovorio svojom Rezolucijom, u kojoj je izneo svoj rad kao antifašističke organizacije, odbio i osudio sve optužbe koje je Jugoslaviji uputio Informbiro.1 Zaoštreni međunarodni odnosi, koji su nastali u fazi hladnog rata i koji su direktno uticali i na međunarodne organizacije - među njima i ženske - doveli su do toga d aje prijem nacionalnih organizacija u međunarodne organizacije zavisio od blokovske pripadnosti pojedine države. Ostajući izvan blokova AFŽ, više nije tra­ žio prijem ni u jednu međunarodnu žensku organizaciju. 1 Informbiroovska klika u MDFŽ razbijač m e đ u n a r o d n o g jed in stva demokratskih žena i MDFŽ, Že­ na d anas, 1949, br. 64, str 4 i 5; Rezolucija Trećeg plenum a CO AFŽ Jugoslavije, Žena danas, 1949, br. 611, str. 6; Vida Tomšič, Žene Jugoslavije u borbi za izgradnju svoje socijalističke zemlje - za m ir u svetu (referat na Trećem kongresu žena Jugoslavije), Žena danas, 1950, br. 77-78, str. 5. �UKIDANJE ANTIFAŠISTIČKOG FRONTA ŽENA I OSNIVANJE SAVEZA ŽENSKIH DRUŠTAVA 1. Žene su subjekti svog vlastitog oslobođenja Neposredno posle oslobođenja vodile su se diskusije - najpre među ženama - o zadacima i karakteru Antifašističkog fronta žena, a ponegde su se čuli i razgo­ vori o tome da li ima potrebe da on i dalje postoji. Te diskusije, u svom pismu partij­ skim organizacijama, oktobra 1945. godine, prekinuo je Centralni komitet Komu­ nističke partije Jugoslavije. Organizacije AFŽ - kaže se u pismu - predstavljaju og­ romnu snagu, i njihov osnovni zadatak je pomoć narodnoj vlasti u rešavanju pri­ vrednih i socijalnih pitanja, kao i vaspitni rad i političko prosvećivanje žena. Mada žene uživaju punu ravnopravnost, još je nužno imati i posebnu organizaciju žena, koja nije izolovana feministička organizacija, već u političkom smislu sastavni deo Narodnog fronta, i pomaže mu u radu, ali inu nije potčinjena. Organizaciono, ona treba da bude čvrsto povezana - od mesnih, preko okružnih i glavnih odbora - sa svojim Centralnim odborom, i da tako čini jedinstvenu, masovnu organizaciju, ali je pri tome potrebno ostaviti dovoljno mogućnosti svakoj organizaciji da sama ra­ zvija inicijativu u ostvarivanju svojih zadataka u sredini u kojoj deluje, a naročito na selu.1 O organizovanju i zadacima AFŽ raspravljano je i kasnije - 1947. i 1948. u Komisiji za društvenu aktivnost žena CK KPJ. Tada je još jasnije izražen razlog za postojanje posebne ženske organizacije. Isticano je da zadobijanje zakonske ra­ vnopravnosti žena sa muškarcima nije argument za ukidanje jedne masovne žen­ ske organizacije. Problem je kako i preko kojih organizacionih formi revolucionar­ nu snagu žena spojiti sa snagama radničke klase i čitavog naroda u cilju njihovog potpunog oslobođenja. Drugim rečima, oslobođenje žena ne postiže se automatski, prikvatanjem socijalizma kao društvenog sistema, nego je za njeno ljudsko oslobo­ đenje i dalje potrebna organizovana delatnost samih žena. Ideje KPJ o oslobođenju žena u socijalističkom društvu polazile su tada od iskustava Sovjetskog Saveza, ali i od vlastitih iskustava stečenih u antifašističkom ženskom pokretu, i ona su izražena u novim zakonima, donetim neposredno posle oslobođenja, u aktima i u praksi organa narodne vlasti, kao i u dokumentima i pra­ ksi Antifašističkog fronta žena.2 ^ AJ, I-CK-XVII/1 do XVII/5,1947. Sovjetska vlast od 1917. zakonima je regulisala sklapanje i razvod braka; izjednačila je bračnu i vanbračnu decu; materinstvo je proglasila društvenom funkcijom žene i stavila ga pod žaštitu države; donela je propise o porodiljskom odsustvu i o zaštiti zdravlja žene; dozvolila je prekid trudnoće, ali �162 Peti kongres K PJ (jul 1948) održanje u znaku otpora optužbama Informbi­ roa i mobilizacjje za očuvanje jedinstva naroda, nezavisnosti i samostalnosti zemlje. U novom programu Komunističke partije Jugoslavije usvojenom na tom Kongre­ su, u posebnom poglavlju o Antifašističkom frontu žena istaknuta je uloga žena u narodnooslobodilačkom ratu, u podizanju svesti žena i njihovoj mobilizaciji za oslobodilački rat, kao i njihova uloga u povezivanju fronta i pozadine. Konstatujući da Antifašistički front žena i u novim uslovima podiže kulturno-politički nivo žena i mobiliše ih da se aktivno uključe u izgradnju zemlje, utvrdio je i odgovornosti KPJ, tako što će se K PJ „boriti za svestrano jačanje aktivnosti AFŽ u radu na vaspitavanju žena u duhu socijalizma, u radu na većoj mobilizaciji žena za izgradnju soci­ jalizma i za obezbeđenje ravnopravnosti putem stalne brige za njihovo kulturno i političko uzdizanje, za majku i dete, kao i za što masovnije uključivanje žena u sve oblasti društvenog i ekonomskog života".1 2. Posebno organizovanje žena - da ili ne? Posle svog Petog kongresa Komunistička partija Jugoslavije dala je veći zna­ čaj Narodnom frontu, i on je, prihvatajući program K PJ kao svoj, postao glavna politička snaga u društvu i politička osnova novog društvenog uređenja. Kada je položaj žena u pitanju to je značilo da Komunistička partija zadržava svoju idejnu i ideološko-političku ulogu u određivanju pravaca rada pri rešavanju problema dru­ štvenog položaja žena, a da Narodnom frontu pripada uloga političkog realizatora usvojenih ideja. Tako su K PJ i komunističke partije pojedinih republika na svojim kongresima utvrđivale samo osnovnu orijentaciju u ženskom pitanju, a sve drugo bilo je stvar odnosa između Narodnog fronta i organizacija žena, pa su u Central­ nom, kao i u drugim komitetima KPJ, ukinute komisije za rad među ženama. Narodni front se, međutim, nije bavio problemima žena, što je značilo da je u svim republikama, kao i u Srbiji, organizacijama žena uglavnom ostavio punu slobodu političkog i svakog drugog delovanja. Ali, prema zaključcima Trećeg kon­ gresa AFŽ-a (oktobar 1950), on ostaje organizacija žena i, istovremeno, postaje i sekcija Narodnog fronta, što znači da političkim i kulturno-prosvetnim radom AFZ-a rukovodi Narodni front, a odbori AFŽ-a samo mu predlažu šta i kako raditi „među ženama". Odbori AFŽ se i dalje zadržavaju, a za obavljanje i izvršavanje konkret­ nih zadataka obrazuju se i aktivi žena. Ovi aktivi postepeno se mogu razviti i u po­ sebna društva u okviru AFŽ. Oni se, prema tome, povezuju horizontalno sa orgamsamo u zdravstvenim ustanovama i bolnicama. Odeljeuje za zaštitu matera i dece Ministarstva soci­ jalnog staranja sprovodilo je zamašne akcije za prosvećivanje žena, organizovalo savetovališta za že­ ne, osnivalo ustanove dečje zaštite, i dr. Posebne ženske organizacije su ukinute i, 1919. godine, u Sovjetima je ustanovljeno Odeljenje za rad među ženama. Zadatak mu je bio da pridobije žene za sin­ dikat i za Partiju. Odeljenje je svaka tri meseca sazivalo skupštinu koju su činile delegatkinje iz fabri­ ka. Izdavalo je časopise Radnica, Seljanka i Delegatkinja, a u svim drugim partijskim časopisima ob­ javljivani su prilozi o ženama. Odeljenje je zamenjivalo organizaciju žena, ali je bilo pod potpunom kon­ trolom Partije, i u njemu je radilo mnogo muškaraca. Kod žena je bilo otpora ovakvom odnosu prema njihovom organizovanju, te su one zbog toga isključivane iz Partije i etiketirane kao feministkinje. Odeljenja su ukinuta 1929. godine. - Mojca Dobnikar u predgovoru knjizi Aleksandre Kolont^j, Žen­ ska v socijalizmu, Ljubljana 1982, str. 7-17. LPeti kongres KPJ, stenografske beleške, Beograd 1949, str. 891. �163 zacijama Narodnog fronta, a vertikalna povezanost odbora AFŽ postiže se manje davanjem smernica viših rukovodstava nižim i povratnim informacijama, a više oživljavanjem rada plenarnih sastanaka izbornih tela AFŽ.1 Ova komplikovana i nejasna organizaciona konstrukcija teško daje mogla da se sprovede, te su se u praksi mogle zapaziti dve tendencije: jedna je težila postepenoj likvidaciji AFŽ, a druga, preovlađujuća, nastojala je da AFŽ, prihvatajući samo formalno status sekcije Narodnog fronta, i dalje zadrži svoju autonomnost. U nggvećem broju slučajeva to je pogodovalo i organizacijama Narodnog fronta, jer su one ionako sav politički i kulturno-prosvetni rad i dalje rado prepuštale AFŽ-u. Ipak, ono što je u ovoj novoj organizacionoj koncepciji bilo jasno jeste preporuka da se u okviru AFŽ osnivaju posebna društva za rad na konkretnim pitanjima koja utiču na položaj žene. U vezi sa velikim otpuštanjem radnika i radnica sa posla, i zatvaranjem mnogih ustanova za zaštitu dece (1947-1952) među komunistima, a neretko i me­ đu ženama, javile su se i teorije daje zapošljavanje žena u privredi bilo samo jedna kratka epizoda i da će se žene vratiti u kuću. Polazeći od tih teorija, često je u pri­ vrednim, a i u političkim krugovima, isticano, uglavnom neopravdano, da su žene manje produktivne, da često izostaju, pa su pod tim izgovorima otpuštane sa posla, ih uopšte nisu zapošljavane. Pisalo se da se kod nas nanovo postavlja žensko pita­ nje. Ovakva ponašanja objašnjavala su se ostacima patrijarhalne svesti, i muškara­ ca i žena, kao i nedovoljnim idejnim i političkim radom komunista i komunistkinja. Pronalazili su se razlozi i u tome što AFŽ nije osnivao svoje organizacije u preduzećima i ustanovama, jer je smatrao da će probleme žena na radu rešavati sindikati, a oni su za njih bih neosetljivi. Nosioci takvih shvatanja često su bih upravo komu­ nisti, pa je jedna od posledica bila to što su SKJ i SSRN sve manje nastojali da poli­ tički utiču na šire uključivanje žena u javni i politički život.2 U periodu između Trećeg i Četvrtog kongresa AFŽ dogodile su se i značajne promene u privrednom i društveno-pohtičkom životu zemlje, što se odrazilo i na rad i funkcionisanje AFŽ. Veća samostalnost lokalnih organa vlasti, izvesna decen­ tralizacija, idejno-pohtička kampanja i druge mere za suzbijanje birokratizma, uvo­ đenje radničkog samoupravljanja izazvalo je i promene u radu društveno-pohtičkih organizacija. Namera je bila se da se one što više osamostale i razviju. Tako je Šesti kongres Komunističke partije Jugoslavije (novembar 1952), pre­ ma tada usvojenim dokumentima, trebalo da postane usmeravajuća snag° u D o l i n ­ kom životu zemlje, a komunisti su trebah da budu ti koji bi snagom svojih argumena­ ta uticah na svest, stavove i opredeljenja radnih ljudi i žena. Vaspitno-pohtička ak­ tivnost i lični primer trebalo je da budu odlučujući za autoritet svakog pojedinca i sva­ ke pojedinke. Kongres je kritikovao birokratizam u samoj Partiji i u vezi s tim predvideo razne mere da se opasnost birokratizovanja i u Partiji i u društvu otkloni. Menjajući svoju ulogu u društvu, KPJ je promenila ime u Savez komunista Jugoslavije. LRezolucija Trećeg kongresa AFŽ Jugoslavije o političkim i organizacionim pitanjima, Žena danas, 1950, br. 77-78, str. 14 i 15. Vida Tomsič, Postoji li kod nas žensko pitanje, Žena danas, 1952, br. 99, str. 1 i 2 (članak izvorno objavljen u Partiskoj izgradnji, 1952, br. 3); O ulozi i mjestu žene, Žena danas, 1952, br. 97, str. 2 i 4; Iz zaključaka VI Plenuma Centralnog odbora AFZ Jugoslavije, Zora, 1953, br. 81 str. 3; Vise uporno­ sti u radu sa ženama, Zora, 1953, br. 82, str. 3; Proširena scdnica Izvršnog odbora Centralnog odbora AFZ, Zora, 1953, br. 85, str. 3. �164 Na Šestom kongresu Saveza komunista Jugoslavije raspravljalo se i o aktiv­ nosti žena Tito je u svom referatu oštro kritikovao potcenjivanje žena, a kao osnov­ ni razlog tretiranja žene kao manje vredne radne snage naveo je to što „u masama radnika, nažalost, još nije napušteno zastaijelo i nesocijalističko gledanje na spo­ sobnost i ulogu žene u društvu, to jest shvatanje daje žena stvorena samo za kuhid J u , uzgajanje ctjece i vršepje kućnih poslova*4 . Bosa Cvetić je jedna od nekoliko delegatkinja koje su na Kongresu govorile 0 situaciji žena i kritikovale odnos prema problemima žena. Ona je konstatovala da sami zakoni „koji štite ženu i garantuju joj jednakost nisu dovoljni, niti mogu biti jedini uslov njene stvarne ravnopravnosti. Bili bi u zabludi ako na putu ostva­ renja pune ravnopravnosti žene ne bi uočili niz objektivnih i subjektivnih prepre­ ka, počev od opšte zaostalosti, koja je naročito velika među ženama sela, i velike opterećenosti žene u kući i porodici, do nepravilnih gledanja na položaj žene4. Citi­ 4 rajući ono stoje o uzrocima tih gledanja u svom referatu rekao Tito, nastavila je: „Svakako d aje za sve žene, kao i za društvo u kome žive, krupno pitanje hoće li se one zatvoriti u uski krug domaćeg ognjišta ili će biti aktivne na svim poljima rada4. 4 Prihvatanje vodeće i usmeravajuće uloge Partije i Fronta od strane žena nije dove­ la u pitanje, ali je istakla da je nužno i dalje širiti krug aktivistkinja i „pokretati čitavo društvo da proces izrastanja žene u stvarno ravnopravnog građanina bude što brži. To organizacija žena ne može sama postići, ali je važno i potrebno da ona u toj borbi bude prva4.1 dalje: „...posle Trećeg kongresa AFŽ Jugoslavije, organi­ 4 zacija žena orijentisala se u prvom redu na specifične zadatke. Ovo je imalo svojih pozitivnih strana, ali pogrešno shvatanje ove orijentacije, ne samo od strane AFŽ, već i od Partije i Narodnog fronta, dovelo je do ozbiljnog zanemarivanja političkog rada među ženama, što je takođe ostavilo najteže posledice na selu. Sav rad je pre­ pušten organizaciji žena, dok je ona očekivala da pokretač rada treba da bude Par­ tija i Narodni front, tako daje u nekim mestima stvarno došlo do prekida rada or­ ganizacija žena i, što je još teže, rada sa ženama uopšte4. O budućem radu organi­ 4 zacija žena rekla je: „svoj budući rad (morale bi) usm eriti na razrađivanje proble­ ma koji se tiču položaja žene, a istovremeno nastojati da budu organizatori rada među svim ženama, sindikalno organizovanim, ženama sela, zadrugar kama, žena­ ma u raznim društvim a... s tim da im osnovna smernica u radu ne bude okupljanje 1 zadrža anje žena u svojoj organizaciji, već stalna orijentacija na svestrano vaspitavanje žena za široko i aktivno učešće u svim organima koji će rešavati ne samo životne probleme žene, porodice i dece već i društvene probleme uopšte, orijentaci­ je na rad u organima vlasti i organima radničkog upravljanja4.1 4 Govoreći o odnosu Partije prema ženama, Aleksandar Ranković je istakao - i to potkrepio statističkim podacima - da u partijskim organizacijama postoji sektaški, konzervativni i nedemokratski odnos prema ženama. Posledica takvog od­ nosa je činjenica da se u Partiji smanjuje relativan broj žena, i on u 1952. godini iznosi svega 8,66% prema 29,04% u 1950. godini - u odnosu na ukupan broj člano­ va KPJ. To je mali broj ako se ima u vidu udeo žena u narodnoj revoluciji i u društve­ nom i političkom životu. Procenat žena u odnosu na ukupan broj stanovništva je 51,67, ali je procenat zaposlenih žena mali u odnosu na ukupan broj zaposlenih LBosa Cvetić, Da bude što brži proces izrastanja žene u stvarno ravnopravnog građanina (diskusija ua Šestom kongresu), Žena danas, 1952, br. 102, str. 4. �165 svega 22,70. U Partiji su ovladala jednostrana g le d a la na ulogu žene i njeno mesto u društvu, pa je mali broj žena i u partijskim rukovodstvima (u Sloveniji je, na pri­ mer, 1948. godine iznosio 19,01%, a 1952. godine t^j procenat je smanjen na 13,07 u odnosu na ukupan broj članova rukovodstava u KPS).1 3. Organizovati žene suprotno iskustvim a prakse U Rezoluciji o zadacima i ulozi Saveza komunista, Šesti kongres je osudio svako zapostavljanje žena u privrednom, političkom i društvenom životu i obave­ zao sve komuniste da se svuda bore za sve veću i stvarnu ravnopravnost žena. Re­ čeno je, takođe, daje ženskim organizacijama dužnost da u daljem razvijanju soci­ jalističke svesti i borbi za ravnopravnost žena pre svega organizuju politički, prosvetni i kulturni rad među seljankama. Odnos prema ženama izražen u Partiji, kao usmeravajućoj snazi društva i u Narodnom frontu, kao vodećoj političkoj organizaciji, i među radnicima - samo­ upravljačima na kojima počiva novi društveno-politički sistem - ukazuju na to da su u dotadašnjem radu, uz načelnu podršku SKJ i SSRN, zapravo samo organizo­ vane žene vodile i političku i kulturnu bitku za učešće žena u društvenom životu. Bilo bi normalno da se taj njihov rad i dalje podrži, podstrekava i pomaže. Moglo se očekivati da će se u daljoj razradi puteva oslobođenja žene u vezi sa oslobođenjem radničke klase zadržati praksa autonomne svestrane samodelatnosti ženskih or­ ganizacija u privrednoj, kulturno-prosvetnoj i političkoj sferi, a u cilju savlađivala enormnih prepreka koje su postojale ili su se iznova rađale na putevima istinskog oslobođenja i klase i žena, no dogodilo se nešto drugo. Četvrti kongres Narodnog fronta, koji je održan januara 1953. godine, bavio se i organizacionim pitanjima AFŽ. Menjajući svoje ime u Socijalistički savez rad­ nog naroda i svoju funkciju u društvu, menjao je i svoje odnose prema svojim kolek­ tivnim članovima: Savezu sindikata, Antifašističkom frontu žena i Savezu omla­ dine. Bilo je zamišljeno da će im Socijalistički savez, „kao nosilac rada u svim dru­ štvenim organizacijama** davati punu podršku, a naročito da će podupirati sve na­ predne težnje „vaspitavajući svoje članstvo u duhu socijalizma*4 Pri tome se Statu­ . tom SSRN ne dira u organizacionu autonomnost ni sindikata ni omladine, ali se zato predviđa da se kod rukovodećih organa SSRN osnuju posebne komisije za rad među ženama, a u osnovnim organizacijama SSRN, ako to one hoće, mogu se osni­ vati i sekcije žena. I to zato što postoji potreba „da se o radu među ženama vodi još uvek posebno računa4. Na Kongresu je odato puno priznanje AFŽ-u za sav njegov 4 rad na uzdizanju i osvešćivanju žena; konstatovano je da su žene bile subjekt u svom vlastitom vaspitanju, ali da AFŽ nije dovoljno brzo menjao svoj sadržaj i me­ tode rada, da su radni ljudi brzim tempom izrastali u graditelje socijalizma, pa je u mnogim krčevima poseban politički rad sa ženama ili postao izlišan, ili je tražio bitne izmene.2 Aleksandar Ranković, Otkloniti sektaški, konzervativan i nedemokratski odnos prema ženama (re­ ferat na Šestom kongresu). Žena danas, 1952, br. 102, str. 3. 2 Izvod iz obrazloženja Statuta SSR N (koje je dao Edvard Kardelj na Četvrtom kongresu Narodnog fronta Jugoslavije), Zora, 1953, str. 1. �166 I pored ocene da potcenjivanje žene i prepreke njenom oslobođenju leže u prvom redu u zaostaloj svesti, i radničke klase i Partije a sigurno još više u svesti članova Narodnog fronta, političko osvešćivanje žena preuzima upravo Narodni front. Rad organizacija žena se sužava i orijentišu se na prosvećivanje seoskih žena i na unapređenje zaostalog domaćinstva, što je, inače, s obzirom na tadašnju situa­ ciju, i izuzetno težak i odgovoran i mukotrpan i komplikovan posao, koji AFŽ ni do tada nije potcenjivao. Tako je napuštena dotadašnja dvojnost zadataka ženskih organizacija koja je izražavala celovitost njihove aktivnosti - rad za društvo i rad za sebe. Četvrti kongres Narodnog fronta (na tom Kongresu promenio je ime u Socijalistički savez radnog naroda) principijelno je vratio - u potpuno izmenjenim društvenim uslovima - teoriju oslobođenja žene na koncepcije koje su vladale u komunističkom pokre­ tu u Jugoslaviji do sredine tridesetih godina i tome podredio i način organizovapja žena. No nije bilo sasvim jednostavno likvidirati organizaciju koja je ušla u istoriju i duboko u svesti žena bila urezana kao zaslužna za promenu njihovog položaja, i koja im je omogućavala da se svakodnevno i u velikim i u malim stvarima suprotsta­ vljaju potcenjivanju, šikaniranjim a i diskriminaciji, i time osvajaju nove prostore ravnopravnosti. 4. Otpori i kom prom isi Priprem e za Četvrti kongres Antifašističkog fronta žena koji je održan sep­ tem bra 1953, posle Četvrtog kongresa SSRNJ, tekle su donekle u suprotnom smeru, naslanjajući se na koncepcije Šestog kongresa KPJ. U Srbiji je povodom odluka Šestog kongresa SKJ, održano više savetovanja u organizacijama AFŽ-a, na kojima je traženo da Savez komunista i Narodni front posvete mnogo više pažnje ženskim problemima. AFŽ i dalje ostpje prvi pokretač rada žena. Njegova nova obaveza bi bila da sa svojim radom i problemima izađe ši­ roko u javnost i d aje zatalasa - preko zborova birača, konferencija i plenuma Na­ rodnog fronta i štampe. Obaveza AFŽ-a bi bila da izađe iz okvira svoje organizaci­ je i da angažuje i uključi sve faktore u rešavanje svih problema koje žene ističu, uključujući i političke.' Uoči Kongresa AFŽ-a održana je proširena sednica Izvršnog odbora Central­ nog odbora AFŽ-a (mgj 1953). Predsednica AFŽ-a, Vida Tomšič, obavestilaje skup o diskusijama koje su se pre i za vreme Četvrtog kongresa Narodnog fronta, odnos­ no Socijalističkog saveza, vodile o tome kako ubuduće treba organizovati rad među ženama da bi one što pre i u potpunosti učestvovale u političkom životu.U tim di­ skusijama, kako je naglasila, javila su se i birokratska mišijenja da AFŽ više nije potreban, jer sav njegov rad ili, eventualno, rad drugih organizacija žena, mogu zameniti komisije za žene i sekcije SSRN. Ta mišljenja nisu imala u vidu realno sta­ nje društvene svesti, smatrajući d aje ona u svim krčevim a podjednako visoka. S druge strane, one organizacije AFŽ-a koje su uspešno radile protivile su se organi­ zacionim promenama i ograničavanju zadataka AFŽ-a. Konačni stavovi SSRN bili 1 Više upornosti u radu sa ženama, Zora, 1953, br. 82, str. 3. �167 su da postojanje komisija i sekcija za rad sa ženama kao pomoćnih tela SSRN ne isključuje postojanje AFŽ-a, koji svakako treba da pretrpi promene u smislu decen­ tralizacije i veće samostalnosti osnovnih i sreskih organizacija. To više ne bi bila jednoobrazna i jedinstvena organizacija, već savez više samostalnih ženskih orga­ nizacija ili, možda, savez žena. Organizacijama AFŽ-a u srezovima, kao i osnovnim organizacijama ostavilo bi se da same odlučuju da li će prestati sa radom, da U će se spojiti sa komisijama SSRN ili će osnivati posebne ženske organizacije. Samostal­ ne ženske organizacije u gradovima i srezovima bi formirale svoje saveze žena, koji se ne bi bavili organizacionim pitanjima, već samo problemima žena. U republika­ ma i u federaciji savezi žena raspravljali bi određene probleme radi zauzimanja sta­ vova o njima. Odlučeno je, takođe, da naredni kongres raspravlja o položaju žene na selu, kao glavnom pitanju, i da o tome referat pripremi Bosa Cvetić, predsednica AFŽ-a Srbije.1 Na Četvrtom kongresu AFŽ-a prihvaćenje referat Vide Tomšič, Mesto i ulo­ ga ženskih organizacija. Odvući puno priznanje AFŽ-u za njegovu ulogu u NOB i u posleratnoj aktivnosti, ona je istakla da je AFŽ bio oružje naprednih snaga i sa­ mih žena za postizanje ravnopravnosti i za uključivanje u opšti društveni život. U proteklom vremenu AFŽ je objedinjavao dva zadatka: prvo, kao deo Narodnog fron­ ta, politički je vaspitavao žene i, drugo, rešavao je tekuća praktična pitanja, speci­ fično vezana za položaj žene. Kao jednoobrazna organizacija u izvesnom smislu AFŽ je postao kočnica za rad među ženama, pa su nužne promene u organizaciji samih žena, kao i u organizaciji i formama političkog rada među njima. U novim uslovima, kada Socijalistički savez nosi bitku za nove društvene odnose, vezivanje političkog rada za posebne ženske političke organizacije dovelo bi do odvajanja že­ na iz zajedničkog života, do pogrešnog shvatanja da se za ostvarenje prava žene moraju boriti same protiv ostalog društva, do demobilizacije žena u organima dru­ štvene samouprave. Žene će se, kroz aktivnosti u posebnim društvima koja će se baviti konkretnim pitanjima (prosvećivanje, unapređenje domaćinstva, staranje o deci, otvaranje dečjili ustanova, i si), povezati sa zajedničkim naporima društva, što će im omogućiti ulazak u javni život.2 Novu koncepciju o redukovanju rada organizacija žena i o organizovanju žena pod patronatom Socijalističkog saveza radnog naroda, očigledno je zastupao i CK KPJ. Nju je u ime Socijalističkog saveza u pozdravnom govoru Kongresu saopštio Milovan Đilas, tada još član Politbiroa CK KPJ. Upozorio je na opasnosti koje ženama prete od kapitalističkih i birokratskih snaga, i podsetio da su svi žen­ ski problemi skoro bez izuzetka problemi čitavog socijalističkog društva. Zakonska ravnopravnost još nije i stvarna ravnopravnost, naročito u kući, u porodici, u men­ talitetu, i u intimnom životu, te se za nju treba boriti svaki borac za socijalizam, neprestano i uporno. Socijalizma i demokratije ne može biti bez ostvarivanja sve puuije uloge žena u svim društvenim i svim drugim odnosima. Birokratizam priz­ naje ženi formalna prava, ali je potiskuje sa pozicija koje je osvojila u revoluciji, na­ meće joj „najsurovije, najuvredljivije i najprikrivenije oblike ugnjetavanja i to u ime najvećih ideala. I zato bez svjesne i svjesno organizovane borbe protiv kapitaProširena sednica Izvršnog odbora Centralnog odbora AFŽ, Zora, 1953, br. 85, str. 3. * Mcsto i uloga ženskih organizacija, Zora, 1953, br. 89-90, str. 2-6; Žena danas, 1953, br. 112, str. 6 - 12 . �168 Lizma, protiv birokratizma ne može se ni u našoj zemlji postići onaj odlučujući pre­ okret koji treba da učvrsti demokratiju i socijalizam, a time i osnove ravnopravno­ sti žena“. I, radi toga, u perspektivi „u čisto političkom radu žena ne treba da se odvaja od muškarca, tu treba da su zajedno, ravnopravni. A ukoliko žena bude dru­ štveno - kulturno, prosvjetno, sindikalno, zdravstveno - aktivnija utoliko će se brže ona dizati na društveni nivo muškarca itd. Dakle: u politici zajedno, u ostaloj akti­ vnosti i odvojeno i zajedno - prema potrebi, a što šire i što svestranije - svakako da bi se muškarci i žene kretali ka stvarnoj demokratiji, ka socijalizmu, ka stvarnoj ravnopravnosti žena“. Prem a tome, „svako političko izdvajanje žena, štaviše - sva­ ka posebna politička ženska aktivnost, postale su smetnja u ostvarenju i ravno­ pravnosti i aktivnosti. (...) Prirodno je stvaranje saveza ženskih organizacija nsgrazličitjjili vrsta umesto jedne polupolitičke i polucentralizovane organizacije kakav je bio AFŽ“.‘ Tito je imao nešto drugačije mišljenje. U razgovoru sa delegatkinjama Kon­ gresa, koje su ga posetile posle Kongresa, između ostalog, podvukao je ulogu žen­ skih organizacija - naročito u Sloveniji i Hrvatskoj - u političkom razobličavanju rada jednog broja sveštenika koji zloupotrebljavaju religiju u političke svrhe. Upo­ zorio je i na to da se i kod kom unista u poslednje vreme vraća staro gledanje na že­ ne, a takva gledanja, kao i gramzivost i sebičnost, dovode do nemilih pojava u preduzećima. Pošto se shvatanja ne mogu menjati administrativnim merama, tu pred­ stoji „dugotrajna borba i politički rad. (...) Baš zbog ovih problema vaša organiza­ cija ima svoje opravdanje. To je vaše osnovno polje rada. Čim je jedna žena svjes­ nija, to postoji manje mogućnosti da muškarci, koji su u pogledu žena manje svjesni, postupaju po starom običaju prema ženama. Primjetio sam da žene u tom pogledu nisu uporne, da se vrlo lako predaju. Potrebno je da se i muškarac i žena obostrano bore za otklanjanje negativnih shvatanja o odnosu prema ženi".2 U navedenim diskusijama, ocenama i odlukama SKJ i SSRN isticani su os­ novni razlozi za nedovoljnu afirmisanost žena u društvenom životu. To su: preopterećenost žena u domaćinstvu, koja „podgreva zastarela reakcionarna i nesocijalistička shvatanja o ženi i njenoj idozi i mestu u društvu", kao i zaostala seoska poro­ dica koja počiva na privatnom vlasništvu i koja je izvor takvih shvatanja. Stoga, osnovni zadatak ženskih društava postsge unapređenje domaćinstva i prosvećivanje seoskih žena. ,,U seosku porodicu potrebno je uneti socijalistička shvataiya li­ čnih odnosa i morala. (...) Prosvećivanje žene treba daje približi socijalističkoj stva­ rnosti da postane društveni radnik i svakodnevno aktivni građanin socijalističke zemlje".3 U skladu sa tim novim redukovanim ciljevima i zadacima ženskih organi­ zacija, Četvrti kongres AFŽ-a razmatrao je situaciju žena na selu. Referat Bose Cvetić Žena. na selu i njena društvena aktivnost je dokumentovani osvrt na ulogu žene u ratu i u posleratnoj izgradnji, ali i kritički prikaz društveno-političke situacije žene, posebno seljanke, prikaz dotadašnjih osnovnih rezultata na prosvećivanju seoskih žena. U referatu je sadržan i program budućeg rada na selu, zasnovan na LMilovan Đilas, Pozdravna reč na Kongresu, Zora, 1953, br. 89-90, str. 2-4. %Tito u razgovoru sa delegatkinjam a Četvrtog Kongresa AFZ-a, Zora^ 1953, br. 89-90, str. 1. * Mcsto i uloga ženskih organizacija, Zora, 1953, br. 89-90, str. 2-8; Žena danas, 1953, br. 112, str. 6 - 12 . �169 novoj koncepciji organizacije žena, što je značilo da će se rad ženskih organizacija na selu ograničiti na prosvećivanje, isključujući bilo kakav politički rad. Međutim, u vezi sa tim pada u oči nekoliko karakterističnih konstatacija u referatu, koje protivreče usvojenoj koncepciji. Tako se u referatu ističe da ženama na selu često za­ branjuju da učestvuju u društvenom životu sela, da aktivistkinje klevetaju, da ko­ munisti i napredniji ljudi prihvatnu konzervativna gledanja na ženu, da se mire sa postojećim stanjem i da ne pokazuju voiju da se to stanje izmeni, pa se „dobija utisak da smo učinili i korak nazad u odnosu na položaj žene u porodici i društvu koji je ona imala u periodu NOB i neposredno posle oslobođenja4. Savlađivanje za­ 4 ostalih shvatanja ne srne se dovoditi isključivo u zavisnost od porasta materijalnih snaga, J e r to podržava takva shvatanja, a povećava mogućnost prodiranja i razvi­ janja tuđih i malograđanskih uticaja na svest ljudi o položaju i pravima žene“. U izbornoj kampanji 1952. godine, mada su se žene isticale u svim akcijama SSRN, vrlo malo njih je nominovano za kandidatkinje, navodno zbog toga što su optereće­ ne porodicom i domaćinstvom. U suštini se radi o tome da je kriterijum za izbor žena za bilo koje društvene funkcije mnogo strožiji nego za muškarce, a trebalo bi da bude obrnuto, kako bi se žene, učestvujući u radu, „učile i osposobljavale da sa više samopouzdanja prilaze zadacima - jer je to najsigurniji put da se nauči raditi“. Događalo se i to da su članovi SSRN svojim ženama zabranjivali da se prihvate kandidature. Sve govori o tome da je borba protiv konzervativnih shvatanja bila zanemarena, ,,u prvom redu od strane komunista, članova SSRN, drugih društve­ nih organizacija, pa i same organizacije žena“. Kritički je ocenjen i rad AFŽ-a na opštem prosvećivanju žena na selu. Rezultati su veliki, ali ne toliki koliko je u t^j rad truda uloženo. Ali, „treba istaći činjenicu daje to bila jedna od stalnijih formi rada sa seoskim ženama, a u mnogo slučajeva i jedina4. Sve članove zggednice tre­ 4 ba, počevši od škole, vaspitavati Jo š dugo, sistematski i uporno da bi pravilno shva­ tili ulogu žene u socijalističkom društvu. Na temelju toga shvatanja treba izrađiva­ ti novi moral, kojim će se svi građani u našoj zemlji rukovoditi u svom radu i živo­ tu, a posebno treba vaspitavati žene da same budu nosioci borbe za ostvarenje pu­ ne ravnopravnosti koja im je našim revolucionarnim zakonima priznata4. To su 4 bile poruke svima koji su pretendovali da se bave problemima ostvarivanja ravno­ pravnosti žena.1 Na osnovu svega toga Četvrti kongres je ukinuo AFŽ, i istovremeno je osno­ van Savez ženskih društava. Ali, prilikom osnivanja Saveza nye doneta nikakva odluka o ciljevima i organizacionom ustrojstvu nove organizacije. U posebnoj Rezoluciji o stvaranju Saveza ženskih društava Jugoslavije, Kon­ gres je obrazložio odluku o ukidanju AFŽ-a uglavnom argumentima koje je u poz­ dravnoj reči istakao delegat SSRN, sa konačnim zaključkom da bi postojanje jedi­ ne, jednoobrazne i jednako organizovane ženske organizacije „suviše izdvajalo že­ ne iz zajedničkih napora u rešavanju društvenih problema, podržavalo pogrešno mišljenje o tome daje pitanje položaja žene nekakvo odvojeno žensko pitanje, a ne pitanje naše društvene zggednice, pitanje svih boraca za socijalizam4. Sve žene su 4 pozvane da „razviju što veću aktivnost na svim problemima koji se tiču žena, m^jki, dece, već prema uslovima kraja i potrebama žena4, s tim što se sve te aktivnosti 4 uglavnom ograničavaju na kulturno-prosvetno, zdravstveno i drugo prosvećivanje 1Bosa Cvetić, Žena na selu i njena društvena aktivnost, Zora, 1953, br. 89-90, str. 6-11 i 14-15. �170 žena i na stvaranje materijalnih uslova za poboljšanje ličnog i porodičnog života žene.1 Pozdravni govor na Kongresu AFŽ-a, jedan broj izlaganja, kao i zaključke o ukidanju AFŽ-a, odnosno o osnivanju Saveza ženskih društava, veliki broj dele­ gatkinja doživeo je kao degradiranje ženskih organizacija i samih žena. A mnoge aktivistkinje organizacija AFŽ-a reagovale su tako što su prestale da rade. Patrijarhalno selo, a i mnogi u gradu, pozdravili su ovgg događaj. Dugo posle toga žene su, naročito na selu, često rukovodećim ženama prebacivale „što ukidoste naš AFŽ". Pričale su o tome kako njihovi muškarci likuju. Govorili su im: „dosta je vašeg bilo!“; ili: „gotovo je, gotovo!"; ili: „nema više!“. Isticale su da se muškarci stalno okupljaju, imaju svoje kafane, fudbal, pa i Narodni front, dok njih više niko ne okuplja, a žeijne su da štogod čuju i da razgovaraju o svojim „ženskim stvarima". LRezolucija o stvaranju saveza Ženskih društava Jugoslavije, Zora, 1953, br. 89-90, str. 9 i 10. �SAVEZ ŽENSKIH DRUŠTAVA JUGOSLAVIJE (1953-1961) 1. Smanjivanje aktivnosti žena u novim uslovima Na Osnivačkoj skupštini Saveza ženskih društava (SŽD) za predsednicu je izabrana Bosa Cvetić, za potpredsednicu Mara Naceva, a za sekretarku Marija Koš. U Rezoluciji Skupštine o radu žena na selu konstatovano je da su žene u socijalističkom sektoru privrede postale ravnopravni ekonomski faktor i da u vezi s tim, i pored nekih negativnih pojava, u gradovima i industrijskim centrima sve više učestvuju u radu političkih i društvenih organizacija. Ali na selu preovlađuje privatni posed, i to, uz opštu zaostalost sela, određuje položaj seoske žene i u dru­ štvu i u porodici. Prvi i osnovni interes žena na selu je da se, putem podizanja i modernizovanja poljoprivredne proizvodnje, učešća u zadružnom pokretu i podi­ zanja svog kulturnog nivoa, uključe u socijalistički preobražaj sela.1 Osnivačka skupština SŽD nije donela pravila o zadacima i organizaciji Sa­ veza, navodno zbog toga da bi se dalo više slobode u organizovanju žena, pa je u bazi, naročito posle skupštinskih izbora (novembar 1953), nastala zbunjenost, ko­ lebanje, pasivizacija i osipanje aktivistkinja, dok je u vrhu nastavljena diskusija o tome da lije ženska organizacija uopšte potrebna i ako jeste kakav je sadržaj njenog rada.2Već odranije u celoj zemlji postojalo je nekoliko stotina društava koja su se osnovala radi razmatranja i rešavanja određenih, sasvim konkretnih problema radnih žena, radi osnivanja dečjih ustanova, servisa za domaćinstvo i za prosvećivanje. Ona su delovala pod raznim imenima: Žena i dom, Savremena žena, Zena i društvo, Društvo za zdravstveno ili Društvo za domaćičko prosvećivanje, Društvo za brigu i vaspitanje dece, i slično. Do 1959. godine bilo ih je preko 1.000 (Srbija 472, Hrvatska 425, Bosna i Hercegovina 248, Slovenija 80, Makedonija 50, Crna Gora 32). U Srbiji, neposredno posle Skupštine SŽD Jugoslavije, osnovan je Inicijati­ vni odbor za osnivanje Saveza ženskih društava (predsednica Ruža Tadić). Odbor se oslanjao na bivše organizacije AFŽ u opštinama, kao i u srezovima, i već osno' Zora, 1953, br. 89-90, str. 7 i 8. Ženske organizacije treba da budu pokretači rada među ženama, sa sastanka Upravnog odbora SŽD, Zora, 1954, br. 103, str. 1 i 2. �172 vana ženska društva, jer je osnivanje novih društava teklo vrlo sporo. U mnogim srezovima u Srbiji nije bilo ženskih društava, pa se postavljalo pitanje kako u srezu formirati Savez ženskih društava. Ponegde su formirani inicijativni odbori za osni­ vanje Saveza, ponegde su odbori AFŽ-a samo promenili ime i nastavili da rade na stari način. Ah, vrlo mnogo aktivistkinja se pasiviziralo, pa je tako prestao i svaki rad žena, naročito u manjim mestima i selima. Naime, najveći broj aktivistkinja nye se slagao sa ukidanjem AFŽ-a; doživele su to, u najmanju ruku, kao preura­ njen potez, ah i kao potcenjivanje žena i nepoverenje prema njima. Žene na selu dugo vremena su izražavale svoje nezadovoljstvo jer je prestalo pohtičko, a u mno­ gim krajevima i svako drugo okupljanje žena. Po preporukama Skupštine, društva su trebala da budu sastavljena i od muškaraca i od žena, ah ona su u većini i dalje okupljala isključivo žene. Inače, u organizacionom pogledu, za sve vreme njegovog postojanja, u SŽD je vladalo veliko šarenilo. Negde su postojale samo komisije SSRN za rad među ženama, ih sekcije SSRN koje su operativno delovale jednako i na istim pitanjima kao i Savez ženskih društava, negde su postojala samo ženska društva, negde ženska društva i aktivi, negde su Savez ženskih društava činile sekcije zadrugarki, sekcije ih komisije SSRN, ženska društva i aktivi žena. U Vojvodini u srezo­ vima nije osnivan Savez ženskih društava, postojalo je samo nekoliko ženskih dru­ štava i komisije SSRN za rad među ženama, koje su zamenjivale rad Saveza žen­ skih društava. Na Kosovu su imah i Savez ženskih društava i komisije za žene, i sm atrah su da im je ženska organizacija potrebna, jer tamo samo žene mogu oku­ piti žene, a još uvek mogu da deluju samo na pitanjima elementarne kulture. Tek nakon godinu i po stekli su se uslovi da se u Srbiji održi Osnivačka skup­ ština Saveza ženskih društava (mart 1955). No ni ova skupština nije donela nikakvu odluku o organizacionom ustrojstvu, već je samo utvrdila osnovne principe na koji­ ma se zasniva rad Saveza. Po njima, Savez ženskih društava Srbije je samostalna ženska organizacija, i ona organizuje rad žena na problemima zaštite mpjke i deteta, na unapređenju života porodice, na prosvećivanju žena i na rasterećenju zapo­ slenih žena od poslova u domaćinstvu. Skupština SŽD Srbije se opredelila za to da se sve diskusije o potrebi posto­ janja ih nepostojanja ženskih društava ostave po strani, te da se Savez prihvati po­ slova na stvaranju i jačanju što više društava, ženskih ih mešovitih, kako kome od­ govara. Ističući da je proces izlažepja iz teške nasleđene zaostalosti mukotrpan, spor i težak, Savez je za osnovni cilj ženskih društava i Saveza odredio rad na sve­ stranom prosvećivanju žena i njihovom oslobađanju od zaostalosti1Na istim po­ zicijama stpjala je i uprava Saveza ženskih društava Jugoslavije (SZDJ). Broj ženskih društava se vremenom smanjivao, pa ih je u Srbiji 1961. godi­ ne bilo 360, ah broj aktiva, sekcija i odbora premašivao je broj društava. Iz jednog dela njih nikle su organizacije za brigu i vaspitanje dece. I pored preporuka i nastojanja da se za probleme žena i dece osnivpju meŠovita društva, ona su, kao i sekcije, aktivi i odbori, pa dehmično i novoosnovane organizacije za brigu o deci, po sastavu ostala uglavnom ženska.2 1 AS, Fond konferencija za društvenu aktivnost žena, F-l, Izvcštaj Saveza ženskih društava za period od 1955-1961\ Održana j e osnivačka skupština Saveza ženskih društava Srbije, Zora, br. 106-107, 1965, str. 1. * Isto. • �173 2. Rod na selu - opismenjavanje, zdravstveno i domaćičko prosvećivanje Glavni odbor Saveza ženskih društava Srbije orijentisao se na dugoročnije planove. Polazio je od toga da na selu stalno stasaju nove mlade žene, da je priliv seoskog stanovništva u gradove i industrijske centre izvanredno velik, da su tradi­ cije, predrasude i sujeveije duboko ukorenjeni u svest i žena i muškaraca. Smatrao je da se kratkoročnim akcijama ograničenim samo na selo, ma koliko one bile dobro organizovane, problemi mogu samo načeti. Nikad zadovoljan postignutim, Savez je za nove generacije žena organizovao nove akcije, uvek na nekom višem nivou. Opismenjavanje žena ostao je stalan zadatak Saveza, jer se stanje u odno­ su na 1948. godinu sporo menjalo. Tada je među Albankama bilo 94,1%, a među Muslimankama 72,3% nepismenih žena starijih od deset godina. U Srbiji je bio ne­ pismen svaki sedmi muškarac i svaka treća žena, a na selu je bilo nepismeno preko jedne trećine stanovništva. U zabitim krajevima i selima bez komunikacija stalno se povećava broj nepismenih osoba, to su najpre deca od sedam do četrnaest godi­ na starosti koja nisu bila obuhvaćena analfabetskim tečajevima.1Prema statisti­ čkim podacima, mada je osnovno školovanje bilo obavezno, školske 1957/58. godi­ ne osnovnu školu pohađalo je svega 82% dece dorasle za školovanje. U nekim kra­ jevima u kojima su postojale škole roditelji su često svojoj ženskoj deci branih da pohađaju školu, zato što su sm atrah da ženskoj deci škole nisu potrebne. Opismenjavanjem radnica u organizaciji sindikata bavili su se radnički i narodni univerzi­ teti. Tokom vremena, akcije za opismenjavanje su jenjavale, pa su jedno vreme tečgjeve za nepismene uporno održavala samo ženska društva.2 Rad na zdravstvenom prosvećivanju Savez ženskih društava Srbije organi­ zovao je sa odgovarajućim odeljenjem Srpske akademije nauka i umetnosti, Insti­ tutom za zdravstveno prosvećivanje i Higijenskim institutom NR Srbije. Program zdravstvenog prosvećivanja obuhvatao je praktičan rad i predavanja o ishrani, sa proizvodnjom i konzerviranjem voća i povrća, o higijenskim uslovima, o nezi dece, suzbijanju sujeveija, štetnih običaja i nadrilekarstva. Uz saradnju Saveta društava za brigu o deci, Saveta za socijalno staranje i Saveta za prosvetu, SZD se posebno angažovao na obnavljanju i ponovnom organizovanju đačkih kuhinja. Njih je 1951. godine bilo 1.358 sa 191.665 dece, ah se zbog uskraćivanja pomoći UNICEF-a, 1955. godine njihov broj drastično smanjio - na svega šezdeset. Osnovni rezultati akcija zdravstvenog prosvećivanja bih su smanjenje smrtnosti dece, smanjenje zaraznih, naročito kožnih bolesti i vašljivosti.3 Poljoprivredno obrazovanje bilo je takođe sastavni deo aktivnosti Saveza ženskih društava Srbije. Savez je podsticao žene da se intenzivnije stručno usavrša­ vaju kroz tečajeve i škole za poljoprivredne proizvođače, naročito u sitnim grana­ ma poljoprivrede - živinarstvu, povrtarstvu, pčelarstvu, mlekarstvu, svilarstvu, cvećarstvu, i si. Država je 1953. godine odustala od kolektivizacij e na selu i uvodila je sistem kooperacije individualnih poljoprivrednika sa državnim preduzećima. Savez se ba­ ' Zora, 1955, br. 106-107, str. 40. 1 Žena u društvu i privredi Jugoslavije, Statistički bilten, 1964, br. 298. a AS, Fond konferencije za društvenu aktivnost žena F - l. Izveštaj... �174 vio pitanjem kako bi poljoprivredne proizvođačice, koje po pravilu nisu vlasnice ze­ mlje, mogle samostalno zaključivati ugovore o kooperaciji, tj. da to u njihovo ime ne čini starešina domaćinstva. Domaćičko prosvećivanje do pedesetih godina zasnivalo se uglavnom na domaćičkim tečajevima. Od 1952. godine u Srbiji su, na inicijativu i uz saradnju i pomoć AFŽ-a, odnosno SŽD-a, osnovani Zavod za unapređenje domaćinstva, Viša pedagoška škola za ekonomiku domaćinstva i, u nekoliko većih gradova, centri za unapređenje domaćinstva. U programe osnovnih škola i škola za obrazovanje odra­ slih uključeno je i domaćičko obrazovanje. Osim domaćičkih tečajeva, na selu su se otvarale obavezne jednogodišnje domaćičke škole kao i dvogodišnji obavezni kursevi za zdravstveno prosvećivanje seoske ženske omladine. Novoosnovane učitelj­ ske domaćičke škole u nekoliko gradova u Srbiji obrazovale su stručni nastavni ka­ dar za domaćičke škole. Centri za unapređenje domaćinstva, u saradnji sa ženskim društvima i SŽD, podupirali su ili organizovali akcije za modernizovanje domaćin­ stva i za prosvećivanje žena, posebno u selima. Viša škola za ekonomiku domaćin­ stva davala je (i danas d£ye) nov, uglavnom ženski, stručni kadar - nastavnice do­ maćinstva, nutricionistkinje i dijetetičarke.1 Glavni odbor Saveza ženskih društava je i na omladinskoj radnoj akciji za izgradnju auto-puta Beograd-Zagreb organizovao nekoliko kurseva i seminara (1959) o zdravoj ishrani, praktičnom i savremenom odevanju i o primeni tehničkih sredstava u domaćinstvu. Tečajeve su rado pohađali i omladinci. A u ediciji Moja knjiga, Glavni odbor SŽD izdao je četrnaest brošura za že­ ne na selu, u ukupnom tiražu od 220.000 primeraka. 3. Zaposlenost i položaj žene u radu Ženska društva manje su se bavila problemima radnica, jer se računalo da će se tim pitanjima baviti sindikat, naročito posle Plenuma Centralnog veća Save­ za sindikata (maj 1952), koji je raspravljao o radnicama i obavezao sindikalne or­ ganizacije da se suprotstave svim tendencijama potcenjivanja uloge žena u proizvod­ nji i pojavama diskriminacije prema njima, da se založe za izjednačavale uslova rada muškaraca i žena, poštujući zaštitno zakonodavstvo koje se odnosi na žene.2 Ubrzo je uočeno da životna pitanja radnica ne razm atrali ni radnički saveti ni sindikalne podružnice, a još manje organi komune. Stoga su se u preduzećima spontano počele javljati komisije i sekcije žena u sindikalnim podružnicama, kao i samostalni odbori, aktivi i samostalne ženske organizacije u preduzećima (Kragujevac, Čačak, Beograd, i dr) koje su ispostavljale zahteve radničkim savetima i insi­ stirale do kraja da se u preduzeću počnu rešavati specifični problemi radnica. One su se u praksi uverile da će se u svom kolektivu, čak i onda kada su brojno u većini, izboriti ža rešavanje svojih ženskih problema samo ako ih budu javno i otvoreno postavljale i zahtevale da se reše. A za to je bio nužan organizovan rad i orgamzovan nastup. Aktivi žena u preduzećima uglavnom su tražili bolju higijensko-tehmčku zaštitu žena na radnom mestu, zdravstvene, posebno ginekološke ambulante 1 AS, Isto. 2 O ulozi i mjestu žene, Žena danas, 1952, br. 97, str. 2 i 4. �175 u preduzećima, boJji raspored na radnim mestima za trudnice, bolji raspored rad­ nog vremena i pronalaženje pogodnih radnih mesta za majke dojilje ih organizovanje proizvodnje tako da one mogu raditi sa pola radnog vremena bez štete za se­ be i za proizvodnju. Zahtevale su poštovanje zakona o radnim odnosima, naročito onih koji štite ženu. Tražile su sredstva za izgradnju jaslica i obdaništa, biranje vi­ še žena u radničke savete, u uprave sindikata i njihove organe. Savez ženskih dru­ štava u Srbiji ove aktive nije smatrao svojim, ah im je pomagao u radu. (U Hrvat­ skoj je SŽD podsticao osnivanje aktiva u preduzećima, i oni su pokazali veoma do­ bre rezultate u rešavanju problema žena putem postavljanja svojih zahteva orga­ nima samoupravljanja.) Iz tog vremena zanimljiv je jedan podatak Saveza ženskih društava Beograda: u budžetu grada su bila obezbeđena izvesna sredstva za izgrad­ nju dečjih ustanova, s tim da tu izgradnju iz svojih sredstava pomognu i radne or­ ganizacije koje zapošljavaju veći broj žena. SŽD Beograda prikupio je od tridesetak aktiva žena zahteve koje su one podnele svojim preduzećima da odvoje sredstva kako bi ona, sama ih zajedno sa drugim preduzećima, učestvovala u ovoj izgrad­ nji. Samo sedam preduzeća te zahteve je usvojilo. A nije bio redak slučaj da sred­ stva namenjena za izgradnju dečjih ustanova ostanu neutrošena, jer samoupravni organi u preduzećima takva pitanja nisu postavljah na dnevni red, čak ni tamo gde su žene u njima bile relativno brojno dobro zastupljene.1 4. Promene položaja žene u braku i porodici Prva Skupština SŽD Srbije 1955. godine osvrnula se i na podelu rada u po­ rodici i na probleme položaja žene u braku. O tome je na Skupštini predsednica SZD Jugoslavije, Bosa Cvetić, između ostalog, rekla: „Ženu treba naučiti da ne održava svoj brak i svoju porodicu na ropskim odnosima*'. I dalje: „Mislim daje to velika stvar i da to treba imati na umu u radu na vaspitanju žena. (...) Ženu treba učiti da radi i osamostaljivati je kroz rad, treba je naučiti da se bori i sama, da ne bude rob u toj porodici.(...) Nas ne zabrinjava toliko što na selu raste broj razvoda brakova. To je u neku ruku i pozitivna stvar. To znači da ta žena više neće da trpi. O deci razvedenih brakova ne vodi se dovoljno brige i to je ono što je teško, i to tre­ ba da pokrećemo. Ah učiti ženu da trpi svaku tiraniju nemamo pravo, to se kosi sa našom socijalističkom stvarnošću, to se kosi sa pravom žena. (...) Svoje pravo (že­ na) nije dobila nego gaje izvojevala i ako bi se kroz naše ženske organizacije ih dru­ ge organizacije provlačili takvi stavovi, onda bi mi ženu vraćah natrag". Pravni položaj žene u braku i porodici izjednačenje sa položajem muškarca, ah stvarna situacija žene bila je daleko od jednakosti. U neprekidnom kontaktu sa brojnim ženama sela i grada, Savez ženskih društava suočavao se svakodnevno sa raznim obhcima potčinjenosti žene. Nastojao je da preko svojih organizacija podi­ gne svest žena i osposobi ih da se takvog položaja postepeno oslobađaju. Prema je­ dnoj anketi o zaposlenim ženama, koja je sprovedena 1959. godine, 60% zaposlenih žena ima porodicu (muž i deca), 86% njih ostavlja decu od 7 do 14 godina kod kuće, 1 AS, Fond konferencija za društvenu aktivnost žena, F-l, Izvcštaj Saveza ženskih društava za period od 1955-1961; Informacija o radu saveza ženskih društava u Srbiji. Održana je osnivačka skupština Saveza ženskih društava Srbije, Zora, br. 106-107, 1955, str. 1. �176 od toga 38% bez ikakvog nadzora, a svega 16% dece do sedam godina koristi jasle ili obdaništa. Gotovo sav teret domaćinstva i brige o deci leži na zaposlenoj ženi: 50% zaposlenih žena radi delimično poslove u svom domaćinstvu, 26% obavlja sve poslove, 43% radnica vode same brigu o svojoj deci. Neznatan broj porodica koristi društvenu ishranu jer su im cene nepristupačne. Od 470 stambenih zajednica, sve­ ga ih je oko 200 osnovalo ustanove za zaštitu dece. U takvoj situaciji teško je bilo zahtevati od znatnog broja - uglavnom mlađih - zaposlenih žena da se angažuju i u društvenom radu, a od njih se očekivalo da se u svojim preduzećima, u mesnim i stambenim zajednicama založe za rešavanje problema svog položaja. Za stvarni položaj žene u porodici indikativni su rezultati ankete u beograd­ skom preduzeću Galenika. U tom preduzeću 75% zaposlenih su žene, različite po vaspitanju, stručnoj spremi i krajevima odakle dolaze, ali sudbina im je ista - razli­ ke su zanemarljive. U prošeku, udate žene žive u četvoročlanim porodicama: muž, žena i dvoje dece (faktički 14% udatih žena živi u porodici sa jednim detetom, 56% sa dvoje, 13% sa troje, 12% sa četvoro, 2% sa petoro i 3% sa više od petoro dece). Sve poslove u kući obavlja 63% zaposlenih žena, a samo u 6% slučajeva u tim poslo­ vima radnicu potpuno zamenjuju druge žene - svekrva, majka, ili druga rođaka koja obično stanuje sa njom. U obavljanju pojedinih poslova najviše pomažu svekr­ va ili majka (76%) i deca (15%). I muževi pomažu ženama u obavljanju domaćih poslova, i to: 26% u pripremanju ogreva i loženju peći, 10% ide na pijacu, 5% čuva decu da bi žena mogla na m iru da obavi druge kućne poslove; 46% ne prihvatnu se nikakvog posla u kući, samo jedan pere sudove, ostali povremeno pomognu u ponekom poslu, kao što su struganje parketa i istresanje tepiha, ili opeglaju svoje pantalone. Nikada ne pomažu u kuvanju, pranju i peglanju veša. Inače, misle da bi ženama trebalo pružiti pomoć u obavljanju kućnih poslova, i to: 24% u svim, a 43% samo u nekim; 21% sm atra da kućni poslovi nisu za muškarca (ostali se nisu izjasnili); 95% m uškaraca sm atra da vaspitanje dece pripada ocu, a samo 5% sma­ tra da je to posao majke.1Slična istraživanja više nisu nastavljana u okviru Save­ za ženskih društava, ni kasnije u Konferenciji za društvenu aktivnost žena. Jedno drugo istraživanje je pokazalo da je u pogledu podele rada, slobode kretanja, korišćenja slobodnog vremena u porodici nejednak tretm an devojčica i dečaka, odnosno omladinaca i omladinki. U rukovodstvima omladinskih organiza­ cija malo je devojaka, navodno stoga što one to ne žele, a i zbog toga što nisu u sta­ nju da prihvate odgovornost.2 ' 5. Modernizacije u oblasti dom aćinstva i svakodnevnog života Značajno povećanje proizvodnje od 1953. do 1957. godine bila je solidna os­ nova za donošenje ambicioznog Drugog petogodišnjeg plana 1957-1961. Taj plan je predviđao veća ulaganja u laku industriju i time značajno povećanje zaposlenosti uopšte i posebno zaposlenosti žena. Komuna je počela da dobija sve važniju ulogu u strukturi društva. Dobila je pravo da svojim odlukama zahvata deo dobiti preduzeća radi podmirenja opštih LAJ-354, F-l, Stenografske beleške sa proširenog sastanka SŽD; Isto, rezultati ankete u Galemci. 2 Isto, Položaj i uloga ženske omladine u društvenom životu. �177 društvenih potreba, a time su proširene i njene funkcije u oblasti prosvete, kultu­ re, socijalne politike, zdravstva i komunalnih delatnosti. Istovremeno, državni or­ gani federacije bitno su uticah na društvene procese, preko raznih mera ekonom­ ske politike, i time zadržavah etatističke odnose u privredi. U takvoj protivrečnoj situaciji, 1957, održanje Peti plenum Socijalističkog saveza, na kojem se raspravlja­ lo o društvenom položaju žene u jugoslovenskom društvu. Plenum je održan uoči Sedmog kongresa SKJ - kada je i celokupna dotadašnja praksa izgradnje socijali­ zma*podvrgnuta preispitivanjima. Na Plenumu je konstatovano da se procesi društveno-pohtičke aktivnosti žena stalno prephću sa novim teškoćama, pa su se u ve­ zi sa tim procesima javila i dalje održavala dva razhčita gledišta. Po jednom, polo­ žaj žene je direktno zavisan od materijalnih uslova - kako se oni budu poboljšavah poboljšavaće se i društvena uloga žene, i tu ženske organizacije ne mogu igrati ni­ kakvu ulogu. Drugo, suprotno gledište polazi od toga da se problemi žena mogu resiti - ako se to hoće - bez obzira na materijalne mogućnosti. Činjenica je, međutim, daje - u odnosu na period obnove i izgradnje - aktivnost žena opala, daje zapos­ tavljen rad na unošenju u društvo novih shvatanja o ženi, da su pitanja dece, mate­ rinstva, unapređenja domaćinstva prepuštena uglavnom ženama, da je materija­ lna osnova za rešavanje svih tih problema ograničena, ah da ni raspoloživa sredstva nisu iskorišćena. Mere za unapređenje društveno-pohtičkog položaja žena sasto­ jale bi se, pre svega, u tome da se izmenama u ekonomskoj pohtici odvoji više sred­ stava za hčni i društveni standard, da se u komunama i organima samoupravljanja smišljenije koriste postojeća i planiraju nova sredstva za ustanove dečje zaštite, i objekte društvenog standarda, da se zakoni koji su od značaja za položaj žene dosledno sprovode i da se u tom smislu uzdigne svest žena da se one same za to izbo­ re, ah da se isto tako podigne i svest muškaraca, da se obnovi zapostavljena borba za nova shvatanja o ženi i novim ljudskim odnosima u braku, da se stalno povećava broj zaposlenih žena i njihove kvalifikacije, da se poveća učešće žena u zadruga­ ma, kao i učešće žena u izbornim telima. Organizacije SSRN moraju polaziti od to­ ga daje društveno-pohtički položaj žena društveno pitanje i da u tom smislu mora­ ju menjati svoj odnos i svoju praksu prema tom problemu.1 Osnovne postavke usvojene na Petom plenumu prihvaćene su u Savezu ko­ munista Jugoslavije i unete u njegov novi program (1958), u delovima Položaj po­ rodice i Problemi ravnopravnosti žena. U vezi sa položajem porodice Program pre­ dviđa: ukidanje patrijarhalnog bračnog i porodičnog zakonodavstva, pomoć poro­ dici, stvaranje uslova za ekonomsko osamostaljivanje žene, oslobađanje porodice od pritiska zaostalog domaćinstva, te stvaranje nove podloge „bračnim i porodičnim odnosima, novom moralu i hčnim odnosima, vraćanju čoveka njegovoj pravoj ljud­ skoj prirodi, bez iskorišćavanja i ponižavanja drugog". Oslobađajući se robovanja zaostalom domaćinstvu, porodica produbljuje svoje unutrašnje ljudske odnose i „predstavlja izvor hčne sreće svojih članova. Bez prinude privatnovlasničkog dru­ štva, kao i društvenih predrasuda koje se s njima povezuju, radni ljudi slobodno zasnivaju svoj bračni i porodični život na međusobnoj ljubavi, drugarstvu i požrtvovanju, i na ljubavi prema svojoj deci“. Ah, menjanje bračnih i porodičnih odnosa je istorijski proces u kojem treba savlađivati „objektivne materijalne prepreke, kao i Dobrivoje Radosavljević, Dalji rad na poboljšanju društvenog položaja žena, Peti plenum SSRN J, Beograd 1957. �178 zaostale navike, predrasude i shvatanja, koja su na području ovih odnosa naročito duboko ukorenjena“. Uvažavajući probleme koje stvara brz tempo industrijaliza­ cije i migracija seoskog stanovništva u gradove, SKJ će zahtevati da se u okviru komuna i stambenih zajednica ubrza proces oslobađanja porodice od tehnički zao­ stalog domaćinstva. Isto tako će se zalagati da se razviju razni oblici društvene bri­ ge za decu, a učešće roditelja u radu organa upravljanja u dečjim ustanovama, doprineće da se ostvari jedinstvo društvenog i porodičnog vaspitanja.1 Savez ženskih društava usmerio je svoju aktivnost na probleme čije rešenje olakšava zaposlenoj ženi poslove u domaćinstvu i povećava društveni i lični stan­ dard, ili utiče na modernizovanje preduzeća koja tome služe. Iz brojnih napisa u Zori i Ženi danas iz tog vremena vidljivo je da su pažnju Saveza naročito privuk­ la preduzeća prehrambene i tekstilne industrije, industrije nameštaja, saobraćaja i trgovine. Osoblje u inače zastarelim i zapuštenim preduzećima u ovim granama u prethodnom periodu, kada se putem obezbeđenog snabdevanja distribuiralo sve što je proizvedeno, teško je menjalo svoje navike i praksu, ne samo u tehnologiji proizvodnje i usluživanja, nego i u odnosima prema potrošaču, u (ne)ukusu i (ne)higijenskim standardima. SŽD, a i pojedina društva na čijoj su teritoriji postojala pre­ duzeća iz navedenih grana, svojom kritikom i predlozima uticala su da se higijen­ ski standardi povećaju, da se uvede radna odeća za one koji posluju sa namirnica­ ma, da se u trgovini uvede radno vreme koje odgovara zaposlenoj ženi, da se trgo­ vačke radnje pristojno urede, da se menja odnos prema potrošačima, da se ne zaki­ da na meri, da se na železničkim stanicama ustanove čekaonice za nngku i dete i slično. Savez je nastojao da svojim predlozima odgovarajućim privrednim organi­ zacijama utiče na povećanje asortim ana i poboljšanje kvaliteta u prehrambenoj i tekstilnoj industriji, kao i industriji nameštaja. Zajedno sa pojedinim ženskim dru­ štvima u Beogradu, organizovao je razne ankete o proizvodima domaće industri­ je, o njihovom kvalitetu, izgledu, o tome šta bi žene želele da se proizvodi, kao i o drugim pitanjima, pa je objavljivanjem tih anketa vršio pritisak na domaću indus­ triju u cilju osavremenjivanja njenih proizvoda i poboljšanja kvaliteta. Savez je, zajedno sa nekoliko ženskih društava, učestvovao u organizovanju prve izložbe aparata za domaćinstvo na Zagrebačkom velesajmu, a kasnije i na dru­ gim sajmovima. Zahtevao je da se dozvoli uvoz bele tehnike, tekstila, konfekcije i obu­ će, kako bi se tim putem uticalo na odgovarajuću domaću industriju da otpočne sa proizvodnjom određenih proizvoda ili da poboljša njihov izgled, kvalitet i asortiman. Sredinom pedesetih godina započela je intenzivnija stambena izgradnja. A, nešto kasnije, Petogodišnjim planom predviđena je izgradnja 200.000 stanova u gradovima i u industrijskim centrima. Ali, još uvek su se pretežno gradili stanovi bez dovoljno komfora i bez određenije predstave o tome kakve stanove i naseija tre­ ba graditi da bi se što efikasnije rešavala akutna stambena kriza izazvana velikim prilivom seoskog stanovništva u gradove i u industrijska naselja.2 Savez ženskih društava Jugoslavije, zajedno sa republičkim savezima, uključio se u diskusiju o stambenoj izgradnji sa svojim sasvim konkretnim argumentovanim predlozima da se u velikim zgradama ili u bloku zgrada planira izgradnja zajedničkih ustanova 1 VII kongres Saveza komunista Jugoslavije, Kultura, 1958, str. 386-388. 7 Prema popisima stanovništva, gradsko stanovništvo povećano je sa 6.675.615 ili 39,1% - koliko je iznosilo 1953. - na 9.351.694, ili 50,4% u odnosu na ukupan broj stanovništva 1961. godine. -J u g o sla ­ vija 1918-1988, Statistički godišnjak, Beograd 1989, str. 38, 39. �179 (uslužne radnje, praonice, zajedničke hladnjače, posebne prostorije za dnevni bo­ ravak dece, igrališta, trgovačke radnje, i si), koje bi ženu oslobađale od domaćih poslova ili ih makar olakšavale. Deo tih ideja, koje su iznete na zasedanju Stalne konferencije gradova u Ljubljani 1956. godine, prihvaćenje. Tada se prišlo i ekspe­ rimentalnoj izgradnji blokova sa različitim brojem i strukturom stanova, kako bi se ocenilo koji je najoptimalniji broj stanova i stanovnika za koje bi se u bloku gra­ dile škole, obdaništa, trgovine, uslužne radnje, i si.1 SŽD Jugoslavije je organizo­ vao i izložbu proizvoda za domaćinstvo, na kojoj su se po prvi put pojavile mašine za pranje rublja i usisivači za prašinu proizvedeni u Jugoslaviji. Sitne sprave i po­ magala za domaćinstvo niko nije proizvodio ni uvozio, pa su se, radi podsticanja inicijative domaćih proizvođača, na izložbi pojavili eksponati koje su poslale žene zaposlene u jugoslovenskim diplomatskim predstavništvima u inostranstvu. Preduzeće za proizvodnju namešt^ja Todor Dukin, 1957. godine, otvorilo je svoju izložbu nameštaja. No ova izložba je pretrpela javnu kritiku, jer je namešt^j bio demodiran, težak, glomazan i neodgovarajući za stanove koji su se gradili.2 6. „Porodica i dom aćinstvo“ U okviru Saveza sindikata Jugoslavije formiran je koordinacioni odbor Po­ rodica i domaćinstvo. Ovaj odbor, kojim je rukovodila Pepca Kardelj, je zajedno sa Savezom ženskih društava Jugoslavije, 1957, u okviru međunarodnog Zagreba­ čkog velesajma, organizovao izložbu pod nazivom Porodica i domaćinstvo, na kojoj je učestvovalo oko 250 domaćih i stranih izlagača. U organizaciji ove izložbe uče­ stvovali su i Društvo prijatelja dece, Udruženje arhitekata, Udruženje za primenjenu umetnost, Zavod za unapređenje domaćinstva, Ugostiteljska i Trgovačka komora. Slična izložba organizovana je, takođe na Zagrebačkom velesajmu, i sledeće, 1958. go­ dine. Izlagani su razni industrijski proizvodi za domaćinstvo, prikazane su servisne službe u stambenim zajednicama, savremeno organizovana i opremljena trgovina, moderno uređenje stana, sitne grane poljoprivrede i savremeno odevanje. Na samim izložbama posetioci i posetiteljke su anketirani, da bi se saznala njihova mišljenja i predloži, i da bi se domaći proizvođači i uvoznici prinudili da proizvode ili uvoze robu boljeg estetskog oblikovanja i kvaliteta. Za servisne službe u stambenim zajed­ nicama nije bilo iskustava - ni domaćih ni stranih - pa je predloženo više različitih rešenja koja bi se eventualno mogla koristiti u pojedinim stambenim zajednicama. Na izložbi Porodica i domaćinstvo, 1958, prvi put je izložen jedan restoran sa samoposluživanjem, a nešto ranije u Beogradu je otvorena prva samoposluga. Putem raznih savetovanja sa privrednicima, Porodica i domaćinstvo utica­ la je i na modernizovanje proizvodnje potrebne domaćinstvu i porodici, pa je tako, na primer, došlo do otvaranja škola za školovanje novih profila stručnih radnika i radnica, zapošljavanja dizajnera, izgradnje savremenih fabrika konfekcije, naroči­ to ženske i dečje.8 U to vreme domaća konfekcija, naročito za žene i decu, bila je demodirana, ružna i neodgovarajuća standardima. ’ O stambenoj izgradnji, Zora, br. 122-123, 1956, str 8 i 9. * Žena danas, br. 152, 1957. Konfekcijsku odeću do 1941. godine u Jugoslaviji je koristilo svega 5%, a 1958. svega 28-30% stano­ vništva, prema 50— 90% u drugim evropskim zemljama. �180 Proizvođači nisu lako piihvatali očigledne prednosti savremene proizvod­ nje. Uporno su se držali starih šablona sa večitim „to se traži“. Dizajneri su teško nalazili posao, a neukusna, neprodata roba gomilala se po magacinima.1 Danas možda izgleda pomalo čudno čime se sve Savez ženskih društava ba­ vio. No u ono vreme upravo su organizacije žena bile najaktivnije kritičarke dru­ štvene situacije i prakse; u konzervativne navike one su najviše unosile savremenije ideje i nastojale da se one realizuju. Danas je teško verovati da su otpori svakoj novini bili tvrdokorni, i to upravo od onih koji su imali moć da ih ostvare. Na pri­ mer, otpor za uvoz mašina za pranje rublja bio je neobrazloženo uporan. Na među­ narodnim sajmovima otkupljivalo se sve i svašta, potrebno i nepotrebno, ah da bi se otkupili aparati korisni za domaćinstvo ih za servise trebalo je naći nekog razum­ nijeg i smelijeg uvoznika ih pojedinca, s tim što je ponekad bila nužna i posebna intervencija da se za takav uvoz odobre potrebne devize. Prim era radi, prva maši­ na za servis za pranje rublja izložena na Zagrebačkom velesajmu nije kupljena ni za jedan servis u gradu. Kupio je direktor jednog poljoprivrednog kombinata iz Voj­ vodine. On je već ranije shvatio da se kombinatu više isplati da okvaliiikuje i zapo­ sli žene svojih radnika - koji već žive na imanju - nego da gomila novu mušku rad­ nu snagu. U njegovom planu, mašina za pranje rublja, uz osnovnu školu i obdanište koji su već funkcionisali, trebala je da posluži efikasnijem rešavanju problema radne snage (koja je na poljoprivrednim dobrima stalno nedostajala) širim zapošlja­ vanjem žena. Posle Petog plenuma Socijalističkog saveza održano je i niz savetovanja i konferencija žena koje su iznova potakle inicijativu i aktivizam ženskih društava. Ona su, kao inicijatori, u svoju aktivnost uključile i SSRN i organe vlasti, sindika­ te, zadružne organizacije, te je njihova aktivnost dobila karakter pokreta za obezbeđivanje m aterijalnih uslova za rasterećenje žena od poslova u domaćinstvu. U pre­ duzećima, ustanovam a i stambenim zajednicama ove aktivnosti bile su vrlo razno­ vrsne, zavisno od mesta i uslova u kojima su organizacije žena delovale. Savez ženskih društava u potpunosti se nije mogao odreći pokretanja poli­ tičke aktivnosti žena. U predizbornoj kampanji u Srbiji, 1958, koju je organizovao SSRN, ženska društva i SŽD dobrim delom su nosile tag rad. Ona organizuju zboro­ ve i konferencije žena, plenume ih skupštine SŽD, na kojima učestvuje po nekoli­ ko stotina žena. Veliki broj njih odlazi u predizbornu agitaciju po sehma; one se zalažu da se zahtevi žena uklope u planove SSRN i da se kandiduje veći broj žena. Ah, politički rad nije bio u središtu pažnje SŽD, a drugi ga uglavnom nisu prihvati­ li, pa su stoga žene politički sve više zapostavljane.2 7. Zapošljavanje žena Proces zapošljavanja žena tekao je relativno brzo, brže i od procesa sticanja kvalifikacija. U Srbiji je broj zaposlenih žena 1952. godine iznosio ukupno 139.000, ih 23,1%, i od tada u apsolutnim i relativnim brojevima on konstantno raste, i 1962. 1 Žena d a n a s, br. 203, 1961, str. 8. * Posle Brionskog plenum a, Zoro, br. 136,1957, str. 10; Žc;ic u predizbornoj aktivnosti, Zora, 1957, br. 137, str. 2 i 1958, br. 142, str. 7. �181 iznosi 338.000, ili 27,0% u odnosu na ukupan broj zaposlenih, što znači da su u desetogodišnjem periodu žene relativno više zapošljavane od muškaraca. Zapaženo je odmah u početku da se najveći broj žena zapošljavao na nekvaIif?kovanim poslovima. Gotovo polovina njih, još 1961. godine, bila je zaposlena na poslovima nekvalifikovanili i priučenih radnica u privredi i na pomoćnim poslovi­ ma van privrede, što je i razumljivo ako se ima u vidu daje broj učenica u stručnim školama bio mali i ograničen samo na nekoliko struka. Roditelji su nerado upući­ vali svoju žensku decu u stručne škole, pa su ženska društva povremeno vodila kam­ panje i na razne načine ih ubeđivala da svoju žensku decu upisuju u te škole, a po­ sebno u škole koje su ih osposobljavale za zanimanja u kojima do tada žene nisu radile. Nedostatak kvalifikacija, neujednačenost u školovanju ženske omladine, kao i opšta situacija u pogledu zapošljavanja radne snage, uticali su na to da broj žena koje traže zaposlenje uvek bude veći nego broj muškaraca. Krajem 1958. go­ dine 28.634 žene tražile su zaposlenje - od toga njih 77,9% bilo je iz gradova a 21,1% sa sela; 1960. godine taj broj je porastao - 106.273 žene čekale su zaposlenje, s tim stoje procenat žena iz grada smanjen na 61,5, a procenat žena sa sela se popeo na 38,5. Iz ovoga se može zakijučiti daje sve veći broj žena obezbeđenje svoje egzisten­ cije video u zaposlenju a ne u braku.1 8. Ukidanje Saveza ženskih društava U Savezu ženskih društava Srbije više puta je analiziran rad ženskih društa­ va. Te analize su pokazale da društva izvanredno dobro poznaju potrebe žena u sredini u kojoj deluju. Polazile su od problema koji izviru iz konkretne situacije že­ na u Srbiji, a koji su bih vrlo raznovrsni, pa na primer oni na Kosovu, u Zaječaru, Beogradu ih Vojvodini čak i ne hče jedni na druge. To je bila stvarnost koja se nije mogla meriti samo jednim merilom, te je za društva u gradu, opštini i srezu, koja su želela da rade, posla bilo i na pretek. Zbog toga se u Savezu ženskih društava stalo na stanovište da saveze u opštini i srezu treba razvijati, svugde gde se za nji­ ma oseća potreba, pojačati njihovu aktivnost i razviti inicijativu, a na selu i u preduzećima podržati ženske aktive i grupe. Ah, priča iz 1953, kada se ukidao AFŽ, opet se ponovila - priča o ukidanju Saveza ženskih društava sa gotovo istim argumentima. U komisiji SSRNJ za rad među ženama, 1959. godine, izrađen je elaborat Društveni položaj žene, u kojem je predloženo ukidanje Saveza ženskih društava. U Programu SKJ (1958) rečeno je da u Jugoslaviji ravnopravnost žena više nije ni politički ni pravni problem, već je „problem ekonomske nerazvijenosti, pri­ mitivizma, religioznih shvatanja i drugih konzervativnih predrasuda, privatnosvojinskog odnosa, koji još dejstvuju na život u porodici. Zaostalo domaćinstvo i posto­ jeći materijalni problemi porodice sputavaju ženu da bi mogla uzeti punog učešća u ekonomskom i društvenom životu zemfje, stvarnu konflikt između njezine uloge u društvu i u domaćinstvu". Taj konflikt će se razrešiti razvijanjem društvenih slu­ žbi namenjenih domaćinstvu i podizanjem životnog standarda porodice. 1 AS, navedeni izveštai- �182 Komisija je sm atrala daje menjanje položaja žene duži društveni proces, pa su svi problemi, od kojih zavisi ravnopravnost žena, stvar rukovodećih političkih snaga - Saveza komunista i Socijalističkog saveza radnog naroda. Stoga sav kon­ kretan rad na rešavanju ženskih problema treba preneti na institucije socijalisti­ čkog sistema - mesne i opštinske odbore vlasti, stambene zajednice, sindikate, or­ ganizacije SSRN, i dr. Ukoliko bi bila potrebna neka inicijativa žena, naročito na selu, onda je može pokrenuti aktiv žena, ali samo u okviru SSRN. Postojeća ženska društva treba, ukoliko opstaju, razvijati kao mešovita i orijentisati ih na konkret­ ne akcye u okviru komune, sa ciljem da se i njihova aktivnost prenese na stambe­ ne zajednice. Razvoj društvenog upravljanja dostigao je takav stepen d aje posto­ janje posebne ženske organizacije postalo izlišno. Bez posredovanja organizacije žene se mogu direktno uključivati u organe društvenog upravljanja, u čitav ekonom­ ski, politički i društveni život komune, te neposredno uticati na rešavanje njihovih problema. Komisije SSRN za rad među ženama - po sastavu mešovite - pratile bi rad svih društvenih organizacija koje aktivno rade na bilo kojem problemu žena. U odborima SSRN sarađivale bi sa svim njegovim drugim komisijama i zajedno sa njima pripremale materijale - u kojima bi bili sadržani i stavovi o pojedinim prob­ lemima žena - za zaključke predsedništava ili organizacionih sekretarijata SSRN (SSRN je kao svoja pomoćna tela imao komisije za privredna pitanja, društvenopolitički sistem, nauku, kulturu i prosvetu, zdravstvo i socijalnu politiku, unapre­ đenje poljoprivrede, snabdevanje i cene, kadrovsku komisiju, i dr). Usvojene stavo­ ve sprovodila bi čitava organizacija SSRN. Pošto sindikalne organizacije zanema­ ruju brigu o radnicam a i pošto se radnice ustručavaju da govore na skupovima, pa zato osnivaju posebne aktive žena u preduzećima, potrebno je razmisliti o tome da li u sindikalnim većima formirati grupe ili komisije za žene, ili naći neki drugi način da se sindikalne organizacije (koje do sada nemaju mnogo podataka, čak ni o tome koliko je žena u njihovom članstvu) zainteresuju za probleme zaposlenih žena. Po­ stojanje Saveza ženskih društava ukalupljuje aktivnost na poboljšanju položaja že­ na u samo ženske okvire. Iz svih tih razloga, u suštini je predložena likvidacija žen­ skih društava. Direktan predlog komisije glasi: „Zbog toga izlazimo sa predlogom da treba jače označiti prekid veze između društava (ženskih) na terenu, time što bi u republikama i u saveznom merilu zadržali samo odbore žena (CO žena Jugoslavije, CO žena Srbije, i slično). Niže ove odbore ne bi trebalo organizovati. Ovi odbori bi mogli davati inicijativu za razna savjetovanja i akcije ili sami sazivati konferencije u vezi s problemima koje bi smatrali važnim za unapređenje položaja žena. Besumnje, nema propisa o tome koje probleme treba ova ili ona organizacija da uzima, ali posto­ ji niz stvari koje će, razume se, pokretati u prvom redu žene, one će biti n^jzainteresovanije za njihovo rešavanje (na primer, akcija za kontracepciju)“. Centralni od­ bor žena i republički odbori sarađuju sa drugim saveznim, odnosno republičkim društvenim organizacijama i organima vlasti na problemima položaja žena, daju inicijativu za njihovo izučavanje i rešavanje. Centralni odbor žena Jugoslavije gla­ vni deo svoje aktivnosti usredsredio bi na veze sa inostranstvom. Na predstojećem Kongresu Saveza ženskih društava potrebno je doneti odluku o njegovom ukidanju i o formiranju Centralnog odbora žena Jugoslavije - rečeno je daije u tom predlogu.1 1D ruštveni položaj žene, izveštj\j o problemima društvenog položaja žene kod nas i o zadacima SSRN i društvenih organizacija, Beograd 13. novembar 1959. (u posedu autorke). �183 Navedeni predlog je u više varijanti, 1960. i 1961. godine, razmatran u or­ ganizacijama Saveza ženskih društava i organizacionom sekretarijatu SSRN. Su­ protstavljali su mu se pojedini republički odbori i Savezni odbor SŽD, kao i poje­ dine članice Komisije za žene SSRNJ. Oni su smatrali daje osnovna protivrečnost položaja žene u proizvodnji i njen položaj u porodici tek na početku razrešavanja, da se u vezi sa tim položaj žene u društvu tek počinje menjati, da su promene neučvršćene, podložne raznim uticajima. Put do emancipacije žene je složen i pun pre­ preka koje proizlaze iz opšte zaostalosti, ukorenjenih predrasuda, koje treba prevazilaziti smišljenim i dugoročnim akcijama. Patrijarhalni odnosi u porodici i u društvu dominiraju ne samo u selu nego i u gradu, patrijarhalna shvatanja su širo­ ko ukorenjena i među članovima i članicama SKJ i SSRN, a i same žene su tek po­ čele da ih se oslobađaju. SSRN je zanemario svoje političke obaveze koje je preuzeo prilikom ukidanja AFŽ, a sindikat se ne bavi problemima zaposlenih žena. Može se diskutovati o prilagođavanju ženskih organizacija stepenu razvoja društva, ah ne i o njihovom ukidanju, jer svest i muškaraca i žena o ulozi žene u društvu je niska, ne samo u zaostalim sredinama već i među vodećim kadrovima u SSRN i SKJ. Takođe je niska i materijalna osnova emancipacije žena. Ukidanje ženskih društava u situaciji kada rad na prevazilaženju zaostalosti žena na svim područjima tek počinje da daje rezultate, kada je borba sa predrasudama tek zapo­ četa, imaće dalekosežne negativne posledice po žene. Komuna bi, radi poboljšanja situacije zaposlene žene, trebala da prioritetno rešava probleme radničke porodice i domaćinstva. U organima komune radnika je vrlo malo, a radnica gotovo ni nema, pa se, malobrojni, teško mogu izboriti za prio­ ritete. Organizacije žena imaju svoju ulogu u komuni i u društvu uopšte, jer omo­ gućuju ženama da zajedničkom akcijom ostvaruju svoje posebne interese. Praksa je pokazala da su se samo žene organizovane u svoja društva istinski borile za svoje oslobođenje. Ako se za zadovoljenje svojih potreba i interesa slobodno mogu organizovati i građanke i građani, nema nikakvih razloga da se samo ženama onemo­ gućava posebno organizovanje radi otklanjanja prepreka koje stoje na putu njiho­ ve društvene afirmacije. Tih prepreka je mnogo, a kada se jedne otklone javljaju se druge, pa i potreba za postojanjem ženskih društava ima svoju dugoročniju per­ spektivu. Ženama se ne može odreći pravo da rešavaju svoje vlastite probleme, niti svojstvo i uloga svesnog faktora u razjašnjavanju odnosa u socijalističkom društvu. Ne dovodeći u pitanje ni „klasni pristup", ni društveni karakter položaja žena, ni vodeću ulogu SKJ u borbi za promenu tog položaja, ova struja je zastupa­ la mišljenje daje i ukidanje AFŽ - umesto njegove reorganizacije - bilo preuranje­ no, da su posebne ženske organizacije neophodne, da ih treba učvrstiti, negovati saradnju sa drugim organizacijama i ojačati veze ženskih društava sa njihovim re­ publičkim, odnosno saveznim centralnim odborima. Ovi odbori ne bi bih nikakvi politički forumi žena već organi koji bi pratili rad organizacija žena, organizovah razmenu njihovih iskustava, pomagali im u odabiranju konkretnih aktivnosti, u pronalaženju efikasnijih metoda rada, i sazivah savetovanja radi razjašnjavanja pojedinih problema o kojima postoje razhčita mišljenja. A takav centralni odbor žena, koji bi bio samo neko reprezentativno političko telo, koje postoji uglavnom zbog inostranstva, ženama nije potreban. Komisije SSRN za društvenu aktivnost žena SSRN treba, po ovom shvatanju, odvojiti od ženskih društava. One su pomoćna tela Socijalističkog saveza, koja �184 mu, u pojedinim sektorima društvenog života, ukazuju na zaostala shvatanja i za­ ostajanja u odnosu na žene. One bi pomagale da se ti odnosi raspravljaju na politi­ čkoj osnovi, ne sa ženama nego sa onim društvenim faktorima gde se ta zaostaja­ nja ispoJjavaju, ili bi eventualno, tamo gde je to potrebno, pomagale aktivima že­ na koji postoje u sastavu SSRN da organizuju poseban politički rad za žene.1 Ponegde je izraženo mišljenje da su ova shvatanja konzervativna i da su fe­ ministička zastranjivanja, ali ih je predsedništvo SSRN delimično i privremeno uvažilo. Umesto kongresa održana je skupština SŽD, tek aprila 1961. Na toj skup­ štini, uz asistenciju SSRNJ, odlučeno je da se umesto Saveza ženskih društava for­ miraju Konferencije za društvenu aktivnost žena, što je bio korak dalje u ukidanju samostalnih ženskih organizacija. 1 AJ, 142— 20, zapisnici Komisije za društvenu aktivnost žena SSRNJ od 19. m^ja, 2. juna i 28. sep­ F— tembra 1960; AJ, 3 5 4 -F -l, Prošireni sastanak Upravnog odbora Saveza ženskih društava od 15. sep­ tembra 1959; Isto, F-2, Sednica Upravnog odbora SŽD od 19. januara 1961. i Informacija o opštinskim konferencijama žena u NR Srbiji od 4. aprila 1961. �KONFERENCIJA ZA DRUŠTVENU AKTIVNOST ŽENA (1961-1965) 1. Od samostalne organizacije do postepenog integrisanja u SSR N U uvodnom delu Pravila Konferencije za društvenu aktivnost žena (1961) naglašeno je da je Savez ženskih društava nastao iz Antifašističkog fronta žena, daje uspešno razvijao svoju aktivnost i daje sarađivao sa drugim organizacijama. Planirano je da ta saradnja postane sistematska i stalna, a tim metodama najbolje će odgovarati novi način organizovanja i novo ime - Konferencija za društvenu ak­ tivnost žena. Konferencija usvaja ciljeve Socijalističkog saveza radnog naroda, i njeni za­ daci su: pokretanje i razmatranje problema značajnih za aktivnost žena i popularisanje mera za njihovo rešavanje; razm atranje rezultata postignutih u osnivanju i razvijanju ustanova za decu i u stvaranju društveno-tehničke baze domaćinstva; preduzimanje mera za potpunije ostvarivanje prava žena i za usavršavanje zako­ nodavstva. Konferencije žena postoje u opštini, autonomnoj oblasti, pokrajini, re­ publici i federaciji. One su u svom radu samostalne. Njene opštinske skupštine či­ ne delegatkinje ženskih društava, zatim delegatkinje i delegati društvenih, struč­ nih, privrednih i drugih organizacija, kao i ustanova komune koje su od značka za rad i položaj žene, i koji žele da učestvuju u radu Konferencije. Republičku, od­ nosno pokrajinsku skupštinu čine delegatkinje izabrane na opštinskim konferen­ cijama, delegatkinje i delegati društvenih i privrednih organizacija, republičkih ustanova i republičkih državnih organa. Savezna konferencija se obrazuje od dele­ gatkinja republičkih konferencija i delegatkinja i delegata saveznih organa i orga­ nizacija. Organi Savezne konferencije su Predsedništvo i Sekretarijat. Predsedništvo odlučuje o radu između dve skupštine, imenuje pomoćna tela, a Sekretarijat obavlja tekuće poslove i priprema sednice Predsedništva. Konferencija se flnansira kao i sve druge društvene organizacije, i ima svoj budžet i pečat.1Na isti način organizovana je i Konferencija za društvenu aktivnost žena Srbije. Uskoro, već na prvom sastanku Sekretarijata Konferencije za društvenu aktivnost žena saopšteno je da je predsedništvo Saveznog odbora SSRN odlučilo da ukine svoju komisiju za rad među ženama i da uspostavi neposredan kontakt sa Konferencijom - najpre zato da bi bio u toku svih diskusija o položggu žene i ta­ ko pružio pomoć Konferenciji. „Očigledno je da Konferencija žena ne bi mogla da se izdvoji kao potpuno samostalna organizacija iz prostog razloga što ona jedino može da uspe ako bude zajednički radila sa Socijalističkim savezom i drugim dru­ AJ, 142-587, Pravila Konferencije za društvenu aktivnost žena. �186 štvenim organizacijama4 - rečeno je tom prilikom. Sugerisano je takođe i da se Kon­ * ferencija problemima ubuduće bavi studioznije, stoje ona i prihvatila.1 Od 1961. do 1965. godine Konferencija je imala još neke elemente posebnog organizovanja žena, ali se u isto vreme postepeno od samostalne organizacije transformisala u pomoćno telo SSRN. Ona se od početka ograničila na praćenje, anali­ zu i proučavanje nekoliko problema za koje je sm atrala da su od bitnog značaja za društveni položaj žena. To su: zaštita dece i problem finansiranja izgradnje i odr­ žavanja dečjih ustanova; stručno obrazovanje žena i njihov položaj u radnom odno­ su; društvena ishrana; zdravstvena zaštita žena, posebno zaštita od neželjene tru ­ dnoće; i, nsgzad, društveno-politička aktivnost žena.2 Realizovanje ove koncepcije teklo je različitim tempom i različito se tum a­ čio. U nekim srezovima Konferencija je shvaćena kao klasična ženska organizaci­ ja, te je nastavila da radi slično kao i raniji Savez ženskih društava, a u drugim kao nova forma organizovanja koja vodi likvidaciji ženskih društava. Mada se stalno naglašavalo da ženska društva ne treba ukidati - naročito ne ona u seoskim sredi­ nama - mnoga od njih su prestajala da rade, pa su aktivnosti na opštem, zdravstve­ nom, poljoprivrednom i domaćičkom prosvećivanju žena ostale nepokrivene. U po­ jedinim krajevima, doduše, konferencije žena su i dalje vodile brigu o tome, no one više nisu predvodile te aktivnosti, niti su smatrale da su za njih odgovorne. Naime, više državnih institucija, društvenih ustanova i organizacija u svojim programima imale su taj rad, ili su čak zbog toga i bile formirane. Međutim, u praksi su sve one zatajile, pa su povele diskusiju kome da se poveri organizovanje te aktivnosti - lai­ čkim ženskim organizacijama, društvenim organizacijama specijalizovanim za to, zavodima i centrim a za domaćinstvo, ili prosvetnim i zdravstvenim institucijama. O ostalim problemima karakterističnim za položgj žene u pojedinim komu­ nama govorilo se na skupovima i savetovanjima opštinskih konferencija. U saradnji sa Socijalističkim savezom, konferencije su okupljale građanke i građane pre­ ma njihovom interesovanju i nastojale su da se društvo u celini okrene problemi­ ma žena, koji su nastajali zbog njihovog sve većeg učešća u proizvodnji. Koordini­ rale su rad svih faktora koji su se u komuni, oblasti, pokrajini, republici ili federa­ ciji, posredno ili neposredno, bavili problemima značajnim za društveni položaj že­ na. Republičke i Savezna konferencija analizirale su i proučavale pojedine opštije probleme kojima se ranije bavio Savez ženskih društava, ali na nov način, trudeći se da ih, preko Socijalističkog saveza - kao najšire političke organizacije u kojem žene čine gotovo polovinu članstva (1963. - 41,6%) - nametnu kao opštedruštvene. Svoje analize prezentirale su na širokim savetovanjima, nastojeći da u diskusija­ ma izgrađuju zajedničke stavove, koje bi svako u svom domenu sprovodio. Na taj način konferencije za društvenu aktivnost žena su, kako je to tada ocenjeno, posta­ le specijalizovane tribine SSRN za proučavanje društvenog položaja žena. U tom proučavanju one su ostvarile saradnju sa društvenim i drugim organizacijama, kao i sa društveno-političkim, stručnim i naučnim radnicima i radnicama.3 1 Koji su problem i p red našom organizacijom (izlaganje Veljka Vlahovića), Žena danas, br. 203,1961, str. 9. 1 Latinka Perović, u izjavi: Borba za novo odvija se u bezbroj vidova, Žena danas, br. 234, 1964, str. 5-7. * AJ, 142-F -586, Izveštoj o radu Konferencije za društvenu aktivnost žena Jugoslavije (april 1961-ja■ nuar 1965). �187 2. Problemi dečje zaštite Jednim pismom Konferencija za društvenu aktivnost žena Jugoslavije skre­ nula je pažnju Socijalno-zdravstvenom veću Savezne skupštine na pitanja dečje za­ štite; upozorila je daje broj ustanova za zaštitu dece nedovoljan i da štedno zaosta­ je za povećargem broja zaposlenih žena (1956. godine u dečjim ustanovama je na 1.000 zaposlenih žena bilo 95,9 mesta, a 1963. godine broj mesta je smanjen na 81,3). Ukazala je takođe na nedostatak koncepcije u pogledu zadataka i programa razvo­ ja ovih ustanova (da li su to socijalne ili prosvetne ustanove), na nerešen način finansiranja njihove izgradnje i tekućeg održavanja, neusklađenosti sa potrebama zaposlenih žena u komuni, kao i na potpuno zanemarivanje organizovanja sezon­ skih ustanova za decu na selu. Predložila je pomenutom Veću da svojim preporu­ kama utiče na opštinske skupštine i radne organizacije da u predstojećem sedmo­ godišnjem planu u statutim a opština i u formulisanju politike opština i radnih or­ ganizacija predvide mere za bolji prosperitet ovih ustanova.1 Zajedno sa organima pravosuđa i drugim odgovarajućim ustanovama, Kon­ ferencija za društvenu aktivnost žena Srbije analizirala je problem izdržavanja vanbračne dece i dece iz razvedenih brakova. Ustanovljen je niz otvorenih problema, kako u neujednačenoj praksi sudova tako i u ovlašćenjima organa starateljstva, u manjkavosti i nedorečenosti propisa koji se odnose na ovu materiju, naročito u po­ stupku izvršenja sudskih presuda. Za otklanjanje tih manjkavosti Konferencija je odgovarajućim organima dala sasvim konkretne predloge, no zbog raznih otpora, proces menjanja i zakona i prakse tekao je sporo.2 3. Planiranje porodice Konferencija za društvenu aktivnost žena razm atrala je kako su sprovede­ ni zaključci jednog ranijeg savetovanja o zaštiti od neželjene trudnoće. Naime, u organizaciji Saveznog zavoda za narodno zdravlje SIV-a i Saveza ženskih društava, maja 1958. godine, održano je savetovanje ginekologa, predstavnika i predstavni­ ca Saveza sindikata, Crvenog krsta i drugih organizacija. Savetovanje je usledilo zbog različite primene propisa o dozvoljenom prekidu trudnoće, i diskusije koja se tim povodom vodila među ginekolozima. Po jednom shvatanju, te propise je treba­ lo tumačiti restriktivno, te abortus zbog socijalnih indikacija dozvoljavati samo ako su one u neposrednoj vezi sa medicinskim indikacijama. Druga struja zalagala se za njegovu liberalizaciju. Savetovanje se završilo preporukama da se kontracepci­ ja prihvati kao prva preventivna mera za planiranje porodice, koju treba sistemat­ ski propagirati preko svih stručnih organa, pojedinki i pojedinaca. Zatim, sugerisano je da se ujednači praksa u primeni propisa o dozvoljavanju pobačaja nešto libe­ ralnijim tumačenjem medicinsko-socijalne indikacije, pa stoga u komisiju koja od­ lučuje o dozvoli abortusa treba da uđe i socijalni radnik. Preporučeno je da se pooš­ tri gonjenje kriminalnih abortusa. Osim toga, predloženo je da se uloži više napo­ ra u vaspitanje građana radi oživotvorenja „novog društvenog morala i novih uza­ Program dcčjc zaštite mora se reŠavati u celini, Žena danas, 1964, br. 238, str. 3. Alimentacija zanemareni problem, Žena danas, 1964, br. 235, str. 2, 3 i 6. �188 jamnih odnosa između muškaraca i žena" i radi suzbijanja zastarelih, patrijarhal­ nih odnosa.1Karakteristično je takođe da se, kad god se piše o odnosima polova u bilo kom kontekstu, koriste najuopštenije formulacije, za širi krug nerazumljive.2 Povodom ovih zaključaka Zora je sprovela anketu o liberalizaciji abortusa. Žene na višim položajima o liberalizaciji se nisu otvoreno izjašnjavale, a radnice, ko­ je žive u izuzetno teškim porodičnim, stambenim i materijalnim prilikama, bile su energično za potpuno legalizovanje abortusa. Isticale su da savetovališta za kontra­ cepciju ne funkcionišu. Imajući to u vidu Glavni odbor SŽD Srbije je izdejstvovao od Republičkog zavoda za socijalno osiguranje da se otvori više ovakvih savetovališta.3 Konferencija za društvenu aktivnost žena Jugoslavije, u saradnji sa repub­ ličkim konferencijama, konstatovala je, 1963. godine, da navedeni zaključci nisu sprovedeni, da kontracepcija nije postala sastavni deo zdravstvene službe i da broj abortusa u odnosu na 1958. godinu nije smanjen. Jedino što je postignuto bilo je to da se abortusi obavljaju u zdravstvenim ustanovama. Vaspitanje i prosvećivanje u pogledu m aterinstva i odnosa polova ne tretira se kao deo društvenog, već kao deo seksualnog vaspitanja, i svodi se na fiziološka obaveštenja i pouke o eventual­ nim posledicama. Nakon opštinskih i republičkih analiza i savetovanja, krajem 1963. godine, o ovim pitanjim a održano je novo savetovanje na nivou Jugoslavije. Među 250 učesnica i učesnika bili su predstavnici i predstavnice socijalno-zdravstvenih veća republičkih i Savezne skupštine, odgovarajućih saveznih i republičkih izvršnih organa, raznih stručnih službi, institucija i društvenih organizacija. Najvažniji za­ ključci ovog savetovanja su se odnosili na potrebu sistematskog vaspitanja i prosveći­ vanja omladine i odraslih u cilju sprečavanja neželjene trudnoće i smanjenja abortusa. Osim toga, preporučeno je da se u programima obrazovanja i vaspitanja u svim vrstam a i nivoima škola i u drugim ustanovama koje se bave obrazovanjem predvidi stabilnije i dugoročnije bavljenje problematikom odnosa među polovima, m aterinstva i porodice. Da bi se ovaj kompleks problema na kojima se angažuju mnoge zdravstvene, prosvetne, socijalne i druge ustanove, sistematski i dalje pra­ tio, proučavao, da bi se razmenjivala iskustva i davale nove inicijative u njegovom razrešavanju, pri Konferenciji za društvenu aktivnost žena osnovan je Savezni ko­ ordinacioni odbor za planiranje porodice i odnose među polovima. Isti takvi odbori osnovani su i u republikama.4 Nešto kasnije, zadaci i poslovi ovog saveznog i republičkih koordinacionih odbora preneti su sa Konferencije za društvenu aktivnost žena na državne insti­ tucije: Savezni savet za planiranje porodice i republičke savete. Oktobra 1968. godine Savezni savet, sa Konferencijom za društvenu aktiv­ nost žena, Predsedništvom Saveza omladine Jugoslavije i Institutom društvenih nauka, održao je jugoslovensko savetovanje - Odnosi polova i vaspitanje. Na savetovanju je konstatovano da u oblasti vaspitanja mladih za humane odnose među polovima i u pripremanju za brak i porodicu ne postoje programi vaspitne delatnosti ni u školama ni u vaspitno-obrazovnim institucijama, da u školama koje ob­ razuju nastavnički kadar nema predmeta koji bi nastavnike osposobljavali za or1 Zaključci sa savetovanja o kontracepciji, Žena danas, 1958, br. 16, str. 8, 9 i 18. z Isto, str. 9 i 15. a AS, Fond Konferencije za društvenu aktivnost žena, F-l, Izvešt^j SŽD za period od 1955. do 1961; Zora, br. 144, 1958. * AJ, 142-F-586; Novi podstrck za rešavanje jednog važnog problema, Žena danas, br. 232-233,1964. ' �189 gamzacjju i izvođenje takve nastave, kao i da ne postoje programi za obrazovanje i vas pitanje roditeJja. Date su i odgovarajuće preporuke, ali, koliko je poznato, na tome je i do danas ostalo.1 4. Problemi društvenog položaja zene u samoupravnom društvu Konferencija je takođe bila angažovana u diskusiji oko novog ustava Socija­ lističke Federativne Republike Jugoslavije (1963), koji je razrađivao koncepciju so­ cijalističkog samoupravnog društva kao osnove društveno-ekonomskih i društvenopolitičkih odnosa. Naročito je insistirala da se jasnije formulišu odredbe o posebnoj zaštiti žene na radu, o braku, o zaštiti materinstva i odgovornosti društva u podi­ zanju i vaspitanju dece. Izostavljanje odredbe ranijeg ustava o ravnopravnosti že­ na sa muškarcima objašnjeno je time da je ona pokrivena odredbama o pravima čoveka i građanina u kojima, između ostalog, stoji da su „građani u pravima i du­ žnostima jednaki, bez obzira na pol“. Sve analize i proučavanja kojima se Konferencija u navedenom periodu ba­ vila ukazivala su još jednom, sa više argumenata, na svu složenost problema od kojih zavisi društveni položaj žene. Analize o dečjoj zaštiti koja je nerazvijena, sis­ temu vaspitanja školske dece u kojem bi se realizovale koncepcije produženog bo­ ravka dece u školi, organizovanju društvene ishrane za potrebe čitave porodice pokazale su da su te oblasti u sistemu raspodele dohotka (koji je inaugurisan novim ustavom i zakonima donetim na osnovu njega) zapostavljene, i da u radnim orga­ nizacijama i u komunama ne postoje širi planovi za njihov razvoj. Ni radne organi­ zacije ni komune, mada upravo na njima leži odgovornost za obezbeđenje materi­ jalne osnove u tim oblastima, ne shvataju da je rešavanje ovih problema sastavni deo njihovog opšteg razvoja.2 Analize Konferencije su pokazale da i u sistemu radničkog samoupravljanja, u odnosu na broj privredno-aktivnih žena i njihovu ulogu u proizvodnji, one znat­ no zaostaju u društvenoj aktivnosti i u svom afirmisanju u društveno-političkom životu. U predstavničkim telima, organima društvenog samoupravljanja, rukovod­ stvima društveno-političkih i drugih organizacija, na odgovornim mestima u pri­ vrednom, kulturnom, političkom i društvenom životu, broj žena je simboličan. Na to je uticalo više razloga, i među prvima mogu se navesti nizak materijalni stan­ dard radne porodice, tradicionalna podela rada po polu u porodici, zatvorenost ka­ drovske politike u partijske komitete, svuda prisutne predrasude, stalni - i tradi­ cionalni i novi —otpori promenama, što je sve rezultat mnogih faktora, a najpre odsustva idejne borbe i akcije za promenu tog stanja. Društvena i politička afir­ macija žene je suštinsko pitanje daljeg razvoja društvenog samoupravljanja i siste­ ma neposredne socijalističke demokratije, rečeno je u tim razmatranjima. I, stoga je nužna energičnija borba „za razbijanje konzervativnih otpora, predrasuda, ne­ dovoljno smelog poveravanja poslova ženama, za čvršću orijentaciju na društvenopolitičko obrazovanje žena“. Suprotstavljanje mentalitetu i tradicijama po kojima 1 Savezni savet za planiranje porodice, Bilten br. 5, mart. 1969. z AJ, 142-581, Latinka Perović, Aktualni problemi društvenog položaja žena i mogućnosti rešavanja u sistemu društvenog samoupravljatija, str. 9-20. �190 žena svoju aktivnost treba da iscrpljuje u porodici i eventualno na radnom mestu bitno je i sa gledišta mladih generacija žena. No, mada one startuju sa povoljnijih pozicija, i kod njih se zapaža umanjena društvena angažovanost, na primer, na uni­ verzitetu, a još više u radnim organizacijama. Sva istaknuta pitanja mogu se rešavati samo uz aktivno učešće samih žena.1 Sučeljavanja Konferencije sa idejnim problemima tog vremena koji su se javili u ovoj oblasti pokazala su da oni nisu rezultat samo iz prošlosti nasleđenih, zaostalih shvatanja, već da su ti problemi nastali i iz savremenih odnosa u proiz­ vodnji. Rad žene više nije privremena nužnost, nego izraz ekonomskih potreba dru­ štva i trajna orijentacija i perspektiva žene, i njoj se valja definitivno prilagoditi. Upravo u pogledu uključivanja žena u društveni rad - koji je osnova za određivanje ličnog i društvenog položaja svake pojedinke i pojedinca - nedostaje jasna orijen­ tacija u pravcu doslednog razvijanja socijalističkih društvenih odnosa i oslobođenja čoveka. Iz toga proizlaze razna nerazumevanja, kolebanja i odlaganja da se reše čak i oni problemi za čije rešavanje su postojale, m akar i oskudne, materijalne mo­ gućnosti. Neravnopravan položaj žene je jedan od vidova neravnopravnosti među ljudima, i istorijski on je nastao na osnovi podele rada i privatnog vlasništva nad sredstvima za proizvodnju. „Socijalističkom revolucijom i razvojem društveno-ekonomskih odnosa na bazi samoupravljanja stvoreni su preduslovi za stvarno i pot­ puno prevazilaženje nejednakosti među ljudima, pa i nejednakosti žena.“ Ustavni princip d aje lični rad jedino merilo materijalnog i društvenog položaja otvara mo­ gućnosti da se žena oslobodi paternalističkog odnosa i da postane subjekt u poro­ dici, na radnom m estu i u društvenoj zajednici. To zavisi od „delovanja i akcije svesnih socijalističkih snaga, i samih žena kao njihovog sastavnog dela“. To je značilo da se u radnim organizacijama mora jačati uloga žena u proizvodnji, da Savez ko­ munista, Socijalistički savez radnog naroda, Savez sindikata i Savez omladine mo­ raju radu sa ženama pokloniti veću pažnju, te nastojati da se u opštinskim skupšti­ nama i njihovim organima, kao i u brojnim organima društvenog samoupravljanja, žene više aflrmišu. Isto tako, nužno je da te organizacije kod samih žena razvojni1 1 aktivan odnos i shvatanje da ,,u borbi za svoj bolji položaj - žena mora i sama biti aktivna, da ona nije objekt koji treba osloboditi, već daje subjekt svog oslobođenja**.2 Radi usklađivanja sa promenama koje su nastale u društveno-ekonomskom razvoju zemlje, posle donošenja novog ustava, 1963. godine Konferencija je usvo­ jila nova, modifikovana Pravila. Kao okvir svog delovanja istakla je ustavne prin­ cipe da je jedino rad osnova materijalnog i društvenog položaja čoveka i da su svi građani jednaki u pravima i dužnostima, bez obzira na razlike u nacionalnosti, rasi, veroispovesti, jeziku i polu. U tom okviru, kao specijalizovana društvena tribina Socijalističkog saveza radnog naroda u komuni, pokrggini, republici i federaciji, Konferencija ima specifične zadatake u vezi sa otklanjanjem svih prepreka objek­ tivnog i subjektivnog značaja, koje sputavaju žene u društvenom radu i samoupra­ vljanju i u oslobađanju njihovih potencijalnih stvaralačkih snaga.3 Osim načela da konferencije postoje u svim društveno-političkim zajedni­ cama, ovim Pravilima regulisan je samo rad Savezne konferencije. Po njima, Skup­ 1 Isto, str. 21-25. z Isto, str. 25-28. a AJ, 142-586, prva skupština Konferencije za društvenu aktivnost žena Jugoslavije, Pravila Konfe­ rencije. �191 štinu ove Konferencije čine predstavnice i predstavnici radnih organizacija i društveno-političkih zajednica, društvenih, stručnih i drugih organizacija, kao i pojedinke i pojedinci čiji je rad od značaja za društvenu aktivnost žena. Koga će pozvati na skupštinu odlučuje Predsedništvo Konferencije, zavisno od tema koje će ona raz­ matrati. Predsedništvo i Sekretarijat Konferencije su organi Skupštine. Oni su sa­ mostalni u radu i u odlučivanju u okviru smernica i zadataka koje je Skupština po­ stavila. Konferencija se finansira kao i druge društvene organizacije i ima svoj finansijski plan i pečat. Konferencija za društvenu aktivnost žena Srbije nije donela svoja pravila, ali je delovala na isti način kao Savezna konferencija. Na poslednjem, Šestom kongresu SSRNJ (1966) izrečena je ocena o Konfe­ renciji za društvenu aktivnost žena. Ona se „pokazala kao jedan od adekvatnih i originalnih vidova angažovanja SSRN na pokretanju i drugih društvenih snaga koje treba da se bave rešavanjem problema društveno-pohtičkog položaja žena“.‘ Posle tog kongresa SSRN menja svoj način organizovanja i metode rada. Nggviši organ SSRN i njegov najvažniji „oblik delovanja“ jeste Konferencija. Ona se, od opštine do federacije, konstituiše po delegatskom principu: delegate biraju članovi SSRN, sve društveno-političke i druge organizacije. Za praćenje situacije u pojedinim društvenim oblastima, za pripremu sednica Konferencije i donošenje sta­ vova Konferencija formira sekcije i komisije. Na taj način SSRN ujedinjuje i koor­ dinira rad svojih foruma, foruma SKJ i svih drugih društvenih organa. Konferencija za društvenu aktivnost žena u sastavu SSRNJ po svojoj funk­ ciji ima status sekcije SSRN, ali u formalnom pogledu se od sekcije razlikuje po to­ me što ima Predsedništvo, birano takođe po delegatskom principu, kao i pravo da njena predstavnica prisustvuje sednicama Predsedništva SSRN.2 Početak šezdesetih godina karakteriše rast etatističkih tendencija u ekono­ miji i u drugim društvenim delatnostima, kao i pokušaj da se donošenjem novog ustava (1963) reformiše ekonomski i politički sistem u pravcu uvođenja tržišne pri­ vrede, veće uloge privrednih organizacija u društvenoj reprodukciji i proširenja sa­ moupravljanja. Privredna reforma 1964/65. naišla je na razne otpore i konačno se, pod pritiskom birokratskih snaga, od nje odustalo. Uskoro je postavljeno i nacional­ no pitanje, kao i pitanje samostalnosti republika, što se odrazilo na reformi fede­ racije i dovelo do decentralizacije u upravljanju privredom, kao i organizovanju SKJ po novom statutu (Deveti kongres 1969), i konačno u Ustavnim amandmani­ ma 1971. godine. Po Statutu SKJ, republički savezi komunista su samostalni u ok­ viru dogovorene politike, a na osnovu ustavnih amandmana republike su proglasi­ le svoju suverenost. Paralelno sa tim procesima, najstarija generacija revoluciona­ ra i učesnika NOB koja je bila na rukovodećim funkcijama, od 1963. godine poste­ peno je zamenjivana politički manje afirmisanim i mlađim kadrovima. Pri tome se nastojala održati idejno-politička uloga i jedinstvo SKJ, pa se naglašavala njegova odgovornost za razvoj društva. Za društveno-političke organizacije to je i formal­ no značilo vraćanje na status transmisija SKJ, što se ostvaruje posredstvom SSRN. Konferencija za društvenu aktivnost žena prva je izgubila i poslednje tragove sa­ mostalnosti, i formalno i stvarno je postala deo SSRN. LŠesti kongres SSRNJ, Izveštaj o radu između Petog i Šestog kongresa, Beograd 1966. 1 Statut SSRNJ. �192 5. Konferencija za društvenu aktivnost žena kao pomoćno telo Socijali­ stičkog saveza Pravila Konferencije menjana su već na sledećoj, Drugoj skupštini, 1969. godine. Tim pravilima su ukinuti poslednji ostaci samostalnosti u radu žena. Kon­ ferencija je i dalje ostala specifična društvena tribina, ali sada isključivo kao oblik rada Socijalističkog saveza radnog naroda za praćenje, proučavanje i pokretanje problema povezanih sa društvenim i ekonomskim položajem žene. Konferenciju čine predstavnice opštinskih, gradskih, pokrajinskih i republičkih konferencija za društvenu aktivnost žena, kao i delegatkinje i delegati raznih institucija, radnih i društveno-političkih organizacija. Predsedništvo je stalni deo Konferencije, i u njemu su po pet predstavnica iz republika i po dve iz pokrajina, koje delegiraju republičke, odnosno pokrajinske konferencije, a predsednice ovih konferencija su po svom polo­ žaju članice Predsedništva. Na osnovu predloga iz republika i pokrajina, svake čet­ vrte godine, na sednici Savezne konferencije Predsedništvo se verificira. Ono iz svog sastava bira predsednicu, potpredsednice i sekretarku. Sekretarke republičkih i po­ krajinskih konferencija su po svom položaju članice sekretarijata Savezne konferen­ cije. Konferencija se fmansira iz sredstava Savezne konferencije Socijalističkog save­ za radnog naroda Jugoslavije.1Ova Pravila su menjana i 1971. godine, radi usaglašavanja sa statutarnim principima SSRNJ usvojenim na njegovom Šestom kongre­ su (1966). Konferenciju za društvenu aktivnost žena sada čine predstavnice i pred­ stavnici republičkih i pokrajinskih organizacija SSRN, po principu pariteta, čiji broj utvrđuje Predsedništvo Konferencije za društvenu aktivnost žena Jugoslavije.2 Konferencije za društvenu aktivnost žena učestvovale su u javnim diskusi­ jama o predlogu novog ustava (donetog 1974), a konferencije u pojedinim republi­ kama i o republičkim ustavim a i zakonima koje su republike novim ustavnim ure­ đenjem bile ovlaštene da donose. Od ovih zakona za žene su bih najvažniji zakoni iz porodičnog prava, kao i propisi o porodiljskom odsustvu, o zaštiti dece i dečjem dodatku. U republikama i pokrajinama je ova materija regulisana dosta različito, ah u svima savremenije i sa gledišta žene povoljnije nego u ranijim zakonima. Posle 1969. godine Konferencija je nastavila da deluje kao tribina Socijali­ stičkog saveza, a svoja savetovanja i skupove organizovala je zajedno sa drugim sa­ veznim državnim organima, Savezom sindikata i Savezom omladine. Važniji proble­ mi o kojima se raspravljalo na ovim tribinam a bih su: školovanje i stručno obra­ zovanje žena; školovanje, zapošljavanje i društvena aktivnost ženske omladine; položaj žene na selu; porodiljsko odsustvo; neki problemi žena u penzijskom siste­ mu; porodica u procesu konstituisanja samoupravnog društva; problemi žena za­ 1 AJ, 142-587-1969, Pravila Konferencije za društvenu aktivnost žena Jugoslavije. z Prema Statutu SSRNJ usvojenom na Šestom kongresu 1966. godine, najviši organ SSRN je Konfe­ rencija, koju čine delegati SSRN iz republika i pokrajina i federalnih organa društveno-političkih or­ ganizacija. Organi Konferencije su Predsedništvo i Izvršni odbor. Sednicama Predsedništva mogu prisustvovati delegati SKJ, Saveza sindikata, Saveza boraca, Saveza omladine i Konferencije za dru­ štvenu aktivnost žena, a njena predstavnica je i u Izvršnom odboru SSRNJ. Statut je i kasnije menjan, da bi preko brojnih sekcija za pojedine oblasti društvenog života bio obuhvaćen širi broj građana. Prin­ cipi organizovanja su ostali isti: konstituisanje Konferencije na delegatskoj osnovi i složena organizaci­ ona struktura rukovodstava i njihovih tela. �193 poslenik u privredi; Socijalistički savez i rad na unapređenju položaja žene; žena u sistemu narodne odbrane. Konačno, po donošenju Ustava iz 1974. - po kojem je Savez komunista Ju ­ goslavije vodeća idejna i politička snaga a SSRN najšira osnova društveno-političke aktivnosti u socijalističkom samoupravnom sistemu, i u kojem se ostvaruje poli­ tičko i akciono jedinstvo socijalističkih snaga i usmerava društveni razvoj na osno­ vama vlasti i samouopravljanja radničke klase i svih radnih ljudi - Konferencija je promenila i status i ime. Od 1975. godine ona se zove Konferencija za pitanja dru­ štvenog položaja žena u Konferenciji SSRNJ, odnosno u republičkim i pokrajin­ skim konferencijama, odnosno u savetima u ostalim organizacijama SSRN. Konfe­ rencija je pomoćno telo SSRN koje prati stanje u vezi sa društvenim položajem že­ na i predlaže mu mere koje on preduzima za poboljšanje tog položaja, a SKJ i SSRN su odgovorni za društvenu situaciju žene. Aktivnosti u vezi sa problemima žena u potpunosti preuzmaju SKJ, SSRN i državni organi.1 Svi kongresi SKJ bavili su se pitanjima položaja žene u društvu, kao i dru­ gim problemima žena. Karakteristično je pritom da se na kongresima o tome govo­ ri samo u Titovim referatima, da se u brojnim diskusijama na ta pitanja nije osvr­ tao nijedan muškarac, a vrlo izuzetno to je učinila poneka žena, ali uglavnom u sklo­ pu nekog drugog problema. U sastavljanju kongresnih rezolucija, unapred pripre­ mljenih, učestvovao je i SSRN i njegova Konferencija za društvenu aktivnost žena, odnosno Konferencija za pitanja društvenog položaja žena. U rezolucijama se svi za­ daci u pogledu promena društvene situacije žena ne postavljaju ženama, već Sa­ vezu komunista. Ti zadaci uglavnom su poznati i stereotipni: zapošljavanje i stručno obrazovanje žena, njihov izbor na rukovodeće funkcije, razvoj dečjih ustanova, škola i društvenih službi za pomoć porodici i domaćinstvu na principima solidarnosti.2 Krajem šezdesetih i početkom sedamdesetih godina jugoslovensko društvo obeležava i niz sukoba u teoriji i u praksi, kao što su: etatizam - tehnokratizam samoupravljanje, sukobi po nacionalnom pitanju, odnosi republika i federacije, fe­ deralizam - unitarizam, jedinstvo - partikularizam, dogmatizam - demokratija, i drugi. Oni su dovodili do političkih kriza i oslabili ulogu SKJ i radničke klase, koja je faktički, kao i žene, gotovo nestala iz političkih struktura. Sukobi su završeni bolje reći odloženi ih prigušeni - donošenjem novog ustava, 1974. godine. Principi koji su normirani u tom ustavu, republičkim ustavima i kasnije u Zakonu o udru­ ženom radu (ZUR), sadržani su u Platformi za pripremu stavova i odluka Desetog kongresa.3 U Platformi se težilo da se formira takav sistem društvenih odnosa u kojem će se obezbediti rukovodeća uloga SKJ i odlučujuća uloga radničke klase, LVida Tornšič, Žena u razvoju socijalističke samoupravne Jugoslavije, Beograd 1981, str. 153-157. Ujedinjene nacije su 1975. godinu proglasile Međunarodnom godinom žena (MGŽ), a kasnije su pro­ glasile i dekadu žena. Tim povodom, Savezno izvršno veće, na predlog Savezne konferencije SSRN, imenovalo je poseban Jugoslovenski odbor za međunarodnu godinu žena, a slični odbori osnovani su u republikama, pokrajinama i u većini opština. Na kri^u MGŽ izrađen je Predlog mera za unapređenje društvenog položaja žena u Jugoslaviji koje je usvojila Skupština SFRJ, i 1978. godine donela Rezolu­ ciju o pravcima društvenog delovanja. na unapređivanju društveno-ekonomskogpoložaja i uloge žena u socijalističkom samoupravnom društvu. LVideti Rezolucije Devetog kongresa do, zaključno, Trinaestog kongresa Saveza komunista Jugosla­ vije. - Socijalistički razvoj u Jugoslaviji na osnovama samoupravljanja i zadaci Saveza kom unista, Deveti kongres SKJ, K om unist, 1969, str. 164 i 166. * Platform a, K om unist, Beograd 1973. �194 posredstvom SSRNJ, sindikata, radničkog i društvenog samoupravljanja. Nagla­ šen je klasni karakter samoupravljanja, ekonomske i političke vlasti i potencirana je uloga Saveza komunista u njenom oblikovanju. Deseti kongres SKJ (maj 1974) potvrdio je ustavne promene, principe de­ mokratskog centralizma i jedinstva SKJ. Što se tiče žena, Tito je, saglasno opšteprihvaćenoj orijentaciji, u svom referatu, ovog puta nekritički, naglasio da su nastale duboke promene u položaju žene u skladu sa promenama u položaju radničke kla­ se i da žena sve više postaje činilac u odlučivanju i u upravljanju. „Sve je to dio du­ bokih društvenih preobražaja u kojima se prevazilazi stara podjela rada, a time i diskriminacija žena. Za SKJ važan je klasni pristup i još veće idejno i političko angažovanje da se njegovi stavovi o ulozi žene u društvu ostvare.“ Kongres je doneo osam­ naest rezolucija. Sedam rezolucija dotiču se žena, i njima se uglavnom ponavljaju poznati stavovi o ženama, formalno prilagođeni novoj fazi samoupravljanja, i određu­ ju zadaci komunista. Novo je to što je Kongres apostrofirao potrebu boljeg rešavanja materijalnih i drugih pitanja žena učesnica NOB i porodica palih boraca (uglavnom supruge ili majke). Ukazao je na potrebu većeg angažovanja, između ostalih orga­ nizacija, i Konferencije za društvenu aktivnost žena u ostvarivanju zadataka opštenarodne odbrane, bezbednosti i društvene samozaštite, i stavio u zadatak Savezu ko­ munista da se energično založi za što veće angažovanje žena u opštenarodnoj odbrani i „za njihovo osposobljavanje za sve oblike otpora agresiji uključujući i oružanu borbu4.1 4 Ustav, kao i Zakon o udruženom radu i društveno-političke zajednice svojim zakonima i propisima, razrađivali su i do detalja regulisali sistem i funkcionisanje samoupravljanja u privrednim organizacijama i u svim drugim institucijama, i isto­ vremeno obavezivali radne i samoupravne organizacije da i one izmene i donesu svoje odluke o funkcionisanju i organizaciji svojih radnih organizacija, naravno u skladu sa Saveznim ustavom, ustavim a republika i pokrajina i odlukama opština Brojnost odluka koje su morale da donesu radne organizacije, komplikovan način njihovog donošenja, usvajanja ili promena, njihova nerazumljivost većini članova i članica kolektiva, opterećenost radničkih saveta odlučivanjem o često bagatelnim stvarima, koje po zakonu nisu mogli preneti na neke svoje pomoćne organe - zaba­ vila je radne ljude tako da su manje pažnje mogle posvetiti poslovanju preduzeća i upravljanju stvarima. Raspodela dohotka svodila se na odlučivanje o konkretnim ličnim dohocima, o manjem delu akumulacije i delimično o fondu zajedničke potro­ šnje, jer su raznim instrum entim a sve osnovne proporcije raspodele dohotka odre­ đivale društveno-političke zgjednice. Tako zamišljen samoupravni sistem, preorganizovan i prenormiran, u suštini je bio necelishodan i neefikasan, bremenit raz­ nim devijacijama i anomalijama koje su ga - negirale. Poslovodnim i birokratizovanim upravljačkim strukturam a u preduzeću, u sprezi sa birokratijom društvenopolitičkih zajednica i društvenih organizacija, ukijuČujući i SKJ, dao je idealnu mo­ gućnost za manipulisanje i radnicima i radnicama i svim drugim građankama i gra­ đanima. U samoupravnim organima, skupštinama i društvenim organizacijama, inače, odlučujući uticaj imala su rukovodstva SKJ i njihovi aparati. LDeseti kongres SKJ, Josip Broz Tito, Borba za dalji razvoj socijalističkog sam oupravljanja u našoj zem lji i uloga Saveza komunista Jugoslavije, Komunist, 1974, str. 52. �195 U takvom samoupravljanju, u kojem se izgubila i radnička klasa, žene kao pojedinke bez svoje vlastite organizacije nisu mogle ni sanjati o nekom svom indi­ vidualnom nastupu i uticaju na rešavanje problema od kojih zavisi njihov lični i dru­ štveni položaj u radnoj organizaciji, komuni i širim društveno-političkim struktu­ rama ili strukturam a vlasti. Od kasnijih dokumenata SKJ koji se odnose na žene zanimljiv je Titov stav iznet na Jedanaestom kongresu, 1978. godine. On je upozorio na nejednakosti unu­ tar radničke klase, i u tom kontekstu o oslobođenju žene u osnovi je ponovio misao koju je izrekao 1940. na Petoj zemaljskoj konferenciji KPJ: „Oslobođenje rada, rad­ ničke klase i čovjeka podrazumijeva i borbu za oslobođenje žene. To je za nas uvijek bilo klasno pitanje od strateškog značaja. Bez stvarnog učešća žena u društvenom i političkom životu nema pune demokratije i razvoja samoupravljanja. Zato se cije­ lo naše društvo mora znatno više angažovati na bržem i efikasnijem rješavanju pro­ blema koji proističu između uloge žene u udruženom radu i društvu uopće i njenih još uvijek velikih obaveza u porodici. Angažovanje oko dva miliona žena u udruže­ nom radu zahtjeva da se odlučnije i organizovanije stvaraju takvi životni i radni uslovi koji će ženi omogućiti puno učešće u društvenom životu". Ali to nije uticalo na promene stavova u pogledu rada SKJ i SSRNJ. Podstaklo je tu i tamo žene da samoinicijativno formiraju aktive žena u preduzećima radi poboljšanja njihovog položaja u radu. 6. Pokušaji posebnog organizovanja žena Da bi žene organizovano mogle postavljati svoje zahteve onima koji imaju moć odlučivanja, ih same rešavati pojedine probleme koji su ih tištali, uporedo sa procesom ukidanja najpre posebnih organizacija žena, a zatim i postepenog ukida­ nja svake samostalnije delatnosti žena, u bazi se samoinicijativno organizuju razne aktivističke grupe žena (aktivi, komisije i si), najpre u mesnim zajednicama i u rad­ nim organizacijama. Ove grupe nicale su tamo gde ni sindikat, ni radne organiza­ cije, ni Konferencija žena, ni organi komune nisu preduzimali nikakve akcije da bi rešili probleme žena koji su postojali u njihovoj sredini. Konferencije za društvenu aktivnost žena jedno vreme podržavale su ove aktive i pomagale im u radu, i oni su dah određene rezultate. Ah kasnije ta podrška je izostala jer se smatralo da to baš i nije put za ostvarivanje zaliteva žena. Primer rada ženskog aktiva u Industriji poljoprivrednih mašina Zmaj po­ kazuje kohko je malo bilo koristi od opštih apela da žene u organima samoupravlja­ nja traže rešenja svojih problema, same ih posredstvom sindikalne organizacije (ni­ kako organizovanjem žena). Aktiv žena u Zmaju osnovan je 1977. godine, zbog to­ ga što je većina žena ocenila da se jedino tako mogu izboriti za bolji status i bolje uslove rada u preduzeću. Smatrale su da im je „neophodna organizacija koju neće moći zaobići ni drugovi, a ni drugarice". Zanimljivo je da u svom radu aktiv nije računao na žene koje su u radničke savete birane da bi se zadovoljila forma, na „dru­ garice od zakletve", kako su nazvane. U preduzeću je tada bilo zaposleno 545 žena, od ukupno 3.800 zaposlenih. Žene u proizvodnji uglavnom su bile nekvahfikovane ili polukvalifikovane radnice. U preduzeću je za radnike bilo organizovano sticanje kvalifikacija u odgovarajućoj škoh, ah se ni sindikat ni radnički savet nije setio da �196 se i žene na taj način mogu okvalifikovati. Aktiv je to pokrenuo i izdejstvovao da se one uključe u taj način školovanja. Zalaganjem aktiva organizovani su i stručni seminari za žene zaposlene u kuhinji ili na čišćenju. U postojećoj zdravstvenoj am­ bulanti zaposlenje i ginekolog; na težim i za zdravlje štetnim poslovima poboljšana je higijensko-tehnička zaštita; u organe samoupravljanja i u rukovodstva sindikalne i omladinske organizacije počele su se uključivati i žene. Postiglo se i to da 1978. go­ dine u Radnički savet bude izabrano petnaest žena, a da u savetima radnih zajed­ nica brojčani odnos muškaraca i žena odgovara strukturi zaposlenih po polu.1Bilo je, međutim, i takvih aktiva u pojedinim mestima koji su se bavili izradom ručnih ra­ dova, što je takođe svedočilo o potrebi žena za druženjem i za vlastitom organizacijom. 7. „Žena danas " Konferencija za društvenu aktivnost žena Jugoslavije nastavila je da izdaje mesečnik Žena danas. Sa Ženom danas svojevremeno se spojila Zora, koja je izlazi­ la u Srbiji. U Hrvatskoj je izlazio časopis Žena, u Sloveniji Naša žena, u Makedoniji Prosvetena žena. Ocenjujući da Žena danas ima isti s a d rž i koji imaju i časopisi republičkih konferencija, a da nedostaje studioznija obrada pojedinih problema, Savezna kon­ ferencija je, 1965. godine na godišnjoj skupštini, odlučila da Žena danas postane izdanje monografskog karaktera, koje bi izlazilo povremeno i obrađivalo savremene probleme društvenog položaja žena. Ova odluka je realizovana 1966. godine, i od broja 260 izlazila je kao časopis namenjen aktivistkinjama i aktivistima društveno-političkih organizacija. Izlazila je povremeno do 1977. godine, do broja 276 sve dok predsedništvo Savezne konferencije SSRN nije odlučilo da Žena danas po­ čne da izlazi dva puta mesečno, kao političko-informativno glasilo saveznog znača­ ja, i kao poseban dodatak dnevnom listu Borba, glasilu Socijalističkog saveza radnog naroda. Prvi broj novog izdanja izašao je 4. maja 1977. godine. Od 1983. godine izla­ zila je povremeno, takođe u sastavu Borbe. 8. M eđunarodne veze Savezna konferencija za društvenu aktivnost žena, a kasnije i Konferencija za pitanja društvenog položaja žena nastavile su da održavaju i razvijaju bilateralne međunarodne veze, naročito sa organizacijama nesvrstanih zemalja i ženskim orga­ nizacijama narodnooslobodilačkih pokreta i da sarađuju sa međunarodnim ženskim organizacijama, organizacijama za brigu o deci, za planiranje porodice, kao i sa ne­ kim ženskim mirovnim pokretima. Od 1961. do 1977. godine organizovale su deset međunarodnih seminara sa različitim temama, na kojima su razmenjena iskustva u radu na poboljšanju društvenog položaja žene. Od 1965. godine na francuskom jeziku izlazio je časopis Činjenice i tendencije namenjen inostranstvu.2 1 Zašto su žene u „Zm ajuuosnovale svoj aktiv, Žena danas, 1978, 4. januar, novo izdanje br. 1. 1 Vida Tomšič, n. d, str. 149-152. �197 1. - Strana 2 i 3 prvog ženskog časopisa u Srbiji 2. 3. - Katarina Đordević Milo vuk (Novi Sad 1844. - Beograd 1913.) 5. 4. - Milica Stojadinović Srbkinja (Bukovac 1830. - Beograd 1878) - Zgrada Više ženske škole -Prva uprava Ženskog društva (1875/1876) sleva nadesno, odozdo, prvi red: Sara Karamarković, Anka Nedić, Anka Srećković, Lujza Ratković; drugi red: Micika Dinulović, Ljubica Terzi-Bašić, potpredsednica Jelena Grujić, predsednica Katarina Milovuk, Milka Milovanović, Milica Vujović, Jelena Čolak-Antić; Treći red: Milica Protić, Kaja Jovanović, Lena Roš, Jelisaveta Jeftić, Sofija Jovanović i Kristina Jovanović �198 6. - O soblje pom oćne bolnice Ž enskog društva u Beogradu 1877. za vreme srpsko-turskog rata. O dozdo, prvi red sedi učenica Više ženske škole Darinka Vujić; drugi red, sleva nadesno: dr Marija F. Sibold - upraviteljica bolnice, Milka K oturović-V ulović, Božana Snećevina. Stoje dr Fedjuhin i dr Svjatlovska 7. - U čen ice Radeničke škole Ženskog društva u Beogradu, 1911. god. opw MEHCKOr flPyillTBA 8. - Pazar ženskog društva - Knez M ihailova 19 A 9. -M ilic a N inković (N ovi Sad 1854. - Kragujcvac 1881) i Anka N inković (N ovi Sad 1855. Beograd 1923). 10 , Oafop N aslovna strana Časopisa �199 11. - Katarina Ivanović (Stolni Beograd 1817. - 1882) autoportret 15. - Leposava Bošković. prva redovna studentkinja na Velikoj školi 12. - Jelisaveta Načić (Beograd 1878. Dubrovnik 1955), prva arhitektkinja u Srbiji 1 3 . - Draga Ljočić (Šabac 1834. Beograd 1926) prva lekarka u Srbiji 14. - Savka (N ovi Sad 1834. - 1918) Prva predsednica Srpskog narodnog ženskog saveza i prva predsednica Kola srpskih sestara 16. - Lekari, bolničko osoblje i dobrovoljne bolničarke u rezervnoj bolnici Ženskog društva u Beogradu 1912.-1913. 18. - Poćorekova instrukcija 1915: Ne štedeti ni žene ni decu, smatrati ih i ubijati kao opasne članove razbojničke bande - medu obešenima su i žene �200 19. - Draga Stefanović (Beograd 1890. - 1967). grafička radnica, rukovodila ženskim radničkim pokretom od 1910. godine. Povremeno je članica uprava u NŽS SHS i u Ženskom pokretu 20. - Je d n a ko st list žena socijaldemokrata (19 i 1.-1914) - Je d n a ko st list žena socijaldemokrata (kom unista) (1 9 20.-1921) , JEAHAKOGTf ■ - O G leicbbeit i|> l»‘ Egaiite C* »^ - ---------- O P I ' A H >KE HA C O t l H J A / l / l E M O K P A T A Spol 1 * Baorpaa. II. «opuj* .— _■----- 11 01 Ha H pbm M a ji JE £H A K O C T Die Gleichheit - L’Egalitć _0PrAH JKEHA COUHJA/lilCTA (KOMyilUCTA) jyrOC.IABHJE 2 1 . - Grupa radnica aktivistkinja oko 1920. godine 22. - Ksenija Atanasijcvić (Beograd, 1894. - 1981) Prva doccntkinja postala 1924. godine na Beogradskom univerzitetu, na katedri filozofije. 23. - Skupština Alijanse ženskih pokreta 1931. godine �201 24. - Predsedništvo skupštine Lige žena za mir i slobodu; na slici sleva nadesno: neidentifikovana, Milica Topalović, Ksenija Atanasijević i predsednica Danica Zečević 25. - Dr Klara First, aktivistkinja, hapšena 1934. godine - policijski snimak. Uhapšena je i po okupaciji 1941, streljana 1942. godine 26. - Kongres Međunarodnog ženskog saveza u Dubrovniku 13. oktobra 1936. godine. Učesnice očekuju da budu primljene u audijenciju kod kneginje Olge 27. - Prve stanarke novog Doma studentkinja 1936. godine: prvi red Dragica Petrov, Neda Božinović, Dragica Stanisavljević, Larisa Sinjkovska; drugi red: Mira Subotin, Katarkarević-Katarka; treći red: Božana Milekić , Olga Nakić, Zdenka Šegvić, Vidosava Jauković, Živka Miletić, Radmila Šubakić, Irina Kopčanski, Vojka Poklepović, Mira Štok, neidentifikovana, Caca Todorović; četvrti red: Vasilija Kostić, Mileva Kastratović, Mila Dimić, Leposava Mihailović, Radmila Milosavljević, Angelina * i Olga Majstorović �202 - Grupa om ladinki decembra 1937. na dočeku Ivona Delbosa, francuskog ministra inostranih p oslova u vladi Narodnog fronta. Vlasti su nastojale da umanje značaj poscte, pa je policija brutalno rasterivala manifestante. Ipak, na d o ček u je bilo oko 30 000 građana i građanki 30. - Mila Dim ić. glum ica i književnica, upraviteljica Doma studentkinja 29. - Mitra Mitrović, prva prcdsednica Omladinske sekcije Ženskog pokreta. Članica PK KPJ za Srbiju, članica Glavnog narodnooslobodilačkog odbora Srbije i članica Centralnog odbora AFŽ- a. Posle rata ministarka u vladi Srbije 31 . - Bosa M ilićević (Žcdnik 1917. - Beograd 1940). studentkinja EKVŠ, učesnica u omladinskom i ženskom pokretu. Teško je ranjena na demonstracijama za lilcb, mir i slobodu, 14. decembra 1939. Umrla je 2 1. februara 1940. od posledica ranjavanja �203 32. - Grupa članica i članova antirežimskog Udruženja službenika pošta, telegrafa i telefona na izletu koji je organizovala beogradska radnička, studentska i đačka omladina u Košutnjaku 8. septembra 1940. Policija i žandarmerija pucala je na iznenađene izletnike, pa je bilo više poginulih i oko 50 ranjenih 33. - Učenice učiteljske škole u Kragujevcu na manifestacijama 27. marta 1941. godine 34. - Posle bombardovanja Beograda 1941. godine �204 35. - Ljubica M ilovanović i Nada Stojanović iz Šutaca - partizanke Valjevskog odreda na maršu januara 1942. 36. - Kristina Kovačević( 1893. - 1943), herihterka, jedna od najaktivnijih žena u sindikalnom i ženskom pokretu 1919.-1941. često je hapšena. Po okupaciji joj je poveren rad u tehnici. Uhapšena je i streljana 14. maja 1943. godine 37. - Žene u Čačku 1941. god in e zahtevaju obustavljanje bratoubilačke borbe 38. - Ljubinka M ilosavljević (1917 - 1994), studentkinja agronomije, sekretarka Pokrajinskog komiteta SKOJ-a ža Srbiju 1941-1945. godine. Posle rata sekretarka OK KPJ. 39. - Veru Blagojević (Beograd 1920. - Šabac 1942), studentkinju m edicine, izvode na streljanje. Bila je sekretarka Okružnog komiteta SKOJ-a za Šabac i članica rukovodstva odreda. Zarobljena je i u zatvoru joj je u mučenju polom ljena ruka. Narodni heroj �205 40. - Dr Julka Mešterović (Srpski Itebej 1906. - Beograd 1984), predratna aktivistkinja, od prvog dana u NOB, referentkinja saniteta u posavskom odredu. Kasnije upravnica bolnice pa referentkinja saniteta Prve proleterske divizije. Rezervni pukovnik, ima “Spomenicu 1941” i više ratnih odlikovanja. - Dr Zora Ilić Obradović (SAD 1911. - Beograd 1944) pravnica, upućena je na rad u Kraljevo. Sa studentkinjom Olgom Milutinović (Gledić 1920. Beograd 1944), sekretarkom poverenstva KPJ za Kraljevo radi na obnavljanju partijske organizacije. Obe su uhapšene u raciji i odvedene u logor na Banjici. Olga je streljana u pretposlednjoj grupi banjičkih zatočenica 7. septembra 1944. godine. Četiri dana kasnije Zora je, iako od dobijenih batina nepokretna, učestvovala u pobuni žena. Na nosilima je odneta na streljanje u poslednjoj grupi streljanih 11. septembra 1944. AHTH+AWHCT! ■god. bile na Metinom brdu u Kragujevcu; odozdo nagore: Živka Žiropada (nestala u Aušvicu), Milica Žižović (streljana), Obremja BeCanović, Zorka Radulović (streljana), Persa Blagojević i Milica Janković 43. - Sala u kojoj je održana Prva konferencija Antifašističkog fronta žena, Bosanski Petrovac od 6. do 8. decembra 1942. godine �206 44. - Ismet Mujezinović: Likovi žena na prvoj konferenciji AFŽ-a. Linorez. Objavljeno u Ž eni D anas januara 1943. 45. - Većnice na Drugom zasedanju AVNOJ-a 29. XI 1943. godine, slcva nadesno: Kata Pejnović, predsednica. Maca G ržetić, sekretarka i Mitra M itrović, članica G lavnog odbora AFŽ Jugoslavije 46. - Sednica ilegalnog m esnog narodnooslobodilačkog odbora u Ugrinovcim a, Srcm 1943. godine 47. - Persa Petrović iz Raice (Kruševac). Njena k u ćajc sve vreme rata bila sigurno partizansko sklonište �207 48. - Persa Lazarević iz Ćukove: (Pusta Reka) i njena dcca. Od početka ustanka organizujc žene. a kada je potrebno učestvuje i u borbama. Deca su joj pomagala u radu domaćice, bilo je sedište ilegalnog Štaba Prvog Sumadijskog odreda i prihvatni centar za kurire i ranjenike. Održavala je vezu između odreda i OK KPJ za Ćačak. UhapSena. mučena i poSto niSta nije odala, naočigled svoje dece zaklana 18. marta 1944. godine. Narodni heroj 49. - Ljubinka Slojanović, Nasta Jovanović i Katarina Jokanović. borile su se u sastavu Boljevačkog partizanskog odreda 51. - Milica Pavlović Dara, profesorka. Od 1942. godine bila je sekretarka OK KPJ Valjevo i obnovila je partisku organizaciju i u gradu i na terenu, čime su stvoreni uslovi za formiranje novog partizanskog odreda. Čelnici su je uhvatili u JoSavi i posle besprimernog mučenja je zaklali. Narodni heroj �208 - Članice m esnog odbora AFŽ u selu Pasjača sa grupom boraca iz bataljona “ Ratko Pavlović“, Toplica 1944. godine 53. -Ž ene u Radetoviću biraju opStinski odbor AFŽ - 22. avgusta 1943. godine 54. - Grupa političkih aktivistkinja i aktivista okruga Leskovac 1944. godine 55. - SaSa Javorina, aktivna u om ladin­ skom i ženskom pokretu, borkinja Rasinskog partizanskog odreda, članica OK KPJ za K osovo, pa politički komesar brigade. Narodni heroj �209 57. - U Centralnom komitetu SKOJ-a članice su sleva nadesno: Brana Perović, studentkinja tehnike, Grozdana Zina studentkinja EKVŠ, Neda Marović 58. - Partizanka 1944. 59. - Grupa devojaka iz Vranja, Leskovca i Pirota na radio telegrafskom kursu pri artiljerijskoj školi u Nišu, novembra 1944. godine. �210 60. - Delegatkinje i delegati iz okruga topličkog - učesnici i učesnice na prvom zasedanju Velike antifašističkle skupštine narodnog oslobođenja Srbije 6. novembra 1944. 61. - Žene donose posteljinu za opremu bolnice 62. - Sa ponudama u posetu ranjenicima 63. - Prvi m iting žena Srbije 17. januara 1945. godine. Ž ene predaju poklone Titu - Gradovima preti glad kukuruz je 1944. ostao neobran, pa je u prolećc 1945. organizovana akcija branja �211 66. - Prvi kongres AFZ Jugoslavije 17-19. maja 1945. Predsedništvo 67. - Spasenija Cana Babović (Lazarevac 1907-Beograd 1977) na Kongresu je izabrana za predsednicu AFŽ-a 68. - U akciji raščišćavanja ruševina . - Zene Prijepolja 1946. godine pomažu u vađenju i tovarenju kamenja �212 70. - Na izborima za Ustavotvornu skupštinu. 11. novembra 1945. godine, žene prvi put glasaju u celoj zemlji 7 1 - Zcne sela K osančića (L eskovac) pomažu podizanje nove školske zgrade 72. - Deklaracija o republikanskom uređenju Jugoslavije doneta je 29. novembra 1945. godine na Trećem zaseđanju AVNOJ-a. Milka Minić. većnica iz Srbije, potpisuje Deklaraciju 74. - Žene pirotskog okruga na mitingu protiv nepism enosti u Beloj Palanci 24. aprila 1946. godine 75. - U im provizovanom Domu pionira u Beogradu 1944. godine. �213 76. - Povratak dece koja su bila na oporavku u Bugarskoj - 2S. juna 1945. �214 �215 �216 85. - Vida TomŠič. predsednica AFŽ-a 1948-1953. godine. Bila je na raznim političkim i državnim funkcijama. Intenzivno se bavila problemima žena u zemlji i u svetu. Pisala o pitanjima unutrašnje i spoljne politike, posebno o ženskom i om ladinskom pitanju 86. - D eo igračaka koje su izradile članice AFŽ-a drugog reona u Beogradu 1948. 87. - AFŽ i Crveni krst organizuju lekarske preglede žena i dece na selu 88. - Žene sela u poseti AFŽ-u Beograda �2 17 c s s F 89. - Bosa C’velić ( 1914 1972) prcdsednica S avc/a ženskih društava Jugoslavije 1953-1961. / 90. - Učenice iz Prokuplja na šestom esečnom domaćičkom tečaju 91. - Latinka Perović, predsednica Konferencije za društvenu aktivnost žena 1961-1965. godine 92. - Praznik žena - 8. mart proslavljen je otvaranjem novih ustanova za žene i dccu. i prigodnim izložbama o radu AFŽ-a i Saveza ženskih društava �218 93. Skup D rug/ča žena - žensko p ita n je - n o vi p r is tu p 20. oktobra 1979. godine 94. Međunarodni skup: Žene za mir - mreža ženske solidarnosti protiv rata u N ovom Sadu 3-7. avgusta 1994. �NOVE INICIJATIVE Rezultati koje su žene postigle u pogledu školovanja, zapošljavanja i napre­ dovanja u profesijama, kao i u nekim drugim oblastima značajni su i vidni. Ali, is­ tovremeno, iako nye negiran, potpuno je zanemaren problem odnosa polova u po­ rodici, ekonomski aspekt uloge žene u ljudskoj reprodukciji i društvu iako su posto­ jali povodi da se i o tome započne rasprava.1Izostalo je i planirano podruštvljenje porodičnih funkcija, što je jedno od osnovnih postavki marksisitičke teorije o oslo­ bođenju žene. Velika, ali još uvek nedovoljna ulaganja u društveni standard, nepri­ stupačne cene odgovarajućih usluga, ograničeni prihodi zaposlenih koji su jedva dovoljni za održavanje porodice umnožili su probleme zaposlenih žena, s obzirom na njihovu potčinjenu ulogu u porodici. Raskorak između proklamovanog i ostva­ renog rešavan je na štetu žene, pa se u praksi davala prednost individualnom pred društvenim standardom, što je pogodovalo jednom sloju bolje plaćenih poslenika. Postepeno je rastao potrošački mentalitet, u svemu su se vraćah zastareli običaji i predrasude sa sve naglašenijom tradicionalnom polnom podelom uloga. Kao nuž­ nost nametala se potreba za preispitivanjem jugoslovenske prakse na kojoj se za­ snivala koncepcija oslobođenja žene u jugoslovenskom socijalističkom društvu i sagledavanje bitnih uzroka zaostajanja u ostvarivanju društvene jednakosti muška­ raca i žena. Posleratna praksa samodelatnosti žena na vlastitom oslobođenju da­ vno je bila anatemisana i zaboravljena. Podela rada po osnovu pola i sve posledice koje ona sobom nosi nije se negirala, ah osim deklaracija, ništa temeljitije se nije preduzimalo da se u tom pogledu, odmalena, menja svest i muškaraca i žena. U takvoj situaciji, preko hterature i međunarodnih skupova u Jugoslaviji i Interuniverzitetskog centra u Dubrovniku, krajem sedamdesetih do nas su stigle ideje novog feminističkog pokreta, koji je nastao kr 9jem šezdesetih godina u SAD i Zapadnoj Evropi. Nastao je istovremeno sa studentskim pokretom i buntom mladih, kao pro­ test protiv osveštanih vladajućih društvenih konvencija. Podvrgao je preispitivanju, pre svega, odnose među polovima, odnose dominacije muškaraca i potčinjenosti že­ ne, kao i patrijarhalno društvo koje na takvim odnosima počiva. Reahzovao se kroz različite aktivnosti i uključivanjem u javni i politički život. Posustalim pokretima za oslobođenje žene sugerisao je nove inicijative, starim zahtevima dodao nove, proizašle iz savremene društvene prakse, a sugerisao je i nov način rada - rad koji se sastoji u samoosvešćivanju žena - u cilju postizanju ljudske emancipacije. Dr Has an Hadžiomerović, Ekonomija ženskog rada i položaj žene u društvu, Sarajevo 1959. �220 Pokret nije jedinstven; heterogen je i po principima na kojima je zasnovan, po ciljevima i sadržini delovanja i po metodima koje primenjuje za postizanje svojih ciljeva. Adekvatnije je govoriti o pokretima za oslobođenje žene jer oni nastaju i razvijaju se u različitim političkim i ekonomskim sistemima, kulturnim, socijalnim sredinama, a i pod uticajem su i religijskih shvatanja, tradicija ranijih ženskih po­ kreta i mnogih drugih odnosa u zemlji u kojoj deluju. Zajednički interes im je oslo­ bođenje žene od muške dominacije i u javnom i u privatnom životu i ostvarenje ljud­ ske jednakosti. Uz svu heterogenost moguće je uočiti dve osnovne struje - liberalno-radikalnu i socijalističku. Radikalna feministička struja polazi od toga daje ne­ povoljan društveni položaj žene posledica dominacije muškarca i daje borba protiv muškaraca osnov za promenu tog položaja nezavisno od drugih emancipatorskih pokreta. Socijalističke feminističke struje sm atraju takođe da je osnovno pitanje oslobođenja žene borba za uklanjanje muške dominacije, ali daje ta borba i sasta­ vni deo borbe za promenu društveno-ekonomskih odnosa. Nezavisno od različitih podela, ovi pokreti u svojim delovanjima insistiraju na povezivanju ličnog iskustva i političkog delovanja, privatnog i javnog, a u progra­ mima ističu kao osnovne ciljeve: jednako pravo na zapošljavanje, jednake nagrade za isti rad, pravo na kontracepciju i slobodan abortus, pravo na seksualnost, pravo na raspolaganje svojim telom i pravo na odlučivanje o rađanju, za nove su ravno­ pravne odnose među polovima i protiv su svake diskriminacije po osnovu pola, pro­ tiv seksualnog i svakog drugog nasilja nad ženama, za proglašenje silovanja za teže krivično delo, i si. Uskoro je, na osnovu istraživanja i podsticaja protagonistkinja novog feminističkog pokreta, nastala zapažena i obimna literatura koja sa ženskog aspekta preispituje tradicionalne postulate u raznim granam a društvenih nauka: ekonomiji, sociologiji, istoriji, filozofiji, antropologiji, književnosti, lingvistici, eko­ logiji i drugim. U pogledu organizovanja, feminističke grupe su vrlo raznovrsne, manje, neformalne, nehijerarhijske, deluju na principu samoosvešćivanja kroz vla­ stita iskustva i praksu, sa težnjom da povežu teoriju i praksu i da međusobno sarađuju na pitanjima od zajedničkog interesa. Grupa mladih obrazovanih, profesionalno afirmisanih žena iz Zagreba, Be­ ograda, Sarajeva i Ljubljane, prijemčivih za savremena strujanja, a nezadovoljnih situacijom u kojoj su se našle žene u Jugoslaviji, 1979. godine u Beogradu učestvo­ vala je na međunarodnom skupu Drug/ca žena - žensko pitanje - novi pristup, koji su u Studentskom kulturnom centru inicirale i organizovale Nada Sofronić-Ler, Dunja Blažević i Žarana Papić. Na skupu je predstavljen savremeni feminizam i na njemu je po prvi put javno dat kritički osvrt na postavljanje i rešavanje ženskog pitanja u Jugoslaviji. Skup je vratio u život u jugoslovenskoj praksi proskribovanu temu i pojam - feminizam. Nakon ovog skupa zagrebačke feministkinje osnovale su, u okviru Sociološ­ kog društva Hrvatske, grupu Žena i društvo. One, svaka u svojoj profesiji, podvr­ gavaju kritici postojeću praksu, postavljaju i nastoje da teorijski raščiste deo žen­ skog pitanja iz naučne oblasti kojom se profesionalno bave, organiziiju istraživa­ nja, tribine i diskusije (Blaženka Despot, Lydia Sklevicky, Rada Iveković, Đurđa Kovačević i dr). Nešto kasnije, neformalnu aktivističku grupu pod istim imenom osnovale su i feministkinje u Beogradu, u okviru Studentskog kulturnog centra. Grupa se bavila aktuelnim feminističkim temama, kao što su: patrijarhalne norme ponaša- �221 iga, ženska seksualnost, silovanje, kontracepcija, masovni mediji o ženi, i si. Femi­ nistička grupa Lilit osnovana je u Sloveniji početkom osamdesetih.1 Zvanične strukture oštro su reagovale optužujući feminizam da seje nevericu u sposobnost radničke klase da oslobađajući sebe oslobađa i sve druge, uklju­ čujući i žene, od eksploatacije i potčinjavanja. Tvrdilo se da bi posebno političko (?) organizovanje žena značilo prepuštanje ženskih problema iskJjučivo ženama i od­ ricanje od koncepcije da su svi problemi žena društveni problemi. Od tada sve veći broj žena u Jugoslaviji džge svoj doprinos u rasvetljavanju ženskog pitanja. Na Dvanaestom kongresu SKJ zahtevalo se da se feministička sbvatanja, „koja se uvoze sa područja kapitalističkih zemalja“ i javljaju u pojedinim našim re­ publikama, organizovanom borbom eliminišu. Beogradska feministička grupa Žena i društvo je za 8. mart 1990. godine otvorila SOS telefon za žene i decu žrtve nasilja i time otpočela proces osnivanja novih aktivističkih ženskih grupa u Beogradu i u unutrašnjosti Srbije. Iste godine formirana je grupa za pritisak, Ženski lobi, koja se sa ženskih antimilitarističkih i antiratnih pozicija javno izjašnjava o aktuelnim političkim događajima, raskrin­ kava nosioce diskriminacije nad ženama u političkom, društvenom i kulturnom ži­ votu, denuncira ratne zločine, huškanje na rat i nasilje. Lobije, u leto 1990. godine, formulisao Minimalni ženski program i pozvao žene da se u svojim strankama i pokretima bore za njihovu realizaciju. U tom programu se obnavljaju stari, zaboravljeni i postavljaju novi zahtevi: da svi pozivi i profesije budu podjednako dostupni i ženama i muškarcima, s tim da se prilikom zapošljavanja primenjuje isključivo profesionalni a ne polni kriterijum; da se striktno poštuje ravnopravna zastupljenost kod otpuštanja sa posla po osnovu tehnološkog viška; da se uvede šestočasovno radno vreme u petodnevnoj radnoj nedelji i pogodniji raspored dnevnog radnog vremena - kako bi se i muškar­ cima i ženama omogućilo obavljanje kućnih poslova; da se uvede neseksističko vaspitanje i obrazovanje; da udžbenici i nastavni programi ne budu zasnovani na pa­ trijarhalnoj neravnoteži moći između muških i ženskih uloga; da se finansir^ju žen­ ske studije i istraživački projekti kojima bi se obelodanila ženska situacija u Srbiji; da se striktno poštuju prava žena da odlučuju o rađanju - da li će i kada rađati i ko­ liko će dece imati; da se stalno i svuda insistira na pravima i obavezama oba rodite­ lja da se u istoj meri brinu o deci; da se nasilje u porodici učini vidljivim i da se dru­ štvene strukture tako organizuju da se to nasilje postepeno eliminiše; da službe SOS telefona za žene i decu žrtve nasilja dobiju društveni legitimitet; da se organizuju skloništa za žene i decu žrtve nasilja, koja deluju na principima samoorganizovanja i zadovoljavanja potreba korisnica; da se otvore ženski zdravstveni centri, pro­ širi mreža savetovališta za kontracepciju i da se obezbede besplatna sredstva za kon­ tracepciju, za besplatni i bezbolni abortus; da se porođaj dezinstitucionalizuje i da se za žene koje to žele, obezbedi mogućnost porađanja u kući, kao i porođaj u prisu­ stvu partnera; da se silovanje u braku ustanovi kao krivično delo; da se prostituci­ ja dekriminalizuje i da se uvede zdravstvena zaštita za prostitute i prostitutke i, najzad, da se osnuje Ministarstvo za žene, koje bi štitilo i unapređivalo prava žena. Zarana Pipić, Sociologija i feminizam, Beograd 1989, str. 94-96. �222 Ženski parlament, osnovan 1991. godine, razmatrao je projekte zakona i upozoravao na oduzimanje prava ženama koja su one već bile stekle, na civilizacij­ sku neodrživost dokumenata i propisa koji su se odnosili na populacionu politiku. Žene u crnom protiv rata, od 9. oktobra 1992. godine, u crnini i u ćutanju stoje svake srede jedan sat na javnom mestu, i aktuelnim sloganima izražavsgu svo­ je protivljenje militarizmu, nasilju i ratnim zločinima. One su artikulisale mirovnjačku žensku politiku i, istovremeno, na osnovu posebnih projekata pomažu izbeglice, naročito žene i decu u više izbegličkih kampova. Ostvarile su saradnju sa mirov­ nim grupama iz zemaJja ranije Jugoslavije, kao i mnogim grupama žena iz raznih zemaJja koje ih podržavaju i učestvuju u njihovim projektima za mir i za pomoć kampovima i u njihovoj izdavačkoj delatnosti. Održale su četiri međunarodna žen­ ska mirovna skupa, na kojima su razm atrane aktualne teme mira i rata, a čiji je cilj bio razm ena mišljenja i iskustava i širenje međunarodne mirovne mreže. Pored učesnica iz Makedonije, Hrvatske, Slovenije, Srbije i žena izbeglih iz Hrvatske i Bo­ sne i Hercegovine, na ovim skupovima su učestvovale i žene iz Italije, Španije, Bel­ gije, Danske, Švicarske, Velike Britanije, Nemačke, Mađarske, Izraela, SAD, i dr. Centar za ženske studije i komunikaciju okupio je više intelektualki, koje se sa ženskog stanovišta bave izučavanjem pojedinih naučnih disciplina. Već petu godinu Centar na univerzitetskom nivou održava tečajeve za studentkinje koje su zainteresovane za probleme feminizma. Iz SOS telefona za žene i decu žrtve nasilja u Beogradu su se razvile nove grupe: Grupa za žene silovane u ratu, koja je prerasla u Autonomni ženski centar, Centar i SOS za mlade, Sigurne ženske kuće, sa tri skloništa za pretučene žene i sa malim ženskim biznisom - ŽABA (Ženska autonomna buvJja akcija), Incest cen­ tar, lezbijska grupa Labris, Ženska pravna grupa; i ženska izdavačka kuća DevedesetČetvrta. Više grupa razvilo je zapaženu izdavačku delatnost. Tako, na primer, SOS telefon izdaje časopis Feminističke sveske, Žene u crnom - časopis Žene protiv rata i godišnje publikacije Žene za mir, na italijanskom, španskom i engleskom jezi­ ku, Ženski centar u Pančevu - list Isidora. Nekoliko ženskih grupa deluje i u unutrašnjosti. Među najaktivnijima su Ženski centar Isidora u Pančevu, Ženski centar u Lazarevcu, SOS telefoni u Nišu, Leskovcu, Kraljevu, Novom Sadu, Subotici i Prištini. Sve ove grupe međusobno tesno sarađuju. Sarađuju i sa mirovnim grupama u Adi, Bačkoj Palanci, Bečeju, Somboru, Pančevu, Novom Sadu, i dr. Iako pod ote­ žanim uslovima, one su povezane i povremeno se raznim povodima sastaju sa slič­ nim grupama iz Zagreba, Splita, Rijeke i drugih gradova Hrvatske, sa ženskim gru­ pama iz Sarajeva, Tuzle i Zenice, Makedonije i Slovenije. Uzajamno se informišu i razmenjuju svoja iskustva, nastojeći da prevaziđu podele izazvane ratom. �PRILOG OSNOVNI STATISTIČKI PODACI O POLOŽAJU ŽENE U JUGOSLAVIJI 1. Posleratna situacija - opšte napomene Stepen promena društvenog položaja žene u Jugoslaviji posle Drugog svetskog rata mogućno je objektivno proceniti samo ako se im^ju u vidu pozicije sa ko­ jih su žene startovale u onim segmentima društvenog života koji su od nggvažnijeg utic^ja na njen položaj. Ovo izlaganje se ograničava na osnovne podatke o pisme­ nosti i obrazovanju, zapošljavanju i dostupnosti zanimanjima, o ustanovama za decu koje su u funkciji oslobađanja žene, o zdravstvenoj zaštiti žene i deteta i, naj­ zad, o učešću žena u Saveznoj, republičkim, pokrajinskim i opštinskim skupština­ ma. Statistički podaci u ovom izlaganju su uzimani iz različitih publikacija i prila­ gođeni cilju - da se, bez dublje analize, ukaže samo na osnovna kretanja i tenden­ cije u istaknutim oblastima koje su od uticaja na položaj žene.1 U periodu od 1918. do 1941. godine Jugoslavija nije uspela da pomiri ni na­ cionalne, ni socijalne, ni kulturne, ni političke suprotnosti koje su je opterećivale. Nasleđene razlike u zemljama koje su se u njoj našle posle njenog stvaranja zadr­ žale su se - ne mnogo ublažene - sve do 1941. godine, a ostavile su svoj pečat i u novoj državi za sve vreme njenog postojanja. Jugoslavija je u Drugi svetski rat, 1941. godine, ušla kao izrazito nerazvijena agrarna zemlja, sa skromnom industrijom (i po vrsti i po obimu proizvodnje), sa zastarelom opremom i tehnologijom, sa nedo­ voljno razvijenim školstvom, zdravstvom i socijalnim ustanovama. Njen nacional­ ni dohodak po glavi stanovnika iznosio je svega šezdeset dolara (bio je oko četiri puta manji od nacionalnog dohotka Francuske i Norveške, ili pet i po puta manji od nacionalnog dohotka Nemačke, ili sedam i po puta manji od nacionalnog dohot­ ka SAD). Iz rata je izašla sa teškim materijalnim i ljudskim gubicima, pa je u prvoj posleratnoj godini pet-šest puta zaostajala za 1939. godinom.2 Za organizacije nastale tokom rata - Jedinstveni narodnooslobodilački front, narodnooslobodilačke odbore, Antifašistički front žena i Ujedinjeni savez antifaši­ stičke omladine - završetak rata je značio novi izazov. Obnova i izgradnja zemlje značila je - najpre obnoviti zemlju i dovesti je na predratni nivo, a potom otpočeti izgradnju industrije i što pre se svrstati u red industrijskih zemalja, makar i onih na donjoj lestvici razvijenosti. U materijalnoj oskudici koja je u to vreme vladala u svim zemljama Jugoslavije, u vreme kada je stanovništvu pretila glad, u nepovoljIzvori su navedeni u priloženim tabelama. Posebno su navedeni izvori za podatke kojih u tabelama nema. Dušan Bilandžić, Ideje i praksa društvenog razvoja Jugoslavije 1945-1973, Beograd 1973. �224 niin međunarodnim okolnostima za Jugoslaviju taj - i za normalne uslove teško ostvarivi - zadatak obavljao se uz strogu centralizaciju upravljanja svim materi­ jalnim i finansijskim resursima, kao i centralizovanim raspoređivanjem radne sna­ ge, obezbeđenog snabdevanja, određivanjem cena i nadnica. No sve to niti bi bilo dovoljno, niti bi moglo da se sprovede bez onih organizacija koje su nastale u ratu, i koje su za vreme njegovog trajanja nosile glavni deo organizovanja vlasti i poza­ dine. Ove organizacije - kojima se pridružio i, neposredno posle rata osnovan, Jedin­ stveni savez sindikata Jugoslavije - iskazivale su svoje revolucionarno iskustvo, svoju odanost novom poretku, koji su same stvarale, uključivanjem u sve aktivnos­ ti nužne da se postavljeni ciljevi ostvare. Propise i mere vlasti koje su poboljšavale pravni i m aterijalni položaj žena većina je doživljavala kao ispunjenje svojih nada i očekivanja. Stoga su iskreno iz­ ražavale svoju privrženost novom društvu i bez dvoumljenja učestvovale u njego­ vom građenju. 2. Stanovništvo Jugoslavija je 1939. godine imala 15,5 miliona, a 1948. godine 15,8 miliona stanovnika i stanovnica, računajući tu i stanovništvo novooslobođenih krajeva. Od tog broja muškarci čine 48%, a žene 52%, što je rezultat činjenice da su u ratu više stradah muškarci nego žene. Do 1991. godine procenat žena u ukupnom stanovni­ štvu je smanjen i iznosi 51,3%, prema 48,7 % muškaraca (tabela 1 i 2). Jugoslaviju karakteriše smanjenje nataliteta i smanjenje broja zaključenih brakova. U zemljama koje su ušle u njen sastav ta pojava zapažena je već i ranije. Prirodni priraštaj je 1939. godine iznosio 11, a broj zaključenih brakova 7,9 na hi­ ljadu stanovnika i stanovnica. Posle Drugog svetskog rata, do 1948. godine poveća­ van je broj zaključenih brakova (12,9), a do 1954. godine, povećavanje i prirodni priraštaj (17,7). Od tada ove stope neprekidno opadaju. Tako je 1990. godine priro­ dni priraštaj pao na 5,0, a broj zaključenih brakova na 6,3 na hiljadu stanovnika i stanovnica. U Vojvodini prirodnog priraštaja te godine nema, jer je broj rađanja bio manji od broja um iranja (-1,6). H rvatska se približavala Vojvodini sa prirašta­ jem od 0,5, a na Kosovu je prirodni priraštaj 23,1. Broj zaključenih brakova najma­ nji je u Sloveniji (4,7), a ngyveći u Makedonci (7,5). U ostalim republikama i pokra­ jinama kreće-se, sa malim odstupanjima, oko jugoslovenskog prošeka (6,3).1 U Saveznoj Republici Jugoslaviji prirodni priraštaj 1992. godine je povećan u odnosu na 1990. godinu: u Crnoj Gori je povećan za 2,8 a u Srbiji za 2,4 poena (u centralnoj Srbiji za 3,1 - u Vojvodini za 3,5 i na Kosovu za 2,8 poena). Smrtnost odojčadi opadala je u ćelom posleratnom periodu, što je, neposre­ dno posle oslobođenja, rezultat aktivnost AFŽ-a, zdravstvenog prosvećivanja i po­ boljšane zdravstvene zaštite. Na hiljadu živorođene dece 1939. umrlo je 132,3 odoj­ čadi, a 1990. godine 19,3. Ipak, Jugoslavija je, dok je postojala, bila među zemlja­ ma sa najvećom smrtnošću (u Švedskoj se 1987. smrtnost kretala oko pet umrlih na hiljadu živorođene dece, a u Velikoj Britaniji i Austriji oko devet). 1Jugoslavija 1918-1986, Beograd 1989, str. 442. �225 Po broju zaključenih brakova Jugoslavija krajem osamdesetih zauzima ev­ ropski prošek Zanimljivo je da je u broju zaključenih brakova prednjačio bivši SSSR (9,6), a da su ga, sa manjim brojem, ali iznad evropskog prošeka, sledile dru­ ge bivše socijalističke zemlje, osim Jugoslavije, Mađarske i Poljske. Po broju razve­ denih brakova Jugoslavija je bila iza većine evropskih zemalja. Iza nje su samo Por­ tugal i Francuska. (Najviše je razvoda - 3,4 - bilo u bivšem SSSR-u.) Prosečna starost uvećana je za muškarce od 27,3 godina, koliko je iznosila 1948, na 32,8 godina u 1987, a za žene od 29,2 na 35,2 godina u istom periodu. Očekivana prosečna dužina života za muškarce rođene 1948. bila je 48,6 godina, za žene 53 godine, a za muškarce rođene 1987. očekivana dužina života bi­ la je 63,6, za žene 73,8 godina. Po tome je Jugoslavija bila blizu Mađarske i Poljske, a za tri-četiri godine iza Finske, Austrije i Velike Britanije. Broj lica u jednom domaćinstvu stalno se smanjivao, osim na Kosovu gde konstantno raste. Ukupno aktivno stanovništvo oscilira i uglavnom opada, što je rezultat po­ većanog broja omladine na školovanju, povećanog broja penzionera, i si. Ali aktiv­ no žensko stanovništvo raste, što je rezultat povećanog zapošljavanja žena i pove­ ćanja broja aktivnih žena u poljoprivredi. Poljoprivredno stanovništvo je veoma smanjeno. Ono je 1931. godine činilo tri četvrtine ukupnog stanovništva u Jugoslaviji, a 1981. manje od jedne petine. Najmanje promene zabeležene su u centralnoj Srbiji, gde poljoprivrednici čine još uvek jednu četvrtinu stanovništva. U odnosu na evropske zemlje Jugoslavija po tome stoji negde na sredini, približno Francuskoj ili Italiji.1 3. Iskorenjivanje nepismenosti Prilikom svog nastajanja Jugoslavija se po pismenosti nalazila na donjoj lestvici evropskih zemalja, s tim što su postojale velike razlike između zemalja koje su je sačinjavale. Između dva svetska rata - uvećanjem broja škola i broja đaka, kao i tečajevima za nepismene - nepismenost se smanjivala, ali nasleđene neravnomernosti nisu otklonjene, a naročito ne neravnomernosti u školovanju ženske i muške dece. Iako je školovanje u osnovnim školama bilo obavezno, ono se iz raznih materijalnih, kadrovskih, kulturnih, pa i političkih razloga - nije svuda pocijednako sprovodilo, a otpor školovanju, naročito ženske dece, pružali su i roditelji. Pre­ ma popisu stanovništva, 1921. godine u Jugoslaviji je bilo više od polovine nepis­ menih (51,5%) starijih od jedanaest godina (41,0% muškarci i 61,2% žene). Nepi­ smenost je 1931. godine smanjena na 44,6% (muškarci 32,3%, žene 56,4%). Pri to­ me je nepismenost žena najizraženija na Kosovu (93,9%), u Bosni i Hercegovini (83,9%) i u Makedoniji (81,7%), a najmanja je u Sloveniji (5,8%). Veliki je procenat nepismenih žena i u Crnoj Gori (77,3%) i u centralnoj Srbiji (78,3%). Hrvatska je po procentu nepismenih žena (39,5%) ispred Vojvodine (23,6%).2 Nepismenost je Svi statistički podaci o drugim zemljama uzeti su iz Statističkog godišnjaka 1989, str. 739-747 i 787-789. Žena u društvu i privredi Jugoslavije, Statistički bilten, br. 298, 1964, str. 12. �226 redovnim školovanjem, bez sumnje, smanjena do početka Drugog svetskog rata, a smanjivana je i posle toga, jer su osnovne škole, iako neredovno, naročito na seli­ ma, radile i na okupiranim teritorijama. Još tokom rata AFŽ i Narodna omladina su na oslobođenim teritorijama organizovali škole za decu i analfabetske tečajeve za odrasle. U Hrvatskoj je, na primer, 1943. godine na oslobođenoj teritoriji radilo 150, a 1944. godine 250 tečaje­ va, dok se pred kraj rata njihov broj popeo na 421. U Bosni i Hercegovini tokom 1943. i 1944. na analfabetskim tečajevima opismenjeno je oko 20.000 nepismenih, među kojima je najviše žena. U oslobođenim krajevima u južnoj Srbiji, iako nere­ dovno, radile su škole, a organizovani su i analfabetski tečajevi.1Tečajevi su nepre­ kidno održavani i po završetku rata, ali sistematičniji rad je otpočeo krajem 1945. i početkom 1946. godine. Tako je broj nepismenih žena smanjen sa 56,4 - koliko je iznosio 1931. - na 34,4 procenta 1948. godine. Najviše nepismenih žena je i dalje bilo na Kosovu (78,4%), zatim u Bosni i Hercegovini (59,3%), Makedoniji (53,9%), centralnoj Srbiji (40,8%) i Crnoj Gori (37,1%). Znatno ispod jugoslovenskog prošeka su Hrvatska (21,0%) i Vojvodina (15,5%), a najmanje je nepismenih u Sloveniji (2,5%) (tabela 3). Od 1946. do 1950. godine održano je ukupno 121.690 tečajeva na kojima je opismenjeno skoro dva miliona muškaraca i žena. Prema podacima za godine 1948, 1949. i 1950, više od dve trećine opismenjenih tokom te tri godine bile su žene sa sela (oko 70%) od 26 do 45 godina starosti. Ali, u isto vreme, iako je ukupni broj nepismenih u starijim dobnim grupama smanjivan, rastao je broj nepismene žen­ ske dece - zbog nedovoljnog broja škola i učitelja u planinskim, besputnim kraje­ vima i zbog tradicionalno negativnog odnosa roditelja prema školovanju ženske dece. Tako se, na primer, 1953. godine broj nepismenih žena popeo na 35,8% (tabela 4).2 Pored analfabetskih tečajeva, AFŽ, odnosno Savez ženskih društava, Crve­ ni krst i druge organizacije osnivale su na hiljade prosvetnih tečajeva za one koji su naučili da čitaju i pišu. Na tim tečajevima sticala su se najosnovnija znanja iz higijene, nege dece, zdrave ishrane i drugih praktičnih znanja. Oni su kasnije po­ stali obavezni; samo u razdoblju od 1958. do 1962. godine njih je bilo oko trinaest hiljada sa blizu 250 hiljada polaznica. Posle novih kampanja za suzbijanje nepismenosti koje su organizovali Sa­ vez ženskih društava i sindikat, a naročito zbog većeg obuhvata ženske dece u os­ novnim školama, broj nepismenih je smanjivan. Tako je on u 1961. godini u Jugosla­ viji iznosio ukupno 28,8% - 9,9% muškaraca i 19,7% žena. Nepismenost se zadrža­ la uglavnom u najzaostalijim krajevima zemlje, no i u gradovima, među staryim stanovništvom i mladima koji su sa sela dolazili u gradove radi zapošljavanja. Ipak, otpor prema školovanju ženske omladine u osnovnim školama konačno je savla­ dan, i bilo je sve manje ženske dece koja ih ne pohađa. Prema popisu iz 1981. godiLNeda Božinović, Položaj žene u F N R J, Beograd 1953, str. 39 i 40. L Osim na ovim tečajevima, na tečajevima Jugoslovenske narodne armije, kao i Narodne omladine, na radnim akcijama, opismenjeno je još oko 230.000 omladinaca i omladinki. Statistički bilten, Pro­ su d a , n a u ka i ku ltu ra , br. 10, 1952. �227 ne, u Jugoslaviji je bilo ukupno 1.780.902 nepismenih, ili 9,5% (377.073 muškarca, ili 4,1% i 1.403.829 žena, ili 14,7%). U dobnim grupama od 10 do 39 godina nepismenost se kreće od 0,9% do 3,1% (muškarci od 0,7% do 1,2%, a žene od 1,2% do 5,1%). U dobnoj grupi od 50 i više godina procenat nepismenih je 24,7 (muškarci 12,2%, žene 34,8%). Redosled po republikama i pokrsuinama ostao je i 1981. godine nepromenjen: i dalje je n^veći procenat nepismenih na Kosovu (26,4%), a najmanji u Sloveniji (0,9%).' 4. Učenice u osnovnim, nižim i srednjim školama U 9.190 osnovnih škola, školske 1938/39. školovalo se ukupno 1.487.495 đaka, od toga 636.963, ili 42,8% ženske dece u odnosu na ukupan broj đaka, koji, inače, nije obuhvatio svu decu dospelu za školovanje. Već 1946. godine broj đaka u osnovnim školama približan je broju đaka u 1939. godini. Na Kosovu i u Ma­ kedoniji nastava se obavijala na mater njem jeziku. Obuhvat dece osnovnim školo­ vanjem stalno je rastao, a rastao je i broj ženske dece u školama - i apsolutno i re­ lativno - tako da se u školskoj 1987/88. godini prim arna neravnomernost u školo­ vanju muške i ženske omladine gotovo otklonila (od ukupno 2.828.334 đaka u os­ novnim školama bilo je 1.364.828 učenica, ili 47,9%). U zaostalijim krajevima otva­ rane su nove škole, a za decu nacionalnih manjina otvarane su škole na maternjem jeziku. Ovim i drugim merama u velikoj meri otklonjena je i neravnomernost u os­ novnom školovanju ženske omladine po pojedinim republikama i pokrajinama, na­ ročito u krajevima naseljenim muslimanskim stanovništvom. Od 1964. godine uku­ pni broj dece u osnovnim školama opada, što je rezultat smanjenja prirodnog pri­ raštaja, ali broj ženske dece raste.U posmatranom razdoblju procenat ženske dece u osnovnim školama u Srbiji se od 43,1% popeo na 47,9%, na Kosovu od 28,34% na 43,8%, i u Vojvodini od 48,6% na 49,0% (tabela 5). Stručno i srednje obrazovanje ženske omladine i dalje nosi pečat ukorenjenih zaostalih shvatanja i predrasuda o ženi, kao i prakse koja se na osnovu tih shvatanja odražavala i u oblasti prosvete. Devojaka je ngjviše u srednjim školama za opšte obrazovanje, jer su one najraširenije i najpristupačnije, a i roditelji naviše utiču na takva opredeljenja ženske dece. Niže a i srednje stručne škole su zapos­ tavljane. Zaostaloj i nerazvijenoj privredi pre Drugog svetskog rata odgovaralo je nerazvijeno i siromašno stručno školstvo i po vrsti škola i po broju đaka. A što se tiče samih žena, ništa ih nye stimulisalo za sticanje kvalifikacija, jer su se u takvoj nerazvijenoj privredi najčešće tražile nekvalifikovane i nepismene radnice (tekstil­ na i duvanska industrija, poljoprivreda, kućna posluga). A udaja je još uvek bila osnovni način na koji su žene obezbeđivale svoju egzistenciju. U nižim stručnim školama (škole za kvalifikovane radnike i radnice) škol­ ske 1938/39. godine bilo je ukupno 69.572 đaka, od toga 22.108 učenica, ili 31,6% u odnosu na ukupan broj đaka (tabela 6 i 7). Posle rata otvarane su nove niže i srednje stručne škole i one su podjedna­ ko dostupne deci oba pola. Školske 1950/51. godine broj učenika se u nižim struč­ 1 Statistički godiši^ak Jugoslavije 1989, Beograd 1989; popis iz 1991. ne daje nove podatke o nepis­ menosti. �228 nim školama povećao oko dva puta, a učenica oko jedan i po put, pa je relativno učešće učenica u ukupnom broju đaka smanjeno od 31,6% na 21,0%. U srednjim stručnim školama 1938/39. školske godine bilo je ukupno 18.130 đaka, od toga 7.882 učenice, ili 43,5% u odnosu na ukupan broj đaka. Brojčano, najviše je učenica bilo u ekonomskim školama, zatim u umetničkim i učiteljskim. Medicinske škole pohađaju samo devojke - muškaraca nema. U industrijskim ško­ lama je ukupno je 2.462 đaka, od toga 387 učenica, ili 15,8%. U rudarskim, građe­ vinskim i saobraćajnim školama devojaka nema, a u poljoprivrednim školama sve­ ga je jedna učenica. U školskoj 1950/51. godini apsolutni broj učenica se u srednjim stručnim školama, u odnosu na 1938/39, povećao za 5,7 puta, a relativni za 1,8%, i iznosio je 44.433, ili 44,8 % u odnosu na ukupan broj đaka. Učenice su počele da se školuju u svim školama. I u onim školama u kojima ih ranije nije bilo, zastuplje­ ne su sa 6,8% u rudarskim, a do 18,3% u građevinskim. Promenio se i redosled, pa je najviše učenica u učiteljskim školama (59,8%), zatim u ekonomskim (65,9%), medicinskim (67,6%) i umetničkim (50,5%). U građevinskim školama je 18,3%, u industrijskim 12,2 %, u saobraćajnim 11,5% i u rudarskim 6,8% učenica.1 U opšteobrazovnim srednjim školama (gimnazije i osmogodišnje škole) 1938/1939. školske godine ukupno je 167.847 đaka, od toga je 61.512 učenica, ili 36,6%, a školske 1950/51. godine ukupno je 485.876 đaka, od toga 208.956 učenica, ili 43,0%, što znači da se ukupan broj đaka u opšteobrazovnim srednjim školama uvećao skoro tri puta, a broj učenica više od tri puta. Od 1951. godine broj učenica u svim srednjim školama konstantno je rastao više nego broj učenika. U početku je taj rast bio povezan sa razvojem pojedinih gra­ na privrede, no na njega utiču i drugi faktori, između ostalih i (ne)popularnost po­ jedinih struka. Kasnije je povećavan i broj škola i broj stručnih profila koje su škole davale. Počevši od sredine sedamdesetih godina, školovanje je u stalnom raskora­ ku sa potrebama privrede, društvenih službi i uprave, pa je zapošljavanje svršenih učenica i učenika srednjih škola veoma otežano, tako da se stoga veliki broj mladih odlučuje da nastavi školovanje na višim i visokim školama i univerzitetima. U školskoj 1987/88. godini u Jugoslaviji je u srednjim školama bilo preko devetsto hiljada đaka, od toga 431.874 učenice (47,8%). Po republikama ih je bilo: u Bosni i Hercegovini 84.060 (48,7%), u Crnoj Gori 12.889 (48,8%), Hrvatskoj 98.249 (50,3%), Makedoniji 34.478 (46,4%), Sloveniji 41.359 (50,3%) i Srbiji 160.839 (45,5%) - od toga centralna Srbija 101.985 (49,9%), Kosovo 24.665 (31,0%) i Vojvo­ dina 34.189 (49,0%) (tabela 7). Najviše je učenica i dalje bilo u ekonomsko-komercijalnim, pravno-birotehničkim, kao i školama koje daju opšte obrazovanje, zatim u školama tekstilne stru­ ke u kojima je blizu 40.000 učenica. Od dvadeset do trideset hiljada učenica bilo je u školama zdravstvene i prosvetne struke, od deset do dvadeset hiljada bilo ih je u poljoprivrednim, hemijsko-tehnološkim, mašinsko-metalskim, građevinsko-geodetskim, trgovinskim i ugostiteljskim školama (tabela 7). Ako se Jugoslavija uporedi sa drugim evropskim zemljama samo po odnosi­ ma između upisanih mladića i devojaka u srednje škole, onda su se razvijenije re­ 1 Procenti iskazuju odnos ženske dece prema ukupnom broju đaka. �229 publike, uključujući i centralnu Srbiju i Vojvodinu, gotovo izjednačile sa razvijenim evropskim zemljama.1 5. Student kinje na višim i visokim školama, fakultetima i umetničkim akademijama Školske 1938/39. godine u Jugoslaviji, na 27 fakulteta u Beogradu, Skoplju, Subotici, Zagrebu i Ljubljani, na samostalnim visokim školama i umetničkim aka­ demijama studiralo je 13.733 studenata i 3.987 studentkinja, što je 22,5% u odno­ su na ukupan broj svih koji studiraju. Već 1950/51. školske godine broj studenata je porastao na 40.374, a studentkinja na 20.021, ili na 33,2%, što znači daje broj studenata povećan za nešto više od jedan i po put, a broj studentkinja više od pet puta u odnosu na školsku 1938/39. godinu. Te godine najviše je studentkinja na pravnim (1.005, ili 25,2%) i filozofskim (1.748, ili 29,8%) fakultetima, nggmanje na teološkim (31, ili 0,8%) i veterinarskim (11, ili 1,5%). U 1950/51. školskoj godini struktura je u apsolutnim brojevima znatno izmenjena. Najviše studentkinja je i dalje na filozofskim fakultetima (8.972 - broj je uvećan za pet puta), zatim na me­ dicinskim (3.902 - uvećanje je osam puta), na ekonomskim (2.449 - uvećanje je ne­ što manje od jedanaest puta). Na tehničkim fakultetim a uvećanje je devet i po pu­ ta. Svi drugi fakulteti takođe beleže povećanja - osim pravnih, na kojima je broj studentkinja ostao nepromenjen. U istom razdoblju i na umetničkim akademijama broj studentkinja se sa 86 povećao na 456, ih nešto više od pet puta (tabela 8).2 U 1988/89. školskoj godini bilo je ukupno 339.577 redovno i vanredno upi­ sanih na univerzitetima, višim i visokim školama, od toga 164.821 studentkinja, ih 48,54%. Po republikama broj studentkinja je: u Bosni i Hercegovini 20.619 (49,7%), u Crnoj Gori 3.101 (46,3%), Hrvatskoj 32.789 (50,1%), Makedoniji 15.669 (48,4%), Sloveniji 16.834 (50,9%), Srbiji 75.829 (46,5%) - od toga centralna Srbija 50.479, ih 50,0%, Kosovo 11.913, ih 33,4%, i Vojvodina 13.437, ih 46,5%. Broj studentkinja po pojedinim fakultetima se menjao, s tim što su se ugla­ vnom zadržali isti odnosi među pojedinim strukama. Brojčano ih je najviše na dru­ štvenim, tehničkim i medicinskim naukama, a najmanje na umetničkim fakulteti­ ma i akademijama. Relativni odnosi su drugačiji, pa na fakultetima društvenih, prirodno-matematičkih i medicinskih nauka studentkinje čine preko 60% u odnosu na ukupan broj upisanih na tim fakultetima. I na tehničkim i poljoprivredno-šumarskim fakultetima takođe se, i pored godišnjih oscilacija, zapaža tendencija po­ rasta broja studentkinja. Podaci pokazuju da je sve više žena koje su se specijahzovale, magistrirale ih doktorirale. Od 1962. godine, kada su ta zvanja ustanovljena, do 1990. zvanje spe­ cijalista i magistra nauka steklo je ukupno 28.695 muškaraca i 11.450 žena što čini 28,5% u odnosu na ukupan broj specijalista i magistara. 1 Statistički godišnjak 1989, str. 597 i 787. (Bez podataka za sve zemlje, među pjima za Rumuniju, Albaniju, SSSR, Švedsku, Portugal i Italiju.) ? Statistički bilten, br. 10, 1952, str. 24-25. �230 Zvanje doktora nauka od 1945. do 1990. godine steklo je 16.480 muškara­ ca i 4.420 žena, ili 21,7% u odnosu na ukupan broj doktora nauka.1Procenat žena specijalista, magistara i doktora nauka raste godišnje 0,2 do 0,3 poena više u odno­ su na procenat muškaraca. U Saveznoj Republici Jugoslaviji broj upisanih studenata opada, dok broj upisanih studentkinja i dalje raste. U školskoj 1993/94. godini učešće studentkinja u ukupnom broju upisanih je 54,9%. 6. Zaposlenost žena U Jugoslaviji je 1940. godine bilo ukupno 1.139.754 socijalno osiguranih, od toga 199.077 žena, ili 17,0%. Državnih službenika (bez vojske) i službenika u banovinama i opštinama bilo je 214.056.2 Broj zaposlenih 1945. godine bio je 461.000, od toga 136.000 žena, ih 29,5%, da bi se već 1949. godine broj ukupno zaposlenih popeo na 1.990.000 - od toga 1.433.000 muškaraca i 557.000, ih 31,9%, žena. Decentralizacija privrede, uvođenje samoupravljanja i prelaz na ekonom­ sku računicu u privredi doveh su do smanjivanja broja radnika i radnica, tako da je 1953. godine broj zaposlenih žena relativno opao, na 23,3%. Od tada, ponovo, sa manjim oscilacijama raste i relativni i apsolutni broj zaposlenih žena. On je 1969. dvostruko veći nego 1949. godine, i čini već trećinu od ukupno zaposlenih (33,8%). Tendencija većeg porasta zaposlenosti žena od muškaraca se nastavila do 1988. go­ dine, kada broj zaposlenih žena iznosi 2.642.000, ih 39,3%, što znači d aje skoro pet puta veći nego 1949. godine. U isto vreme broj zaposlenih muškaraca popeo se na 4.073.000, što znači d a je u odnosu na 1949. godinu uvećan nešto manje od tri puta.1 U Srbiji se može zapaziti isti proces, s tim što je nivo zaposlenosti žena ne­ što niži, i kreće se od 140.000 (21,5%) u 1952. do 984.000 (36,8%) u 1988. godini. Te godine u centralnoj Srbiji bilo je zaposleno 673.000 (37,1%), na Kosovu 54.000 (22,6%) i u Vojvodini 257.000 (40,0%) žena. Od 1988. ukupni broj zaposlenih opada, pa je 1990. godine u društvenom sektoru bilo ukupno 6.470.000 zaposlenih, od toga 2.605.000 (40,2%) žena, što znači d aje broj zaposlenih muškaraca opao za 209.000, a broj zaposlenih žena za 36.000. U Srbiji je 1990. broj ukupno zaposlenih iznosio 2.482.000, a broj žena 956.000 (38,5%).' U privrednim delatnostima je 5.231.000 zaposlenih, od toga LStatistički godišnjak, br. 1991, str. 378. Jugoslavija 1918— 1988, str. 57. — Žene su posebno iskazane samo u grupi državnih službenika (ukup­ no 2.640, od toga svega 78 žena, ili nepuna tri procenta). Broj zaposlenih sigurno je veći, naročito že­ na. Poznato je da su se zakoni izigravah i da svi zaposleni nisu prijavljivani osiguravajućim organi­ zacijama. Žene su se najviše zapošljavale kao kućna posluga, ali njihov status nije bio regulisan i uglav­ nom nisu osigurane, pa u ovim podacima, uglavnom, nisu iskazane. U posleratim podacima iskazan je samo društveni sektor; u privatnom sektoru 1949. godine bilo je ukupno 60.000 zaposlenih, a 1988. 169.000, što bitno ne utiče na iskazane odnose. ' Isto, str. 60 i 61. * Statistički godišnjak 1991. �231 1.884.000 (36,0%) žena, a u delatnostima van privrede je od 1.148.000 zaposlenih, 721.000 (62,8%) žena. Po granama delatnosti najviše žena zaposleno je u tekstil­ noj industriji i industriji kožne galanterije (524.500) - gde su lični dohoci svih za­ poslenih za oko 20-30% niži od prosečnih - zatim u trgovini i ugostiteljstvu (476.000), obrazovahu (252.500), zdravstvu (326.000), na ekonomsko-finansijskim poslovi­ ma (133.000) i u dmštveno-političkim zggednicama (142.000). U ovim delatnosti­ ma je zaposleno 1.853.000 žena, ili 71,1% u odnosu na broj ukupno zaposlenih žena. U svim drugim delatnostima zapaženo je povećanje broja zaposlenih žena. No, ta povećala bitnye ne utiču na promenu strukture zaposlenih (tabela 9). Zaposlenost žena prema stručnoj spremi vidi se iz tabele 10. Najpovoljniji odnosi između broja zaposlenih muškaraca i broja zaposlenih žena ostvareni su u kategoriji zaposlenih sa srednjom stručnom spremom - u toj kategoriji žene čine 57,6%. U kategoriji sa nižom stručnom spremom žene čine 55,2%, sa višom struč­ nom spremom 46,4%, sa visokom 37,3%. Najniži procenat se iskazuje kod visokokvalifikovanih, gde radnice predstavljaju svega 8,4%. U kategoriji kvalifikovanih one čine 29%, polukvaliflkovanih i nekvalifikovanih 43,5%. Odnosi su slični i po republikama. Ngjveći procenat žena u odnosu na ukupan broj zaposlenih žena ot­ pada na srednju stručnu spremu i 1986. iznosi 30,0%. Zatim slede kvalifikovane radnice, koje u ukupnom broj zaposlenih žena čine 17,3%, nekvalifikovane radnice čine 16,4%, žene sa visokom i višom stručnom spremom 14,8%, sa nižom spremom 12,0%, polukvalifikovane radnice 8,6%. Najniže je učešće visokokvalifikovanih ra­ dnica u ukupnom broj zaposlenih žena - svega 0,9%. I pored toga što je broj zaposlenih žena rastao brže od broja zaposlenih mu­ škaraca, veliki broj žena koje su želele da radom obezbede svoju egzistenciju ili povećgju kućni budžet ostajao je izvan posla. Broj žena koje su tražile zaposlenje osci­ lirao je, i približno je jednak broju muškaraca. Alije broj žena koje su zapošljavane preko službi za zapošljavanje znatno manji od broja muškaraca, naročito kada se radilo o ženama sa višim kvalifikacijama.1 Problemi zaposlenih žena su i dalje kvalifikacije, podela posla po polu, opterećnost žene u porodici i domaćinstvu. 7. Zdravstvena zaštita žene U Kraljevini Jugoslaviji zdravstvena služba - posebno na selu - nije bila naročito razvijena. Lekari su bili koncentrisani u gradovima i sreskim mestima, ali u više srezova nije bilo nijednog lekara. U Jugoslaviji je 1939. godine bilo deset higijenskih zavoda, pedeset i jedan dom zdravlja sa posebnim bitnijim službama, nekoliko posebnih zdravstvenih ustanova uglavnom za zaštitu majki i dece, kao i 169 bolnica sa 23.524 postelje. Kao odeljenja u domovima zdravlja ili kao zasebne ustanove, radile su 92 službe za zaštitu učenika i 42 za zaštitu majke i deteta. Iste godine bilo je 5.131 lekara, 2.243 babice, 4.513 diplomiranih i 1.142 nediplomirane sestre, 380 dentista, 379 zubnih tehničara i 1.479 farmaceuta. Priličan broj zdrav­ stvenih radnika i radnica svih profila, a takođe i studenata i studentkinja medicine, stradao je u ratu, a mnoge zdravstvene ustanove bile su manje ili više oštećene. Ti LJugoslavija 1918-1988, str. 70. �232 gubici su nadoknađeni otprilike početkom pedesetih godina. Od sredine pedesetih godina beleži se konstantan napredak svih vidova zdravstvene službe, što se da za­ ključiti i po povećanju broja zaposlenih u njoj. Tako je, na primer, 1987. godine bilo ukupno zaposlenih: 43.869 lekarki i lekara, 9.232 zubnih lekara i lekarki, 137.429 zdravstvenih radnica i radnika sa višom i srednjom spremom. Prem a podacima za 1991. godinu, u Srbiji je zaposleno 21.230 lekarki i lekara, 6.643 zubnih lekara i lekarki, i 61.681 zdravstvenih radnica i radnika sa višom i srednjom spremom. To znači daje samo u Srbiji broj lekara i lekarki veći za četiri, a broj zdravstvenih radni­ ka i radnica za blizu jedanaest puta od njihovog broja 1939. godine u celoj Jugosla­ viji.1 Iako je beležila stalan napredak, zdravstvena služba u Jugoslaviji znatno je zaostajala za evropskim zemljama. Iza Jugoslavije, po broju lekara, zubara i far­ maceuta u odnosu na broj stanovnika, samo su Turska, Portugal i Rumunija. Opšta, a ne samo zdravstvena situacija žene umnogome je zavisila od orga­ nizacije i rada službe za zdravstvenu zaštitu žena za vreme trudnoće, kao i službe za zdravstvenu zaštitu novorođenčadi i dece. Te službe, kao što se delimično vidi iz tabele 11, napredovale su i po broju organizacionih jedinica i po broju zaposlenih lekara i lekarki i drugih zdravstvenih radnica i radnika, kao i po broju i kvalitetu zdravstvenih usluga koje su pružale. Tako su već 1955. u Jugoslaviji radile 354 organizacione jedinice (ordinacije, dis­ panzeri i savetovališta) za trudnice i porodiije, sa 294 lekarki i lekara. Razvijala se i patronažna služba dispanzera, koja obuhvata kućne posete trudnicama, porodiljama, ženama posle prekida trudnoće, drugim ženama, kao i deci, uglavnom predškolskog uzrasta. Godine 1955. godine bilo je oko 152.000 tih poseta, a 1987. oko 1.314.000. Ove ustanove bave se i preventivom i organizuju sis­ tematske preglede i vakcinisanje dece. Najveći uspeh do početka ovog ra ta bio je postignut u pružanju, odnosno korišćenju stručne pomoći prilikom porođaja i u smanjenju smrtnosti odojčadi. Smrtnost dece, mada je stalno opadala, još je prilično visoka, a na to utiče opšta zaostalost i nizak nivo zdravstvene kulture u pojedinim krčevim a. Na hiijadu ži­ vorođene dece, 1939. godine umiralo je više od 132 novorođenčeta. Tek 1958. godi­ ne stopa sm rtnosti odojčadi pada ispod sto - na hiljadu živorođenih. Na to su, izme­ đu ostalog, uticale i akcije zdravstvenog prosvećivanja na selu koje je orgamzovao Savez ženskih društava, sam ili u saradnji sa drugim stručnim i društvenim orga­ nizacijama. Stopa sm rtnosti je 1990. godine pala na 19,3 - ali se povećava od 1991. godine kada je iznosila 20,2 na hiljadu živorođenih. Smrtnost odojčadi u Saveznoj Republici Jugoslaviji se naglo povećala 1992. u odnosu na 1990. godinu: u Crnoj Gori za 10,7 i u Srbiji za 11,5 poena - u central­ noj Srbiji za 6,9, u Vojvodini za 8,5 i na Kosovu za svih 25 poena (tabela 2). Pred Drugi svetski rat, a i po završetku rata, žene su se uglavnom porađale bez stručne pomoći, pa se još 1959. tako obavljala gotovo polovina porođaja. Godi­ ne 1990. sa stručnom pomoći obavljeno je 99,7% porođaja. U centralnoj Srbiji bez stručne pomoći rođeno je 2,2%, a na Kosovu 23,3% dece (tabela 12). 1 Jugoslavija 1918-1988\ Statistički godišnjak *91. o narodnom zdraviju i zdravstvenoj zaštiti u SR Jugoslaviji, Beograd 1992. �233 Žene se retko obraćaju savetovalištima radi planiranja porodice - samo če­ tiri procenta, a radi kontracepcije svega dva procenta od broja žena koje se obraća­ ju savetovalištima Tako je prekid trudnoće postao glavni način regulisanja rađanja pa je broj abortusa približno jednak broju rađanja. Rezolucija Savezne skupštine o planiranju porodice iz 1969. i druga Rezolucija o osnovama politike razvoja i pla­ niranja porodice iz 1978. godine ostale su nerealizovane, jer je realizacija prepušte­ na institucijama, koje za nju nisu uspele da zainteresuju ni same žene. 8. Dečje ustanove Nekoliko podataka biće dovoljno da se ukaže na veliki raskorak između bro­ ja zaposlenih žena i mogućnosti smeštaja dece u predškolske ustanove: jaslice, obdaništa, zabavišta i kombinovane ustanove. Godine 1938. bilo je 434 ovih ustano­ va, koje je koristilo 32.556 dece. Njihov broj je 1939. godine smanjen na 119 sa 7.300 korisnika. U ratu su one delom oštećene, delom korišćene za druge svrhe. Obnov­ ljene su do 1949. godine. U kriznom periodu, od 1952. do 1954. godine, pjihov broj se smanjio na 262, sa 13.587 dece, dakle, ispod nivoa koji je bio dostignut 1938. go­ dine. A onda se 1955. godine njihov broj naglo uvećao i iznosio je 912. Od tada broj ovih ustanova je stalno rastao, tako da ih je 1988. godine bilo 4.802 sa 519.300 de­ ce, ali on i dalje ni izdaleka nije zadovoljavao potrebe porodice (tabela 13). Obuhvat dece do sedam godina je nizak - od 8% u Bosni i Hercegovini do 41% u Hrvatskoj i 52% u Sloveniji. Deo troškova boravka dece u ustanovama dečje zaštite snosi dru­ štvo, zavisno od imovnog stanja porodice, ali i pored toga porodice slabijeg imov­ nog stanja manje ih koriste jer su im i beneficirane cene previsoke (tabela 13). Dodatak na decu je takođe vid dečje, odnosno porodične zaštite. Korišćen je svojevremeno kao socijalna pomoć siromašnijim porodicama sa više dece, a u poslednje vreme u Srbiji postaje i instrum ent demografske politike. Pripada samo porodicama sa troje dece, a ne i preko tog broja, da bi se na taj način uticalo na sma­ njenje rađanja u visokonatalitenim grupama (Albanci i Romi). Osim toga, dodatak za treće dete pripada bez obzira na imovno stanje, i veći je u niskonatalitetnim ne­ go u visokonatalitetnim opštinama. U istom cilju proširen je i krug korisnika dečjeg dodatka, a njegova visina se povoljnije valorizuje. No, i pored toga, broj koris­ nika se smanjuje, jer su opšta ekonomska kriza i, posebno, rat uticah na drastično smanjivanje društvenog standarda i standarda porodice, smanjenje nataliteta pa i na realnu vrednost dečjeg dodatka. 9. Učešće žena u Saveznoj, republičkim, pokrajinskim i opštinskim skupštinama Aktivno biračko pravo, koje je zavisilo samo od njihove volje, žene su na svim izborima koristile podjednako kao i muškarci, ponekad čak i nešto više. Izbori u predstavničke organe zavisili su od izborne kombinatorike, kadrovskih komisija i koordinacionih tela koji su pripremah i određivah kandidate i kandidatkinje. Žene su dolazile na kandidatske hste, ne zbog svojih kvaliteta nego prevashodno zbog toga što je trebalo zadovoljiti minimalne kriterij ume sastava predstavničkog tela �234 po polu. Naravno, patrijarhalne - naročito seoske - sredine tvrdokorno su se opira­ le i takvom načinu kandidovanja žena. Društveno-političke organizacije - poseb­ no SKJ i SSRN - setile bi se problema ravnopravnosti žena u političkoj sferi nepo­ sredno pred same izbore, kada nije preostalo ništa drugo nego da se u nekim razvi­ jenijim sredinama među kandidate ubaci i poneka žena. Sve do 1974, uz izvesne oscilacije, vidljiva je i tendencija opadanja učešća žena u svim skupštinama. Novi izborni zakon, 1963. godine, umesto neposrednih izbora, delimično je uveo dele­ gatski sistem, delimično zadržao neposredne izbore, a u skupštine je uveo više ve­ ća, između ostalih i opštinsko veće u opštinskim skupštinama. U prvim izborima po tom sistemu došlo je do izvesnog povećanja učešća žena u skupštinama, ali već u sledećim izborima to učešće je opalo. Procenat žena koje su birane u opštinska veća po pravilu je manji od procenta žena biranih u Savezno veće, kao i u republi­ čka i pokrajinska veća.1 Novi izborni sistem 1974. godine uveo je čisti delegatski sistem i novu orga­ nizaciju skupština. U ovom sistemu izvanredno je uočljiv i odnos patrijarhalnog m entaliteta prema ženi u vlasti. Savezna skupština je sastavljena od Saveznog veća i veća republika i pokra­ jina, ostale republičke i pokrajinske skupštine od Veća udruženog rada, veća opština i Društveno-političkog veća, a opštinska skupština od Veća udruženog rada, Društveno-političkog veća i veća mesnih zajednica. Delegate i delegatkinje (poslanike) u odgovarajuća veća skupština biraju prethodno izabrane delegacije sastavljene od predstavnika osnovnih organizacija udruženog rada, radnih zajednica i radnika u privatnom sektoru, zatim delegacije sastavljene od predstavnika državnih organa i društveno-političkih organizacija i, najzad, delegacija mesnih zajednica. Upadljivo je d aje najviše žena birano u veća udruženog rada, zatim u društveno-politička veća, a najmanje u veća opština, odnosno u veća mesnih zgjednica. Broj izabranih žena u sva veća svih skupština stabilizovao se najednom nivou uz neznatne promene, i nije se menjao do 1986. godine. U izborima 1990. godine, nakon uvođenja višepartijskog sistema, broj iza­ branih žena u republičke skupštine znatno je smanjen i manji je nego 1958. godine. U Skupštinu Srbije izabrano je 246 muškaraca i svega četiri žene, ili 1,6 %. A na izborima 1992. godine u Skupštinu Srbije izabrano je 234 muškarca i šesnaest že­ na, ili 6,4%. U Skupštinu Crne Gore izabrano je 79 muškaraca i 5 žena. Saveznu skupštinu čine 173 muškarca i 5 žena (tabela 14). U organima radničkog samoupravljanja i samoupravnim organima proce­ nat učešća žena bio je povoljniji (tabela 15), ali s obzirom na opštu situaciju sa rad­ ničkim samoupravljanjem - radnice su od toga imale manje koristi nego što bi se moglo očekivati po njihovoj zastupljenosti u organima odlučivanja. L Saveznu, republičke i pokrajinske skupštine činila su odgovarajuća veća koja su birale opštinske skupštine i građani neposredno. Osim ovih veća u sastavu navedenih skupština bilo je i privredno veće, prosvetno-kulturno veće, socijalno-zdravstveno veće i organizaciono-političko veće. Njih je bi­ rala opštinska skupština na predlog zaposlenih (radnih zajednica) u odgovarajućoj oblasti. Opštinsku skupštinu činilo je opštinsko veće, koje biraju građani neposredno i veće radnih zajednica, koje biraju građani i građanke koji rade u radnim organizacijama, državnim organima, društveno-političkim i drugim organizacijama, zadrugama i komorama. Sreske skupštine u Srbiji i Makedoniji činile su sreska veća i veća radnih zajednica, u Crnoj Gori nema srezova, a u ostalim republikama postoji samo sresko veće. Sve odbornike sreskih skupština biraju opštinske skupštine. �235 Nesumnjivi su rezultati koji su učinjeni u promeni situacije žene u pojedi­ nim oblastima društvenog života: u privredi, obrazovahu i dostupnosti svih zan­ imanja ženama, u zdravstvenoj zaštiti žene, u kvalitetu življenja i u drugim sfera­ ma. Alije vidljivo i to da sve to nJje bilo dovoljno da se svest o ulozi žene u porodi­ ci i društvu bitnije izmeni. X �Tabela 1. STANOVNIŠTVO PREMA POLU I AKTIVNOSTI; DOMAĆINSTVA, POLJOPRIVREDNO STANOVNIŠTVO u hiljadama Aktivno stanovništvo ukupno žene % poljoprivredno stanovništvo % 14.534 15.842 16.991 22.425 23.475 7.345 8.227 8.760 11.341 12.037 5,14 4,37 4,29 3,62 46,9 49,1 46,3 44,0 30,0 35,0 30,7 32,2 76,4 67,2 60,9 19,9 Bosna i Hercegovina 1948. 1953. 1981. 2.564 2.847 4.124 1.327 1.462 2.073 5,51 5,06 4,00 42,9 42,5 38,7 26,9 24,3 71,8 62,2 17,3 1948. 1953. 1981. 377 420 584 199 218 295 4,51 4,56 4,09 36,9 36,4 34,3 20,0 22,0 71,6 61,5 13,6 1948. 1953. 1981. 3.780 3.936 4.601 2.010 2.075 2.375 3,94 3,81 3,23 51,6 47,7 45,6 31,8 36,0 62,4 56,4 15,2 1948. 1953. 1981. 1.153 1.305 1.909 569 645 941 5,27 5,30 4,39 43,4 40,8 41,8 22,9 30,7 70,6 62,7 21,7 Slovenija 1948. 1963. 1981. 1.440 1.504 1.892 764 792 973 3,78 3,66 3,18 52,9 40,8 50,3 36,6 Srbija 1948. 1953. 1981. 6.528 6.979 9.314 3.367 3.568 4.684 4,39 4,32 3,63 50,9 48,4 46,4 32,6 34,5 72,3 66,7 26,4 Centralna Srbija 1948. 1953. 1981. 4.154 4.464 5.694 2.142 2.286 2.577 4,54 4,44 3,43 54,2 52,4 51,8 38,6 43,0 72,4 67,2 27,6 Kosovo 1948. 1953. 1981. 733 816 1.584 369 399 766 6,36 6,42 6,92 35,3 33,2 23,8 10,9 7,6 80,9 72,4 24,6 1948. 1953. 1981. 1.641 1.700 2.036 856 882 1.041 3,61 3,50 3,00 49,4 45,4 44,3 26,7 31,0 68,1 62,9 19,9 Jugoslavija Crna Gora Hrvatska Makedonija Vojvodina 1931. 1948. 1953. 1981. 1991* % 44,1 41,1 9.4 Izvori: Statistički godišnjak Jugoslavije, Beograd 1989, str. 449— Jugoslavija 1918-1988, Beograd 463; 1989, str. 39-43; Statistički godišnjak 1991, str. 441-446. *) Prethodni rezultati popisa 1991. �237 Tabela 2. KRETANJE STANOVNIŠTVA živorođeni Jugoslavija 25,9 1939. 30,3 1950. 21.0 1965. 1990. 9.9 Bosna i Hercegovina 38.6 1950. 29,0 1965. 14,8 1990. Crna Gora 30,0 1950. 24.7 1965. 14,4 1990. Hrvatska 24,8 1950. 16,6 1965. 1990. 11.9 Makedonija 40,3 1950 1965. 28,1 16,9 1990. Slovenija 1950. 24,4 1965. 18,5 1990. 12,5 Srbija 1950. 29,5 1965. 18,8 1990. 14,5 Centralna Srbija 1950. 28,0 1965. 15,4 1990 11.7 Kosovo 46,1 1965. 40,5 1990. 27,8 Vojvodina 1950. 25,5 1965. 15.5 1990. 10,4 Savezna Republika Jugoslavija -1992. Crna Gora Srbija Centralna Srbija Vojvodina Kosovo 17,0 17,8 17,0 13,8 13,6 32,6 umrli umrla odojčad prirodni priraštaj zaključeni brakovi razvedeni brakovi 14,9 13,0 8.8 3,7 132,3 118.6 71,8 20,2 11,0 17.3 12.2 5,0 7.9 11.4 9,0 6.3 0.5 1,1 1.2 0,9 13,6 8,0 6,4 125,6 83,7 15,2 25,1 21,0 7,7 11.4 9,5 7,9 0,9 0,7 0,4 9.3 6,9 5,5 101,9 56,9 12,2 20,7 17,8 8,9 8,0 7.6 5,7 0,5 0,5 0,5 12,3 9.3 11,3 118,1 49,5 10,0 12,5 7.3 0,5 9,9 9,0 6,0 0,8 1,1 1,2 14,7 8,4 7,0 136,7 105,8 35,3 25,6 19,7 9,0 11,5 8,9 7,5 0,8 0,4 0,4 11.8 9,7 9,9 80,6 29.6 8,9 12,6 8,8 2,5 10,1 9.2 4.7 0,6 1.3 1.0 13,4 8,8 9.5 118,1 74,9 25.0 16.1 10,0 5.1 12,7 8,8 6.2 1,5 1,2 1,3 12,4 8,1 10,3 101,7 64,7 17,0 15,6 7.3 1,4 13,3 8,8 6,1 1.6 1.3 1,3 17,0 10,9 4.7 141,3 122,6 40,6 29,1 29,6 23,1 11,4 7,7 6,7 0,6 0,2 0,3 14,0 9.6 12,0 145,1 67,4 10,6 11,5 5,9 - 1,6 11,7 9,3 6,0 1,6 1,9 1,3 9.2 6,1 9,5 9.3 11,7 6,7 35.6 22,9 36.6 23,1 19,0 65.6 7.8 11,7 7.5 4.5 1.9 25,9 Izvor: Jugoslavija 19IH-1988, str. 43; Statistički bilten, br. 298, str 92; Statistički bilten, br. 788, str. 20; Statistički godišnjak 1989. str. 128,129.143 i 463; Isto. 1991. str. 442 i 443; Statistički godišnjak 1994, str. 66. �238 Tabela 3. NEPISMENO STANOVNIŠTVO IZNAD DESET GODINA STAROSTI u hiljadama J u g 0 s 1 a V i i a H e r c e g o v i n a S G 0 r a H r V a t s k a M a k e d 0 n i j a 83,9 77,3 39,6 81,7 5,8 3.163 835 74 478 344 27 34,4 59,3 37,1 21,0 53,9 2,5 3.404 26,4 14,1 35,8 853 40,2 21,8 57,2 96 30,1 14,5 44,5 522 16,3 9,3 22,4 342 35,7 23,3 48,3 1961. godina Broj nepismenih 3.066 procenat 19,7 muškarci 9,9 žene 28,8 818 32,5 16,0 47,8 83 21,7 9.1 33,2 439 12,1 6.4 17.1 1981. godina Broj nepismenih procenat muškarci žene 441 14,5 5.6 23,3 45 9.4 3.4 16,2 220 5,6 2,6 8,4 u k u P n o 1931. godina Broj nepismenih 4.409 procenat 44,6 32,3 muškarci žene 66,4 1948. godina Broj nepismenih procenat muškarci žene 1953. godina Broj nepismenih procenat muškarci žene 1.781 9,6 4.1 14,7 B ° s n a i C r n a S 1 0 V e n i j a R U k u P n 0 B I J A C e n t S r r a b 1 i n j a a K o s 0 V 0 V 0 i V 0 d 1 n a 62,8 78,8 93,9 23,6 1.405 923 319 162 37,6 40,8 78,4 15,6 32 2,7 2.5 2,8 1.559 27,9 14,5 40,5 1.063 29,5 12,9 44,9 315 54,5 38,0 72,1 181 12,9 8,3 17,0 276 24,6 14,6 34,6 25 1,8 1,7 1.9 1.424 21,9 10,4 32,8 958 22,0 9.2 36,0 293 41,1 26,5 56,0 173 10,6 5,9 14,9 167 10,9 5,8 16,2 13 0,8 0.7 0,9 845 10,9 4.7 16,9 545 11,1 4.1 17,9 149 17,6 9.4 26,4 102 5,8 3.1 8,3 1901. godine u Srbiji je bilo ukupno 470.000 nepismenih, od toga 388.000 žena i 82.000 muškaraca. Izvori: Statistićki bilten br. 10,1962, str. 31; Jugoslavija 1918-1988, str. 39; Statistički bilten, br. 298, str. 12 i 13. �239 Tabela 4. TEČAJEVI ZA OPISMENJAVANJE (1946-1950) broj tečajeva Jugoslavija ukupno 121.690 Bosna i Hercegovina 42.163 3.558 Crna Gora 14.913 Hrvatska 9.836 Makedonija 55 Slovenija 50.595 Srbija predavači(ce) broj polaznika i polaznica 149.985 40.251 4.604 26.596 11.492 72 66.970 2.829.252 953.263 79.753 313.476 274.098 723 1.214.249 opismenjeno 1.924.510 688.803 58.300 218.094 180.415 354 778.544 procenti opismenjenih 68,1 71,2 80,0 69,1 67,2 49,0 63,2 Izvor: Prosvcta, nauka i kultura, Statistički bilten 1952, br. 10, str. 31. TEČAJEVI ZDRAVSTVENOG PROSVEĆIVANJA ŽENSKE OMLADINE (1958-1962) broj tečcgeva Jugoslavija ukupno Bosna i Hercegovina Crna Gora Hrvatska Makedonija Slovenija Srbija* 13.805 2.505 510 3.813 1.788 1.291 3.898 broj polaznica 246.339 52.837 7.079 45.584 29.699 21.744 89.396 Izvor: Žena u društvu i privredi Jugoslavije, Statistički bilten 1964, br. 298, str. 24. *) Bez podataka za 1962. �240 Tabela 5. UČENICI I UČENICE U OSNOVNIM ŠKOLAMA u hiljadama J U g o s 1 u a k v u i P H e r c Be ° g s c r n a s 0 R B I J A M H r V a n v G t a i s k a s C 1 e o V 'e 0 u n t S 1 n n i i P j j a a n 0 a k e d 0 n k r r a b 1 i v K 0 s V 0 d 0 1 a j V a a 0 u a a n a o i a o r a 1939/40. ukupno 1.487 ženska deca 637 procenat 42,8 156 39 25,1 39 16 39,7 388 96 40 182 46,9 41,1 187 621 397 93 267 166 49,8 43,1 41,8 1951/52. ukupno 1.815 ženska deca 821 procenat 45,3 301 118 39,4 56 22 42,7 396 170 189 77 47,8 45,7 187 705 417 111 177 84 92 320 193 43 49,5 45,3 46,3 38,4 47.7 1961/62. ukupno 2.896 ženska deca 1.348 procenat 46,5 526 230 43,7 87 39 44,7 623 251 301 115 48,4 45,8 280 243 1.165 716 168 135 71 120 543 337 49,3 46,6 47,0 42,0 48,3 1987/88. ukupno 2.828 ženska deca 1.365 procenat 47,9 552 267 48,3 82 39 47,5 521 273 253 131 48,5 47,9 229 1.171 612 347 112 562 298 161 48,9 47,9 48,6 43,8 j 38 187 91 28,3 48,6 11 U SRJ je 1993/94. u osnovne škole upisano ukupno 937.392 đaka, od toga 455.488 učenice, ili 48,6%. Izvori: Statistički bilten 298, str. 17; Statistički godiči^jak 1989, str. 371; Statistički godišitfak 1994, str. 346. 212 104 49,0 �241 Tabela 6. SREDNJE ŠKOLE ZA OPŠTE OBRAZOVANJE, NIŽE I SREDNJE STRUČNE ŠKOLE u hiljadam a 1938/39. ukupno Srednje škole za opšte obrazovanje 167,8 Građanske škole 42,7 Osmoljetke Gimnazije 125,1 Niže stručne škole 69,6 Industrijske 62,5 Poljoprivredne 2,2 5,1 Trgovačke Medicinske 0,13 Uinetničke Srednje stručne škole Industrijske Rudarske Građevinske Poljoprivredne Saobraćajne Ekonomske Medicinske Učiteljske Uinetničke 18,1 2,4 1950/51. žene % žena ukupno žene % žena 61,5 18,1 43,4 36,6 42,3 34,7 485,8 193,6 292,3 208,9 84,4 124,5 43,0 43,6 42,6 22,1 21,4 0,5 0,06 0,13 31,6 34,3 22,7 1 i,2 100 | | - - 28,0 14,4 0,5 3,6 1,5 7,9 21,0 13,1 22,8 59,7 90,1 59,7 133, 6 110,3 2,4 6,0 1,7 13,3 7,8 0,4 43,5 15,8 99,1 11,2 - - - - . . 1 ,1 9,9 9,3 3,9 23,4 7,0 27,9 5,2 0,5 0,5 7,4 0,2 4,0 3,2 0,001 0,2 - - 3,9 0,2 1,6 1,8 53,3 100 39,3 58,0 Izvor: Statistički bilten br.10, str. 14. 44,4 1,4 0,07 1,8 1,2 0,5 15,4 4,7 16,7 2,6 44,8 12,2 6,8 18,3 13,0 11,5 65,9 67,6 59,8 50,5 �242 Tabela 7. UČENICE U SREDNJIM ŠKOLAMA ukupno učenice procenat SFRJ (1987/88) 903.639 141.352 431.874 65.320 47,8 46,2 67.350 233 153.023 71.634 30.448 33.770 145 15.980 9.155 10.303 53,3 62,2 10,4 12,8 33,8 Rudarsko-geološka Hemijsko-tehnološka Grafička Vatrogasna Saobraćajna 7.979 25.273 3.968 345 21.635 1.806 17.578 2.276 215 5.632 28,7 69,8 56,6 62,3 26,1 Tekstilna Kožarsko-gumorska Metalurška Drvoprerađivačka 44.444 13.358 4.022 18.532 39.152 9.242 1.035 6.301 88,2 69,0 25,7 34.0 Poljoprivredna Šumarska Prehrambena Veterinarska 39.071 1.901 11.748 3.203 18.884 474 7.566 1.119 48,3 22,8 64,2 35,0 Zdravstvena Trgovinska Ugostiteljsko-turistička Ekonomsko-komercijalna Pravna i birotehnička 35.547 15.733 33.253 71.040 24.521 29.307 11.256 18.796 56.035 17.642 82,5 71,7 56,4 78,9 71,7 Prosvetna Prevodilačka U metni čka Kulturološka Uslužna 25.033 6.795 7.143 19.410 5.134 21.645 5.711 4.732 15.454 4.742 86,6 84,8 66,3 79,6 92,6 341.025 60.570 280.455 172.604 39.425 133.179 50,6 64,6 47,6 Polaznici i polaznice zajedničkih osnova Grupe struka Prirodno-matematička i informatička Hidrometeorološka Mašinsko-metalskn Elektrotehnička Građevinska i geodetska SRJ 1993/94. Ukupno Gimnazije Stručne škole Izvor: Statistički godišnjak 1989, str. 371,372; Statistički godišnjak 1994, str. 346,352. �243 Tabela 8. UPISANI I STUDENTKINJE PO VRSTI STUDIJA 1938/39. Ukupno Žene 1950/51. % žena Ukupno Žene % žena 17.733 Poljoprivreda i šumarstvo Veterina Tehnika Ekonomija Pravo Medicina Filozofija Teologija Umetnost Nauke 3.987 22,5 60.395 20.021 33,2 1.166 708 2.671 986 5.998 2.095 3.125 756 228 179 11 208 224 1.006 495 1.748 31 85 15,3 1,5 7,7 22,7 16,7 23,6 55,9 4,1 37,7 4.442 2.574 12.166 6.665 4.447 10.395 17.989 573 1.144 1.0 12 248 1.930 2.449 997 3.902 8.972 55 456 22,7 9,6 15,8 36,7 22,4 37,5 49,8 9,5 39,9 Ukupno Ukupno 339.577 Prirodno matematičke 19.355 Tehničke 116.496 Medicinske 28.359 Polj. šumarske 31.608 Društvene 138.893 Umetnost 4.866 1 9 7 1 /7 2 . Žene 164.821 12.387 34.427 17.524 12.308 85.420 2.755 % žena 48,5 62,1 29,6 62,1 39,0 61,5 56,6 SAVEZNA REPUBLIKA JUGOSLAVIJA BROJ UPISANIH STUDENTKINJAI STUDENATA 1993/94 god. Ukupno Srbija Crna Gora Ukupno ' 148.709 141.587 7.122 žena 80.820 76.932 3.788 % žena 54,9 54,3 53,1 Izvori: Statistički bilten br. 10 , str. 24, 25; Statistički godišnjak 1991, str. 596; Statistički godišnjak 1994, str. 351. �244 Tabela 9. ZAPOSLENE ŽENE PO GRANAMA DELATNOSTI godišnji prošek SFRJ Ukupno Privredne delatnosti 1983. ukupno 6.097 6.062 1.045 Vanprivredne delatnosti 2.374 Industrija i rudarstvo 211 Poljoprivreda i ribarstvo Šumarstvo 66 19 Vodoprivreda Građevinarstvo 599 422 Saobraćaj i veze Trgovina 621 Ugostiteljstvo i turizam 220 Zanatstvo 166 Stambeno-komunalna delatnost 120 Finansijske i druge usluge 216 Obrazovanje i kultura 422 Zdravstvena i socijalna delatnost 350 Društveno-političke zajednice i organizacije 270 u hiljadama žene % žena 2.249 1.620 36,8 32,0 628 840 56 7 2 55 61 301 133 34 60,1 35,3 26,6 10,6 10,5 9,0 14,4 48,4 60,4 20,4 1.159 2.716 245 66 12 554 456 671 251 193 717 1.019 67 8 2 59 74 344 152 40 61,9 37,5 27,;3 11,7 16,6 10,6 16,1 51,3 60,7 20,2 1.148 2.661 242 62 18 498 442 649 229 139 721 1.006 67 7 2 57 76 337 139 38 62,8 37,8 28,0 U.3 11.1 U.4 17,2 51,9 60,6 27,3 22 110 226 18,3 50,9 53,5 125 262 449 23 137 247 18,5 52,3 54,9 121 264 455 23 140 251 19,0 53,0 55,1 265 74,7 420 318 75,5 428 326 76,1 136 50,3 286 151 52,7 262 142 54,1 1988. žene ukupno 6.716 2.642 6.656 1.925 % žena 39,3 34,6 1990. žene ukupno 6.470 2.606 5.231 1.884 %žena 40,3 36,0 U Saveznoj Republici Jugoslaviji bilo je zaposleno 1993. god. ukupno ukupno društveni sektor privatni sektor žene %žena 2.464 2.243 221 968 902 66 39,3 40,2 29,9 Izvor: Jugoslavija 1918-1988, sir. 60; Statistički godiSitfak Jugoslavije 1991, Beograd 1991, str 147-160; Statistički godlčitfak 1994, str. 77-79. �245 Tabela 10. UKUPAN BROJ ZAPOSLENIH ŽENA PO REPUBLIKAMA I UČEŠĆE ŽENA U UKUPNOM BROJU ZAPOSLENIH PREMA KVALIFIKACIJI* ukupno žena (u hiljadama) 934 1.693 2.538 ukupno u procentima S t e p e n više visoko srednje o b r a z o v a n j a vkv niže kv pkv nkv 26,4 34,5 38,6 24,1 33,1 37,3 20,3 41,6 46,4 39,6 53,6 57,6 42,2 50,4 55,2 3,2 6,2 8,4 10,5 21,5 29,0 30,7 38,8 42,7 30,5 34,1 43,5 Bosna i Hercegovina 95 1961. 207 1976. 363 1986. 19,3 25,5 26,2 15,9 20,9 33,2 38,3 2,0 6,5 19,1 20,1 33,2 42,9 58,9 59,0 7,7 26,5 40,7 38,1 Crna Gora 1961. 1976. 1986. 15 32 58 21,1 30.7 36.7 13,8 15,4 30,1 30,8 2.2 8,2 21,1 26,2 32,3 45,2 51,9 60,8 6,2 31.1 36,1 39,8 Hrvatska 1961. 1976. 1986. 273 449 636 29,4 38,0 41,5 18,7 24,4 41,4 48,2 3,5 11.1 34,8 36,5 40,1 52,8 63,2 52,6 10,3 29,9 45,8 47,8 Makedonija 1961. 1976. 1986. 45 101 176 19,8 29,7 39,1 15,4 21,0 35,7 25,7 1,7 8,8 24,0 20,3 35,8 50,9 48,6 46,4 3,7 28,1 39,3 36,1 Slovenija 1961. 1976. 1986. 175 300 380 36,4 43,3 47,0 29,4 23,9 48,6 62,5 5,6 17,8 42,2 44,5 35,8 54,2 57,9 68,1 54,5 51,3 56,9 Srbija 1961. 1976. 1986. 329 605 924 24,9 33.0 39.0 21,6 25,4 39,1 55,2 2,7 8.9 27,4 28,2 37,4 47,0 56,0 55,2 7,4 27,7 37,9 39,6 Centralna Srbija 1961 269 1976. 407 1986. 635 25.0 32,9 39.1 39,0 53,5 57,9 58,8 7,3 29,2 38,7 40,8 Kosovo 1961. 1976. 1986. 11 30 50 13,2 21,2 22,9 13.1 17,3 26,9 19,8 1,4 4.6 17,6 10,1 19,5 16,1 37,6 30,4 3,1 17,0 26,8 20,6 108 158 238 27,1 34,7 38,0 27,4 22,6 40,9 43,2 3,5 10,5 27,3 32,0 39,6 42,6 1961. 1976. 1986. Vojvodina 1961. 1976. 1986. 39,3 46,8 57,1 56,0 9,5 26,8 Izvor: Statistički bilten, br. 298. str. 31; Jugoslavija 1918-1988, str. 66; Statistički godišnjak 1989, str. 470. *) Bez podataka o pomoćnim radnicima 1961. godine, kojih je bilo ukupno 82.000 - od toga 27.000, ili 30,7% žena. �246 Tabela 11. ZDRAVSTVENE USTANOVE ZA ZAŠTITU ŽENA I DECE SFR JUGOSLAVIJA SAVEZNA REPUBLIKA JUGOSLAVIJA ZDRAVSTVENA ZAŠTITA ŽENA Ukupno Srbija 1987. ukupno Kosovo Vojv. 1955. 1987. Organizacione 444 jedinice 354 971 544 lekari 294 1.056 Zdravstveno osoblje 689 2.404 1.172 kućne posete 566 u hiljadama* 156 1.314 Ukupno Crna Gora 1991. Srbija ukupno Kosovo Vojv. 29 39 237 115 414 621 19 22 395 599 33 46 197 121 54 286 1.188 45 1.143 138 261 84 130 24 - 12 24 - ZDRAVSTVENA ZAŠTITA PREDŠKOLSKE DECE Organizacione jedinice 498 1.221 lekari 539 2.128 Zdravstveno osoblje 946 3.733 kućne posete u hiljadama 433 996 26 134 230 199 434 1.153 22 69 412 1.064 31 146 205 187 1.625 250 340 1.795 114 1.681 269 325 66 2 64 5 20 ZDRAVSTVENA ZAŠTITA ŠKOLSKE DECE Organizacione jedinice 155 lekari 358 Zdravstveno osoblje 465 kućne posete u hiljadama 11 793 1.609 346 682 25 56 125 112 358 710 21 45 337 665 27 31 114 122 2.505 927 95 171 1.048 80 968 97 183 - 44 2 18 49 44 Izvori: Jugoslavija 1918-1988, str. 409-411; Statistički godišnjak 1989, str. 617; Statistički godi­ šnjak ’91, str. 81-85. *) Nisu unete posete u organizacionim jedinicama ni sistematski pregledi, kojih je bilo više stotina hiljada. �247 Tabela 12. ROĐENI - PREMA MESTU ROĐENJA I STRUČNOJ POMOĆI u procentima 1950. JUGOSLAVIJA Ukupno rođeni rođeni u zdravstvenoj ustanovi i na drugom mestu: uz stručnu pomoć* bez stručne pomoći BOSNA i HERCEGOVINA Ukupno rođeni rođeni u zdravstvenoj ustanovi na drugom mestu: uz stručnu pomoć CRNA GORA Ukupno rođeni rođeni u zdravstvenoj ustanovi na drugom mestu: uz stručnu pomoć HRVATSKA Ukupno rođeni rođeni u zdravstvenoj ustanovi na drugom mestu: uz stručnu pomoć MAKEDONIJA Ukupno rođeni rođeni u zdravstvenoj ustanovi na drugom mestu: uz stručnu pomoć SLOVENIJA Ukupno rođeni rođeni u zdravstvenoj ustanovi na drugom mestu: uz stručnu pomoć SRBIJA Ukupno rođeni rođeni u zdravstvenoj ustanovi na drugom mestu: uz stručnu pomoć CENTRALNA SRBIJA Ukupno rođeni rođeni u zdravstvenoj ustanovi i na drugom mestu: uz stručnu pomoć KOSOVO Ukupno rođeni rođeni u zdravstvenoj ustanovi na drugom mestu: uz stručnu pomoć bez stručne pomoći VOJVODINA Ukupno rođeni rođeni u zdravstvenoj ustanovi na drugom mestu: uz stručnu pomoć bez stručne pomoći 1961. 1978. 1990. 499.033 422.190 44,1 9,2 46,7 384.785 83,3 2,2 14,5 337.082 108.076 25,3 4,5 71.485 78,9 2,6 67.278 96,3 3,4 12.994 47,6 1,6 10.557 88,2 2,1 9.421 96,3 1,7 74.190 59,6 20,6 68.603 97,1 1,7 55.655 99,6 0,2 42.182 37,0 3,5 32.106 73,5 3,8 36.704 89,0 28.955 80,1 18,4 30.087 99,2 0,4 22.468 99,7 0,3 155.783 44,7 7,5 163.841 78,3 2,1 146.556 83.334 52,0 1,6 81.429 92,3 0,8 67.978 38,2 61,8 103.509 15,0 11.575 25,7 96.808 57,1 50.173 23,8 35.842 95,7 200.666 35,3 121.569 26,8 35.395 8,4 91,6 43.702 80,4 15,6 93,9 6,1 90,1 97,8 40.561 15,1 1,1 83,4 53.571 44,4 3,6 52,0 42.604 31.888 62,5 31,2 6,3 28.841 96,3 2,9 0,8 23.036 99,7 0,3 76,7 23,3 Izvori: Statistički godišnjak '91. Saveznog zavoda za zdravstvenu zaštitu , Beograd 1992, str. 9; £ tistički bilten, br. 298, str. 82. ) Podrazumeva se da je porođaju prisustvovao lekar ili diplomirana babica. �248 Tabela 13. USTANOVE ZA DECU I OMLADINU PO REPUBLIKAMA broj dece i mladih u hiljadama Jugoslavija BiH Crna Gora Hrvatska Makedonija Slovenija Srbija Centralna ukupno 1939. ustanove 119 7,3 deca 1946. 3 43 12 30 11 74 ustanove 173 46 0,6 1,6 0,3 9,2 1,4 0,1 2,0 deca 3,1 1950. 5 139 35 119 31 199 ustanove 526 93 0,2 7,3 1,5 5,6 23,4 7,8 1,0 5,5 deca 1953. 57 16 3 13 70 ustanove 262 103 77 3,7 3,8 13,6 0,6 0,9 4,5 3,3 deca 0,1 1961. 27 197 996 41 43 425 124 ustanove 263 2,6 12,7 75,6 2,8 35,3 17,6 4,7 deca 11,4 1974. ustanove 2.227 97 28 487 382 974 392 299 176,1 36,3 9,5 deca 35,7 18,3 34,6 72,0 3,1 1988. 1.706 1.010 ustanove 4.802 248 676 64 864 1.154 139,4 10,7 519,3 42,9 49,0 95,8 215,7 deca 105,3 Kosovo Vojvodina 5 0,1 23 0,9 6 0,2 45 2,0 3 0,1 23 1,1 8 0,9 239 23,0 33 2,8 549 32,9 159 18,6 627 57,6 VRSTE USTANOVA 1957. SFRJ 1970. 1961. Dečje jasle broj 51 36 deca 2.819 2.976 Obdaniš ta,vrtići broj 76 125 deca 4.599 8.360 Zabavišta broj 693 658 deca 45.194 42.380 Kombinovane ustanove broj 87 177 deca 6.466 21.893 Đački domovi broj 559 492 đaci 57.968 60.869 Studentski domovi broj 33 41 studenti’ 14.947 20.003 1988. 140 123.215 349 119.297 898 63.671 3.797 394.780 563 32.268 SRJ 1993. 345 18.417 155 19.568 . . Sve predškolske i 1.638 146.212 282 43.140 230 37.107 101 8.515 56 32.048 81 49.689 39 21.498 Produženi boravak organizovan je 1988. godine u 6,6% osnovnih škola, a koristilo gaje 12,6% učenika i učenica, najviše u Vojvodini (37,9%) i u Sloveniji (17,1%). Izvori: Statistički bilten, br. 298, str. 72 i 73; Isto, br. 788, str. 55; J u goslavia 1918-1988, str. 355-357; Statistički godišnjak 1989, str. 598; Statistički godišnjak 1994, str. 400. �249 Tabela 14. UČEŠĆE ŽENA U SAVEZNOJ, REPUBLIČKIM I POKRAJINSKIM SKUPŠTINAMA u procentima Savezna Skupština 7,0 Republičke Skupštine Bosna i Hercegovina 5,5 Crna Gora 4,7 Hrvatska 13,3 Makedonija 8,4 Slovenija 18,0 Srbija 9,7 Pokrajinske Skupštine Kosovo 10,3 Vojvodina 13,7 Opštinske Skupštine 4,6 Opštinsko Veće 6,6 Veće radnih zajednica 5,3 Veće udruženog rada Društveno-političko veće - 1963. 1965. 1967. 1969. 1974. 1978. 1982. 1986. 19,6 7,6 13,3 7,9 13,6 17,2 17,5 16,2 8,1 7,9 18,3 5,3 3,5 22,2 11,4 9,1 16,6 12,4 20,0 25,6 23,1 12,7 12,9 12,0 26,0 27,6 24,1 8,2 6,3 8,8 7,6 15,6 11,9 17,2 15,4 26,0 19,1 12,2 18,6 17,0 17,7 12,3 13,0 16,9 24,1 21,6 24,5 24,2 29,8 19,0 28,6 10,3 10,2 12,2 1958. 9,4 5,8 13,0 6,9 4,5 9,3 15,3 11,6 17,8 18,8 17,8 20,0 17,5 10,3 23,7 - - - - - - 19,2 19,1 22,6 11,4 18,6 21,5 16,1 24,3 20,0 11,3 17,5 25,2 16,1 - - - - 23,0 1,6 1990. 4,9 2,9 11,2 3,2 15,8 5,2 17,2 4,2 24,0 11,2 23,5 1,6 - 21,5 9,2 Savezna Republika Jugoslavija: Izbori za Saveznu skupštinu i za Skupštinu Crne Gore održani su decembra 1992. godine, a za Skup­ štinu Srbije u decembru 1993. godine. Izabrano Savezna skupština Skupština Crne Gore Skupština Srbije ukupno 178 85 250 žena 5 6 16 % žena 2,8 7,0 6,4 Izvori: Jugoslavija 1918-1988, str. 31, 32; Statistički godišnjak 1994, str. 36. �250 Tabela 15. UČEŠĆE ŽENA U ORGANIMA UPRAVLJANJA U ORGANIZACIJAMA UDRUŽENOG RADA 1962. 1956. 1965. 1976. 1983. 1985. 1987. 1989. organizacije u kojima su organizovani radnički saveti broj organizacija 4.646 delegati u radničkim savetilna 105.018 od toga žena (u procentima) 12,8 članovi izvršnih organa 41.965 od toga žena (u procentima) 10,4 5.989 746 22.151 33.152 31.273 29.775 126.070 124.224 149.404 334 839 441.816 386.983 32,2 33.1 12,9 37.366 8,9 17,4 49.794 12,8 434.784 460.507 26.5 31,1 31,2 103.353 138.089 133.063 138.735 23,0 29,2 10.5 31,6 organizacije u kojima funkciju radničkih saveta vrše svi radnici i radnice broj organizacija radnici i radnice od toga žena (u procentima) 41.871 52.275 16,5 5.346 90 193 1.500 38,483 28,4 23.757 7.179 129.681 41,2 44,2 8.327 15,7 članovi izvršnih organa od toga žena (u procentima) 23,4 8.996 225.739 18,5 4.000 40,4 6.803 121.529 6.315 113.428 45.731 101.449 46,8 46,1 45,8 4.537 44,4 4.534 46.0 mesne zajednice i delegati u skupštinam a m esnih zajednica 1970. broj mesnih zajednica 8.586 delegati u skupštinama mesnih zajednica 92.975 od toga žena (u procentima) 8,5 1980. 1982. 1984. 12. 664 13.103 13.570 11.767 108.120 235.323 263.547 259.899 260.904 13,9 13,7 1974. 11.606 8.9 1978. 13.0 12,3 Izvori: Jugoslavija 19IH-1988, str. 34; Statistički godišajak 1991, str. 98 i 438; Statistički godišajak 1994, str. 36. �UMESTO ZAKLJUČAKA Posle Drugog svetskog rata u Jugoslaviji je uspostavljen socijalistički pore­ dak. Antifašistički front žena, čije su osnovne organizacije doprle do svakog sela, nastavio je rad na ostvarivanju programa predratnog ženskog pokreta. Bavio se svim problemima žena, dece i porodice, otkrivao je njihovu konkretnost u neposred­ nom dodiru sa ženama, nametao ih društvu i tražio puteve za njihovo rešavanje. Položaj žene se stalno poboljšavao, ali uz stalnu borbu ženskih organizacija za savlađivanje opšte ekonomske i kulturne zaostalosti i konzervativne patrijarhal­ ne svesti, koju su ispoljavali u svakodnevnom životu i muškarci i žene. U pogledu ciljeva i zadataka ženskih organizacija, posle rata uočljive su i među ženama i u političkim rukovodstvima dve osnovne struje. Jedna rešenje ženskog pitanja vidi u „klasnom pristupu4, i to tako što sma­ 4 tra da u socijalističkom društvenom sistemu sam ekonomski i društveni razvitak dovodi do potpune jednakosti muškaraca i žena. Žene bi se eventualno mogle bavi­ ti prosvećivanjem žena, unapređenjem domaćinstva i odgoja dece. Međutim, i to su opštedruštvena pitanja i u tim oblastima presudnu ulogu ima ekonomski razvoj i podizanje opšteg standarda. Politički rad žena ne treba izdvajati iz Narodnog fron­ ta, odnosno SSRN. Zbog svega toga je posebno organizovanje žena nepotrebno. Osim toga, to predstavlja feminističku opasnost koja bi mogla izdvojiti žensko pi­ tanje kao posebno i oduzeti mu karakter opšteg društvenog pitanja, odnosno nje­ gov klasni karakter. Po toj koncepciji i sam pojam feminizma je sa njegovog opšteg značenja kao teorije i prakse oslobođenja žene redukovan i vezan isključivo za libe­ ralni građanski ženski pokret, s tim što su mu se često davala i sasvim proizvoJjna značenja. Druga struja je polazila od toga daje cilj socijalističkog društva, pored ostalog, i potpuno oslobođenje žene kao ljudskog bića. Ne negirajući klasnu suštinu žen­ skog pitanja, smatrala je da se oslobođenje žene u socijalizmu (ili prelaznom perio­ du) ne postiže automatski promenom ekonomskih odnosa i uspostavljanjem soci­ jalističkog društva, čak ni podruštvijenjem poslova u domaćinstvu, što je takođe jedan od aksioma socijalizma. Problem je mnogo kompleksniji, jer uzroci potčinjenosti žene ne leže samo u klasnim suprotnostima, već i u suprotnostima koje su nastale podelom rada u porodici po osnovu pola, a što se odražava u svim oblasti­ ma života. Otkrivanje tih suprotnosti zahteva smišljen i dugoročan rad. Za temelj­ nu promenu položaja žene nužne su svestrane promene, ne samo u širenju materi­ jalne osnove ravnopravnosti već pre svega u menjanju svesti i muškaraca i žena o mestu žene u porodici i u društvu. Pravo i prvenstvo u toj aktivnosti, po logici stva­ ri i dotadašnjim iskustvima pripada samim ženama kao subjektima svog vlastitog �252 oslobođenja. Samo žene mogu otkrivati prepreke koje stoje na putu pjihovog oslo­ bođenja, i to ako postanu svesne svog položaja i ako same, kao zainteresovani sub­ jekti, formulišu mere za otklanjanje tih prepreka. Prema tome, i u socijalizmu su nužne posebne organizacije žena, koje bi istovremeno bile i mesto njihovog samoosvešćivanja. SSRN, niti iko drugi, ih u tome ne može zameniti. Socijalistički savez, odnosno Savez komunista doneli su odluku o ukidanju Antifašističkog fronta žena U sistemu organizacija građana i građanki, AFŽ je po­ sle rata nosio prefiks „društveno-politička organizacija", stoje u ratu i neposredno posle rata bilo izraz priznanja i uvažavanja. S druge strane, taj predznak je značio daje AFŽ u izvesnom smislu transm isija KPJ, te da joj je politički i organizaciono podređen. U ratu i posle rata, u periodu izgradnje, ta funkcija transmisije nije bila posebno izražena. AFŽ je, na osnovu opštih ciljeva NOB ih izgradnje, samostalno birao i određivao svoje posebne ciljeve i zadatke, i u skladu sa tim izgrađivao svoj sistem organizacija i metoda rada. Problem je, međutim, nastao posle rata, kada je K PJ preko Narodnog fronta, odnosno SSRN disciplinovala društveno-političke organizacije, nastojeći da ih zaista pretvori u svoje transmisije, stoje bio i izraz nepoverenja prema tim organizacijama. Prva je svoju i društvenu i organizacionu sa­ mostalnost izgubila organizacija žena. Diskusije o organizovanju žena na navedenim koncepcijama nastavljene su, međutim, i posle ukidanja AFŽ. One nisu bile uvek sasvim jasno izražene, i ni­ su imale svoje uvek iste zagovornike i zagovornice. Pod pritiskom prakse događalo se da su, kod raspravljanja određenih pitanja, pojedine žene i pojedini muškarci zagovarah čas jednu čas drugu koncepciju. Nejasnoće je unosila i činjenica da se nije prihvatala diskusija o tem i oslobođenja žene kao cilju koji se u socijalističkom društvu ostvaruje, o tome koje su prepreke njegovom ostvarenju, kako ih prevazići i kakva je organizacija žena, kao subjekata svog oslobođenja, za to potrebna. Stalno se nam etala diskusija o tome da h u socijalizmu postoji, kao posebno, žensko pita­ nje ih je ono opštedruštveno i, u vezi sa tim, da h je potrebna ih ne posebna organi­ zacija žena. U takvim diskusijama ispoljavani su otpori i rađah se kompromisi, ta­ ko da do naglog ukidanja ženskih društava nije došlo - ona su polako odumrla. Otpori ukidanju ženskih organizacija bih su relativno jaki, pa je do njiho­ vog konačnog ukidanja došlo nakon više godina raznih reorganizacija, sve dok se rad na promeni položaja žena, a time i problemima žena koje je donosila praksa, nisu i organizaciono i sadržajno utopili u Socijalistički savez radnog naroda, preko njegovih pomoćnih tela za žene, a u svojoj konačnici, njegovim posredstvom, u rad državnih organa. Vodeće pohtičke snage društva, opredeljujući se isključivo za „klasni pristup u rešavanju ženskog pitanja, prvo su redukovale ciljeve ženskih organizacija, tako što su rad koji je spadao u oblast samoosvešćivanja žena i menjanja patrijarhalne svesti prenele na Socijalistički savez radnog naroda. A u njegovom članstvu ta svest se zapravo i održavala, i ono ničim nije bilo motivisano da je menja i da se odriče svog piovlašćenog položaja u porodici i u društvu. Drugo, opredelile su se i za ukida­ nje posebnih ženskih organizacija, navodno kao ostataka konzervativizma i femi­ nizma. Na osnovu saznanja o pojedinim problemima, a naročito pod utic^jima me­ đunarodnih preporuka, i posle ukidanja ženskih organizacija doneto je više doku­ �253 menata i mera i promenjeno više zakona koji su formalno proširivali prava žena. Ali svi motivi za njihovo donošenje, značaj za unapređenje položgja žene, obrazlo­ žena, koristi za ženu, ostajali su u uskim forumskim krugovima Socijalističkog sa­ veza, državnih organa i pojedinih institucija, izvan pažpje i zanimaiy a samih žena. Ogromnoj većini žena informacije o novim ili proširenim pravima i njihovom zna­ čaju za svakodnevni život nisu bile dostupne niti objašnjene. Tako je, 1974. godine, bilo i sa ustavnim konstituisanjem, za položgj žene izuzetno značajnog, prava da slobodno odlučuje o rađanju dece, pa je eliminisanje tog prava iz Ustava SRJ, 1992. godine, i od strane samih žena prošlo potpuno nezapaženo. Nestankom samostalnih ženskih organizacija prestalo je intenzivno zani­ manje za menjanje odnosa među polovima u porodici i društvu. Njihov način rada i nastojanje da se, uz ekonomsko osamostaljivanje žene, putem kritike i samoosvešćivanja, one same svakodnevno suprotstavljaju pojavnim oblicima dominacije mu­ škarca i potčinjenosti žene, niko nije ni prihvatio ni nastavio. Socijalistički savez, odnosno njegova pomoćna tela za probleme žena samo su se doticali kompleksne teme odnosa polova u porodici i njihove reperkusije na odnose u proizvodnji i ii dru­ štvu. U suštini ona je zaobiđena, iako je za izgradnju socijalističkih društvenih od­ nosa, a posebno za oslobođenje žene od prevashodnog značaja. Parcijalne rasprave uglavnom su se odnosile na oblast vaspitanja i obrazovanja, a mere za njihovo sprovođenje prepuštene su prosvetnim i zdravstvenim organima, koji su ih sprovodili svako na svoj način, često suprotno intencijama inicijatora tih mera. Sve službe namenjene ženi su institucionalizovane, pa su i pored rezultata koje su dale, birokratizovane (što nije samo njihov greh, jer to leži u prirodi njihovih ovlašćenja i to­ me prilagođenih njihovih metoda rada). Istovremeno, ženama je onemogućeno da, svojom inventivnošću, inicijativom i kritikom, same organizovano i praktično uti­ ču na njihov rad, ublaže birokratizaciju i sprečavaju polnu diskriminaciju, vidljivu na svakom koraku. Cesto se na žene apelovalo da se u svojim preduzećima i ustanovama i u ko­ munama direktno založe za izgradnju ustanova i pokretanje pitanja koja su od ne­ posredne koristi za unapređenje položaja žena. Lišene svoje organizacije i vraćene u kuću ostale su razjedinjene i onemogućene da se okupljaju. Teško da su u takvoj situaciji mogle i artikulisati svoja nezadovoljstva i zahteve, a još manje ih kao jedin­ ke bilo kome postavljati. Birokratizovane strukture vlasti i privrede kompromitovale su i samu ideju socijalističkog samoupravljanja zaplićući je u lavirint formalističkih, komplikovanih, često protivurečnih i neprimenjivih normi. Forma je ugušila suštinu, pa su sa­ moupravni organi postali sve manje osetljivi na životne uslove i radnika i radnica. Umesto predviđenog oslobođenja, i radnici i radnice izloženi su nesputanom pro­ doru konzervativne, patrijarhalne svesti, uz izrazito osporavanje već stečenih žen­ skih prava. Sa malim zakašnjenjem, nove ideje i teorije o oslobođenju žene koje su se u svetu javile počele su ipak da se šire i u Jugoslaviji. Novi feminizam, heterogen po svojim teorijskim osnovama, u vladajućiru strukturam a Jugoslavije dočekan je sa odbojnošću. Dogmatski prilaz ženskom pitanju, neuvažavanje vlastite prakse u njegovom rešavanju, neuvažavanje nezamenljivog rada ženskih organizacija pre Drugog svetskog rata, u toku rata i nakon njega imalo je za posledicu i stagnaciju �254 u teoriji ženskog oslobođenja. Generacije žena - zaslužne za ostvarivanje zakonske ravnopravnosti i za postavljanje temelja oslobođenja žena u socijalizmu - ispunila su ciljeve koje su sebi postavile. Ali ženski pokret je - ne krivicom samih žena - os­ tao bez podmlatka, pa je tako propuštena prilika da se celokupno jugoslovensko is­ kustvo teorijski na vreme osmisli i kritički vrednuje, kako bi se, uz praksu, oboga­ tila i teorija socijalističkog feminizma. Vraćanje na koncepcije feminizma nastale u XIX veku, kada one nigde u praksi nisu mogle ni biti primenjene, i ukidanje žen­ skog samoorganizovanja osujetilo je razvoj socijalističke misli i ugušilo jedan svoje­ vremeno moćan ženski pokret. Tako su nove generacije žena u Jugoslaviji, koje, nezadovoljne postignutim, traže nove puteve samooslobođenja, prinuđene da se oslanjggu na nove feminističke teorije nikle u drugim zemljama i na drugim isku­ stvima. Nove generacije feministkinja i u Srbiji i u drugim zemljama bivše Jugosla­ vije iznova su - svakako najednom višem nivou - još pre poslednjeg rata na ovim prostorima, započele da traže puteve svog samooslobođenja, i teorijske i organizaciono-aktivističke. Razbijanje Jugoslavije i rat, prinudio ih je da svoje napore prila­ gode novim uslovima, da uprkos svemu održe međusobnu saradnju, da je prošire i na saradnju sa ženama istočno-evropskih zemalja, u pokušajima da odgovore na pitanja koja postavlja savremeni feminizam, naročito njegova socijalistička struja. Iskustava o tome kakva bi situacija u pogledu odnosa prema ženi bila daje ženama ostavljena sloboda udruživanja - nema. Ali sigurno je d aje ženski pokret u Srbiji i u Jugoslaviji, otkada je nastao i sve dok je postojao, čak i kada je bio ogra­ ničen u svojim ciljevima i organizovanju, bio snažan faktor u menjanju i društvene svesti i položaja žena u celini. U fazi njegovog nestajanja, društvena svest, svest i žena i muškaraca o pravima i vrednosti žene kao ljudskog bića, ne samo daje stag­ nirala, već je vraćena u daleku prošlost. Rat je to na surov način učinio očiglednim. Istorija feminizma u svetu ukazuje na to da su žene na razne načine u raz­ nim epohama nastojale da ostvare ravnopravnost sa muškarcima u pojedinim seg­ mentima društvenog i političkog života. To je m ukotrpna istorija borbe za prizna­ vanje osnovnih ljudskih prava polovini čovečanstva. Svaki napredak bio je rezul­ ta t pobune žena protiv sistema koji ih ograničava, praćen njihovim velikim žrtvo­ vanjem, ali i svesnim i podsvesnim nastojanjem moćnika da se dostignuto izigra, ili čak upotrebi protiv žena, bez obzira na karakter društvenog sistema. S tim u vezi, nameće se pitanje u čemu je suština stalnih idejnih otpora u radničkim pokretima prema postavljanju ženskog pitanja. U tim pokretima sredi­ nom XIX veka žensko pitanje je odbacivano, krajem XIX veka zanemareno, počet­ kom XX veka prihvaćeno, ali stavljeno pod tutorstvo radničkih partija, odnosno vladajućih partija i države - u suštini muškaraca - u zemljama u kojima je uspostav­ ljen socijalistički sistem. Čini se da se, i pored svih deklaracija, u takvom odnosu krije - svesna ili podsvesna, svejedno - težnja da se ovekoveči dominacija muškarca nad ženom, kao i otpor muškaraca afirmaciji žene kao slobodnog i ravnopravnog ljudskog bića, sa svim posledicama koje ta sloboda i ravnopravnost u demokratskom društvu podrazumevaju. Jedan sum anuti rat je obelodanio svu dubinu patrijarhalnih naslaga i tra­ dicija, u svim krajevima ranije Jugoslavije, i u tom okruženju svu težinu položaja žene u porodici i u društvu. Nemoćna da utiče na odlučivanje o sudbinskim doga- �255 đ^jima, ona je prihvatila ulogu žrtve svojstvenu patrijarhatu. Ta uloga joj je na­ metnuta nedefinisanim ciljevima rata i neviđenom destrukcijom Jjudske svesti, etike, ekonomije, kulturnih i materijalnih dobara i dostignuća, koja je zasnovana na ideologiji ekstremnog nacionalizma, sa teorijom i praksom etničkog čišćenja, kao svojim nsgvećim neljudskim „dometom**. U ogromnoj većini žene, bez obzira da li su na teritoriji gde se rat vodi ili su u izbeglištvu, imaju istu ulogu - očuvanje po­ rodice ili onoga stoje od nje ostalo, i preživljavanje. Rat se na razne načine odrazio i na republike koje u njemu direktno ne učestvuju, pa je uloga žena danas i u tim društvima u osnovi ista. Mogućnosti da biraju i da utiču na svoju sudbinu nenugu. Perspektive koje nude dominantne društvene strukture izrazito su patrijarhalne; i one u vlasti i one u opoziciji, ne daju nadu ženi da će se njen društveni položgg po završetku rata poboljšati (što se inače u Jugoslaviji dogodilo posle Drugog i, deli­ mično, posle Prvog svetskog rata). Ženama ostaje da, u dogledno vreme, u daleko nepovoljnijim uslovima brane ona prava koja su već bile ostvarile. Ostgje i nada da će u toj odbrani stasati nove ženske i druge demokratske snage koje će umeti da osvggggu i nova ljudska, među njima i ženska prava. Beograd, oktobar 1995. �SUMMARY 1. Serbia and Vojvodina (1804-1918) At the beginning of the XIV century, Serbia became a vassal state of the Ottoman Empire. The conquering armies of the empire crossed over its territories on their way towards central Europe. The Austrian-Turkish wars, the withdrawal of Turkey from Europe at the end of the XVII and XVIII centuries, all th at took place on Serbian territory. The land was devastated, and the people fleeing from war moved N orthwest into Croatia, and north into the southern, scarcely popula­ ted, parts of H ungary - into today’s Vojvodina. It is believed th at at the beginning of the XVII century only 50 to 60 thousand inhabitants lived in Serbia, in very bad economic and cultural conditions, constantly exposed to illnesses, famine and per­ secution. After the F irst and Second Serbian Uprising (1804-1813 and 1815), Serbia managed to attain a great degree of internal autonomy from Turkish rule, and it began to independently develop its new state. Serbian men and women who in the early migrations settled on the territories of former Austria and especially the ones in Vojvodina took part in the economic and cultural life of their new homeland and they were able to economically and in other ways help Serbia to develop its econo­ mic, state and cultural institutions. They were the people who brought to Serbia the first ideas about the emancipation and education of women. The first Serbian educators and rationalist thinkers in Vojvodina Zaharije Orfelin, Dositej Obradović and a women Jevstahija Arsič promoted the idea of educating women at the end of the XVIII and beginning of the XIX century and Dimitrjje Davidović and Jovan Sterija Popović undertook concrete measures to implement these ideas. Popović founded the first Serbian school system in which boys and girls had equal opportunities for education in elementary schools, and special schools for girls in which they could get higher education. In the beginning boys and girls attended the same schools, later special schools for girls were opened. The first such school was opened in Paraćin, in 1845 and the next one in Belgrade. The resistance of the peasant, patriarchal Serbia to the education of girls was very strong, so the number of girls in schools increased very slowly and most girls remained illiterate. Girls were not allowed to attend the gymnasiums (secondary schools) which were foun­ ded at th a t time, nor the Lice, which schooled the clerks for the government admi­ nistration. Since the third decade of the XIX century, Serbia in order to overcome its backwardness, systematically sent its students to study abroad. These young people brought back to Serbia new ideas regarding culture, science and politics, as well �257 as the idea that girls should receive a broader education. At the same time girls from rich families were educated by private teachers at home or sent to private institutions abroad. In order to fulfil the need for a higher education of girls, the Higher School for Girls was founded in Belgrade in 1863. Its aim was to give the girls the same level of education as boys had in the gymnasium, and to educate girls who wanted to become teachers. A young nineteen year old girl educated in Russia, born in Vojvodina - Katarina Đorđević-Milovuk was appointed headmistress of the school and she successfully headed it for thirty years. It was a four year school in the beginning but very soon it became a six year school which existed until the end of the centuiy when it was transformed into two schools: the Teacher’s School for Women and the First Women’s Gymnasium. The position of women in society and family was regulated by the Civil Code, passed in 1844, which expressed the basic concepts of bourgeois society formulated in the Napoleonic Civil Code and was accepted by many European countries. Na­ turally, Serbia added its own specific provisions. According to th at law, a married women was the property of the husband. She had the same status as miners, spend­ thrifts, and good-for-nothings. Without the husbands consent she could not under­ take any legal venture. The husband was the head of the family. He represented the wife he decided where she would live. It was the wife’s duty to obey the husband, to serve him, to maintain the house, to raise the children. The sons in the family excluded the daughters from inheritance. It was forbidden to investigate father­ hood. The wife was not able to become the guardian of her own children after her husbands death. Marriage and divorce was under the jurisdiction of the church. This Civil Code was in effect in Serbia for one hundred years - until 1945. Although its legal norms are no longer in effect, the relation between the men and women in the family has hardly changed at all. Without a doubt, this has had its influence on the position of women in society. At the beginning of the XIX century, the United Serbian Youth, a political, national organisation based in Novi Sad (Vojvodina) accepted and promoted contem­ porary feminist ideas. The organisation existed from 1866-1871 in Vojvodina and Serbia. The goal of the organisation was to liberate and unite the Serbian people who lived under Hungarian and Ottoman rule. To realise that goal it was neces­ sary for women to participate in its realisation. Their role was to awaken, inspire and guard the national conscience and to educate children and youth in the natio­ nal spirit. That could only be attained by an educated women, who was respected by her family. In that organisation women had equal status to men, and the ideolo­ gists of the organisation promoted the idea that women were equal. Draga Dejanović (1840-1871), a young poetess who died young in childbirth, was prominent among them. One of the best known ideologists of the United Serbian Youth, Svetozar Marković (1846-1875), considered the women’s issue as one the most important motivating factors of the struggle of the Serbian society for its national liberation, for the radical change of social relations toward socialism, and for its democratisation in internal relations. His feminism was inspired by the liberal feminism of J. S. Mill, by the ideas of Russian revolutionary democrats N. G. Černiševski and by the Marxist feminism of his contemporaries. Thanks to him, J. S. Mill’s: „On the Oppression of Women", N. G. Černiševski’s novel: „What is to be done" (which �258 dealt with the economic and social equality of women) the Communist Manifest, were all translated into Serbian by 1871. In many of his articles, he advocated and promoted the total economic, cultural and socio-political liberation of women. United Youth was banned by the Hungarian authorities, but its members especially the ones in Serbia, who worked in the government administration and in the edu­ cation system, and who had high positions, continued to advocate the right of women to education. Thanks to them, women were allowed to attend the gymnasi­ um in 1874, and in 1888 they were allowed to attend the High School (equivalent to the university) which was the only such school in Serbia. Thus, the women of Serbia relatively early won their right to education of all levels. The first Serbian Women’s Society was founded in Vojvodina 1864, and in 1875 the first Women’s Society was founded in Belgrade. Its members were mostly the educated wives of prominent members of society, teachers from the Higher Women’s School. The first president of the society was the Headmistress of the school - K atarina Milovuk. The goal of the society was the education of women and helping poor women learn a skill. Very soon after the formation of the society, two Serbian-Turkish wars broke out, so the society helped the state organise hospi­ tals, nurse the wounded and to alleviate the consequences of war. In 1897 it founded the first w orker’s school for women, where the girls were taught sewing and embro­ idery. The society had its branches in the provinces. It published its magazine „The Housewife4 from 1879-1941. Beside the Women’s Society, in Belgrade at the end * of the XIX and the beginning of the XX century a few more educational and huma­ nitarian women’s organisations were formed. All these organisations were promo­ ted by the International Council of Women (ICW) organised and united into the Serbian National Women’s Council (SNWC). The Council became the member of the International Women Suffrage Alliance (IAW), having adapted into its statues the struggle for women’s right to vote. With the formation of the working class, at the beginning of the twentieth century the first women worker’s society was formed (1903). It tried to organise exploited women workers and worker’s wives. It was connected with the SocialDemocratic Party, which was formed the same year, and had the same demands as the workers’ party. Women pressed for the general and direct right to vote, for equal conditions of work for men and women, and for the protection of motherhood. Very shortly after it was formed, the society stopped working. Its goals were then trans­ ferred to the trade unions, and in 1910 a Secretariat of Socialist Women was formed within the Social-Democratic Party. According to its statute, any separate form of organising for women was forbidden. In the Balkan Wars of 1912 and 1913, and in the First World War; the activity of women’s organisations in Serbia was connected to the war efforts of the country, in which the women generously participated. 2. Yugoslavia Between the Two Wars (1918-1941) After the First World War a new country was formed on the Balkans: the Kingdom of the Serbs, Croats and Slovenians. The new country was not only made �269 up of the previously independent states, Serbia and Montenegro, but also of terri­ tories which were part of the Austria-Hungarian Empire or the Ottoman Empire, whose inhabitants were predominately Slavs but not only Slavs. It was a country of different nationalities, religions, of different cultural and historic heritage, in which the inequalities between men and women were visible. There was also a very great inequality in the position of women depending on the nation, or religion they belonged to, that is, what country they lived in before the formation of the new state. Despite this, women quickly found a common language. The first goal of all the women’s humanitarian organisations was to alleviate the terrible consequences of war. T his was equally hard on war widows and war orphans from either side of the front. Such organisations were predominant in all the countries which formed the Kingdom. At the initiative of the Serbian National Women’s Alliance in Belgrade in 1919, and with delegates from all parts of the country present, the National Women’s Alliance of Serbs, Croats and Slovenians was founded and in a short time organi­ sed most women’s organisations in Yugoslavia. From 1929, it was known as: the Yugoslav Women’s Alliance. In 1919 the Secretariat of Women Social-Democrats renewed its work in Serbia and it was at their initiative th at the Secretariat for Women was founded at the Yugoslav Congress of the Socialist Worker’s Party (communists). It lasted for only two years because the Communist Party which was the third party in parliament was banned, and the work dealing with women was transferred to the unions. The third im portant women’s organisation, which was not connected to any of the parties, was the Society for the Education of Women and the Protection of its Rights which was also formed at th at time. It changed its name to The Women’s Movement in 1923. Societies with the same name were for­ med in several cities of Yugoslavia, and in 1926 they were associated into the Alliance of Women’s Movements. It was a feminist organisation whose main aim was to educate women, struggle for the right to vote and equality of men and women in all sectors of social life. In 1919 and 1920 all three organisations devoted a great deal of their acti­ vity to the suffragist cause, expecting the new law to give them voting rights as promised to them by the leaders of some political parties. Yugoslavia as a state inherited six legal systems which, among other things, regulated the position of women. In some parts Turkish law was in effect, as well as the Muslim system of religious law. A characteristic of all these legal systems was that they all limited the rights of women - because they were women. Action to change this situation bonded all women’s organisations in Yugoslavia, and through­ out their existence they endeavoured to improve the legal position of women. They submitted petitions and memoranda to the government and the Assembly, publicly reacted to the discriminatory laws against women, and occasionally organised public manifestations. Between the two wars several of women’s organisations were formed: The Little Women’s Entente (1923), the Association of University Educated Women (1927), the Women’s Party (1927). During the dictatorship (1927-1934) they, were banned along with other parties, and they did not renew their work afterwards. The Women’s League For Peace and Freedom was founded in 1931. The young feminists mostly came from the women’s student societies, which existed at the �260 universities in Zagreb, Ljubljana and Belgrade. The basic demands of the women’s movement until 1941 were equality of civil rights for women, as well as the right to vote. Not one of these demands was fulfilled. In the middle of the thirties new generations of young women, students or workers, joined the existing women’s organisations. The open struggle against the threat of fascism, for the unity of all progressive forces into the National Front, for freedom, independence and the democratisation of the country, opened the possi­ bility for a new generation of women to pose the women’s issue in a new way. In all parts of Yugoslavia, in many women’s organisations especially in the Youth Secti­ ons, there were young women who independently and in a creative way managed to merge the feminist movement with the movement against fascism, for the inde­ pendence of the country. (After the period of dictatorship Yugoslavia had very close economic and political connections w ith Germany and Italy.) For these young women the struggle for women’s rights was at the same time the struggle against Nazism which advocated the return of the women to the position of the housewife and as its basic role advocated bearing children. They stressed the everyday prob­ lems of women from different social classes and with concrete actions tried to solve these problems. In the course of their work they developed and cultivated their co­ operation and solidarity. In the general anti-fascist movement, women were accepted as equal partners with men and their demands for women’s rights became the basic demands for freedom and democratisation. For the very first time a wide political movement accepted the idea that freedom and democracy can apply to the oppressed half of the population: to women. Since the mid thirties, the regime had developed very close economic and political ties w ith the Axis Powers: Berlin-Rome, resulted in massive arrests and the persecution of anti-fascists, the formation of concentration camps, murder of striking workers and dem onstrators and the formally joining the Tripartite Treaty. The overthrow of the government, on the 27th of March 1941 frustrated the plan, but Yugoslavia was attacked by the Axis Powers and after a short war it surrendered and was torn to pieces. 3. Women in the People's Liberation War (1941-1945) In the summer of 1941, the armed uprising broke out in all parts of Yugosla­ via, headed by the Communist Party of Yugoslavia which dealt through the Supreme Command of People’s Liberation Army (PLA) Throughout the war on the territory of Yugoslavia there were smaller or larger mutually connected liberated territories where there were smaller towns which were freed and where the new government was elected instead of the occupational or quisling forces. Since the beginning of the war, the former members of the Youth Section of Women, the movement of the University Educated Women and the other members of the women’s organisations took part in the preparations for an armed uprising. They formed different women s committees who supported the PLA on occupied territory as well as on liberated territories and in 1942 they became associated into the sole women’s organisation the Antifascist Women’s Front (AWF). Women in the military forces and in the new civil government were accepted as equal participants from the very beginning. In �261 the first written documents about the people’s liberation committees in 1942, women received the active and passive right to vote and they participated, as elected members of these committees, in the civil government. Women could occupy all positions in the regular army formations, which were formed by the end of 1941, but most women were in the medical corps, had political positions in the head­ quarters or were in positions dealing with education, culture and development of ethic norms. There were very few women who had military ranks. Most women worked in supplying, signal corps, medical units, transport and in the intelligence service. Many women did these jobs on the occupied terri­ tories (maintained courier services, hiding and treating the wounded, distributing illegally printed matter, hiding people who were fleeing, establishing the broken connections...). 25.000 women were killed in battle (out of a total number of 305.000 killed). 425.000 people were wounded - 40.000 of them women. 3.000 women are war inva­ lids with serious injuries. The PLA had 80.000 soldiers in 1941. About 20.000 of these survived the war - 3.344 of them women who were awarded the Certificate of Service in the Partisan Forces since 1941. About 2.500 women received officer’s commissions and a few thousand be­ came non-commissioned officers. A few thousand women were awarded war medals for courage and their services in supporting PLA. The highest medal for courage in war was awarded to 91 women out of 1.322 soldiers and commanders in war. 4. Women’s Issue in Socialist Yugoslavia After the war, a socialist system was established in Yugoslavia. Even before the end of World War II, all laws containing discriminatory norms against women were abolished by the Interim Assembly and could not be applied. The Constitution that was adopted in 1946 only confirmed the economic, social and political equality th at the women had already won in the war. The Antifascist Front of Women, whose network existed in towns and villa­ ges, continued their activities after the war. They organised women to work on alleviating the enormous material and psychological damage inflicted by the war (for example about 280.000 children lost one or both of their parents during the war and the women took charge of them). At the same time, the AFW began the struggle against the century - long prejudices against women, which were mainly reflected in family relations and in traditional customs in all social spheres. In spite of the proclaimed equality of women, these were reflected in various ways, particularly in backward educational and cultural environment. For instance, the illiteracy of the population above ten years of age, especially among women, was as high from 53,9% to78% in some parts of Yugoslavia. Although primary education was compulsory, many parents did not allow their chil­ dren to attend school - they said it was not necessary for them Health and hygienic standards were at a very low level, and the rate of infant mortality was very high. The rate of women employment was extremely low, and that was mainly in the lowest �262 category of unskilled labour. In vocational schools, except for those of medical or educational orientation, there were practically no women. In predominantly Muslim parts (Bosnia, Kosovo, Sandžak, parts of Serbia and Montenegro), women were mostly confined to their homes, wearing traditional zars and veils. In many parts of the country, they were ignorant of their rights and they did not know how to exercise them. These were all issues th a t the AFW dealt with, by attempting to gradually improve the position of women through practical programmes, with very little expert and financial assistance coming from the authorities. In direct contacts with the women, they uncovered the specific problems th at the women from various social backgrounds were facing, brought them to public attention, seeking ways to solve them. The education of women th a t aimed to achieve their equality was a specific form of the AFW activity. The feminist programmes which were laid down between the two wars were incorporated in the laws th a t were being adopted and it could be said that th at they were legally formulated by the mid-sixties. The position of women in the socialist society was constantly improving, but this was coupled with unremitting efforts of women’s organisations to surm ount the general economic and cultural backwardness and the conservative patriarchal level of consciousness. There were two distinct approaches regarding the existence, aims and tasks of women’s organisations in the post - war period. According to one of them, the women’s issue is a class issue, therefore in a socialist society, where the working class is in power, the economic growth brings about, in itself, the improvement of social and personal standard, of the level of social awareness and equality between the sexes. It is a general social issue which does not require separate women’s organisations. A single comprehensive political organisation is sufficient, that is to guide society as a whole on the way to developed socialism. The other approach came from the standpoint th a t the aim of a socialist society was to liberate not only a class, but also the woman as a human being. Without denying the class issue in the women’s issue, this approach assumed th at even in socialism, the liberation of women could not be achieved automatically, along with the change of economic and political relations. The problem is much more complex, since the subdued position of women is not only due to class antagonism, but also to the antagonism produced by the division of labour within the family that is reflected in all spheres of life. A premeditated and long - term activity is necessary to unmask these antagonisms. In order to achieve a radical change of the position of women, a whole range of diversified changes are imperative, not only in extending the material base of equ­ ality, but first of all in raising the awareness of men and women regarding the posi­ tion of the woman in the fa m i l y and in the society. It was only logical, bearing in mind previous experiences, th at the women and their organisations should have the privilege and priority in these activities, as subjects of their own liberation. It is only the women, who are aware of their position, th at can identify the obstacles on the path of their liberation and formulate new measures to get rid of them. Accor­ ding to that opinion, separate women’s organisations are necessary in a socialist society as well, and they are the centres of women’s self-education. They are irre­ placeable th at way. �263 The political structures - The League of Communists and The Socialist Alliance of the Working People adopted, basically, the first approach. However, this concept was strongly resisted, as it was neither easy nor simple to abolish an orga­ nisation that in the minds of women bore the credit for achieving equality and con­ tinually improving their position. Therefore, the argument about the need for women’s organisations and their role in a socialist society ended in a compromise. Besides the AFW, small women’s societies were being founded in towns as places where practical missions were carried out (starting kindergartens, creches, school cafeterias etc.), and they would close down once their task had been fulfilled. The AFW as a unique women’s organisation, was abolished in 1953, and the League of Women’s Societies was formed instead, as an independent organisation but with restricted objectives. It co-ordinated the activities of the existing women’s societies and from the very beginning opted for the education of women, mostly those living in villages. The problems that were within the sphere of women’s conscience raising were left to the Socialist Alliance of the Working People. The Alliance of Women’s Societies automatically retained the role of the former AFW, while the Socialist Alliance did not fulfil the duties undertaken in 1953. And it is only natural that it was not able to do so, since the most rigid, patriarchal concepts regarding the woman held on obstinately among the members and leadership, and they had no motive whatsoever to renounce to their privileged position in the family and in the society. The next change took place in 1961. By decision of the Socialist Alliance of the Working People, The Alliance of Women’s Societies was abolished, and the Conference for the Social Activity of Women was founded instead. The idea was that the Conference co-ordinate the activities of women’s societies, state organs and individual institutions dealing with problems concerning the position of women, to present these problems to the Socialist Alliance which would, in turn, exercise its authority by influencing respective economic, social and state institutions to solve them. The conference was to a certain degree independent from the Socialist Alliance, but it lost this independence as early as the seventies, by becoming its internal body named the Conference for the Issues of the Position of Women in the Conference of the Socialist Alliance. Along with the disappearance of women’s organisations, the intensive inte­ rest to change the relations between the sexes in the family and society died out. Part of the socialist programme was to achieve the equality between men and women in all spheres of life. It was therefore comparatively easy to lay down the governing laws in this sphere. Those rights that depended on disposable mate­ rial and financial resources were more difficult to legalise, because it was neces­ sary to obtain priorities in relation to other social needs; that was achieved owing to the AFW and the Alliance of Women’s Societies. In Yugoslavia, total, free medical care was achieved for all those employed both in the social and private sector as well as for farmers, and a separate system of health protection for women and chil­ dren existed (dispensaries for pre-school and school children, children’s general and specialised hospitals, counselling services for pregnant women and for contra­ �264 ception, etc.). M aternity leave was continuously being extended, and pending the disintegration of Yugoslavia the mothers in Serbia were entitled to one year of m aternity leave, which could be extended to three years - in case of illness of the child, or five years if the child was handicapped. Either the mother or the father can take this leave, depending on their agreement. Employees, if their income does not exceed a certain amount per family member, receive an allowance for three children at most. This has lately been used to stimulate birth in areas with low birth-rate (where the average number of children in a family is below two), or to discourage birth in areas with high birth-rate (with more than three children in a family), since the am ount of the allowance depends on that. The allowance for the third child is higher. All the mothers are entitled to a m aternity allowance (it was introduced as a social measure, but now it is an incentive to have children). The right to abortion free of charge, under certain conditions, was granted in 1952, and since 1963 there have been no lim itations to this right up to ten weeks of pregnancy. The rate of employment among women has risen to about 40% of the entire working population. Although the number of qualified women rose more quickly than the num ber of qualified men, the women are still less qualified than men. They work mainly in the traditionally feminine branches of economy, where all the workers’ salaries are by 20 to 30% lower than in profitable spheres of economy. Otherwise, all women have access to all professions, except in the Police Forces and in the Army It cannot be said th a t the Conference for the Social Activity of Women did not have an impact on the adoption of certain laws which formally extended women’s rights. But there are fewer and fewer women who know their rights, and the majo­ rity of them respect the renewed traditional habits and customs, and not the law. So it happens th a t they do not react at being deprived of certain rights that they had already obtained. For example, the former, 1974 Constitution provided for the right of a woman to decide whether and when she will have children. The omission of this article from the present Constitution was disregarded by the women them­ selves. Something similar happened when fees for abortion were introduced. The anti-abortion campaign that was launched recently did not stir the women to defend their right to this. Therefore, the change of the social system was not automatically followed by women’s emancipation. The bureaucratic system institutionalised all activities that were aiming to improve and alter the position of women and transferred them to state and para-state organs, while the women were deprived of their organisation at the same time. In the growing social crises that has been visible since the seventies, the women were found locked up in their houses, disorganised and split apart. Instead of further emancipation, women were exposed to a mighty attack of conservative patriarchal standards, whereas women’s rights and women’s dignity were altogether neglected. With a little tardiness, new ideas on women’s liberation th at had appeared in the world, began gaining ground in Yugoslavia, too. They were accepted by a �265 group of young intellectuals who, along with feminists from Europe, presented new feminist theories to the public at their gathering in Belgrade in 1979. Following that venue, women’s groups named Women and Society were formed in Belgrade and Zagreb. They were the core of various feminist study and activist groups. A senseless and preposterous war revealed in a cruel way all the depth of patriarchal layers and traditions and the abject position of women in the family and society in such an environment. Unable to take part in decision-making on crucial issues, they accepted the role of victims typical of a patriarchal society. That role was forced upon them by undefined war goals and an unprecedented destruction of the human mind, economy, cultural and material possessions, based on an ideology of extreme nationalism, coupled with the theory and practise of ethnic cleansing as its utmost achievement. The vast majority of women, whether they live in the war-affected areas, as refugees, or in republics th at did not directly take part in the war, have the same role - how to preserve their families or what has been left of them. Feminists from all groups th at have been founded in the republics of exYugoslavia have managed to maintain a fruitful mutual activity in feminist and humanitarian programmes, in spite of the war, with the support and solidarity coming from feminist groups from many countries in the world. In this way, through­ out the war, they worked for peace, the preservation of existing women’s rights, and fought for an open democratic society. �ODABRANA LITERATURA ARHIVSKA GRAĐA Arhiv Jugoslavije (AJ) Fond: CK KPJ; Savez žen sk ih društava Jugoslavije; Konferencija za društvenu aktivnost žena; Socijalistički savez radnog naroda Jugoslavije Arhiv Srbije (AS), Fond: K onferencija za društvenu aktivnost žen a Srbije (i m aterijali publika­ cije Žene Srbije u NOB). OBJAVLJENA GRAĐA J. Pecić, P ro sv etn i zbornik zakona i uredaba, Beograd 1897. P rosvetni G lasnik 186 9 -1 9 1 3 . O m ladinska zajednica, 1866. sv. 1 ,1867. sv. 2 i 1868. sv. 3 (skupštine Ujedinjene omladine srpske). Zapisnici sa sednica, konferencija i skupova Srpskog narodnog žen sk og saveza, Domaćica, 1910, 1911. i 1912. godine. Peta zem aljska konferencija (1 9 -2 3 . oktobra 1940), Beograd 1980. Š esti kongres SKJ, B eograd 1952. Četvrti kongres N F J (SSR N J), Beograd 1953. Peti P len u m SSRN J, Beograd 1957. Sedm i kongres SKJ, Program , 1958. Š esti K ongres SSRN J, Beograd 1966. D vanaesti K ongres SKJ, Beograd. Popis ljudstva Srbije po zanim anjim a na kraju 1866. godine, XIII, Beograd 1884. D ržavopis Srbije 1900, B eograd 1905. Prosveta, nau ka i kultura, S ta tističk i bilten br. 10, Beograd 1952. Žena u društvu i privredi Jugoslavije, Statistički bilten br. 298, Beograd 1964, i Statistički bilten br. 788, Beograd 1973. Jugoslavija 191 8 -1 9 8 8 , S ta tističk i godišnjak, Beograd 1989. Statistički godišnjaci 1989. i 1991. (SFRJ), Statistički godišnjak 1994. (SRJ). Statistički godišnjak ’91. o narodnom zdravlju i zdravstvenoj zaštiti u SR Jugoslaviji, Beograd 1992. ŠTAMPA I ČASOPISI Vospitatel ženskii , 1847. Matica, N ovi Sad, 1868-1870. Zastava , N ovi Sad, 1867-1873. Mlada Srbadija , N ovi Sad, Beograd, 1870-1872. Javor , N ovi Sad, 1874-1893. (izlazio i 1872/73) Javnost, Kragujevac, 1874. Rad , Beograd, 1874^1875. Radenik , Beograd, 1871. i 1872. Domaćica, 1879-1941. Ženski svet, N ovi Sad, 1887-1914. Radničke novine , Beograd, 1903, 1910-1914. Kalendar Vardar, Beograd, 1906-1941. Jednakosti 1910-1914, 1919-1920. �267 Žena, Novi Sad, 1911— 1921. Izveštaj sa Kongresa jugoslovenskih žena u Zagrebu, Žena, 1920, br. 6 i 7. Skupština Saveza ženskih društava u Zagrebu, Ženski pokret, 1920, br. 11 i 12. Ženski pokret, Beograd 1921-1937. Žena i suet, Beograd, 1925-1928. Glas narodne ženske zajednice , 1928— 1933. Ženski svet, Beograd, 1930— 1934. Jugoslovenska žena, Beograd, 1931— 1934. Glasnik Jugoslavenskog ženskog saveza , 1935-1939. Žena danas, Beograd, 1936-1982. Život i rad, Beograd, 1938, br. VII-VIII. Almanah ženskih društava, 1940. Prva konferencija A ntifašističkog fronta žena Jugoslavije 1942. godine, Žena danas, 1943, br. 31. Prvi antifašistički m iting žena Srbije, Zora 1945, br. 1. Zora , Beograd, 1945-1954. Ženski svijet, Zagreb, 1939-1941. (reprint izdanje 1979). Žena, Zagreb. Prvi kongres AFŽ, Borba, 17, 18. i 19. juna 1945. Drugi kongres AFŽ Jugoslavije, Zora 1948, br. 29. Drugi kongres AFŽ Srbije, Zora 1948, br. 31 -3 2 . Treći Kongres AFŽ, Zora 1950, br. 62, 63; Žena danas 1950, br. 62, 63. Četvrti kongres AFŽ, Zora 1953, br. 89-90; Žena danas, 1953, br.112. Proširena sednica CO AFŽ, Zora, 1953, br. 85. Marksizam u svetu, Beograd, 1981, br. 8 -9. Gledišta, 1990, br. 1-2. Polja, N ovi Sad, 1990, br. 37 5 -3 7 6 i 1984. br. 308, 309. MEMOARI I BIOGRAFIJE Alimpić, Mileva: Život i rad Ranka ALimpića, Beograd. Bokun Đinić, Šonja: Dr Draga Ljočić, ncovdašnji život, Šabac. Glišićeva, Stanka: Moje uspomene, Beograd 1926. Grgurova, Milka: Atentatorka lika. Ilić, Dragoslav: Prve žene socijalisti u Srbiji, Beograd 1956. Klaić-Simić, Ikonija: Katarina Milovuk - njen život i rad, Beograd 1936. Lazarević, Jelena: Darinka Nikolić, osnivač i tvorac Doma učenica srednjih škola, Beograd. Ljotić, Ljubica: Memoari, Beograd, 1990. Milošević, Raša: Timočka buna, Beograd 1924. Srpkinja, uredila Jelica Belović Bernadžikovska, Sarajevo 1913. Todorović, Pera: Nekrolog - M ilica Todorovič Ninkovičcva, Sam ouprava I, 1881. Žujović, Jovan: Dnevnik, Beograd 1986. KNJIGE I ČLANCI Abensour, Leon: Histoire generale du fćminismc des origines a nos jours, Delgrave, Paris 1921. Albistur, M a lte: Daniel Armogathe, Histoire du feminisme franqais, Ed. D es femmes, knj. 1 i 2. Arsič, Jevstalnja ot: Sovet maternij obojegapola junosti serbskoj i valahijskoj oki iščadijc nežnogo čuvstvovanija, imžc blago iščastic otrasli roda svoega obimaet sočinitelnica, Budim 1814. Arsič, Jevstahija ot: Polcznaja razmišlenija o četirch godištnih vremenah, s osobenim pribaulenijem o trodoljubiji čelovjeka i otudu proishodjašćej vseopštoj polzje, Budim 1816. Ašković, Milorad; Radmilović, dr Jerko; Perović, Novica: Savez bankarskih, osiguravajućih, trgo­ vačkih i industijskih činovnika Jugoslavije - BOTIČ od 1902. do 1941, Beograd 1971. Bebel, August: Žena i socijalizam, Beograd 1956. Beograd u ratu i revoluciji 1941-1945. (naučni skup u organizaciji Istorijskog arhiva Beograda), Beograd 1971. Blagojević, Marina: Žene izvan kruga, Beograd 1991. �268 Bogdanović, Katarina: Izabrani živo t, Beograd 1986. Bojović, Jovan; Jovanović, Radovan; Lakić, Zoran; Pajović, Radoje; Stanišić, Slavko: Žene Crne Gore u revolucionarnom p o k retu 1 9 1 8 -1 9 4 5 , Titograd 1969. Borbeni p u t žen a J u g o sla v ije , Beograd 1972. Borković, dr Milan: K P J u S r b iji 1 9 4 1 -1 9 4 5 , knj. II, Beograd 1974; S K O J i omladinski pokret u S rb iji 1 9 4 1 -1 9 4 5 , Beograd 1970. Borković, dr M ilan; Bosiljčić, Slobodan; Veg, Šandor; Višnjić, Petar; Gledović, Bogdan; G M ć, dr Venceslav; Petrović, Novak; Hadri, Ali; Zvonko, Golubović: Srbija u ratu i revoluciji 1941-1945, Beograd 1976. Bovoar, Sim on de: D ru g i p o l, knj. 1 i 2, Beograd 1982 Božić, dr Ana: P oložaj žene u p riv a tn o m p ra v u , Beograd 1939. Božinović, Neda: Položaj žene u F N R J , Beograd 1953. Božinović, N eda; M orić-Petrović, Slavka; Protić-H lušička, Desanka; Ćirić-Bogetić, dr Ljubinka; Kosanović-Ćetković, dr Desanka; Zečević, MiJjan: Studentkinje Beogradskog univerziteta u revo­ lucionarnom pokretu , B eograd 1988. Broz, Josip Tito: Govor na Prvoj Zemaljskoj konferenciji Antifašističkog fronta žena, Žena danas 1943, br. 31 (i Sabrana dela, Tom trin aesti, Beograd 1982, str. 67-70). Broz, Josip Tito: G ovor n a P rvo m kongresu A n tifa šistič k o g fro n ta žen a J u g o sla v ije , Borba, 17. jun 1945. Burić Ćuković, dr Olivera: Prom enc u p o ro d ičn o m živo tu n a sta le p o d uticajem ženine zaposleno­ sti, Beograd 1968. Cvetić, Bosa: Ž ena n a selu i njen a d ru štve n a a k tiv n o st, Zora 1953. Ćirić Bogetić, Ljubinka: O d lu k e p e te zem a ljsk e konferencije o ra du m eđu žen am a i n jihova reali­ zacija u p e rio d u 1 9 4 0 -1 9 4 2 . u: Peta zem aljska konferencija K PJ - Zbornik radova, Zagreb 1972. Ćirić Bogetić, Ljubinka: N a p red n i žen sk i p o k ret u H rva tsk o j 1 9 35-1941, u: Č etiri decenije Saveza ko m u n ista H rva tsk e (zbornik). Ćirić Bogetić, Ljubinka: F em in izam ju č c i d a n a s, Žena d a n a s, 1981, br 23; S ta r a đ a fem inizam , Žena d a n a s, 1981, br. 24. Dejanović, Draga: E m a n c ip a c ija ž en sk in ja , M atica 1869. Dejanović, Draga: D vc tr i reči S rp k in ja m a , M atica 1870. D ejanović, D raga, S r p sk im m a jk a m a , M atica 1871. D espot, Blaženka: Ž ensko p ita n je i so cija lističk o sa m o u p ra vljan je, Zagreb 1987. D ević Ubavić, Stanka: S r p sk a so cija ld em o k ra tsk a p a r tija i žen ski p o k ret u S rb iji 1903-1914, u: Tokovi revolucije, Beograd 1967. D im itrijević Stošić, D. Poleksija: Posela u sta ro m B eo g ra d u , Beograd 1956. Đ ilas, Milovan: P o zd ra vn a reč n a Č etvrtom kongresu A n tifa šistič k o g fronta žen a, Žena danas 1953, br. 112; Z o ra , 1953, br. 8 9 -9 0 . Đ orđević, dr Jovan: Žensko p ita n je , Beograd 1975. Đ orđević, R. Tihomir: O srp sk im ženam a,, Šabac 1911. Đ orđević, R. Tihomir: S r b ija p r e sto g o d in a , Beograd 1946. Đ uranović-Janda, dr Saša: Žena u ra d n o m o d n o su , Zagreb 1960. Egić, Obrad: Žene borci D ru ge p ro letersk e d a lm a tin sk e narodnooslobodilačke udarne brigade, Zadar 1983. Gavrilović, S. Vera: Žene le k a ri u ra to vim a 1878-1946. n a tlu J u goslavije, Beograd 1976. Glišić, dr Venceslav: K P J u S r b iji 1 9 4 1 -1 9 4 5 , knj. I, Beograd 1975. Glišić, dr Venceslav: Žene užičkog k ra ja u ustanku 1941, U žički zbornik 1, 1971. H adžiom erović, Hasan: E konom ija žen sk o g ra d a i p o lo ža j žene u dru štvu , Sarajevo 1959. Hlapec Đorđević, dr Julija: S tu d ije i eseji o fem in izm u , Beograd 1935. Jankovićka, Zorka: Žensko p ita n je, N ovi Sad 1911. Jovanović, Slobodan: S vcto za r M arković, Beograd 1920. Jugović, Miodrag: Prva. beogradska g im n a zija , Beograd 1939. Kecman, Jovanka: Žene J u g o sla vije u radničkom pokretu i žen skim organ izacijam a 1918-1941, Beograd 1978. Korićanac, Tatjana i Taneska, Ljiljana: B eogradsko žensko dru štvo 1875-1941, Beograd 1985. Kovačević, Dušanka: Šk o lsk a sprem a i stručno obrazovanje žen a u Ju go sla viji, Beograd 1964. Lapčević, Dragiša: Položaj radničke klase i sin d ik a ln i p o k ret u S rb iji, Beograd 1928. Lagator, Špiro; Čukić, Milorad: P artizanke p r v e proleterske, Beograd 1979. �Lebl-Albala, Paulina: R azvoj u n iverzitetskog obrazovanja n a ših žen a , Beograd 1930. Marjanović, dr Jovan: Ustanak i narodnooslobodilaćki p o k ret u S rb iji 1945 , Beograd 1963. Marković, Ljubica: Počeci fem in izm a u S rb iji i V ojvodini , Beograd 1934. Marković, Ljubica: Žene u om ladin skom p o k retu , N ovi Sad 1940. Marković, Svetozar: S rp sk o j o m la d in i, L itera tu rn i Večer, J e li žena sposobna d a bude ravno­ pravn a sa čovekom, R ealni p ra va e u nauci i živo tu , u: Sabrani spisi, knj. I, Beograd 1960. Marković, Svetozar: O slobođenje žen sk in ja , R u sk i revolucionari i N ečajcv, B eli teror, u: Sabra­ ni spisi, knj. II, Beograd 1965. Marković, Svetozar: S oćijalizam ili društveno p ita n je , u: Sabrani spisi, knj. i y Beograd 1965. Milić, dr Anđelka: Žena, Politika, Porodica, Beograd 1994. Michel, Andree: Le fem inisine, Presse im iversitaire de France, d euxiem e ćdition, 1980. Obradović, Dositej: Ne haj se dobro čineći, O sla vn im žen a m a , M ezim ac, E tik a , Je li čovek m akina ili nije, sve u: Dela, 1911. Perović, Latinka: P lan iran a revolucija , Zagreb i Beograd 1988. Perović, Latinka: Aktuclni problem i društvenog p o lo ža ja žena i m ogućnosti rešavanja u sistem u društvenog sam ou pravljan ja, Konferencija za društvenu aktivnost žen a Jugoslavije, Beograd 1965. Petrović, Vukašin: Žena u n as i u d ru g im zem lja m a , Beograd 1912. Prvo žensko jevrejsko društvo 1874-1924. Sklevicky, Lydia: O rg a n izira n a d jela tn o st žen a H rva tsk e z a vrijem e N arodnooslobodilačke bor­ be 1941-1945, Povjesni prilozi, Zagreb 1984. Sklevicky, Lydia: K arakteristike org a n izira n o g d jelo va n ja žen a u J u g o sla v iji, Polja, 1984, br. 308 i 309. Sklevicky, Lydia: AFŽ - K u ltu rn om m jenom do žene n ovog tip a , G ardogan, 1984, br. 15-16. Skerlić, Jovan: O m la d in a i njena književnost, Beograd 1966. Skerlić, Jovan: S veto za r M arković, Beograd 1966. Slovenke v narodnoosvobodilnem boju, I i II, Ljubljana 1970. Spom enica m uške gim nazije u Kragujevcu 1833-1933, Kragujevac 1934. Spom enica (o pedesetogodišnjici rada Ženskog društva), D om aćica, Beograd 1926. Spom enica sa Prvog kongresa žena u Zagrebu, 1920. Štebi, Alojzija: L’ activite des societes en Yougoslavie affilies ou Conseil national des fem m es yougoslaves, Beograd 1936. Tomić, Jaša: S ta j e b ila žena i šta će b iti, N ovi Sad 1918. Tomšič, Vida: Žena u razvoju socijalističke sam oupravn e J u g o sla vije , Beograd 1981. Viša ženska škola - pedesetogodišnjica 1863-1913, Beograd 1913. Zcnc Bosne i Hercegovine u N O B 19 4 1 -1 9 4 5 , Sarajevo 1977. Žene M akedonije vo N O V, Skopje, 1976. Žene H rvatske u narodnooslobodilaćkoj borbi, Knjiga I i II, Zagreb, 1955. Žene Srbije u N O B , Beograd, 1975. Ženski pokret u Vojvodini, Novi Sad 1933. Žene Vojvodine u ratu i revoluciji, N ovi Sad 1984. FOTOGRAFIJE Arhiv Srbye: br. 22, 32, 33, 34, 35, 37, 38, 39, 42, 47, 54, 58, 60, 64, 68, 69, 73, 74, 75, 78, 82, 83, 86, 87, 88, 90. Istorijski arhiv Beograda: br. 2, 9, 1 1 ,1 7 , 21, 23, 24, 25, 61, 62, 70. Muzej grada Beograda: br. 3, 4, 8, 13 ,1 4 . Muzej revolucije: br. 43, 46, 52, 53, 56, 59. Pedagoški muzej: br. 1, 79. Tanjug: br. 45, 57, 63, 6 5 ,6 6 , 72, 76, 77, 84, 89, 92, 93. �270 Žene u crnom: br. 94. PresnimJjene iz publikacija: Beogradsko žensko društvo 1875-1945: br. 5, 6, 7, 10, 16; Žena danas , 1943: br. 44; Žene Srbije'. br. 29, 30, 31, 36, 40, 41, 48, 49, 50, 51, 55, 67. O stale fotografije u privatnom posedu. X �IMENSKI REGISTAR A Abensur, Leon (Abensour, Leon) 8 ,1 0 ,1 2 ,1 6 ,2 6 7 Admović, Kruna 8 ,1 0 Admović, Milan 130 Agatonović, Radoslav 114 Alargić, Judita 142,146 Albistir, Maite (Albistur, M a itć ) 8 ,9 ,1 0 ,1 1 , 267 Alimpić, Mileva 88, 267 Alimpić, Ranko 88, 267 Alkaky, Olga 117 Anđelković, Sreta 62 Anastasijević, Sofija 27 Andrejević, Mileva 61, 63 Angelina 201 Armogat, Danijel (Armogathe, Daniel) 8, 267 Arsič, Jevstahija, ot 5, 25, 48, 256, 267 Aspazija 23 Ašković, Milorad 267 Atanacković, Milena 109 Atanasijević, Ksenija 109, 200, 201 B Babef, F. (Babeuf, F) 62 Babić, dr Draginja 89 Babović, Spasenija Cana 1 4 6 ,1 4 8 ,1 5 0 ,1 5 2 , 211 Bakić, dr Vojislav 87 Ban, Matija 28 ,8 5 , 86 Banković-Moletić, dr Dorinka 89 Bar dina, Sofija 63 Baruh-Siinić, Rašela 134 Bebel, August (Bebel, August) 8 ,9 ,1 0 ,1 5 ,6 3 ,2 6 7 Bečanović, Obrenija 205 Belić, Grozdana-Zina 142, 209 Belović-Bernadžikovska, Jelica 88, 267 Bembasa, Jelisaveta-Beška 117 Berić, Mladen 111 Berus, Anka 146, 160 Bilandžić, Dušan 223 Binički, Vukosava 48 Bisić, Rasima 107 Blagojević, Marina 267 Blagojević, Persa 205 Blagojević, Vera 204 Bložević, Dunja 220 Boosel, Fransoa (Boissel, Francois) 7, 8 Bogdanović, Katarina 2 6 ,1 0 8 ,1 0 9 ,1 4 8 , 268 Bogišić, Valtazar 94 Bojović, Jovan 94, 268 Đokl 48 Bokun-Đinić, Šonja 6 0,64, 81, 267 Borković, dr Milan 268 Bosiljčić, Slobodan 268 Bošković, Hristina 148 Bošković, Jovan 32, 56, 58 Bošković, Leposava 56, 58,199 Bošković, Stojan 34, 55, 56 Bovoar, Simon de (Beauvoir, Simon de) 8, 9, 268 Božić, dr Ana 148, 268 Božić, Marija-Maca 38 Božinović, Neda 5 9 ,1 1 5 ,1 3 9 ,1 4 2 , 201, 226, 268 Broz, Josip Tito 137, 142, 143, 150, 154, 164, 1 6 8 ,1 9 3 ,1 9 4 ,1 9 5 ,2 1 0 , 268 Bulja-Kosić, Darinka 88 Bunuševac, Anđa 115 Burić-Ćuković, Olivera 268 C Cenić, Dimitrije-Mita 63 Cetkin, Klara (Zetkin Clara) 1 4 ,1 5 ,1 6 , 92 Cetušić, Mileva 146 Cukić, Košta 54 Cvetić, Bosa 117, 148, 164, 167, 168, 169, 171, 1 7 5 ,2 1 7 ,2 6 8 Cvetković, Danica 134 Cvetković, Desanka 64 Cvetković, Dragiša 1 2 2 ,1 2 3 ,1 2 6 ,1 2 9 Cvetković, Kosara 73, 88 Č Čalovska, Ljiljana 146 Čehov, Anton 87 Černiševski, N. G. 15, 38, 44, 49, 257 Čolak-Antić, Jelena 197 Čubrilović-Koprivica, Vida 148 Čukić, Milorad 132, 268 Ć Ćirić-Bogetić, Ljubinka 126,129, 268 Ćunković, Srećko 52, 86 D Danyanovic, Božidarka-Kika 146 Danilović-Bogićević, Katica 28 Danilović, Jelena 94 Darvin, Čorls 40 Davidović, Dimitrije 22, 26, 51 , 256 Dedijer, Milica 148 Dejanović, Draga 34, 36, 37, 257, 268 Delić, Ana 96 Deroan, Žon (Deroin, Jeanne) 12 �272 Despot, Blaženka 220, 268 Dević-Ubavić, Stanka 82, 268 ni mir, Mila 139, 201, 202 Dimitrijević, Jelena 88 Dimitrijević-Stošić, D. Poleksija 28, 64, 268 Dimitrov, Georgi 82 Dinulović, Micika 197 Divac, Nedeljko 114 Dobnikar, Mojca 162 Dragneva Jovanović, Stojanka-Čanka 82 Dragojlović-Bogićević, Jana 138 Dragojlović, Kruna 58 Dučić, Nićifor 47 Durjanov, Zora 134 Đ Đaja, Jovan 54 Đilas, Milovan 167,168, 268 Đorđević, Andra 56, 57, 59, 68 Đorđević, Bosa 148 Đorđević, dr Jovan 18, 268 Đorđević, Jovan 56 Đorđević, Krista 148 Đorđević, Milan 32 Đorđević, Slobodanka-Boba 11 7 ,1 3 4 Đorđević, R. Tiliomir 21, 27, 268 Đorđević, Vladan 31 Đuranović-Janda, dr Saša 9, 92, 94, 268 Đurđević, Slavka 118 Đurić-Topalović, Milica 104, 1 1 9 ,1 2 4 ,1 4 7 , 201 E Egić, Obrad 132, 268 Elsberg, dr Selma (Eliasberg, dr Selma) 90 Engels, Fridrih (Engels, Friedrich) 1 1 ,1 4 ,1 5 , 38 F Fedjuliin, dr 198 Fejić, Ibrahim 155 Filipović-Tasić, Frida 148 First, dr Klara 201 Flerovski, N. 62 Furije, Šari (Fourier, Charles) 7, 1 0 ,1 4 G Gajić, dr M^ja 148 Garašanin, Milutin 65 Gavrilović, S. Vera 65, 81, 90, 136, 268 Ged, Žil (Guesde, Jules) 15 Geršić, Giga 36 Gledović, Bogdan 268 Glišić, Stanka 54, 267 Glišić, dr Venceslav 268 Golubović, Zvonko 268 Golemović, Marija 88 Grčić, Jovan-Milenko 44 Gregoran, Marijana 134 Grgurova, Milka 65, 87, 88, 267 Grim, Jakov 31 Grujić, Jelena 197 Gržetić, Maca 146, 206 Gucunja-Vrebalov, Vera 134 Guž, Olemp de (Gouges, Olyinpe de) 7 ,8 H Hadri, Ali 268 Hadžić, Antonije 34, 35 Hadžić, Nata 134 Hadžiomerović, Hasan 219, 268 Herbez, Jelenka 28 Herbez, dr Teodor 28 Hipel, Teodor (Hippel, Theodor) 7, 8 Hlapec-Đorđević, dr JuUja 37, 268 Hodžes, Džordž (Hodges, George) 27 Hohnjec, dr 114 Hristić, Ana 75 Hristić, Danica 107 Hristić, Jelena 90 Humo, Olga 160 I Igo, Viktor (Hugo, Victor) 62 Ilić, Dragoslav 64, 82, 83, 267 Ilić, Mihailo 83 Ihć, Radosava 104 Ilić, St. S. 87 Ilić-Obradović, dr Zora 205 Inglis, dr Elzi (Inglis, Elsie) 90 Irbi, Adelina-Paulina (Irby, AdeUne-Pauhne) 47, 9 1 ,9 2 Ivančić, Marija 146 Ivanić, Delfa 74, 8 8 ,109 Ivanović, Katarina 31,199 Ivanović Bočkarov, Ivan 31 Iveković, Rada 220 Ivošević-Dimitrova, Ljubica 82 J Janković, Mihca 88, 205 Janković, Zorka 8 8 ,1 0 7 ,1 4 8 ,2 6 8 Jauković, Vidosava 139, 201 Javorina, Saša 208 Jeftić, Jelisaveta 197 Jeliševa, Regina 66 Jeremić, Vojo 65 Jocić-Jeremić, Nata 148 Jojić, Olga 117 Jokanović, Katarina 207 Jordan, Marija 146 Josimović, Emilijan 54 Jovanović, Aleksandar 76 Jovanović, dr Dragoljub 114 Jovanović, dr Jovan 70 Jovanović, Jovan-Zmaj 47 Jovanović, Kjya 197 Jovanović, Katarina 27 Jovanović, Košta 82 Jovanović, Kristina 197 Jovanović, Milan-Batut 76 Jovanović, Mihca 133, Jovanović, dr Milka 22 Jovanović, Milovan 54 Jovanović, Nasta 207 Jovanović, Radovan 94, 268 Jovanović, Slobodan 29, 268 Jovanović, Sofija 197 Jovanović, Vladimir 33, 34 Jugović, Miodrag 55, 56, 60, 268 �273 K Kaderović, Triša 84 Karađorđe 20 Karađorđević, Aleksandar 28, 85,116 Karađorđević, Jelena 69 Karađorđević, Olga 201 Karađorđević, Persida 28 Karamarković, Kaja 28 Karamarković, Petar 28 Karamarković, Sara 7 0,197 Karapandžić, Dobrila 117 Karavelov, Ljuben 35 Kardelj, Edvard 137,165 Kardelj, Pepca 179 Kasnar-Karadžić, Zorka 109 Kastratović, Mileva 139, 201 Katarina Velika 16 Katarkarević-Katarka 201 Kecman, Jovanka 92, 93, 97, 99, 104, 106, 107, 115 ,1 1 6 ,1 1 9 ,1 2 0 , 125, 268 Klaić-Simić, Ikonija 267 Knežević, Vasa 111 Kneginja Jolanda 94 Knićanin, Lenka 64, 65 Kočonda, Mira 106 Kolaković, Vasilija 80 KolontaJ, Aleksandra 162 Kondorse, A. N. (Condorcet, A. N) 7 Kont, Ogist (Conte, Auguste) 39 Kontin, Ema 45 Kopčanski, Irina 139, 201 Korićanac, Tatjana 268 Kosanović-Cetković, dr Desanka 268 Kostić, Laza 31, 35, 36, 44 Kostić, Vasilija 139, 201 Koš, Maiija 171 Kovaćević, Dušan ka 268 Kovačević, Đurđa 220 Kovaćević, Kristina 204 Kovačević, Ljubomir 57 Kovačević-Lopušić, Zlata 106 Kovačević, Srbislava-Marija 145 Kovačić, Olga 143 KozaraCj Đura 56 Krekić, Stefica 104 Krstić, Jovan 31 Kujundžićj Milan-Aberdar 33 Kustudić-Zivanović, Anđa 134 Kuzmanović, Slavka 87 Kveder-Demetrović, Zofka 97,107 L Lafarg, Pol (Lafargue, Paul) 15 Lagator, Špiro 132, 268 Lakić, Zoran 94, 268 Lapčević, Dragiša 79, 82, 83, 268 Lasal, Ferdinand (Lassalle, Ferdinand) 15, 39 Lazarević, Laza 44,68 Lazarević, Jelena 66, 70, 73, 88, 90, 108, 267 Lazarević, Persa 207 Lazović, Mileva 70,148 Lazović, Vera 134 Lebedeva, Marija 35 Lebl-Albala, Paulina 59, 71, 8 0 ,1 0 9 ,1 1 6 , 269 Leo, Andre 46 Levi, Sofija 104 Libkneht, Karl (Liebknecht, Karl) 98 Lozanić, Sima 68 Lozanić, Jelena 75 Luković, Ljubica 90 Luksemburg, Roza (Luxemburg, Rosa) 71, 72, 98 LJ Ljočić, Draga 58, 60, 61, 63, 65, 68, 70, 76, 80 199,267 Ljotić, Dimitrije 147 Ljotić, Ljubica 64, 267 Ljubičić, Ljubica 104 M Maček, Vlatko 1 2 2 ,1 2 3 ,1 2 6 ,1 2 9 Majstorović, Olga 201 Maltus (Malthus, T. R) 42 Manojlović, Radmila 146 Marić, dr Julija 134 Marjanović, dr Jovan 269 Marković, Danica 88 Marković, dr Laza 114, 122 Marković, Ilija 63 Marković, Jelena-lika 64, 65, 69, 267 Marković, Jelisaveta 61, 63 Marković, Jevrem 64, 65 Marković, Ljubica 66, 269 Marković, Svetozar 15,16, 21, 30, 33, 34, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 55, 56, 60, 61, 62, 65, 2 5 7 ,2 6 8 ,2 6 9 Marks, Karl (Marx Karl) 9 ,1 1 ,1 4 ,1 5 , 38 Marodić, Darinka 148 Marović, Neda 209 Mašin, Draga 68 Matić, Jelena 134 Matić, dr B. Milan 147 Mekenzi, Mjuir (Mackenzie, Muir) 47, 91 Mešterović, dr Julka 148, 205 Mihailović, Draža 138 Mihailović, Leposava 139, 201 Mihajlica, Milica 134 Mih^jlović, Stojanka 134 Mijatović, Čeda 86 MU, Dž. S. (Mill, John Stuart) 12,13, 38, 39, 45, 46, 257 MUčinović, Adela 107 MHekić, Božana 21 MUer 45 MUetić, Kasija 90 MUetić, Svetozar 47 MUetić, Živka 201 Milić, dr Anđelka 269 Milićević, MUan 85, 86 MUićević, Bosa 129, 202 MUojević, MUeva 109 MUosavljević, Radnula 201 MUosavJjević, Ljubinka 146,148, 204 MUosavljević, Svetomir 56 MUošević, Cvijeta 134 �274 Milosevic, dr Olga 160 Milošević, Raša 65, 267 Milovanović, Ljubica 204 Milovanović, Milka 197 Milovuk-Đorđević, Katarina 54, 66, 69, 71, 74, 75, 87, 197, 257, 258, 267 Milutinović, Marija-Punktatorka 28, 52 Milutinović, Košta 64 Milutinović, Olga 205 Milutinović, Sima-Sar^jUja 28 Miljković, Mara 148 Minić, Jelena 148 Minić, Milka 148, 152, 212 Mišel, Andre (Michel, Andree) 7 ,8 ,9 ,1 2 ,1 5 ,7 2 ,2 6 9 Mišel, Lujza (Michel, Luise) 49 Mitnička, dr Eva 90 Mitrović, Mitra 1 1 7 ,1 1 9 ,1 3 4 ,1 4 3 ,1 4 4 ,1 4 6 ,1 4 8 , 149, 1 5 0 ,1 5 2 ,1 5 5 , 160, 202, 206 Modić, Karla 113 Mohačanin 64 Mopasan, Gi de (Maupassant, Guy de) 87 Morić Petrović, dr Slavka 115, 148, 268 Mujezinović, Ismet 206 Munk, Natalija 90 N Naceva, Mara 146 ,1 5 2 , 171 Načić, Jelisaveta 81, 199 Nakić, Olga 139, 201 Nećajev, S. G. 15, 39, 269 Nedić, Anka 197 Nedić, Milan 130,141 Nedić, Ivanka 134 Nenadović, Ljubomir 54 Nestorović, Bogdan 81 Niboaje, Eženi (Niboyet, Eugenie) 12 NikoUć, Andra 57 Nikolić, Darinka 70, 90, 267 Nikolić, Đorđe 76 Ninković, Anka 61, 62, 63, 6 5 ,1 9 8 Ninković, Milica 61, 62, 64, 65, 8 8 ,1 9 8 , 267 Nobel, Alfred 71 Novaković, Stojan 53, 54, 62 Novosel, Vanda 150, 152 O Obradović, Dositej 5, 23, 24, 25, 26, 256, 269 Obrenović, Ljubica 21 Obrenović, Aleksandar 61, 68, 73 Obrenović, Anka 27 Obrenović, Jevrern 26, 28 Obrenović, Milan 61, 64, 68, 69, 73 Obrenović, Miloš 20, 21, 22, 26, 28,29, 30, 5 1 ,8 8 Obrenović, Mihailo 30, 53 Obrenović, Natalija 68, 69, 81 Orfelin, Zaharije 5, 23, 256 Ostrovski, A. S. 63 Oto, Lujza (Otto, Luise) 14 Oven, Robert (Owen, Robert) 11, 14 P Paču, Laza 65 P^jić, Marija 134 P^jović, Radoje 94, 268 Pankherst, Emelin (Pankhurst, Emmeline) 72 Papenhqm , Berta 76 Papić, Žarana 220, 221 Papo, dr Roza 136 Pasković, Sofija 33 Paunović, Davorijanka 142 Pavelić, Ante 130 Pavlović, Milica 207 Pecić, Josif 52, 56, 266 Pehani, Milena 113 Pejnović, Kata 146,160, 206 Pejović, Fatima 134 Perović, Brana 209 Perović, Latinka 16, 6 4 ,1 8 6 ,1 8 9 ,2 1 7 ,2 6 9 Perović, Novica 267 Perovska, Sofija 63 Pešić, Milan 63 Petaković, Stevan 44 Petković, Leposava 106 Petrov, Dragica 138, 201 Petrović, Leposava 104 Petrović, Neškova Marta 23 Petrović, S. Mihailo 22 Petrović, Mileva 109 Petrović, Nadežda 69, 90,199 Petrović, Neško 23 Petrović, Novak 268 Petrović, Persa 206 Petrović, Ranko 87 Petrović, Razumenka 148 Petrović, Vukašin 76, 269 Petruševa, Olga 146 Pinterović, Persida 69 Pinto, R. Ester 66 Planojević, Mileva 142 Plejel, Dragutin 54 Pleško-Štebi, Cirila 106,113 Pleveva, Rosa 98 Poklepović, Vojka 201 Popadić, dr Jelena 89 Popović, D. 107 Popović, Jelena 148 Popović, Jovanka 133 Popović, Jovan-Sterija 26, 51, 256 Popović, R. Zar. 57 Popović, Stevan 46, 60 Popović-Brkić, dr Zorka 89 Pribićević, Ruža 148 Pribićević, Svetozar 114 Prodanović, Jaša65, 110, 114 Prodanović, Persa 148 Prodanović, Mica 148 Protić, Milica 197 Protić-Hlušička, Desanka 129, 268 Prudon, P J. (Proudhon, P J) 15, 39 R Radaković, Jovanka 134 Radišić, Stana 134 Radić, Stjepan 114 Radić, Mara 154 Radičević, Branko 131 �275 Radmilović, dr Jerko 267 Radosavljević, Dobrivoje 177 Radović, Aksentije 32 Radulović, Zorka 205 R^jić, Jovan 25 Ranković, Aleksandar 164, 165 Ratković, Lujza 197 Rebac, Hasan 107 Ribar, Ivo-Lola 137 Ristić, Sofija 207 Rodić, Mileva 160 Ros, dr Elizabet (Ross, Elisabeth) 90 Rose, dr 45 Roš, Lena 197 Rovbotam, Šejla (Rowbotham, Sheila) 7, 10 Rupena-Osolnik, Mara 146 Ruvarac, Ilarion 44 S Sahy, Juliška 134 Sand, Žorž (Sand, George) 87 Sandić, Aleksandar 32 Savić, Branka 148 Savić, Mileva-Olga 145 Savić, Milunka 90 Savić-Rebac, dr Anica 148 Sekulić, Isidora 87, 88, 1 0 6 ,1 0 7 ,1 0 9 ,1 4 8 Sen-Kroa, Avril de (Saint-Croix, Avril de) 72 Sen-Simon, C. H. (Saint. Simon, C. H) 1 0,14 Sende-Popović, Neli 134 Sestre Subotin 63 Sibold, Marija 63, 65,198 Simić-Hultkvist, Draga 75 Sinjkovska, Lerisa 201 Skenderova, Štaka 91 Skerlić, Jovan 21, 39, 65, 269 Sklevicky, Lydia 220, 269 Smiljanić, Leposava 134 Snećevina, Božana 198 Sofronić-Ler, Nada 220 Sokrat 23 Spasić, Jelena 76, 87 Spasić, Naka 148 Srećković, Anka 197 Sremec, Nada 146 Srnić, Jela 148 Srzentić, Ljubica 134 Stajić, dr Uroš 114 Stamenković, VasiUja Cica 134 Stanisavljević, Dragica 201 Stanišić, Slavko 94, 268 Stefanović, Draga 101, 148 Stefanović-Karadžić, Vuk 20, 22, 26, 28, 31, 51 Stojadinović, Milica-Srbkinja 31,197 Stojanović, Ljubinka 207 Stojanović, Nada 204 Stojanović, Ružica 109,111 Stojiljković, Dragoljub 63 Stojković, Atanasije 25 Stojković, S. Borivoje 27, 37 Stokić, Zorka 134 Subotić, Jovan 46 Subotić, Savka 70, 74, 88,199 Subotin, Mira 201 Subotin, sestre 63 Suslova, Nadežda 45, 62 Sutner, Berta fon (Suttner, Bertha von) 71 Svjatlovska, dr 198 Š Šafarikova, J. Š. 87 Šapčanin, Milorad 85, 86 Šegvić, Zdenka 139, 201 Šiljak, Jovanka 107 Šinko, Ervin 72 Širmaher, Keti (Schirmacher, Katy) 73, 74 Šlander-Marinko, Mica 146 Špaček, Klara 52 Špaček, Leopold 52 Štebi, Alojzija 99, 107, 113, 269 Štok, Mira 201 Šubakić, Radmila 139, 201 Šuvaković, Milica 117,119 T Tadić, Ruža 171 Tamel, Anka 104 Taneska, Ljiljana 268 Taušanović-Đorđević, Sofija 55 Tavčerjeva, Franja 109 Terzi-Bašić, Ljubica 197 Tešić, Vladeta 52 Tejlor, Herijet (Taylor, Hariet) 12,13 Tirol, Kristina 27, 28 Tirol, Dimitrije 27, 28 Tkačev, P N. 48 Todorović, Caca 201 Todorović, Pera 62, 64, 267 Todorović, Poleksija 86 Tomić, Jaša 269 Tomić, Milica 88 Tomić, Velika 148 Tompson, Vilijam (Thompson, William) 10,12 Tomšič, Vida 128, 150, 152, 154, 160, 163, 166, 167,193, 1 9 6 ,2 16,269 Topalović, Živko 147 Toroman, Jovan 36 Tristan, Flora 11,12, 13, 14, 72 Trubar, Primož 98 Tucović, Dimitrije 83 Turgenjev, I. S. 63 V Varađanin, Arkadije 73, 88 Vasiljević, Alimpije32, 56, 58 Veg, Sandor 268 Velebit, Ljubica 134 Veljković, Nadežda 82, 88 Vicković, Jelena 94 Vidakova, Mila 32 Viler, Eni (Wheeler Anne) 10,11 Vinterštjyn-Jovanović, Ruža 109 Višnjevac, Smilja 134 Višnjić, Petar 268 Vitković, Gavra 63, 64 Vitković, Lujza 63, 64 �276 Vlahović, VeJjko 186 Volter (Voltaire) 16 Vozarević, Grigorije 27 Vozarević, Sara 27 Vučetić, Ilija 31, 32, 34, 47 Vučković, Zdravica 134 Vujić, Darinka 198 Vujić, Sofija-Klara 47 Vujošević, Ubavka 82, 83 Vujović, Milica 197 Vukomanović-Karadžić, Mina 31 Vuletić, Vitomir 16 Vulović, Milka 6 9 ,1 9 8 Vulstonkraft, Meri (Wolstonekraft, Mary) 7 ,1 2 Z Zečević, Danica 120, 201 Zečević, Miljan 268 Zeko vic, Nevenka 134 Zuban, Laza 28 Ž Žiropadija, Živka 205 Živanović, J. 35 Žižmund, Marija 104 Žižović, Milica 205 Žujović, Jovan 60, 267 A �Izdavači: "DEVEDESETČETVRTA", Svetozara Markovića 50/11 & "ŽENE U CRNOM” Za izdavače: Gordana Davidović-Kecman, Slavica Stojanović Jasmina Tešanović, Stasa Zajović Urednica: Slavica Stojanović Redakcija teksta: Dejan Nebrigić Prevodite Ijke: Vanda Perović, Stanislava Lazarević-Resanović Računarska obrada teksta: Nina Popov Obrada fotografija: Papirint Štamparija pinKpress, Beograd 1996. Tiraž 500 Knjiga je realizovana uz pomoć i podršku ”TOWAE STIFTUNG”, Heidelberg Naslovna strana: Leposava Mihailović �CIP - KaTanonraaunja y ny5jiHKamijn HaponHaSHČJiHOTeKa Cpfinje, Eeorpan 316.622-055.2(497.1) EOXCHHOBPTh, He/ta Žensko pitanje u Srbiji: u XIX i XX vekii / Neda Božinović. - [Beograd]: "Devedesetčetvrta" : "Žene u crnom", 1996 (Beograd : Pinkpress). - 276 str.: ilustr.; 30 cm Bibliografija: str. 266-270. - Registar. ISBN 86-82449-09-9 342.72/. 73-055.2(497.1) 396(497.1) a) XCeHe - XIpyiuTBeHH nonowaj - Cpfiuja 19-20b b) XCeH H noKpeT - Jyroc/iaBnja c) CK XCencKa apyiiiTBa - JyrocnaBnja ID=45495820 ��TSLrn � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Žensko pitanje u Srbiji u XIX i XX veku Creator An entity primarily responsible for making the resource Neda Božinović Source A related resource from which the described resource is derived https://www.memoryoftheworld.org/ Publisher An entity responsible for making the resource available Devedesetčetvrta Žene u crnom Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1996. Rights Information about rights held in and over the resource Nepoznato Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 56-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 286 str. AFŽ Neda Božinović NOB Srbija žene u NOB-u ženska štampa ženski pokreti žensko pitanje http://afzarhiv.org/files/original/cea8b65a8cdc7e0971622441ad42958e.pdf 16aadf9c7c30588c5de5a862fb2cfbca PDF Text Text Naziv: ZENE U ISTORIJI SEMBERIJE, dopunjeno izdanje Autorka: Tanja Lazic lstrazivacice: Tanja Lazic, Ljubinka Vukasinovic, Radmila Zigic Lektura i redaktura: Mirjana Stankovic Recenzentkinja: doktorka filozofije Milena Karapetrovic Zasto govorimo o zenama? Dizajn: Ljilja Lukic Stampa: Dekor Art, Bijeljina "Talking about men without talking about women is like clapping hands with one hand only" ' i Vice versa Urednica izdanja: Radmila Zigic lzdavac: Organizacija zena ,Lara" Beogradska 38, Bijeljina Za izdavaca: Mariana Stankovic lzdavanje publikacije omogucila: OPSTINA BIJELJINA Gradani Bijeljine licnim donacijama 1 ~ ! I I I \ �Rijec izdavaca Pred Varna je dopunjeno izdanje knjige Zene u istoriji Semberije. Zahvalne smo Opstini Bijeljina sto je prepoznala vaznost ovog istrazivanja i odobrila nam simbolicna, ali znacajna sredstva da otpocnemo pisanje istorije zenske emancipacije u Semberiji. Taka smo bile u mogucnosti da bar u leksikonskoj formi javnosti priblizimo zene koje su do .1990. godine svojim aktivnostima ostavile trag u javnom zivotu Semberije. Ova nije bio lak posao. Stavise, vrlo cesto smo osnovne podatke o zenama Semberije s kraja XIX i pocetka XX vijeka pronalazile samo na grobljima, gdje su se na oronulim spomenicima tek nazirale godina ro<ienja i smrti, iii imena bliskih srodnika. Za neke podatke trebalo je dugo i istrajno izlistavati lokalne skolske godisnjake, arhive, novine iii skromnu gradu sakupljenu u Muzeju Semberije, dok smo neke pronalazili u arhivskim, muzejskim, biblioteckim i drugim institucijama Bosne i Hercegovina, Srbije i Hrvatske. Stoga se najiskrenije zahvaljujemo: Maticnom uredu opstine Bijeljina, Muzeju Semberije, Narodnoj biblioteci ,Filip Visnjic" Bijeljina, OS ,Petar Kocic" Brodac, Organizaciji SUBNOR-a Bijeljina, Arhivu BiH Sarajevo, UABNOR-u Sarajevo-Centar, Maticnom uredu grada Dubrovnika, Muzeju pozorisne umetnosti Srbije u Beogradu, Jevrejskom istorijskom muzeju u Beogradu, Vojnomedicinskoj akademiji u Beogradu, i naravno svim autorima i autorkama cije smo publikacije i istrazivanja korislile. Neke od predstavljenih biografija nastale su na osnovu licnih kazivanja iii kazivanja clanova njihovih porodica i potomaka zbog cega im iskazujemo posebnu zahvalnost, kao i svim zainteresovanim za nas projekat koji su svojim predlozima, savjetima iii ispravkama pojedinih podataka omogucili da nas rad bude sto sadr:Zajniji i uvjerljiviji. U tom smislu posebno su pomogli Mirjana-Seka Brenjo, Petar llic, Radomir Nikolic, Bozidar £Jurkovi6, Mirzeta Tomljanovic. Mila Stanojevic i Zoran Midanovic. Fotografije koje smo koristile u knjizi su iz privatnih kolekcija i fundusa Muzeja Semberije. Pisanje ove skromne knjige predstavlja svojevrstan dug nasim prethodnicama, ali i znaeajnu lekciju koju smo naucile. Sada smo sv- 5 �jesne koliko je vazno da sto vise napisanog ostavimo o nasim savremenicama kako buduca zenska istorija ne bi ostala samo zbir prazmh stranica. A lekcije koje dan as ucimo, frontovi koje otvaramo, pitanja na koja trazimo odgovore, nisu nikakve novine, nego same slijed vee stvorene staze zenskog pokreta koji sa puna napora grad1 nove drustvene odnose nasuprot definisanoj matrici patrijarhalnog drustva. Trudile smo se da pomirimo sve nase razlike nastale tokom burne istorije ovih prostora; da sastavimo gradansku i socijalisticku Bijeljinu i istaknemo crtu multikulturalnosti koju je ovaj grad oduvijek imao. lako najcesce podijeljene u nacionalne organizacije nase prethodnice su nekada zajedno, a nekada odvojeno, ulagale znimje i energiju da poboljsaju zivot zena svoga doba u suglasju sa prilikama u kojima su zivjele; da najsiromasnijima medu njima daju sansu za buducnost, da sire ideje prosvjecenosti medu tada mahom nepismenom zenskom populacijom. One koje su pristupale socijalistickom i antifasistickom pokretu prije i u toku Drugog svjetskog rata, pokazivale su hrabrost i posvecenost koja ne smije da bude izbrisana; kao sto se ne moze zanemariti doprinos generacija stasalih u drugoj polovini XX vijeka koje su na tekovinama vee priznatih zenskih prava 'vojevale' neke nove bitke i nastavljale dalje sa osvajanjem do !ada nezamislivih ciljeva za Zen e. lzvore koje smo koristile nastojale smo da oslobodimo ideoloskih obojenosti. Ne uzimajte nam za zlo ako to nismo sasvim uspjele Tanja Lazic Ljubinka Vukasinovic Radmila Zigic 6 Njena pr.ica - zenska istorija Semberije Dvije godine nakon objavljivanja publikacije Zene u istoriji Semberije (prve takve vrste u Bijeljini) autorke Tanja Lazic i Ljubinka Vukasi~ovic potpisuju i drugo dopunjeno izdanje. Urednica izdanja je Radmila Zigic, predsjednica Organizacije zena ,Lara" iz Bijeljine. Pionirski poduhvat, kada je rijec o istoriji Semberije, pokazuje sve skriveno bogatstvo istorijskih arhiva i neispricanih svjedocanstava ovih prostora i ukazuje koliko nedovoljno poznajemo i malo istrazujemo vlastito nasljede. Zarobljeni u svakidasnjici zaboravljamo okrenuti se u proslost i zahvaliti se anima koji/e su omogucili/e da mjesta u kojima zivimo budu ono sto jesu dan as. lstorija kao nauka, ne samo na nasim prostorima, jos uvijek ima mnogo praznina kada je rijec o zenskoj istoriji. lstina, mnogo toga se i promijenilo u decenijama iza nas i to prvenstveno zato sto su zene same shvatile koliko ostaju nevidljive uprkos velikom doprinosu razvoju drustva, te su umjesto daljeg ostajanja u sjeni, odlucile da svijet mijenjaju. Ova knjiga rezultat je takvih nastojanja i dugog mukotrpnog rada ciji rezultati pokazuju da je vrijeme posveceno ovom poslu bilo vrijedno tog truda. Najvazniji dio knjige cini sezdeset pet zapisa o zivotima izuzetnih zen a, koje su obiljezile istoriju Semberije iii svojim mjestom rodenja iii profesionalnim i zivotnim angazmanom. Ovdje ih sve treba spomenuti jos jedanput, jer imena izuzetnih i vrijednih zen a mnogo se lakse zaboravljaju od imena muskaraca. To su: Hanumica Osmanbegovic, Magdalena-Maga Zivanovic-Nikolic, Kruna (rod. Dragojlovic) Acimovic, Milica (rod. Dakovic) Krstic, Marija (rod. Ceranic) Todorovic, Jovanka (rod. Jovicic) Aleksic, Rifka (rod. Danon) Alkalaj, Zorka (rod. Eric) Dukanovic, Jelena (rod. Skibinska) Sersavicki, Milica Micic, Desanka (rod. Urosevic) Ludvik, Ljerka Pejcic, Marija (rod. Bauer) Dordevic, Sofka (rod. Vasiljevic) Nikolic, Slavka (rod. Kesic) Tosic, Koviljka (rod. Tepavac) Psoncak, Olga (rod. Marasovic) Danilovic, Radojka Lakic, Herta (rod. Baum) Gospic, Zorka Marinkovic, Hajrija (rod. Alijagic) Jahic, Mirjana Mijojlic, Sofija Mijojlic, Zorka-Zora Pajkanovic, Mineta Jahic, Atifa-Tifa Lipnicevic, Fadila Lipnicevic, Cvjetana (rod. Spasojevic) Jeftic, Andelija-Anda (rod. Stevanovic) Radovanovic, Roza Papo, Zora Nikolic, Mirjana-Seka (rod. Eremic) Brenjo, Zorka VuceljaJosipovic, Cvija-Cica (rod. lvic) Trisic, Asija (rod. Kavazovic) Cemerlic, 7 �Koviljka-Kova (rod. Mitrinovic) Radisic, Sena Resic, Fatima-Fata Lipnicevic, Vukica (rod. Ostojic) Nikolic, Nada (rod. Tadic) Simeunovic, Nevenka (rod. Kicanovic) Tadic, Milica Tomic, Desanka (rod. Lalatovic) Lazarevic, Milica Sudar-Manojlovic, Ljubica Jovicic-Stancic, Rahela Seka (rod. Volah) Altaras, Milica Zoric, Justina Kerkezovic, Radmila (rod. Nikolic) Kajmakovic, Husnija Hadzisalihovic, Rada (rod. Latas) Stepanovic, Mara (rod. Narancic) Perkovic, Nevenka (rod. Lazarevic) Dokic, Danica-Dana (rod. Bilanovic) Rasinac, Darinka-Dara (rod. Perisic) Tesic, Almasa (rod. Selimovic) Ramadanovic, Jasminka (rod. Hajric) Hujdurovic, Rasida-Rasa (rod. Hrustic) Gehajic, Angelina-Gina Rikic, Marija (rod. Buric) Rabrenovic, Ljiljana (ro5f. Malic) Lukic, Zagorka-Zaga (rod. Simic) Stancic, Dubravka (rod. Zivkovic) Ostojic, Stojanka-Seka (rod. flukanovic) Zakic, Admira Gurdic. Bile su to darodavke, pjesnikinje, uciteljice, osnivacice i upraviteljice skola, osnivacice kulturnih i prosvjetnih zenskih drustava, revolucionarke i partizanke, upravnice domova za ratnu sirocad, doktorice, aktivistkinje Antifasistickog fronta zen a, humanistkinje, ... U tim za-pisima ponekad je rijec o tek nekoliko recenica, o nepotpunim informacijama, o fragmentima, ali ani su mazda jos znacajniji od cjelovitih tekstova, jer nas podsjecaju na jedan bog at zivot od kojeg ostaje tek malo u prasnjavim arhivama i na marginama, a da je drustvo pravednije i zahvalnije sigurno se to ne bi dogodilo. Sada smo u prilici da u tim minijaturama, ociscenim od prasine i iznesenim na svjetlo, ponovo vidimo bogatstvo zenskog svijeta i iskustva koje je po patrijarhalnim nazorima bilo i ponegdje se i dalje smatra tek ostavstinom za kucne skrinje ostavljene na tavanu iii u podrumu. Godine njihovog rodenja pokazuju i sve mijene istorijskih zbivanja, posebno one vezane za promjene u :Zivotu zena i sticanje prava koja ce im omoguciti da postanu dio javne sfere, a da ne ostanu samo neimenovane supruge, domacice i majke zasluzne tek za uspjehe supruga i djece. odno-oslobodilacke borbe. Mnoge od njih upravo zbog svoje hrabrosti i beskompromisnog suprotstavljanja fasizmu zavrsavaju zivot u koncentracionim logo rima, zatvorima i u borbi. Po zavrsetku rata, one koje su bile aktivne u Komunistickoj partiji nastavljaju svoje aktivnosti u okviru Antifasistickog fronta zena, u okviru razlicitih lokalnih i republickih ustanova i institucija. lpak, i dalje malo je zena na vodecim funkcijama. Ravnopravno ucesce u obrazovanju u socijalistickoj Jugoslaviji jeste temelj koji je omogucio zenama da daleko vise ucestvuju i iskazu svoje sposobnosti u razlicitim oblastima zivota, jer sad mogu da se bave razlicitim profesijama za razliku od generacija zena prije njih. Zato ne iznenaduje, da u ovim zapisima mozemo sada pronaci i prvu poslanicu u dr:Zavnoj skupstini, prvu sutkinju, prvu rudarsku inzinjerku, prvu farmaceutkinju, prvu fotografkinju, ... Ta odrednica ,prva" pokazuje nam da to vrijeme borbe za zenska prava nije toliko daleko u istoriji koliko se danas mnogima cini. Posebno !reba spomenuti da su autorke knjige istakle i vaznost zenske borbe za one koje su dvostruko potcinjene, jer su obiljezene invaliditetom, a njihova ucesce u drustvu i dan as je otezano manje zbog njih samih a vise zbog drustva opterecenog stereotipima i predrasudama. Pregledno predoceni biografski zapisi predstavljaju tek dio knjige. U prvom dijelu publikacije u okviru uvodnog teksta predocen je kako opsti istorijski pregled borbe za ravnopravnost zena u Bosni i Hercegovini od kraja XIX vijeka do danas, taka i pregled zenskih drustava, zenski aktivizam i politicki an!Ja:Zman na prostoru Semberije. Drugo dopunjeno izdanje publikacije Zene u istoriji Semberije metodoloski slijedi nacin rada koji se primjenjivao i u prvom izdanju - istrazivanje dostupne istoriografske grade u arhivima, muzejima, privatnim zbirkama u Bosni i Hercegovini i regionu. S obzirom da su u ovu knjigu uvrstene biografije zena koje svojim angazmanom obiljezavaju drugu polovinu dvadesetog vijeka dobar dio izvora jesu usmena svjedocanstva, a to znaci da je skupljena i nova grada koja maze posluziti za dalje istrazivacke projekte kako danas taka i u buducnosti. Mart, 2012. Na pocetku dvadesetog vijeka zene se uglavnom bave prosvjetnim, kulturnim i humanitarnim radom. U nesto vecem broju politicki angazovane zene postaju izmedu dva svjetska rata i to uglavnom kao clanice socijalistickih i komunistickih organizacija, a kasnije kao ucesnice nar- 8 Milena Karapetrovic 9 �ZENE U ISTORIJI SEMBERIJE � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Žene u istoriji Semberije Subject The topic of the resource Društveni položaj žena u Semberiji Creator An entity primarily responsible for making the resource Tanja Lazić, Ljubinka Vukašinović, Radmila Žigić Source A related resource from which the described resource is derived UABNOR Centar Sarajevo Publisher An entity responsible for making the resource available Organizacija žena "Lara" Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Rights Information about rights held in and over the resource Organizacija žena "Lara" Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 47-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 239 str. 1941-1945 aktivistkinje Bosna i Hercegovina društveni položaj Jugoslavija Kraljevina Jugoslavija NOB obrazovanje politika prosvjećivanje Semberija žene ženska istorija ženski pokreti http://afzarhiv.org/files/original/742667e74f963ed6f0839fc3579803cf.pdf 49c27c272fba604c585286c7280136e9 PDF Text Text ���� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dokumenti iz arhiva Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context A Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Organizaciono pitanje AFŽ Subject The topic of the resource Antifašistički front žena Creator An entity primarily responsible for making the resource Spasenija Cana Babović Source A related resource from which the described resource is derived Arhiv Bosne i Hercegovine Publisher An entity responsible for making the resource available Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 08.12.1942. Rights Information about rights held in and over the resource Arhiv Bosne i Hercegovine; Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 05-A Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 4 str. Description An account of the resource Referat drugarice Cane Babović održan na I Zemaljskoj konferenciji AFŽ, 08.12.1942. Type The nature or genre of the resource referat 1942 AFŽ fašizam NOB Prva Zemaljska konferencija AFŽ Spasenija Cana Babović ženski pokreti http://afzarhiv.org/files/original/f36d1d37ba100cb5cda20aa4c212238f.pdf 40be8c93b49cb32ad65d9c945fc0d390 PDF Text Text �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dokumenti iz arhiva Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context A Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Oblasni odbor AFŽa za Hercegovinu Subject The topic of the resource Pokretanje ženskog lista u svrhu emancipacije i edukacije žena Creator An entity primarily responsible for making the resource Oblasni odbor AFŽa za Hercegovinu Source A related resource from which the described resource is derived Arhiv Bosne i Hercegovine Publisher An entity responsible for making the resource available Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 24.04.1944. Rights Information about rights held in and over the resource Arhiv Bosne i Hercegovine; Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Language A language of the resource SH, ćir. Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 01-A Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 2 str. Type The nature or genre of the resource izvještaj 1944 AFŽ Bosna i Hercegovina Oblasni odbor AFŽ za Hercegovinu obrazovanje političarke politička prava ženski listovi ženski pokreti http://afzarhiv.org/files/original/3e88d42e72b18b03c9e01ec02000622d.jpg 1b0bb613ce0ea3898bcd8d9df5d90c38 Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Fotografije Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context F Fotografija A static visual representation. Examples include paintings, drawings, graphic designs, plans and maps. Recommended best practice is to assign the type Text to images of textual materials. Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Analfabetski tečaj za žene u jednom selu dalmatinske Zagore Subject The topic of the resource Analfabetski tečaj za žene Source A related resource from which the described resource is derived Muzej II zasjedanja AVNOJ-a Jajce Publisher An entity responsible for making the resource available Udruzenje za kulturu i umjetnost CRVENA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource s.a. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Muzej II zasjedanja AVNOJ-a Jajce Rights Information about rights held in and over the resource Muzej II zasjedanja AVNOJ-a Jajce Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 72-F Creator An entity primarily responsible for making the resource Nepoznat AFŽ Bosna i Hercegovina Hrvatska opismenjavanje Zagora ženski pokreti http://afzarhiv.org/files/original/eec69d010f18e03a225e86a053a8236f.pdf f6331ba1946714de16316412d82951a6 PDF Text Text Nadežda MITRAŠEVIĆ FORMIRANJE INICIJATIVNIH ODBORA AFŽ-a I NJIHOV RAD NA KOZARI U PRVOJ POLOVINI 1943. GODINE Antifašistički front žena, masovna politička i borbena organizacija žena Jugoslavije, osnovana 6. decembra 1942. godine1) na konferenciji u Bosanskom Petrovcu, jeste, u stvari, organizaciono oformljenje ženskog pokreta koji je nastao i razvijao se pod rukovodstvom Komunističke partije Jugoslavije još prije drugog svjetskog rata, u okviru opštenarodne borbe za političku i nacionalnu slobodu protiv fašističke opasnosti. Poslije zavođenja šestojanuarske diktature 1929. godine, kada se Partija pred terorom i zbog gubitka masovne baze, poslije zabrane sindikata i drugih radničkih organizacija, povukla u duboku ilegalnost, dolazi do zastoja i u radu žena antifašistkinja. Međutim, sa aktivizacijom Partije od 1932. godine pa nadalje, aktivira se i rad žena. Sve veći broj žena se prima u Partiju, sve veći broj uzima aktivno učešće u akcijama radničke klase a počinju i samostalno da djeluju ženske organizacije. Centralni komitet KPJ početkom 1934. godine daje svim partijskim organizacijama »Upute za rad među ženama«2' u kojima je istaknuta uloga žena u revolucionarnom pokretu i razrađeni zadaci za dalji rad. Pored ostalog, u Uputama se ističe da je jedan od zadataka: »Povećanje broja žena u Partiji i omladini, uvlačenjem radnica, radničkih žena i studentkinja koje su se istakle u borbama ili koje treba odgojiti i osposobiti za masovni rad među ženama. Davanje odgovornih funkcija drugaricama u Partiji, omladini i ostalim revolucionarnim organizacijama ...« da bi se izveo zaključak« . . . treba raditi tako, da radnice i proleterske žene steknu ubeđenje, da je naša partija jedini ozbiljan borac za njihove interese i da jedino boreći se pod njenim rukovodstvom mogu poboljšati svoj ekonomski, politički i društveni položaj. A to su i zadaće naše partije prema radnim ženama.«3' Organizovani rad žena počinje 1936. godine4' a učvršćuje se i dobija određene ciljeve i zadatke konsolidovanjem KPJ 1937. godine. U Beogradu se pokreće list »Žena danas« sa ciljem da okupi što veći broj antifašistkinja u borbi protiv rata i fašizma. List otkriva ženama Jugoslavije kakve zločine fašizam sprema ženama čitavog svijeta na primjerima patnji španskog naroda. Pored toga, list je imao značajnu ulogu u razvijanju političke svijesti žena u borbi za ravnopravnost u akciji za sticanje prava glasa. Aktivnost Narodnog frnota imala je snažnog odraza i na aktivnost žena i njihovo masovnije učešćće u pokretu. Uslied neposredne opasnosti od izbijanja drugog svietskog rata, Partija donosi odluku na Zemaljskom savjetovanju KP maia 1939. godine^ o izgrađivanju kadrova nepoznatih neprijatelju, pa se između ostalog, kaže: »Organizaciono pitanje je skoro najkrupnije pitanje ovog časa. U vezi s ratom i sve većim progonima pred nas se postavlja važna zadaća: osigurati spretnim organizacionim merama kontinuitet rukovodstva i čvrstu povezanost svih delova partije. Već danas treba obezbediti sve forme od mobilizacije i hapšenja. ) »Borba« br. 30. 13. decembar 1942. godine MR BIH Sarajevo, Inv. br. 43565, 2) Žene Srbije u NOB-u, Beograd, Nolit, 1975, str. 10. 3) Isto. 4) Tito Josip Broz: Govor na prvoj zemaljskoj konferenciji AF2-a. 288 �Zato moramo što hitnije podići i izgraditi nove, klasnom neprijatelju nepoznate kadrove, a naročito žene. Ne sme biti ni jednog foruma bez ženskih članova. Ako su većina kadrova do sada podcenjivala važnost uvlačenja žena u KP — onda sada moraju postati svesni činjenice da je stvaranje ženskih partijskih kadrova naš najvažniji organizacioni zadatak,«5' U okviru priprema za V konferenciju KPJ, širom zemlje održavane su pokrajinske, oblasne i mnogobrojne okružne i mjesne konferencije Partije, na kojima su iznošeni rezultati prethodnog rada i zacrtani zadaci budućeg rada. U Rezoluciji partijske konferencije KPJ za Bosnu i Hercegovinu, održane 27-28. jula 1940. godine, između ostalog, stoji: »Part. org. moraju mnogo ozbiljnije pristupiti radu među radnim ženama. Potrebno je uvlačiti žene u sve akcije, vodeći neumornu borbu za ostvarenje načela: za jednak rad jednaka plata i postavljati uvek i specijalne zahteve žena. Potrebno je i dalje voditi akcije za opšta ženska prava (pravo glasa, ravnopravnost pred zakonom itd.). Partijske organizacije moraju posvetiti više pažnje pripremanju žena za ulazak u partiju i uzimati sve poštene i borbene radne žene u partiju.«6' Postavljeni zadaci na Zemaljskom savjetovanju, kao i na pokrajinskim savjetovanjima, potvrđeni su i na V zemaljskoj konferenciji KPJ, održanoj od 19-23. oktobra 1940 godine.7' Na savjetovanju je, pored ostalog, podnesen i referat o borbi i aktivnosti žena za njihova prava, a ujedno prihvaćeni principi rada na okupljanju žena svih društvenih slojeva oko revolucionarnog proletarijata. Stečeno iskustvo u radu u periodu koji je prethodio ratu i rezultati koji su postignuti, došli su do punog izražaja u narodnooslobodilačkoj borbi. Sa razvijanjem NO borbe, u cijeloj zemlji raste angažovanost žena antifašistkinja, kako na oslobođenoj, tako i na neoslobođenoj teritoriji, bilo u radu u pozadini, bilo kao aktivnih boraca u vojnim jedinicama. Tako je tokom narodnooslobodilačke borbe Antifašistički front žena bio snažan oslonac Komunističkoj partiji, Narodnom frontu, te organima narodne vlasti u političkom radu sa narodom i na omasovljenju same borbe. O značaju i ulozi žene u narodnooslobodilačkoj borbi kaže se u raspisu Oblasnog komiteta KPJ za Bosansku krajinu: »Uloga žena u narodnooslobodilačkoj borbi postaje sve značajnija i može se reći da su žene primile gotovo polovinu tereta u ovoj teškoj borbi naroda za oslobođenje.«8' Zbog toga što se Antifašistički front žena, iako je postigao vidne rezultate u svom radu, nije razvio u masovnu i organizaciono čvrstu organizaciju, iz koje treba da izrastaju novi rukovodioci, CK KPJ donosi odluku o sazivanju Zemaljske konferencije na kojoj će prisustvovati delegati Antifašističkog fronta žena iz cijele zemlje, sa oslobođene i neoslobođene teritorije. Ovom konferencijom u Bosanskom Petrovcu, na kojoj su usvojeni zadaci za budući rad, AFŽ postaje jedinstvena organizacija svih žena Jugoslavije. Ti zadaci su omogućili dalji organizacioni razvoj AFŽ-a ne samo na oslobođenoj nego i na neoslobođenoj teritoriji. Pristupa se osnivanju mjesnih, seoskih, okružnih i pokrajinskih odbora čiji je osnovni zadatak mobilizacija i aktivizacija žena u borbi protiv okupatora i domaćih izdajnika. U toku 18 mjeseci oslobodilačkog rata, iako nije bilo čvrste organizacije AFŽ-a, žene svih krajeva naše zemlje učestvuju aktivno kao borci u borbi za oslobođenje, pružaju veliku pomoć vojsci prikupljanjem hrane, odjeće i sanitetskog materijala, uzimaju učešća u radu narodnooslobodilačkih odbora za učvršćenje narodne vlasti, zbrinjavaju izbjeglice i djecu, djeluju na kulturnoprosvjetnom polju itd. I pored ovakvog raznovrsnog djelovanja, u Rezoluciji donesenoj na Konferenciji u Bosanskom Petrovcu stavlja se u zadatak orga5) 6) 7) 8) »Proleter" br. 1—2, januar—februar 1940, str. 6. »Proleter« br. 9—10—11, 1940, str. 24. »Proleter« br. 1, Januar 1941. Arhiv CK S K B I H , fond Oblasnog KPJ za Bos. krajinu, 1942/1. 289 �nizacijama AFŽ-a da se pronalaze novi oblici borbe prema uslovima u raznim krajevima i da se stečena iskustva prenose iz jednog kraja zemlje u drugi. Obzirom da organizacija AFŽ-a nije čvrsto provedena u svim krajevima, delegatkinje na Konferenciji dobijaju zadatak da, po povratku na teren, organizuju formiranje inicijativnih odbora9' koji bi djelovali 2-3 mjeseca i izvršili pripreme za formiranje stalnih opštinskih, okružnih i oblasnih odbora, zavisno od terena koji se odborom obuhvata. Sprovođenju zadataka Rezolucije o stvaranju čvrstih organizacija AFŽ-a i radu na njenom omasovljenju, na Kozari se pristupa početkom 1943. godine. Prilikom formiranja inicijativnih odbora, koristi se iskustvo omladinske organizacije, koja je organizovano radila od samog početka ustanka, pa se vrlo često za predsjednicu ili sekretara inicijativnog odbora AFŽ-a bira član SKOJ-a. Prilikom izbora inicijativnog odbora AFŽ-a u selu Devetacima je za predsjednicu izabrana skojevka Draginja Šurlan, takođe i u Petkovcu skojevka Ljubica Varićak.10' Na prvom osnivačkom sastanku su se uglavnom davala uputstva za dalji rad na omasovljenju pokreta i iznosio značaj same organizacije. Prema sačuvanim dokumentima, može se utvrditi tačan datum formiranja slijedećih odbora: MEĐEĐA: jan.-feb. 1943. godine11', predsjednica Radosava Marin; PRIJEDOR, februar 1943. godine12', predsjednica Brković13', sekretar Zdravka Stojanović, blagajnica Živana Borojević, članovi Bači Mato, Lenka Nikolić, Jelena Janjić i dva skojevca kao kuriri i veza sa slobodnom teritorijom; DEVETACI, 27. marta 1943. godine, predsjednica Draginja Šurlan, član SKOJ-a, sekretar Mira Vujanović, blagajnica Mara Vujanović; PETKOVAC, 28. marta 1943. godine, predsjednica Ljubica Varićak, član SKOJ-a, sekretar Dara Rabat, član SKOJ-a, blagajnica Jelka Jelisavac; SVODNA, 29. marta 1943. godine, predsjednica Mika Bakić, sekretar Sava Kragulj, blagajnica Ljilja Knežević, odbornica Joka Tramošljanin; PRUSCI: 4. aprila 1943. godine, predsjednica Milena Lujić, sekretar Smilja Janković, blagajnica Joka Dejanović; DUMBRAVA, 5. aprila 1943. godine, predsjednica Ljuba Sarić, sekretar Cvijeta Đurica, blagajnica je naknadno izabrana;14' GRABAŠNICA, 5. aprila 1943. godine, predsjednica Pava Marin, sekretar Vuka Stojaković, član SKOJ-a, blagajnica naknadno izabrana;15' AHMETOVCI, 6. aprila 1943. godine, predsjednica Marija Banjac, sekretar Zorka Zgonjanin, blagajnica Cvijeta Mijić; BLAGAJ (DERVIŠI), 10. aprila 1943. godine, predsjednica Milica Kantar, sekretar Milanka Vejnović, blagajnica Đuja Vujanović, delegat za opštinski odbor AFŽ-a Ikonija Zgonjanin, PETRINJA, 15. aprila 1943. godine, predsjednica Milka Mijatović, sekretar Mika Jajčanin, blagajnica Mara Janjuz; BABINAC, 16. aprila 1943. godine, predsjednica Ilinka Tramošljanin, sekretar Jovanka Vukmirović, blagajnica Joka Čolić; BAČVANI, 16. aprila 1943. godine, predsjednica Ljuba Zlokapa, sekretar Mara Ostojić-Marjanović, blagajnica Mara Zlokapa, odbornica Kosa Martinović; SLABINJA, 18. aprila 1943. godine, predsjednica Milja Bajalica, sekretar Stojka Balaban, blagajnica Mileva Kondić, delegat za opštinski odbor AFŽ-a Anđa Karan, odbornice Milica Vujanović i Anđa Zekić; 290 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) »Žena danas«, list AFŽ-a Jugoslavije, br. 31, Januar 1943, str. 6. Zbirka arhivske građe MR BiH Sarajevo, inv. br. 13440. »žene BiH u NOB«, Sarajevo, Svjetlost, 1977, str. 662. Isto, str. 581. Ime nije utvrđeno. Ime nije utvrđeno. Ime nije utvrđeno. �VOJSKOVA, 24. aprila 1943. godine predsjednica Vuka Reljanović, član SKOJ-a, sekretar Stanka Međed, član SKOJ-a, blagajnica Ljupka Zlojutro, odbornice Stanka Reljanović i Marica Zlojutro; JABLANICA, 27. aprila 1943. godine, predsjednica Stanka šešum, sekretar Vida šešum, blagajnica Radosava šešum, odbornica Jelka šešum i Mara Babić; DONJI PODGRADCI, 28. aprila 1943. godine, predsjednica Milja Sitnica, sekretar Mara Babić, blagajnica Bratislava Veljić, odbornice Rosa Slijepčević, Jovanka Bralić i Anka Malešević; MILOŠEVO BRDO, 28. aprila 1943. godine, predsjednica Gospava Gligić, sekretar Danica Ugrenović, član NOO, blagajnica Joka Kotur, član NOO, odbornice Pava Ugrenović i Cvijeta Subotić, član NOO; SOVJAK, 29. aprila 1943. godine, predsjednica Lepa Milošević, sekretar Kosa Babić, blagajnica Persa Bjelajac, odbornica Grozda Bjelajac; GORNJI PODGRADCI, 30. aprila 1943. godine, predsjednica Branka Dojčinović, sekretar Gospava Ivanović, blagajnica Petra Ivanović, odbornice Zorka Ivanović i Gospava Benk; GRBAVCI, 2. maja 1943. godine, predsjednica Vidosava Cvijić, sekretar Zorka Bavuljić, blagajnica Vukosava Čekić, odbornice Draginja Adžić i Miljka Blagojević;16' GUNJEVCI, juni 1943. godine, predsjednica Marija Petrović, sekretar Jela Bijelić i odbornica Bosa Biga;17' SUVAJA, početkom 1943. godine, predsjednica Radosava Biga, sekretar Milica Biga, odbornice Persa Biga i Ljuba Jerić; 18 ' MRAZOVCI, prva polovina 1943. godine, predsjednica Jovanka Ručnov, ostale članice odbora Draginja Dragičević i Milja Ručnov.19' Žene su vrlo ozbiljno shvatale svoje dužnosti i prihvatale se povjerenih zadataka, često i u najtežim trenucima svoga života. Prilikom izbora Inicijativnog odbora 4. aprila 1943. godine u selu Pruscima, za blagajnicu je predložena Joja Dejanović. Iako je to bilo nakon kratkog vremena kako su joj u borbi sa neprijateljem 26. marta 1943. godine20' poginula dva sina i popaljena sva imovina, prihvatila je ponuđenu dužnost sa čvrstim ubeđeniem u konačnu pobjedu narodnooslobodilačke vojske. Inicijativni odbori AFŽ-a pri formiranju bili su sastavljeni od pet članova: predsjednica, sekretar, blagajnica, delegatkinja za opštinski odbor AFŽ-a i odbornica.21' Na izbornim sastancima, pored izbora članova odbora, ukazivano je na značaj organizacije AFŽ-a, njenu ulogu u NOB-u, razrađivana uputstva za dalji rad i postavljani direktni zadaci u potpomaganju rada obavještajne službe i sakupljanju dobrovoljnih priloga za vojsku i vojne bolnice. Izvještaji o formiranju inicijativnih odbora, odnosno o akciji omasovljenja Antifašističke organizacije žena, dostavljani su komandama partizanskih jedinica na tom terenu i organizacijama KPJ. Nakon formiranja inicijativnih odbora, održavani su redovni sastanci, u kraćem ili dužem vremenskom razmaku, na kojima je razmatrano izvršenje zadataka i postavljani novi. Pored toga, na sastancima je redovno razrađivana partizanska štampa: »Sa fronta slobode«, »Tito Krajišnicima«, list »Udarnica«22', »Žena danas, »Radio vijesti« i dr., kao vid informisanja o događajima u borbenim jedinicama i društvenopolitičkim organizacija na neoslobođenoj i oslobođenoj teritoriji. Omasovljenje organizacije je teklo veoma brzo. U Prijedoru je ubrzo po formiranju inicijativnog odbora AFŽ-a radom organizacije bilo obuhvaćeno više žena: Gašić Dara, Lela Sučević, Dragica Lazić, Persa Krajinović, Mileva 291 16) 17) 18) 19) 20) 21) 22) Zbirka arhivske građe MR BIH Sarajevo, Inv. br. 13440. »Jene BIH u NOB«, Sarajevo, »Svjetlost«, str. 682. Isto, str. 397. Isto, str. 651. Zbornik IV. kn). 11. dok. 290, str. 559. Zbirka arhivske građe MR BiH Sraajevo, Inv. br. 13440. »Udarnica« Je list AFŽ-a Slavonije koji Je takođe raspačavan i u ovom dijelu Bosanske krajine. �Alač, Anđa Babić, Đuja Stojanović, Ljuba Radetić, Joka Jeličić, Mira Trubajić i Persa čupović.23' Od žena koje su obuhvaćene radom organizacije naplaćivana je članarina, obavještavane su o događajima, dobijale su potrebnu pomoć u odjeći, hrani ili u političkom radu. Na prvom sastanku poslije formiranja inicijativnog odbora 17. maja 1943. godine u Donjim Podgradcima, predloženo je da se organizacija AFŽ-a proširi sa još 20 drugarica. Proširenom sastanku u Miloševom Brdu 21. maja 1943. godine prisustvovalo je 30 drugarica, u Gornjim Podgradcima 26. maja 1943. godine prisustvovalo je takođe 30 žena. U Jablanici na sastanku odbora 25. maja 1943. godine predloženo je da se održi prošireni sastanak 30. maja i tom prilikom je utvrđena lista od 111 žena koje treba pozvati. Sastanku je prisustvovalo 50 drugarica, a 3. juna 1943. godine proširenom sastanku u Grbavcima je prisustvovalo 40 drugarica. Agitaciju za omasovljenje organizacije vršile su same aktivistkinje u sklopu svojih redovnih poslova — prilikom okupljanja u mlinovima gdje su dolazile u dodir sa ženama iz drugih sela koja nisu obuhvaćena organizacijom, zatim prilikom ispomoći na podizanju popaljenih kuća, kao i pri obradi polja. 0 svakoj ovakvoj agitaciji ili akciji referisano je na sjednicama odbora, proširenih ili u užem sastavu. Većina žena obuhvaćenih radom organizacije, bile su nepismene pa se u mnogim selima, odmah po osnivanju prvih odbora AFŽ-a, obrazuju i analfabetski tečajevi za opismenjavanje. U selima koja su bila blizu većih ustaških centara, kao na pr. Bosanska Dubica ili Prijedor, u cilju zaštite od iznenadnog napada neprijatelja, članice AFŽ-a organizovale su stražarsku službu. U mnogim mjestima članice AFŽ-a preuzimale su na sebe i brojne druge obaveze, posebno u selima u kojima nije bilo muškog življa. Tako su žene u selu Gunjevcima bile glavna radna snaga na zadacima pokreta. Jedan od veoma važnih zadataka je bilo zbrinjavanje ljetine. U tu svrhu se već u proljeće 1943. godine formiraju omladinske radne čete, koje su, pored omladinki, okupljale i žene, a često su one bile i mnogobrojnije. Požnjeveno žito se nosilo na desetine kilometara na leđima do Kozare i partizanskih magazina. Briga oko ranjenika skoro uvijek je bila zadatak žena i njihove organizacije. Hrana, odjeća i druge potrepštine organizovano su nošene do partizanskih bolnica u Kozari u određenim vremenskim razmacima, u 15 dana ili kraće, zavisno od količine prikupljene hrane ili pak od vojne situacije. Isto tako je ženska organizacija pomagala narodnooslobodilačkim odborima oko ishrane partizanskih jedinica na terenu. Sve ove zadatke obavljale su žene uz svoje obaveze u kući 1 prema ukućanima. O velikim zalaganjima žena i njihovom rodoljublju, između ostalog, u svom članku »Pojačajmo politički rad među ženama« Dušanka Kovačević kaže: »čuvena kozarska udarnica Ljuba Anić, kojoj je 58 godina, nije nijednom izostala iz akcija koje vrši radna četa u njenom selu«.24' Dalje izlažući mišljenje da treba jačati organizaciju AFŽ-a, navodi: »Kod žena postoji još ustručavanje da kažu svoje mišljenje, da utiču na odluke koje se donose na konferenciji, da ispravljaju pogreške koje se čine u selu, da osude nepravedan postupak ili nebrigu za interese naroda, koja se dešava kod narodnooslobodilačkih odbora. A baš one partizanske majke i sestre, koje su danas domaćini, u većini slučajeva mogu pružiti veliku pomoć porodicama boraca i sirotinji, kako u izgradnji kuća, sjetvi, tako i u pravilnoj raspodjeli tereta na sela,, u zdravoj kritici narodnooslobodilačkog odbora. Zato ih treba oslobađati i učiti«. Da bi se ubrzao rad na učvršćivanju organizacije, započinje se sa organizovanjem kurseva za rukovodioce AFŽ-a. Jedan takav kurs organizovan je koncem juna 1943. godine,25' kojem je prisustvovalo 20 drugarica. Zadatak 23) tene BiH u NOB, Sarajevo, Svjetlost, 1977. str. 581. 24) »Nova žena-, list AF2-a BiH, br. 2, april 1945, str. 8. 25) Arhiv CK SK BiH, fond Oblasnog komiteta za Bosansku krajinu, 1943/319. 465 �kursa bio je postizanje najosnovnijih znanja u radu na učvršćivanju organizacije AFŽ-a. Po završetku kursa, drugarice su trebale ući u sastav privremenog Inicijativnog okružnog odbora AFŽ-a, kao i novoformirane sreske odbore AFŽ-a. Od 25. avgusta do 5. septembra 1943. godine26' održan je u selu Strigovi kurs za 19 drugarica. Na kursu su prerađivane slijedeće teme: »Narodnooslobodilačka borba i važnost učešća u njoj«, »Žena i fašizam«, »Žene u Savezu Sovjetskih Socijalističkih Republika«, »Organizaciono pitanje AFŽ-a«, »Komunistička partija i žene«, »Pregled političke situacije od 1918. godine pa sve do narodne revolucije«. Nešto kasnije, u jesen 1943. godine, odnosno od 10. do 25. oktobra, održan je još jedan kurs u selu Podgradcima. Kursu je prisustvovala 21 drugarica. Pošto se osjetila potreba za čvršćim povezivanjem svih okružnih, sreskih, opštinskih i seoskih odbora AFŽ-a, Inicijativni oblasni odbor AFŽ-a donosi odluku da se 5. septembra 1943. godine27' održi Oblasna konferencija AFŽ-a za Bosansku krajinu na kojoj će se izabrati Oblasni odbor. Delegatkinje za Oblasnu konferenciju su morale biti birane na seoskim i opštinskim konferencijama, sazvanim u tu svrhu. Birane su i delegatkinje sa neoslobođene teritorije. Sa terena Okružnog odbora AFŽ-a za Kozaru trebalo je biti birano 15 delegatkinja. Pripreme za Oblasnu konferenciju su tekle uporedo sa izborima za opštinske, sreske i okružne odbore. Prema statističkim podacima Okružnog komiteta KPJ za Kozaru od 20. juna 1943. godine28', na terenu Kozare organizacije AFŽ-a u prvoj polovini 1943. godine su bile slijedeće: SK KPJ Bosanska Dubica: seoskih odbora AFŽ-a 42, opštinskih 3, sreskih nema, ukupno odbornica 83; SK KPJ Bosanski Novi: seoskih odbora AFŽ-a 27, opštinskih 2, sreskih nema, ukupno odbornica 119; SK KPJ Prijedor: seoskih odbora AFŽ-a 16, opštinskih nema, sreskih nema, ukupno odbornica 83; SK KPJ Bosanska Gradiška: seoskih odbora AFŽ-a 9, opštinskih nema, sreskih nema, ukupno odbornica 47. 26) 2ene BIH u NOB, Sarajevo, Svjetlost, 1977, str. 634. 27) 1RP Sarajevo, kat. br. 1973, inv. br. 5054. 28) Arhiv CK SK BiH, fond OK KPJ za Kozaru, 1943/12. 500 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Formiranje inicijativnih odbora AFŽ-a i njihov rad na Kozari u prvoj polovini 1943. godine Subject The topic of the resource Antifašistički front žena Creator An entity primarily responsible for making the resource Nadežda Mitrašević Source A related resource from which the described resource is derived Joco Marjanović, Kozara u narodnooslobodilačkoj borbi i socijalističkoj revoluciji (1941-1945): radovi sa naučnog skupa održanog na Kozari (Mrakovica) 27. i 28. oktobra 1977. Publisher An entity responsible for making the resource available Nacionalni park Kozara Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Rights Information about rights held in and over the resource Nacionalni park Kozara Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 42 str. AFŽ Antifašistički pokret Narodnooslobodilačka borba žene borci ženski pokreti http://afzarhiv.org/files/original/16881fe8ebdd4a569d619417977dbf7d.pdf a2343b7170f86817d01af92d6c46b24f PDF Text Text �HISTORIJSKI ARHIV U KARLOVCU �REPUBLIČKA KONFERENCIJA SSRN HRVATSKE KONFERENCIJA ZA DRUŠTVENI POLOŽAJ ŽENE I PORODICE, ZAGREB HISTORIJSKI ARHIV U KARLOVCU Redakcija LJERKA BEGIĆ, NEDA DRAKULIC, BEŠKA FRNTIĆ, KATICA MESAROŠ, MILICA POSAVEC, dr ĐURO ZATEZALO Odgovorni urednik Dr ĐURO ZATEZALO Štampa Štamparski zavod »Ognjen Priča« Zagreb �Desanka Stojić KARLOVAC, 1987. �Knjigu izdajemo u čast 50-godišnjice dolaska Josipa Bro^a Tita na čelo Komunističke partije Jugoslavije, 50-godišnjice osnivanja Komunističke partije Hrvatske i 45-godišnjice Prve zemaljski konferencije AFZ Jugoslavije Vrhovni komandant NOV i POJ Josip Broz Tito ��Predgovor Monografiju Prve ženske partizanske čete čitao sam s velikim interesom. Literarno i historijski u ovoj knjizi obrađene su, kao rijetko gdje, ondašnje prilike — geneza Ženske čete. Ovo štivo je satkano od ratnih događaja i bio­ grafskih podataka pripadnica Čete, ali i iz imena naših drugarica koje su, na teritoriju Like iz po­ kreta ličkih žena, emanirale Prvu žensku četu. Lika je bila strateško-politički prostor, gdje je naša Partija već davno prije rata ugradila Revoluciju, svoje ljude, svoje Ličane Oreškovića, Radu Končara i brojne druge... — svoju Marka Tako je i Prva ženska partizanska četa izrasla iz borbenog raspoloženja u Lici, kao rezultat revo­ lucionarnog poleta ličke omladine, služeći kao pu­ tokaz u formiranju ostalih ženskih četa, a knjiga o njoj je historijsko-politički vrijedna i danas, jer analizira psihologiju i osobenost žene u NOB-u, njene patnje, stradanja i vjeru u novo vrijeme. Da kažem još nešto: Ono što nam autorica daje u ovom spisu nije samo fotografija, dokumenta­ cija, historiografija i slično. To nije samo goli 7 �prilog historije Prve ženske partizanske čete — nabrajanje datuma, ljudi, zbivanja i drugo. Drugarica Stojić je dala u svom djelu široku panoramu na kojoj se razvijala naša revolucija, a koju su tamo, u ličkim krajevima, čvrsto uzele u ruke naše žene, majke, njihova djeca-muškarčići i djevojčice. Autorica nam ističe značenje možda najbolje ovim riječima: žene u NOB-u — »Omladinke Like odazvale su se pozivu Partije i SKOJ-a, spremne da pođu teškim, ali slavnim pu­ tovima borbe za slobodu i bolje sutra. Bile su svje­ sne da će svojim učešćem u prvim borbenim redo­ vima najviše pridonijeti i borbi za emancipaciju žena, za njihov bolji i pravedniji život.«. Vrijednost njenog pisanja jest baš to, kako su Tito — naša Partija i oslobodilački rat — udah­ nuli dušu Revolucije i digli na noge baš one koji su čekali svoje vrijeme. S literarne i estetske strane to je tekst izvan­ rednih dosega i emocija, da ne govorim o politič­ kim kriterijima. Sve je to autorica uspješno ispreplela. To, na­ ravno, može samo onaj tko zna i tko to nosi u srcu — samo taj može sve to predočiti mladim generacijama. A to je u ovoj knjizi najvrednije! U Zagrebu, 30. 10. 1986. Jakov BLAŽEVIĆ 8 �Uvod Osvještavanje i oslobađanje ličke žene teklo je uporedo s osuvremenjivanjem ličkog sela. Taj put bi se mogao okarakterizirati kao vrlo postepen. Sve do prvog svjetskog rata lička žena se bez pogovora brinula o djeci i kući, plela je i tkala, vezla. U doba velike ekonomske krize, kad muš­ karci masovno odlaze na rad u zapadne zemlje i rudnike Jugoslavije, žena se bavi i poljoprivred­ nim poslovima te uzgojem stoke. Kako je lička zemlja škrta, a onovremeno oruđe primitivno, ta­ ko su sitna gospodarstva u prosjeku bila na gra­ nici bijede i žena se morala nadljudski dovinjavati da bi prehranila mnoga dječja usta. Dakle, najelementarniji opstanak bila je velika briga ličkog stanovništva toga vremena, pa se ri­ jetko pohađala osnovna škola, jer su i djeca bila potrebna kao pripomoć u poljoprivredi i stočar­ stvu. Stoga je u Lici evidentiran ogroman posto­ tak nepismenog stanovništva, što su ga u većem dijelu sačinjavale djevojke i žene. Iako će se to stanje iz temelja promijeniti tek 9 �s NOB-om, začetak promjene je u periodu između dva rata. Nakon oktobarske revolucije i formira­ nja KPJ napredne ideje pomalo prodiru i u ličko selo. No, tek s osnivanjem partijskih i skojevskih organizacija dolazi do političkog buđenja ličkog sela. U tom periodu i žene se počinju zanimati za obrazovanje, djecu upisuju u škole, a one poha­ đaju razne analfabetske i domaćinske tečajeve. Sa sviješću da se zemlja može lakše i brže obra­ đivati interesiraju se za moderan način obrade, tako i za higijenske mjere, zdravlje i ishranu djece i odraslih. Sva ta saznanja usvajaju zajedno s ostalim pro­ gresivnim idejama i stavovima, s kojima ih upo­ znaje napredna omladina. Komunistički orijenti­ rani studenti, učitelji i srednjoškolci u tome im pomažu i opskrbljuju ih s progresivnom litera­ turom. Aktivnost članova KPJ i SKOJ-a bila je vrlo uticajna na području Like od 1936. godine nadalje. No, pošto je KPJ bila u ilegali, svoje djelovanje na mase provodila je preko legalne organizacije »Seljačko kolo« koje je formirano u okviru Sa­ mostalne demokratske stranke u svrhu prosvje­ ćivanja sela. Do 1938. godine, dakle, godinu dana od početka formiranja društva, osnovani su u mnogim selima Like ogranci »Seljačkog kola«, među kojima i ne­ koliko ogranaka s aktivnim ženskim omladinskim sekcijama. �Te su ženske sekcije radile u mnogim mjestima širom Like, kao na primjer: Babin Potok, Končarev Kraj, Trnavac, Turjanski, zerce, Visuć, Divoselo i drugdje. Čuić Krčevina, Je­ U nekim selima kotara Gospić, Perušić i Otočac, KPJ je na žensku omladinu djelovala preko organizacje »Seljačka sloga«. Ženske sekcije okupljale su iz dana u dan sve više članica u organiziranom političkom radu. pomoć u hrani Žene su vrlo predano sakupljale i odjeći za španske dobrovoljce, te zajedno s muškom omladinom održavale pri­ redbe revolucionarnog karaktera po okolnim se­ lima i gradovima, isticale crvene zastave povodom Prvog maja i proslave oktobarske revolucije. Na sastancima tih naprednih grupa čitala se na­ predna literatura socijalne tematike, kao i publi­ kacije: »Žena danas«, »Seljačka misao«, »Naša brazda«, »Ženski svijet« itd. Cilj ovih organizacija, pod uticajem Partije i SKOJ-a, bio je razvijanje bratstva i jedinstva, ši­ renje borbe protiv nacionalizma i šovinizma te upozoravanje na opasnost od fašizma i rata. Tako je Partija u neprekidnom političkom djelovanju među dane. masama vršila pripreme za predstojeće O radu ženskih sekcija iz sela Babin Potok i Končarev Kraj najbolje govore zapisnici Naranče Končar i pisma Lucije Borjan sa sastanaka sek­ cije, a koji su pohranjeni u arhivu Muzeja naroda i narodnosti Jugoslavije u Beogradu. 11 �Rad i omasovljenje ženskih sekcija dobij a na širini nakon Prve okružne konferencije KPH za Liku jula 1940. na Plitvicama, kao i nakon Pete zemaljske konferencije KPJ, održane oktobra 1940. u Zagrebu. Tom prilikom su određeni i pri­ marni zahtjevi u odnosu na žene, koji su ušli u Program KPJ, što su se naročito progresivno odrazili na rad i omasovljenje ženskih ličkih sek­ cija. Žene Like su u to vrijeme prolazile teško raz­ doblje, ali prvi puta se oslobađaju svih stega što su ih tradicijom stekle. To će dokazati u danima koji su upravo nadolazili, strašni dani okupacije i proglašenje tzv. Nezavisne Države Hrvatske, dani pokolja i stradanja. Taj period narod je doživio kao krajnje rasulo. Svakodnevne opasnosti, neredi, izgoni i pokolji ostavili su dubok trag u svakom čovjeku, a odrasli su uz to preživljavali i patnje djece. Strah, neiz­ vjesnost i nesigurnost čitala se s lica ljudi, jer su divljanja, teror i nasilja ustaša iz dana u dan po­ primala sve stravičnije razmjere. Narod je ostao sam u košmaru koji do tada nije poznavao, bez ičije zaštite i pomoći. No, nikako ne sasvim sam. Ubrzo je uslijedio Proglas KPJ i poziv na usta­ nak. Saznanje da se podiže ustanak pružilo je olakšanje i samopouzdanje masama. Muškarci se u velikom broju odazivaju i organiziraju u vojne jedinice, dok za žene još nije bilo mogućnosti zbog pomanjkanja oružja. 12 �U partizane su, odmah po dizanju ustanka, pri­ stizale mnoge omladinke i žene sa završenim sred­ njim medicinskim školama. Među prvima su bile: Slava Blažević, Desanka Marunić, Janja Hrženjak, Boja Tišma, Mica Žigić, Milica Šainović, dr Slava Očko i druge. One su dale veliki doprinos u orga­ nizaciji bolničkih tečajeva, prihvatilišta za ranje­ nike, ambulanti, kao i sanitetske službe u bolnici Bijeli potoci. Borbeni polet ličke omladine Nakon dizanja tičko previranje ustanka nastaje masovno poli­ kod ličke omladine. Ona je dala bezrezervnu podršku općenarodnom pokretu. Skojevke, antifašistkinje te omladinke iz predratnih ženskih sekcija mnogo su pridonijele da narod brže usvoji ciljeve NOB-a, kao i u raskrinkavanju politike okupatora i domaćih izdajica. Skojevke su organizirale omladinke i žene u radu na raznovrsnim zadacima: sakupljanju hra­ ne, obuće, odjeće, oružja i raznog drugog materi­ jala za potrebe prvih partizanskih jedinica. Orga­ nizirale su skloništa i prihvatilišta, opskrbljivale ranjenike. Skojevke su bile inicijatori u formira­ nju omladinskih radnih četa, koje su otimale lje­ tinu ispred neprijatelja, kopale rovove, dizale pruge i prenosile ranjenike. 13 �Koristio se svaki skup i sastanak da bi se popu­ larizirao NOB, pa tako i lička prela: »Drugarice, hajdemo na prelo Partizanim’ praviti odijelo . . . « Lička prela dobivaju pomalo drugi izgled. Nisu to više neozbiljni sastanci momaka i djevojaka u zabavne svrhe. Ozbiljna su vremena dala svoj pe­ čat i prelima. Djevojke pletu više nego prije. Pletu čarape, maje i rukavice .. . »To je za naše drugove partizane, što se pro­ bijaju šumama i planinama po snijegu za našu slobodu. Rade tako djevojke, rade žene, i starice rade. I pjesme su drukčije nego prije. Pomalo ne­ staju stare bećarske pjesme i niču nove o parti­ zanima i narodnoj borbi. To postaju svakodnevne teme razgovora na prelima i sastancima . . . « (Članak iz »Vjesnika« br. 9, od pros. 1941. god.) Mnoge su omladinke već u jesen 1941. inzistirale na uključenju u operativne jedinice, ali im iz opravdanih razloga to nije omogućeno. Tek počet­ kom 1941. godine pet djevojaka iz Bruvna, kotar Gračac odlazi u bataljon »Gavrilo Princip«, kas­ nije »Bićo Kesić« i to: Grozdana Krajnović, Sava Radaković, Zorka Japundžić, Sokica Pokrajac i Soka Kolundžić. Nešto ranije nekolicina djevo­ jaka stupila je i u bataljon »Marko Orešković«. 14 �Tako su i u ostale ličke odrede u 1941. godini dola­ zile omladinke. Među prvim djevojkama koje su se borile s puškom u ruci bila je poznata omla­ dinka Jela Končar iz Končareva Kraja, koja je kasnije, prilikom borbe na Tušiloviću, teško njena na bunkeru i od zadobijenih rana umrla. Već početkom 1942. nezaustavljiv je ra­ odaziv, kako muške tako i ženske ličke omladine, u par­ tizanske jedinice u kojima se kovalo borbeno je­ dinstvo srpske i hrvatske omladine, što je bila najbolja garancija naše pobjede. To put osuječenja planova okupatora je i bio jedini izdajničke politike vrhova građanskih stranaka, a narod se time spasio četničke kame i ustaškog noža. U to vrijeme štabovi NOP odreda i skojevska rukovodstva na terenu formiraju veći broj muš­ kih omladinskih četa, i s njima organiziraju vojno-političku obuku radi popune svojih jedinica s novim borcima iz redova omladine. »OMLADINSKI BORAC«, organ SMG za Hrvat­ sku, br. 3, juni 1942. godine, pod naslovom SKOJ KAO ORGANIZATOR OMLADINSKIH ČETA, is­ tiče slijedeće: »Da bi doprinio što više narodnooslobodilačkoj borbi i olakšao rad naših komandi, SKOJ je dao inicijativu za stvaranje omladinskih četa. SKOJ je izvršio mobilizaciju omladine za te čete i svr­ stao veliki broj omladine u njih. On je primio na sebe organizaciju smještaja i ishrane. Preduzeo je političko odgajanje i uniformiranje tih četa. 15 �Njegovi rukovodioci neumorno rade na političkom i kulturnom odgajanju omladine u duhu narodnooslobodilačke borbe .. .« U to vrijeme ženska je omladina sve energičnija u traženju da se odobri formiranje ženskih omla­ dinskih četa. Uvidjevši njen borbeni polet OK SKOJ-a daje inicijativu, pa je više dogovora o tome pitanju vođeno s OK KPH za Liku i ličkom grupom NOP odreda. Na OK SKOJ-a inzistirao je na čelu s Katom Pejnović. sprovođenju i Okružni inicijative odbor AFŽ-a Iako je, zbog opravdanih razloga, u prvo vri­ jeme bilo dosta otpora, borbeno je raspoloženje ženske ličke omladine prisililo vojno-političko ru­ kovodstvo Like da odobri formiranje ženskih omladinskih partizanskih četa. Odluka OK SKOJ-a za Liku Zbog takvog borbenog raspoloženja ženske omla­ dine Okružni komitet SKOJ-a, u suglasnosti s Okružnim komitetom KPH za Liku i Štabom Gru­ pe NOP odreda za Liku, na svom sastanku u selu Krbavici, polovinom juna 1942. godine, donosi odluku o formiranju PRVE ŽENSKE LIČKE PAR­ TIZANSKE ČETE. Skojevska rukovodstva na te­ renu preuzela su obavezu u prikupljanju kandi­ data za četu. U četu se javio daleko veći broj omladinki nego što 16 je četa mogla primiti. Omladinke Like oda­ �zvale su se pozivu Partije i SKOJ-a, spremne da pođu teškim, ali slavnim putevima borbe za slo­ bodu i bolje sutra. Bile su svjesne da će svojim učešćem u prvim borbenim redovima najviše pri­ donijeti i borbi za emancipaciju žena, za njihov bolji i pravedniji život. Zbog poteškoća u smještaju i bojazni kako će se ženska omladina snaći u prvim borbenim redo­ vima, u četu su primljene 74 omladinke i jedna žena. Nekolicina od primljenih bile su već u sa­ stavu partizanskih jedinica koje su ih uputile na vojno-političku obuku. Tako je 25. augusta 1942. u selu Trnavcu, neda­ leko Korenice, formirana PRVA ŽENSKA LIČKA PARTIZANSKA ĆETA. Koliko je poznato to je prva ženska vojna formacija u svijetu, do tada jedinstven primjer u NOP-u Jugoslavije. Nije slu­ čajno da je to ustaničko selo — Trnavac — bilo određeno za formiranje i domaćina obuke Prve ženske omladinske čete, jer je i ranije imalo svoju naprednu političku prošlost. Neposredno prije rata u njemu je formirana partijska i skojevska organizacija. One su politički djelovale na mase preko ogranka »Seljačkog za nadolazeće dane. kola« pripremajući ih Prva ženska četa bila je sastavljena pretežno od skojevki koje su u nju došle već idejno-politički orijentirane, jer su bile pod uticajem komunista — naprednih ljudi iz svoje bliže okoline. Za političkog komesara čete postavljena je Na- 2 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CETA 17 �ranča Končar, dotadašnji član Okružnog komi­ teta SKOJ-a za Liku, koja je prisustvovala i sjed­ nici Komiteta na kojoj je donesena odluka o for­ miranju čete. Po naredbi Štaba Grupe NOP od­ reda za Liku, Štab 2. NOP odreda uputio je na­ stavnike vanca, »Krbava« voda u iz do vojnoborbene tada zamjenika i vodnika bataljonu obuke — Đuru komandanta Iliju Vukmirovića, »Mičo Radakovič«, podučavanje partizanki. ske partizanske čete Rado- bataljona komandira za vojno Povodom formiranja Žen­ neprijateljska propaganda služila se najpogrdnijim klevetama i lažima, kako bi spriječila politički uticaj Ženske partizanske čete na masovni odlazak omladine u jedinice Narodnooslobodilačke vojske. Da bih potvrdila autentičnost formiranja, na­ stanka i brojnog stanja Prve ženske partizanske čete, poslužit ću se samo nekim dokumentima koji se čuvaju u Vojnoistorijskom institutu u Beo­ gradu. Tako u Operativnom izvještaju Štaba Gru­ pe NOP odreda za Liku od 6. septembra 1942. piše: »Pri 2. odredu obrazovana je 1. ženska četa, ali o organizaciji te čete, njenom brojnom stanju i ostalom nismo dobili nikakav izvještaj. Nare­ đeno je da se taj izvještaj što prije dortavi«. Me­ đutim, u napomeni istog dokumenta se već kaže: »Komandir čete je Đuro Radovanac, a politički komesar Naranča Končar. Sastav čete činile su omladinke koje su dobrovoljno stupile u parti­ zanske redove.« 18 �U izvještaju Grupe odreda za Liku upućenom Prvoj operativnoj zoni 12. septrembra 1942. na­ vodi se da je formirana Prva ženska omladinska četa na sektoru Ličke grupe i da u svom sastavu ima 75 partizanki. I u hronologiji oslobodilačke borbe naroda Ju­ goslavije 1941—1945 zapisano je da je 25. augusta 1942. u selu Trnavcu kod Korenice, po naređenju Štaba Grupe NOP odreda za Liku, formirana Prva ženska četa od 75 najborbenijih seljanki i učenica iz Like, te da je poslije vojno-političkog kursa četa rasformirana, a partizanke su raspoređene u bataljone 2. brigade Narodnooslobodilačke vojske Hrvatske. Vojno-politička obuka Četa je bila smještena u Osnovnoj školi sela Trnavca. Djevojke su spavale u zgradi koja je pri­ padala školi, a u kojoj je bilo dosta sijena. Do tog vremena selo Trnavac nije stradalo od nepri­ jatelja pa je bilo u mogućnosti da prihvati četu. Narodnooslobodilački odbor bio je stalno u kon­ taktu s četom, starajući se o redovitoj dopremi hrane i vode kada bi je ponestalo u školskom bu­ naru. Četa je već 24. augusta 1942. bila na okupu pa su u toku dana izvršene sve potrebne pripreme 2* 19 �oko smještaja i ishrane. Djevojke su bile unifor­ mirane u odijela skrojena od talijanskih ćebadi i obojenog domaćeg platna. Sve su imale kape partizanke s petokrakom zvijezdom. Bile su oši­ šane na mušku frizuru zbog lakšeg održavanja hi­ gijene. Njih nekoliko vrlo su teško podnijele skra­ ćivanje dugačkih pletenica. Bile su stare od 15 do 25 godina. Samo nekoliko njih bilo je iznad dva­ deset godina starosti. Sava Miljanović je bila je­ dina žena u četi. Prosjek starosti bio je 18 godina. Nakon izvršenih priprema slijedećeg dana, 25. augusta 1942. godine, otpočela je obuka s četom. Prije toga sastavljen je plan rada koji se u toku obuke dopunjavao. Izvršena je smotra i održan sastanak, a zatim je četa položila partizansku za­ kletvu. Izvršena je djelomična podjela rada u četi. Organizaciju nastave gađanja i naoružanja izvo­ dio je Đuro Radovanac, dok je Ilija Vukmirović bio zadužen za strojnu obuku. Naranča Končar je organizirala politički rad s djevojkama, dok su kulturno-prosvjetni rad preuzele su imale poneki razred gimnazije. O koliko drugarice koje provođenju vojne obuke s četom navodim ne­ podataka o kojima piše Đuro Radovanac na str. 532—536. u Zborniku 10 Historijskog ar­ hiva u Karlovcu. Odmah poslije ustajanja bila je obavezna fiskultura, zatim umivanje i doručak. Prije podne izvo­ dilo se strojno pravilo, a poslije podne nastava ga­ đanja, 20 naoružanja te politički i kulturno-prosvjet- �ni rad. Za izvođenje nastave raspolagalo se jed­ nom puškom, pištoljem i manevarskom bombom, tako da su se omladinke upoznale s glavnim ka­ rakteristikama svakoga ovog oružja. Iz nastave gađanja, kojoj je dat poseban prioritet s obzirom na njenu važnost, četa je upoznata s najosnovnijim elementima iz teorije gađanja kao što su nišanjenje i okidanje. U vojnoj obuci pošlo se od jedinačne obuke na taj način što su vodovi i desetine bili postrojeni u dvije vrste — okrenute licem jedna nasuprot drugoj, a zatim im je objašnjena i praktično poka­ zana svaka radnja iz strojnog pravila. Nakon to­ ga su omladinke jedna drugoj naizmjenično komandovale i izvršavale određene radnje. Ova jedinačna obuka trajala je pet do šest dana. Po završe­ noj prethodnoj obuci određeni su komandiri vo­ dova, politički delegati i desetari između druga­ rica iz sastava čete. U obzir su došle one koje su zapažene u bržem usvajanju vojne obuke i bile energičnije. Tako su za komandire vodova postav­ ljene: Sofija Drakulić, Danica Mirić i Milica Obradović, a za političke delegate vodova Nena Lazić, Desanka Stojić i Kata Radaković. Također su po­ stavljeni i desetari, koji po pitanju obuke nisu puno izostajali iza komandira vodova. Pošto je određen četni kadar, prešlo se na desetičnu obuku koja je trajala nešto duže zbog uvježbavanja slo­ ženijih borbenih radnji. Prelaskom na vodnu obuku uvježbavane su sve 21 �složenije borbene radnje. Ovom obukom uvježba­ vano je niz radnji koje su se mogle postaviti u raznim situacijama, bilo da ih se izvršava samo­ stalno ili u sastavu čete. Komandiri vodova su se izvanredno analizirali u svim tim situacijama. Brzo su donosili odluke i izdavali naređenja pra­ vom vojnom terminologijom, što svakako treba istaći. Bilo bi nepravedno ne istaći i desetare, koji su uspješno komandovali desetinama, jer od nji­ hovog uspješnog voda kao cjeline. rukovođenja zavisio je i uspjeh Prelaskom na četnu obuku pristupilo se uvjež­ bavanju još složenijih borbenih radnji s četom kao cjelinom. Na kraju se prešlo na taktičnu obu­ ku: četa u napadu i odbrani, nastupanju te odstu­ panju i drugo. Ivođena je vježba — jedan vod u odbrani, a dva voda u napadu. Ukoliko je dolazilo do izvjesnih propusta, vježba se uvijek ponavljala sve dotle dok se pravilo ne izvede tačno. Poslije svake praktične vježbe redovno je s četom odr­ žana analiza vježbe. Cilj je bio da se konstatiraju svi uočeni nedostaci i skrene na njih pažnja, kao i to da se istakne sve ono što je bilo dobro. Na ovim sastancima bilo je bučne diskusije s obzirom da je u četi postojalo takmičenje po vodovima i desetinama. Ta velika želja da se bude najbolji u vodu, odnosno četi, dovodila je du bučnih disku­ sija. Dežurstvo, kao i stražarska i požarna služba, besprijekorno su funkcionirali. Pri 22 izvođenju obuke potrebno je bilo do kraj­ �nosti biti pažljiv prema pojedinim osjetljivijim omladinkama. Vodilo se strogo računa o njiho­ vom ponosu i dostojanstvu. Bilo ih je sramežlji­ vih, posebno onda kada je trebalo da izvedu neku komandu, tako da se svaki neuspjeh u tome vrlo neprijatno odražavao na njih. Međutim, hladno­ krvnim i strpljivim radom uspjelo se da i ovaj nedostatak bude kod njih u dobroj mjeri otklo­ njen. S obzirom na kratkoću vremena, koje je dato za obuku, sve je učinjeno da se rad ne bi ometao, jer je svaki čas bio planiran i dragocjen za sa­ vlađivanje gradiva. Četa je uz vrlo naporan rad u potpunosti izvršila svoj zadatak. Bilo je sluča­ jeva da su neke drugarice uslijed dnevnog optere­ ćenja čak i u snu komandovale, što je bio dokaz dnevnih naprezanja. Iako je prioritet dat vojnoj obuci, nije zapo­ stavljen niti političko-kulturni te prosvjetni rad. Održavana su politička predavanja, iznošene in­ formacije o našoj zemlji i o svijetu. Redovno su dobivani dnevni izvještaji o borbama u Lici, kao i o borbama koje su se vodile u drugim dijelovima Jugoslavije. Politički rad je oganizirala Naranča Končar, politički komesar čete. Svaki slobodan čas korišten je za opismenjavanje, što je bilo za svaku pohvalu. Četa je izdavala zidne novine ko­ je su redovito izlazile s vrlo aktivnim sadržajem i s puno humora. Kako su gotovo sve omladinke bile skojevke 23 �1 — to je Naranča Končar, zajedno sa sekretarom skojevske organizacije održavala skojevske Desankom sastanke. Stojić, Na tim redovito sastanci­ ma se obično raspravljalo o radu i ponašanju, kako za vrijeme obuke, tako i van nje. Na dnev­ nom redu češće je bila tačka — kritika i samokri­ tika. Bilo je tu i tamo izvjesnog pretjerivanja u kritici, što se može objasniti velikom željom da se obuka što bolje savlada. Po završetku obuke, 26. septembra 1942. go­ dine, četa je predata Štabu Grupe NOP odreda za Liku u Šalamuniću, gdje se tada nalazio. On je četu uputio na raspored u 2. ličku udarnu brigidu, koja se trebala uskoro vratiti iz zapadne Like. Komandir čete Đuro Radovanac vratio se u svoj bataljon »Krbavu«, a s četom je ostala kome­ sar Naranča Končar i vodnik Ilija Vukmirović. Ratna štampa o Prvoj ženskoj omladinskoj četi Uvidjevši koliki moralno-politički uticaj vrši Prva ženska četa na mase, ratna partizanska štampa dala joj je veoma širok publicitet, a time povećala njen politički značaj u podizanju svijesti i borbe­ nog poleta. Tako je »Lički partizan« broj 5. od 1. IX 1942. godine, unutar naslova »PRVA SKOJ-a ZA LIKU, objavio slijedeće: 24 KONFERENCIJA �»LIČKI PARTIZAN« br. 5. od 1. 9. 1942. ... Naročito je očit rad omladine u našoj vojsci. U našim partizanskim bataljonima ima ponajviše omladinaca, koji su često vodnici, delegati, koman­ diri, komandanti i politički komesari. Uz to da­ 25 �nas je formirano oko 10 omladinskih četa i jedna omladinska kursu.« ženska četa, koja se već nalazi na Mjesec dana kasnije »Lički partizan« broj 6. od 1. X 1942. godine objavio je članak Mladena Berovića, dopisnika Agitpropa Okružnog komiteta KPH za Liku, pod naslovom »MOJ SUSRET PRVON ŽENSKOM OMLADINSKOM ČETOM«. SA Dopisnik vrlo impresivno opisuje prirodu i svo­ je dojmove o susretu sa ženskom omladinskom četom te, između ostalog, navodi: » . . . Ali to što sam nedavno doživio ostavilo je na mene neizbrisive utiske. Bio je krasan dan — makar je jesen. Jabuke i šljive ponovo su cvjetale . . . pravo bablje ljeto. Svuda vidim otkose sijena i stogove zrelog žita. Jata čvoraka — jesenjih vjesnika — lete po ob­ zorju kao crni oblaci gonjeni burom. Bacim pogled udesno na zelena polja i ugledam jednu dugu kolonu kako se kreće ritmički. Mislio sam to je sigurno neka nova omladinska četa par­ tizana tek formirana. Ali, najednom se zaori pjesma skih grla i zaleprša veselo i snažno: iz mladih »Drugarice, hajte u borbu s nama, jer sloboda neće doći sama! Drugarice, hajmo s drugovima, jer sloboda mila nam je svima!«. 26 žen­ �Pohrlim im u susret sav radostan da ću imati prilike razgovarati s našim prvim partizankama o kojima se već toliko mnogo govori. — Smrt fašizmu, drugarice! — Sloboda narodu! — zaori se gromko iz nji­ hovih mladih grla. Kažem političkom komesaru čete drugarici N. (Naranči) da sam iz Agitpropa, da bih rado govo­ rio s drugaricama. Nato pada komanda: — Četa voljno! Savi se oko mene kolo drugarica kao kita polj­ skog cvijeća. Plamte oči vatrom mladosti i borbe­ nosti, rumene se od sUnca preplanula lica. Sve svježe, mlade i snažne«. Tom prilikom dopisnik intervjuira 7 drugarica Prve ženske omladinske čete, koje su dale iskaze prožete poletom i vjerom u slobodu — svjesne da se ona samo borbom može izvojevati i da za nju žrtve nisu uzaludne. Četiri od sedam intervjuira­ nih nisu dočelake slobodu za koju su se zdušno borile, ali su zato njihovi iskazi ostali vjerna slika tog doba. Pri intervjuiran ju drugarica Ženske omladinske čete dopisnik se poslužio skraćenicama pa je sto­ ga potrebno dati objašnjenje s prema redoslijedu datih iskaza. Prvu je intervjuirao Drakulić punim Sofiju imenima, — Koku, vodnika Prvog voda u ženskoj četi: »Kako si ti stupila u omladinsku četu?«, pitam drugaricu K., »šta ti je dalo podstreka?« 27 �»Mržnja protiv okupatora i njegovih pomaga­ ča ustaša i četnika«, govorila je ona vrlo ozbiljno. »Nisam bila zadovoljna radom u pozadini, težila sam uvijek za borbom. I da bih dala oduška svom raspoloženju, hoću da se s puškom borim protiv porobljivača naše zemlje . ..«. Nakon toga razgovarao lundžić Bosiljkom-Lolom: je s partizankom Ko- »Pričaj nam ti, drugarice, o svom životu«, oslo­ vim partizanku B. »Drugovi i drugarice iz naše masovne organiza­ cije Saveza mlade generacije govorili su mi o na­ šoj svetoj narodnooslobodilačkoj borbi, o uzroci­ ma koji su doveli do nje. To je bila moja prva po­ litička škola. Ja sam se silno oduševila. Išla sam s drugovima u borbu. Čula sam kako im kugle fijuču oko glava. Zavoljela sam borbu i čim sam čula da se osniva Ženska omladinska četa prija­ vila sam se .. .« Tko ti je ostao kod kuće, jesu li ti sprečavali da ideš u partizane?« »Ne!« — klikne ona s ponosom. »Kod kuće imam majku, malu sestru i dva brata. Jedan od njih već se javio u partizane, a ima svega 16 go­ dina. Jedan mi je brat poginuo nedavno na Udbini. Vidjela sam ga mrtva.« »A kako narod u vašem kraju gleda na odlaže­ nje žena u partizane?« »Ko nije za borbu i za partizane, taj ne treba da živi! 28 �— Tako narod govori u našem kraju, a majka mi je rekla na rastanku: »Hajde, kćeri, ali dobro se drži. Blago meni što vas opremani tim putem, a ne kao ona Božica Jovu u četnike. Vi se borite s puškom, a ja ću raditi u pozadini...« »Pričaj mi ti, drugarice, nešto o sebi?«, obra­ tim se drugarici N. iz Mogorića. (Odnosi se na Nenu Lazić koja je poginula 14. XI 1942. u borbi kod Slunja). »Mržnja protiv okupatora i ustaša, a osobito četnika, izdajica srpskog naroda i saveznika ustaš­ kih koji su klali naš narod«, siječe ona riječima, a oči joj sijevaju. »Borba protiv njih to mi je da­ nas jedina želja . . . « »Kako se slažeš s drugaricama?« »Odlično! Volim ih više nego sestru. Ovo je ne­ ko posebno drugarstvo, drugačije Sve smo prožete jednom mišlju od — onog prije. težnjom za oslobođenje našeg naroda. Svima nam je ista sud­ bina. Svi naši životi pretopili su se u jedno tijelo i jednu dušu.« Potom je dopisnik razgovarao s Desankom Stojić, sekretarom SKOJ-evske organizacije Ženske omladinske čete: »Upravim zatim sela Jošana.« slična pitanja drugarici D. iz » . . . Potiče me na borbu prolivena krv nevinog naroda, svijest i mržnja protiv svih izdajica i krvoloka. Osjećam samo jednu želju da se borim. 29 �Mislim da ne bih bila dostojna da dočekam slo­ bodu, ako i ja ne bih nešto pridonijela«. Zatim je dopisnik razgovarao s Bosiljkom Marčetić. Partizanka M. povijeda: »Ja sam iz iz Zrmanje, kotar neoslobođenog kraja. Gračac, pri­ Okupator i četnici tamo vrše užasan teror nad našim naro­ dom. Nisam više mogla to gledati. Odmah sam stupila u našu Žensku omladinsku četu. Hoću da se borim protiv okupatora, ustaša i četnika koje osobito mrzim. Oni su mučili moju majku. I ja sam bila šest nedjelja u zatvoru kod četnika. Go­ vorila sam s popom Đujićem i rekla sam mu u oči da ga mrzim.« »Kako izgleda taj sramni izdajnik?« »Kao vrag sa četiri roga.« (Svi se od srca smi­ jemo). »A gdje se četnici nalaze?« »Na Otriću u žici.« »A što četnici rade u žici?« »Idu u pljačku. Samo piju, žderu i viču: Eviva Musolini!« »A tko je uz njih u vašem kraju?« »Samo kukavice!«, uzvikne s prezirom. »Misle da će ih spasiti fašistički avioni i topovi. Osjećam da bih se protiv njih borila i golih šaka. Nemam riječi da izrazim mržnju protiv njih.« Tu zastane stisnuvši šake. U nastavku slijedi razgovor s Milicom — Mi- 30 �kom Vejnović, koja je kao bataljonski rukovodi­ lac SKOJ-a poginula 25. maja 1944. prilikom de­ santa na Drvar. »Nastavljam razgovor Vrela, kotar Korenica. s partizankom M. iz sela Kako si se ti priključila četi?« »Brat mi je pričao o ciljevima borbe. On je bio ranjen u borbi. . . Kad su ustaše i okupator palili kuće i vršili pokolje, moje je srce kipjelo mržnjom i osvetom. Jedva sam dočekala ovaj čas. Nisam mogla dozvoliti da moje ja ostanem u podazini. ..« »Pitam je dalje: drugarice odlaze, a da Mlada si, je li ti žao poginuti?« »Kada sinovi i sestre sretne zemlje Rusije na hiljade ginu za svoju slobodu, i nije im žao, zašto da ja žalim svoj život? Strašnije je ostati rob ne­ go poginuti za slobodu svog naroda!«, kazala je u neodoljivom zanosu, a oči su joj plamtjele. Svoj intervju dopisnik završava razgovorom s Narančom Končar, komesarom Prve ženske omla­ dinske čete. »I na koncu razgovaram s drugaricom N. polit, komesarom čete.« »U naš kraj dolazio je Rade Končar. Njegov lik, njegove plamene riječi, sve me je to uzbuđivalo, otvaralo mi oči. Narod je dolazio da sluša Radu koji je dizao klonuli duh, hrabrio u teškim časo­ vima ustaških pokolja. Ja sam se odlučila za borbu. 31 �Kad kam god radila na terenu, znala sam da je taj rad vrlo važan, ali uvijek mi je bila želja da idem tamo gdje je opasnost, gdje je borba. Sma­ trala sam da ću svome narodu više pomoći ako se s puškom borim.« »Kako si zadovoljna sa svojim partizankama?« »Moral je visok. One hrabrošću i velikim požrtvovanjem snose sve teškoće. U četi ima najviše seljanki, zatim nekoliko in­ telektualki, većinom gimnazijalke. Na kursu osim učenja vojničkoj vještini učilo se također o cilje­ vima narodnooslobodilačke borbe, a drugarice ko­ je nisu znale ni čitati ni pisati prošle su analfabetski tečaj. Sve mi s nestrpljenjem očekujemo prvi okršaj s neprijateljem. To nam je vruća že­ lja. Vjerujem da ćemo opravdati povjerenje koje drugovi u nas polažu . . . « Oprostim se našim borbenim pozdravom. Četa kreće. Opet se ori pjesma: »Izdajice, jađena vam majka, Platit ćete Končara i Marka« ... Ulazak čete u sastav 2. ličke brigade Sjećam se dobro dana dolaska na mjesto formi­ ranja, augusta 1942. godine. Bio je lijep sunčan dan. Sa svih strana Like, puteljcima niz padine 32 �planinskih masiva, stizale su u Trnavac pjevajući djevojke u grupama. Prešle su uvale i jezera ka­ ko bi 25. augusta stigle na svoje prvo ratno zborište. Većina ih je bila ispod 20 godina starosti. Seljačke marame su zamijenile titovkama, napu­ stile školske klupe i svoja polja da bi na poziv Partije i SKOJ-a krenule u obranu zemlje. Bile su veoma mlade, osjetljive i prerano sazrele, jer su osjetile sav užas života pod tuđinskom okupa­ cijom, preživljavajući obiteljske tragedije u krva­ vim ustaškim, četničkim i talijanskim represali­ jama. Na mjesto formiranja došlo je mnogo više djevojaka nego što je četa, zbog ograničenog bro­ ja, mogla primiti. Mnoge su bez odobrenja napu­ stile skojevsku organizaciju, općinske i kotarske komitete i došle u Trnavac, pa su se plačući vra­ ćale kućama. Formiranje Ženske omladinske čete kod izvjes­ nog dijela naroda i boraca izazvalo je čuđenje i nevjericu. Zar bi žene mogle biti vojnici? To je oduvijek bio muški posao. Na pravo žene za bor­ bu teško se privikavala većina seljaka patrijar­ halno odgojenih. Po njima je žena trebala ostati u kući, uz djecu i da obavlja kućne i poljopri­ vredne poslove. Nakon formiranja položile su zakletvu i otpo­ čele s vojno-političkom obukom, jer ju je trebalo završiti u toku mjesec dana. Djevojke su ozbiljno shvatile borbenu obuku i vojnu disciplinu. Za to vrijeme su nam neprijateljski avioni bombardira- 3 PRVA ŽENSKA LICKA PART. ČETA 33 �njem i mitraljiranjem vježbe na terenu. Tako je došao i često kraj ometali obuke. nastavu Krenule smo i u Šalamunić na raspored u Štab Grupe NOP odre­ da za Liku. Tamo nam je rečeno da ćemo ući u sastav 2. ličke udarne brigade, koja se tada nala­ zila na borbenom zadatku u zapadnoj Lici. Četa se vratila u Trnavac da sačeka naredbu vojnog rukovodstva. Za to vrijeme vodnik Ilija Vukmirović izveo je s djevojkama u Trnavcu, kod brda Živulje, manevarsko gađanje iz puške. Tih dana održala se i ratna vježba s Drugom ženskom om­ ladinskom četom, koja je tada već bila formirana i nalazila se na obuci nedaleko od Trnavca u selu Turjanskom. Saznale smo da se 2. brigada vratila iz zapadne Like i da se nalazi na kratkom odmoru u okolnim selima Korenice. Međutim, od rukovodstva ne sti­ že nikakvo naređenje. Prolaze dani, nestrpljive smo. Saznajemo da kod nekih vojnih rukovodilaca postoji bojazan i kolebanje da možda nisu preuranili s tom odlukom — masovnim odlaskom žena u vojsku. To je za nas bio užasan šok i uvreda zbog nepovjerenja. Bilo nam je strašno. Kako se sada vratiti u svoja sela ošišane, da nam se ru­ gaju i podsmjehuju? Odlučile smo se dokazati, iako smo bile svjesne da neće biti lako i da je vojnički život težak, ali je potreba za borbom do oslobođenja bila jača od svega. 34 �Zahtijevamo od Korenicu u Štab komesara čete da nas vodi u 2. ličke brigade. Krećemo pu- teljcima preko Mrsinja i 13. oktobra stižemo u Korenicu. Komesar i vodnik odlaze u Štab bri­ gade na dogovor dok smo čekale u stroju. Minute su bile duge kao sat. Nervozne smo i napete zbog bojazni da nas brigada ne prihvati. Nakon pola sata komesar se vraća s Jakovom Blaževićem i komesarom brigade Pepom Babićem. Saopćava nam da je donesena odluka i da ulazimo u sastav 2. ličke udarne brigade. Odu­ ševljenju nema kraja. Zatim nam je govorio Jakov Blažević, sekretar OK KPH za Liku. Govori nam o teškoćama puta na koji smo krenule i kakve trebamo biti. U svom govoru izlaže sažeto ono najvažnije, jer za duži razgovor nije bilo vremena. Pažljivo slušamo sva­ ku njegovu riječ i dajemo obećanje da opravdati povjerenje koje nam je ukazala Partija i SKOJ. Pozdravljamo se borbenim pozdravom ćemo s dru­ gom Jakovom i krećemo u stroju za brigadom. Prolazimo kroz Korenicu i ostala sela. Ispraćaju nas brižne oči u kojima se vidi čuđenje i sažalje­ nje. Čule smo primjedbe: »Sve će izginuti, rano moja, i razboljeti se. Težak je vojnički život i za muškarce, a kamoli za ženu«. Istog dana u suton pristižemo ćiti, a brigadu sutradan na jezerima. krećemo na Tu Kordun ćemo na preno­ borbeni zadatak. 3* 35 �Đorđe J. Orlović u svojim sjećanjima piše: » . . . Pored ostale popune, na Plitvicama 13. ok­ tobra uveče, na prvom konaku marša za Kordun, u sastav četa...« brigade ušla je kompletna Prva ženska Druga lička brigada bila je sastavljena od se­ ljaka, s vrlo malo radnika i intelektualaca. Teško je u glavama nekih momaka prodiralo shvaćanje o ženi borcu s puškom u ruci. Smatrali su da je ženi mjesto u pozadini. Govorili su: »Samo će nam smetati«. Bilo je i iskrenog sažaljevanja da nećemo izdržati sve teškoće koje nas čekaju. Iz­ vjesnu podršku imale smo od rukovodećeg kadra, naročito političkog. Bodrile smo se uzajamno i čekale prve borbe. Trebalo se dokazati, a bilo je to teško i krvavo dokazivanje. Zbog masovnog odaziva ženske omladine u je­ dinice NOV, a po uzoru na Prvu žensku četu, u Lici su, od 10. septembra do 15. oktobra, formira­ ne još četiri ženske omladinske partizanske čete. Pokroviteljstvo i organizaciju četa preuzela su skojevska rukovodstva na terenu i štabovi ličkih NOP odreda, koji su u dogovoru sa Štabom NOP odreda za Liku obezbijedili nastavnike iz vojne obuke. Ćete su bile formirane isključivo na vojničkom principu — podijeljene na desetine i vodove. Duž­ nosti vodnika, delegata i desetara vršile su same omladinke. 36 �Druga ženska omladinska četa Ova četa je organizirana od djevojaka iz svih lič­ kih sela. Odluku o njenom formiranju donio je OK SKOJ-a i Štab Grupe NOP odreda za Liku. Ona je formirana od stotinu omladinki 10. sep­ tembra 1942. u selu Turjanskom. OK SKOJ-a za Liku uputio je za komesara čete Katu Bubalo, predratnu revolucionarku, stu­ denticu iz Beograda, a za komandira je postav­ ljen Luka Čanak. Nakon završene vojno-političke obuke počet­ kom decembra 1942. godine, po povratku 1. i 2. udarne brigade iz Banije, četa je rasformirana, a omladinke su raspoređene po brigadama 6. divizi­ je kao borci, bolničarke i vezisti. Komesar čete Kata Bubalo u svom pismu ob­ javljenom u listu »ŽENA U BORBI« broj 9. str. 14. i 15. od decembra 1942. godine, između osta­ log, izvještava: » . . . Kad smo došle u štab 6. divizije dobile smo raspored. Neka je otišla u vod za vezu, neke za bolničarke, a neke kao borci po brigadama. Drug komandir je raspoređivao i mi smo se do­ brovoljno javljale. Bilo je dosta muke pri odabi­ ranju za bolničarke, jer je svaka htjela da bude borac s puškom u ruci. Nas je sve vukla samo jedna želja i misao: dobiti pušku i tući se s ne­ prijateljem. Sve smo mi čule o našim drugarica- 37 �»ŽENA U BORBI« br. 9. od decembra 1942. 38 �39 �I ma iz Prve ženske čete. One su se pokazale kao dobri i neustrašivi borci. Mi treba da postanemo takve i još bolje, govorile smo Moramo dokazati svima da smo borimo kao i naši d r u g o v i . . . « među sobom. sposobne da se Ženska omladinska četa odreda „Velebit“ Štab 1. NOP odreda »Velebit« i KK SKOJ-a Gos­ pić, formirali su sa svog terena, 15. septembra 1942. u selu Zavode kod Pavlovca, Žensku omla­ dinsku četu od 40 omladinki. Za komesara čete postavljena je Anđa Obradović iz Divosela, a Štab NOP odreda »Velebit« uputio je za komandira Branka Rudića, u Bosni. koji je početkom 1944. poginuo Partizanski vjesnik »VELEBIT« od 7. septem­ bra 1942. objavio je članak VAŽNOST STVARA­ NJA PRVE OMLADINSKE ŽENSKE ČETE U LI­ CI, na teritoriju 1. ličkog se, između ostalog, navodi: NOP odreda u kome » . . . Stvaranje Prve ženske čete treba da poslu­ ži kao uzor i podstrek našim ženama i omladinkama za što prije organizovanje ženske čete na sek­ toru našeg 1. odreda . ..« Objava ovog članka u pomenutom listu tivno se odrazila na masovni odaziv ženske omla- 40 pozi­ �Partizanski vjesnik »VELEBIT« od 7. septembra 1942. 41 �dine, koja je uglavnom pristizala iz sela kotara Gospić. Nakon dvomjesečne obuke ova četa je polovi­ nom novembra 1942. godine, u začelju bataljona »Božidara Adžije« u sastavu 4. ličkog NOP od­ reda, krenula za Kordun i 18. novembra 1942. sti­ gla na Veljun. Nakon par dana četa je rasformira­ na, a djevojke su raspoređene po bataljonima i u četu za vezu 1. ličke udarne brigade, u čiji sa­ stav je ušao i 4. lički NOP odred. Omladinke ove čete pokazale su se kao neustrašivi borci na bor­ benom putu 6. proleterske divizije. Ženska omladinska četa 3. NOP odreda Štab 3. ličkog odreda i KK SKOJ-a D. Lapac for­ mirali su, 20. oktobra 1942. u selu Kestenovcu ne­ daleko Lapca, Žensku omladinsku četu od 76 omladinki. Četa je uglavnom organizirana s terena kotara D. Lapac, a nekolicina djevojaka je došla iz nekih sela kotara Gračac. Štab 3. NOP odreda uputio je za komesara če­ te Miću Medića, a za komandira Dušana Majstorovića. U to vrijeme list »PARTIZANSKA ZVIJEZDA« od septembra 1942. godine, broj 14., str. 12, unu­ tar naslova MEĐU NIMA izvještava: 42 DRUGARICAMA — PARTIZA­ �»Po ugledu na druge odredbe i naš odred for­ mirao je Žensku četu. One još nisu učestvovale u borbama. Vježbaju se u istom jem, u političkom izgrađivanju . . .« rukovanju oruž­ U dopisu KK SKOJ-a D. Lapac — OK SKOJ-u za Liku navodi se: « . . . R e d o v n o obilazimo i Žensku četu kojoj smo isto dali pomoć u ishrani i prikupljanju plah­ ta za šivanje odijela. Dostavljamo vam spisak Ženske čete, koji smo mi primili preko naše kancelarije, dočim se broj­ no stanje povećalo na 76 drugarica. SF — SN! Drugarskipozdrav Kotarski rukovodilac SKOJ-a S. Štikovac, v.r.« D. Lapac 5. X 1942. Nakon dvomjesečne vojnopolitičke je oko 10. decembra 1942. predata obuke četa na raspored Štabu 6. divizije u selu Omsici kod Gračaca. Tu je četa rasformirana, a omladinke su raspoređene po brigadama u jedinice veze i saniteta, a neke i za borce. Ženska omladinska četa 4. NOP odreda Prilikom napada Talijana na Kosinj, početkom oktobra 1942. godine, grupa djevojaka iz tog mje­ sta nosila je za bolnicu ranjenike 2."brigade i 4. 43 �ličkog NOP odreda. Spustivši se u Krbavsku do­ linu, ranjenike je preuzela bunićka omladina. Kako je borba još trajala, a narod izbjegao iz Kosinja, ove se djevojke nisu mogle vratiti u svoje rodno mjesto. Upućene su u selo Turjanski. Tu je po odluci OK SKOJ-a i 4. ličkog NOP odre­ da formirana Ženska četa. Sastavu čete u Turjanskom priključila se nekolicina omladinki iz Otoč­ ca, Škara i Brloga jer zbog ograničenog broja ni­ su mogle biti primljene u Drugu žensku omladin­ sku četu, koja se tada nalazila na obuci u istom selu. Četa od 40 omladinki formirana je 15. oktobra 1942. godine. Štab 4. ličkog odreda preuzeo je or­ ganizaciju čete i uputio nastavnike za vojnu obu­ ku. Dok se četa okupljala, dužnost komandira vr­ šio je Grga Lulić. S obzirom da je isti morao otići na drugu dužnost, Štab 4. NOP odreda uputio je za komandira čete Živka Vukmanovića iz bataljona »Božidar Adžija«. OK SKOJ-a za Liku posta­ vio je za komesara čete Mandu Hećimović (Kučišec) iz Perušića, člana KK SKOJ-a Perušić. U svom sjećanju komandir čete Živko Vukmanović, između ostalog, navodi: « . . . Pored obuke u izučavanju strojnih radnji: gađanja, stražarske službe i borbene obuke, dao sam inicijativno da drugarice u slobodno vrijeme i kad god postoje uslovi izučavaju Morzeovu az­ buku, jer je tada bilo u toku formiranje jedinica za vezu po brigadama, a predviđajući da će neka 44 �od djevojaka ići i u ove jedinice. Ova problema­ tika mi je bila dobro poznata jer sam to učio prije rata. Drugarica Manda je s četom izvodila političku nastavu (političke informacije), zidne novine i drugo. U stvari, ja sam se uglavnom bavio voj­ nom obukom, a Manda je rješavala sva druga pi­ tanja: oko reda, discipline, ponašanja i svih dru­ gih problema . . . « Nakon završene vojno-političke obuke četa je ušla u sastav 4. ličkog NOP odreda, s kojim je u začelju bataljona »Matija Gubec« krenula 15. novembra za Kordun i nakon nekoliko dana stigla na Veljun. Četa je do prve borbene akcije na Lovinac, Medak i Raduč, koncem decembra 1942. go­ dine, ostala u bataljonu »Matija Gubec«, a nakon toga omladinke su raspoređene po jedinicama 6. divizije. Prvo borbeno krštenje Dok su ostale ženske čete nastavile s obukom, Pr­ va četa se uključila u sastav 2. ličke udarne bri­ gade, te je na začelju njene kolone kretala za Kordun gdje je brigada upućena po borbenom za­ datku 1. operativne zone Hrvatske. Nakon neko­ liko dana napornog marša stižemo u Veljun gdje smo i prenoćili. Tu smo u vodovima raspoređene 45 �u bataljone i dobile nešto oružja. Napomenuli su nam da bombe ne smijemo ih sačuvamo za krajnji čas. upotrijebiti, već da Vjetar je s okolnih brežuljaka donosio miris paleža. Talijani harače po Kordunu — ubijaju, pa­ le i pljačkaju. Stiže naredba za pokret. Spuštamo se puteljcima prema Korani, preko koje se preba­ cujemo i nastavljamo kretanje u pravcu Poloja. Na pomolu su događaji koje još nismo doživjele. U sutonu se provlačimo kroz njive pokrivene bujadima ju. U i približujemo se neprijateljskom položa­ selu osvijetljenom od plamena zapaljenih kuća čuje se dreka Talijana, rika krava i kokoda­ kanje kokošiju. »Talijani se bezbrižno časte, prisjest će im gozba.«, reče jedan borac. Stiže kurir koji prenosi naređenje Štaba brigade o planu na­ pada. Noć je 17. oktobra 1942. pomalo spuštala svoja krila i zavila okolicu sela u mistični polumrak. U svakom od nas uzvitlala se još snažnije sva ona mržnja i bijes prema zlikovcima, koji su nanijeli nevinom narodu strahovite patnje i stradanja. Ne­ strpljivo čekamo čas kad ćemo najuriti te fašisti­ čke žabare, te »junake« nad nevinom djecom i že­ nama, da im pla+imo za sve ono što su učinili. Pala je naredba za juriš. Sručili smo se zajed­ no s drugovima na palikuće i ubice. Nastala je užasna pometnja — borba prsa o prsa. U trku hvatamo konjicu i skidamo oficire s konja. Oti­ mamo oružje i naoružavamo se, jer su mnoge ušle 46 �u borbu goloruke. S vremena na vrijeme dočeku­ jemo grupe pješadije, koja je bježala prema Perjasici. Hvatamo talijanske vojnike koji su se razbježali po šumi. Uspaničeni Talijani bježe u svoje vučje brloge — glavom bez obzira. Da bi se spasili, skrivaju se u krošnje hrastova, odakle ih skidamo. Kukaju: »Mia, mama, ima malo bambino!« Misle na svo­ ju djecu, a našu ubijaju i spaljuju u kućama. Partizanske ženske čete ne zaostaju iza svojih suboraca. Junačke primjere pokazuju: Bosiljka Lola Kulundžić, Zorka Gajić, Bosiljka Marčetić, Jeka Radaković, Nena Lazić, Anđa Serdar i druge. Mica Bjelobaba, vidjevši mrtvog brata koji je po­ ginuo na tenku, ubija talijanskog oficira na ko­ nju. No, gotovo se nijedna ne može posebno izdvo­ jiti. »Ne samo jedna, već sve drugarice bez razlike pokazale su u ovoj velikoj bici da su i vješte oruž­ ju i vrlo hrabre.«, navodi »Udarnik«, glasilo 2. partizanske udarne brigade. U osvit dana ukaza se stravična slika sela. Zga­ rišta, leševi djece, žena i staraca. Bolno je bilo slušati plač preživjelih, koji su izgubili svoje naj­ bliže. Svuda se osjetila zločinačka ruka neprija­ telja. No, u borbi je poginulo i dosta Talijana, koji su se, bježeći ispred naših, opskrbili kokošima opljačkanima od ubogog stanovništva. Oni koji su pogođeni pri bijegu čvrsto su umirući stisnuli ne- 47 �»UDARNIK« izdan povodom 3-godišnjice 2. brigade 6. proleterske divizije augusta 1945. 48 �4 PRVA 2ENSKA LICKA PART. ČETA 49 �suđenu hranu, pa se njivama pružao zaista čudan prizor: žive kokoši lepršaju iz ruku mrtvih crno­ košuljaša. Ne zove naš narod uzalud Talijane kokošarima. Narod Korduna u borcima je gledao oslobodi­ oce. Glasilo »ŽENA U BORBI« broj 9. od decem­ bra 1942. godine, pod naslovom KAKO SE BO­ RE LIČKE PARTIZANKE iznosi: »Narod odušev­ ljeno dočekuje partizane, koji su osvetili popa­ ljene kuće, stare bake grle naše partizanke. One su njihov ponos«. Prvo borbeno krštenje prošlo je neočekivano povoljno. Pohvaljene smo pred strojem. Priznato nam je da smo i mi pridonijele uspjehu brigade u polojskoj nevjerice. borbi. Raspršile su se sve sumnje i Tako je u listu »ŽENA U BORBI«, u novembar­ skom broju 7—8, u članku OMLADINKE U BOR­ BI, objavljeno: »Kad je organizirana Ženska omladinska četa, među mnogim drugovima, našim partizanima, vla­ dalo je mišljenje da će vojne jedinice omladinki biti samo neki prirepak i da drugarice neće biti u stanju podnijeti onaj napor koji od nas iziskuje naša partizanska borba. Drugaricama je bilo te­ ško naslutiti primjedbe, preko njih i dodavale: ali su strpljivo prelazile — Druže, vidjet ćemo! ... ... Sa sumnjom se gledalo na borbenu vješti­ nu drugarica, međutim, sve te sumnje su se da­ 50 �nas rasplinule kao laka ljetna jutarnja magla. Na­ še drugarice, naša Prva lička četa omladinki do­ bila je pravo vatreno krštenje, sa svim vrstama neprijateljskog oružja: konjicom, artiljerijom, tenkovima i avionima. Na našem putu kroz Kordun naša 2. partizan­ ska udarna brigada, u čijem je sastavu bila i četa omladinki, sukobila se s jakim neprijateljskim motorizovanim, te jakom tenkovskim neprijateljskom i pješačkim konjicom. snagama Fašistički okupator — palikuća spremio je jaku ofenzivu na oslobođeni dio Korduna u pravcu: Donje Dubra­ ve — Slunj i na svom putu sve je palio, ništio i pljačkao. Prisjelo mu je! U borbi koja se razvila mlade partizanke, zajedno sa svojim drugovima partizanima, neustrašivo su jurišale na neprija­ teljsku konjicu, kamione, pa čak i tenkove. Kao da su to davni, stari i iskusni borci, a ne mlade se­ ljanke koje su tek jučer prvi puta primile pušku u ruku«. O Prvoj ženskoj četi, kao i o njenoj akciji na Poloju, između ostalih, komentira i list »OMLA­ DINSKI BORAC«, broj 2, oktobra 1942. godine, ovim riječima: » . . . I njihova se najveća želja najzad ostvarila. SKOJ ih je mobilizirao i to njih 70 najborbenijih seljakinja, radnica i učenica iz čitave Like. Mobi­ lizirao ih je i poslao na vojno-politički kurs, koji je sam SKOJ pripremio i kojim je on uz pomoć vojnih stručnjaka rukovodio. 4* 51 �»ŽENA U BORBI« br. 7—8 od novembra 1942. 52 �53 �Svršivši vojno-politički kurs, omladinke su upu­ ćivane u okršaj. Dodijeljene su 2. ličkoj brigadi i ne sluteći ušle u borbu mnogo brže no što su i mislile. Neprijatelj je neočekivano nadirao prema Ko­ rani. Brigada je stupila u djelovanje i s njom 70 omladinki. To je bila jedna od najvećih bitaka ko­ je su do sada vodili hrvatski partizani. Omladin­ ke u streljačkom stroju sa svojom braćom odjed­ nom su se našle pred 7 neprijateljskih tenkova. Teren je bio dosta ravan. Nigdje se zakloniti od čeličnih mašina. Omladinke se nisu zbunile. Zajedno drugovima krenule su na juriš . . . sa svojim Bezbroj je primjera junaštva, samoprijegora i brzog snalaženja koje su pokazale omladinke Hr­ vatske u svojoj prvoj oružanoj borbi s okupato­ rom. Počevši od komandanata pa do komesara, svi se slažu da su omladinke sjajno položile ispit. »Idu u prethodnicu kao muškarci«, veli jedan vodnik. »Kod mene su čak bodrile neke drugove«, dodaje jedan politički komesar. Tako su omladinke osvjetlale obraz u velikoj bici kod Poloja i Perjasice. One imaju čast da su zajedno sa svojim drugovima izvojevale jednu od najvećih pobjeda Narodnooslobodilačke vojske u Hrvatskoj . . . « 54 �Dokazivanje u narednim borbama Ratni listovi sa svih strana naše zemlje Ženskoj četi poklonili su izuzetnu pažnju, naročito povo­ dom učešća u borbama na Kordunu i Baniji. »RIJEČ ŽENE«, glasilo AFŽ-a Korduna, okto­ bra 1942. godine, broj 3, u članku NAŠE BRIGA­ DE, o tome pitanju izvještava slijedeće: » . . . u borbama kod Perjasice i Tušilovića na­ ročito su se istakle drugarice Ličanke. U 2. brigadi ima oko 70 drugarica, a Perjasica je mnogima bi­ la prva akcija. Usprkos tome crne košulje su za­ pamtile ove naše junačke Ličanke . . .« U istom broju lista »RIJEČ ŽENE« objavljen je članak JUNAČKE LIČKE PARTIZANKE JURI­ ŠAJU NA TENK I ROVOVE, u kome se, između ostalog, navodi: »U borbama s talijanskim fašističkim okupato­ rom kod Gornjeg Poloja, gdje je zaplijenjen veliki ratni plijen, istakle su se naše hrabre partizanke. S drugovima, ne prezajući od smrti, nalijetale su u talijanske redove i jurišale na tenkove ... Fa­ šistički pljačkaši čudili su se poletu i hrabrosti ovih naših junakinja. Nakon završene akcije kod Perjasice naše bri­ gade krenule su dalje na put prema Tušiloviću. Neprijatelj se dobro utvrdio. Svuda bunkeri, bod­ ljikava žica. Ništa ne smeta. Juriš na bunkere. Ne­ prijatelj tuče iz topova, bacača mina. Sve se di- 55 �»OMLADINSKI BORAC« br. 7. od oktobra 1942. 56 �mi. Oganj i pakao. Ali, naši junački udarnici juri­ šaju na bunkere. Među njima su i drugarice. U jednom takvom jurišu na bunkere na Macutovom brdu jurišala je i Jela Končar iz Končareva Kra­ ja. Nije dočekala konačni uspjeh ove akcije .. .« Taj je članak objavljen kao posve identičan tekst i u listu »PRIMORKA« (Glasilo AFŽ-a Hrvat­ skog primorja, broj 1. decembra 1942. godine), a 0 borbenom poletu partizanki Prve ženske pisala je i »BORBA«, »VJESNIK« i drugi listovi. čete Borba na ustaško-domobranski garnizon na Tušiloviću iziskivala je mnogo napora i vještina, na­ ročito pri osvajanju bunkera na glavicama oko Tušilovića. To je bila druga borbena akcija partizan­ ki Prve ženske čete, koja se po složenosti i žestini razlikovala od prethodne borbe. I u ovom sukobu partizanke su pokazale zamašnu hrabrost, moral 1 vojničku disciplinu. Tako je i njihovom zaslu­ gom neprijateljsko uporište ubrzo osvojeno. Nakon oslobođenja Tušilovića 2. lička brigada se vraća prema Lici, pa 29/30. oktobra 1942. na­ pada ustaška uporišta na vanjskoj obrani Biha­ ća: Rakovicu, Jelov Klanac, Poljanak i Čatrnju. Tom prilikom na brdu iznad Čatrnje pogiba veli­ ka patriotkinja Zorka Gajić, prva poginula dje­ vojka naše čete. Njena smrt sve nas je snažno po­ tresla. Usprkos učestalim ustaškim napadima i teškom ranjavanju u obje noge neprestano se bra­ nila, ubivši u tom košmaru trojicu ustaša, a zad­ njim je metkom sebi oduzela život. 57 �»RIJEČ ŽENE« br. 3. od oktobra 1942. 58 �Borbe su se redale jedna za drugom: Ličko Pe­ trovo Selo, Željava, Lađevac, prvi pa drugi napad na Slunj — gdje pogiba druga partizanka Ženske čete, mlada gospićka gimnazijalka Nena Lazić. Omladinke se već bore kao iskusni borci. Svo­ 59 �jom borbenošću i nadalje pozitivno djeluju na po­ let i entuzijazam drugova. U listu »ŽENA U BORBI«, decembar 1942. go­ dine, broj 9, u okviru članka, KAKO SE BORE LIČKE PARTIZANKE, navodi se: » . . . Na Rakovici — ustaškom gnijezdu — že­ stoka borba. Drugarice partizanke se već bore kao stari borci,. .. U Petrovom Selu one se takmiče s najhrabri­ jim partizanima. Hvataju žive ustaše. Oslobađa se Petrovo Selo, Bihać, Vaganac, mje­ sto za mjestom. Svaka borba znači novi uspjeh naših partizanki . . .« U teškom vatrenom okršaju u Dvoru na Uni 27. XI 1942. ranjeno je šest partizanki Ženske čete.* Među ostalim izbačena je iz stroja i Bosiljka Marčetić, koja je oktobra 1943. poginula u selu Turovcu kao član Općinskog komiteta KP Otrić — Zr­ manja. Glasilo 6. divizije NOV Hrvatske »LIČKA DIVI­ ZIJA«, januara 1943. godine, broj 1, donosi još nekoliko primjera smjelosti iz redova Prve žen­ ske čete: » . . . Ranjena drugarica Petrović Bosiljka osta­ je i dalje kod svog teškog mitraljeza. Ona neće ni ranjena da ostavi svoje drugove i mitraljez .. . * U Dvoru na Uni ranjena je Naranča Končar, komesar Žen­ ske čete, Bosiljka Petrović, Mara Dukić, Milja Ugarak i teško ranjena Milica Obradović. 60 �»PRIMORKA« br. 1. Od decembra 1942. 61 �I Želja i ljubav ranjene drugarice Danice Mirić da bude u svojoj jedinici bila je toliko jaka da se vratila među svoje drugove ne dočekavši da pot­ puno ozdravi. . .« 62 ��Sin naše čete Teški su oblaci najavljivali kišu i sve više se spu­ štali na opustjelo kih jezera. selo Čatrnju nedaleko Plitvič­ U koloni po jedan, borac iza borca, svaki sa svo­ jim mislima i strepnjama, a opet jedinstveni, pri­ bližavamo se zadnjem zaseoku ovog sela, u kome smo noć ranije napali ustaški garnizon. Borba je prošla. Povlačimo se prema Plitvicama, ali pod uticajem neprijatelske vilno stanovništvo marcima. i propagande sklonilo se izbjeglo po je ci­ obližnjim šu- Tamna i prohladna oktobarska noć. Sve više nas zaogrće u svoj tmurni ogrtač. Samo u dalji­ ni, bit će da je zadnja kuća, zapaljena ustaškim bacačem mina, dogorijevao je plamen. (Spomen na protekle okršaje). Ali, ne samo to. Isprva u nevjerici, zatim sve jasnije čuli smo plač, upravo vrisku djeteta, što je dopirala iz kuće koja je do­ gorijevala. Odlučno sam istrčala iz kolone da bi spasila di­ jete, samo što brže jer su krici postojali sve gr­ čevitiji. »Pazi da to nije zasjeda!«, upozorio me vodnik. »To je kuća jednog ustaše.« No, ja sam već bila daleko, preletjevši uzbrdi­ cu do kuće i, u zadnji čas, dok su već lizaji vatre zahvaćali biljčić i robicu šestomjesečne bebe, iz- 64 �»BORBA« br. 28. od 25. novembra 1942. 5 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CETA 65 �vukoh je pred razjarenim požarom. Bilo je to mu­ ško dojenče od 6 mjeseci. Čim sam ga spasila, prestao je plakati. Još dugo me čvrsto držao svo­ jim malini ručicama iz bojazni da ga ne ostavim. Kad sam dostigla svoju četu, drugovi nisu zna­ li da li da se smiju ili negoduju. Mnogi su se pi­ tali što ću s djetetom i zaključili da ću četi za­ dati nemilu brigu. A zatim uslijediše šale: »Ima­ mo jednog više u brojnom stanju i trebovanju«, čulo se sa svih strana. »Ne treba ti puška, imaš dijete, pa kad oslobodimo Jugoslaviju, bit ćeš ko­ mandant djece«, reče mi jedan borac. »Kako će­ mo ga zvati?«, upita drugi. »Sin naše čete«, odgo­ vori vodnik. I tako ga prozvasmo SINOM ČETE. Sinu čete je išlo u prilog što smo tri dana imali slobodno, za vrijeme logorovanja na Plitvičkim jezerima. Tako smo svaki čas poklanjali njemu. No, sigurno da ga je smetala kiša koja je svako­ dnevno padala, a bili smo bez ikakvog zaklona pa je noću, pripijen uz mene ispod šatorskog krila, češće plakao. Tada sam i ja znala krišom zapla­ kati, ne samo nad njegovom već i nad sudbinom ostale djece koja su patila u ratu. Svi su borci nešto pridonijeli u »odgoju« Sina naše čete, za vrijeme njegovog čeličenja u parti­ zanima. Tako mu je u mom odsustvu vodnik sta­ vio oveći komad mesa u usta. Mali ga je isprva po­ kušao izbaciti, no meso mu se ipak spustilo du­ blje u grlo pa poče grcati. 66 �»Udavi mi dijete!«, jedva sam uspjela, sva ušpuhana od trčanja, progovoriti, izvlačeći mu ovče­ tinu iz usta. »Jesmo rekli da je Sin naše čete? Neka onda je­ de meso kao pravi, šta će mu vodurina!« i ne trepnuvši odgovori vodnik. Drugarice su mi u brizi oko dječačića najviše pomagale. Iz svojih torbi vadile su sve što su ima­ le da bi ga mogle u suho presvući. Kata Radaković i Danica Stojić zamjenjivale su me kad sam mo­ rala na stražu. Najveći problem bila je ishrana djeteta. Stalno ista juha iz vojničkog kazana izazivala mu je že­ lučane smetnje. Pred kraj logorovanja počeše se vršiti pripreme za napad na Ličko Petrovo Selo, a s time je došao krajnji čas da riješim problem djeteta. Jedina na­ da je bila četni kuhar, ali on mi odgovori: »Neću ja čuvati to kopilče«. Bilo je već kasno da ga nosim u Korenicu i go­ tovo u bezizlaznoj situaciji najednom ugledam jednog starca koji se preko Plitvica uputio prema Čatrnji. Tako je slučaj htio da sam mu pronašla djeda. Uz suze i plač djeteta rastala sam se sa Si­ nom čete. Nakon oslobođenja, kad se naša jedinica našla na Kordunu nedaleko Čatrnje, spremila sam se u posjet Sinu čete. Čim sam prišla kući, odmah sam spazila snažna i čila dječačića od tri godine, kako se u trku spušta niz stepenice i jurca dvorištem. �Pomislih: »To je, vjerojatno, taj koga sam u ok­ tobru 1942. čeličila na Plitvičkim jezerima.« Tada sam saznala koliko je ovaj slučaj pozitiv­ no djelovao na razvoj NOP-a i širenje bratstva i jedinstva u tom selu, kao i u okolici. Povratak za Liku Nakon borbi na Dvoru na Uni, početkom decem­ bra 1942. godine, 1. i 2. brigada se vraćaju za Li­ ku. U prolazu kroz lička sela borce je gledalo s poštovanjem i divljenjem ličko stanovništvo. A kako i ne bi. Svaki od nas ličnim primjerom po­ žrtvovanosti i predanosti ciljevima NOB-a bio je dostojan član svoje brigade. Tako su i stasite par­ tizanke Prve ženske čete posebno primljene jer se o njihovom entuzijazmu, disciplini i političkoj svijesti, naročito o neustrašivosti, već pročulo i pisalo u mnogim ratnim publikacijama. Omladina je na sastancima i radnim akcijama pjevala pje­ sme o Prvoj ženskoj četi. Nakon kratkog odmora slijedio je napad na ne­ prijateljska uporišta: Lovinac, Medak, Raduč, Ričice i Smokrić, 25. decembra 1942. Pored već is­ kazanih partizanki Prve ženske čete u navedenim borbama učestvovale su i pripadnice ostalih žen­ 68 �skih četa i pokazale se veoma hrabre, iako im je to bila prva borbena akcija. Nakon ovih okršaja, koji su na žalost nakon pe­ todnevnih napora završili povlačenjem naših sna­ ga, Druga brigada 6. ličke divizije prebacila se u okolicu Gračaca kako bi, u noći 14/15 januara 1943. godine, izvršila napad na ozloglašeno četničko-talijansko uporište u Gračacu i Đekić Gla­ vici. No, ova se borba ubrzo pokazala kobnom. Zbog dolaska velike neprijateljske pomoći i vre­ menskih nepogoda brigada je pretrpjela ogromne gubitke, naročito Udarni bataljon koji se probio u centar grada i opkoljen se branio iz podruma kuće oko koje se obruč sve više stezao. Tu pogiba neustrašiva partizanka Prve ženske čete Anka Kosanović, kao i Olga Lukić, odvažna djevojka Druge ženske čete. Na Đekić Glavici u bataljonu »Ognjen Priča«, jurišajući na četnički bunker, pogiba mlada dje­ vojka Zorka Dukić nedaleko od svog rodnog sela Deringaja. Vodena je stihija neprestano nadirala iz potoka i rječica noseći sve pred sobom povukla je u po­ nor teže ranjenike i nekoliko boraca. Partizanku Prve ženske čete Mariju Bogdanović bujica je iz­ bacila nedaleko sela Kijana, gdje su je seljaci pronašli premrzlu u nesvjesnom stanju. U toj ne­ izvjesnoj situaciji partizanke su davale moralni podtsrek borcima, što je naročito došlo do izra­ žaja u udarnom bataljonu, koji se u podrumu op- 69 �»LIČKA DIVIZIJA« br. 1. od januara 1943. 70 �71 �koljene kuće zadnjim snagama borio za opstanak. Tu se istakla neustrašiva partizanka Prve žen­ ske čete Anđa Serdar. Zamijenila je poginulog mitraljesca i kosila neprijateljske vojnike koji su ju­ rišali na dijelove Udarnog bataljona. I sve ostale su se, ne gubeći prisebnost, istakle u toj borbi, ukazujući pomoć ral — bodrile. ranjenicima, dizale borbeni mo­ Posljedice četvrte neprijateljske ofenzive Četvrta neprijateljska ofenziva nemilosrdno je ha­ rala po Lici, kao i po ostalim krajevima Jugosla­ vije, nanijevši velike gubitke slobodnom teritori­ ju. Po snijegu i hladnoći vodile su se oštre borbe sve do kraja februara 1943. Prodrijevši u unutraš­ njost Like neprijatelj je već po drugi puta popalio skoro sva ustanička sela, a civilno je stanovništvo pretrpjelo ogromne strahote. Braneći slobodnu teritoriju na svim položaji­ ma, borci su se nadljudski borili kako bi onemo­ gućili plan neprijateljskih jedinica. Danonoćno, u najvećoj ciči zimi, pružali su grčeviti otpor nepri­ jateljskim snagama, koje su sve više stezale obruč oko slobodne teritorije Like. U na 74 toj užasnoj situaciji s djecom i zavežljajima leđima narod je bježao kroz snježne namete, �sklanjajući se ispred neprijatelja u planinske ma­ sive Plješivice i Velebita. Kolone ispred Bosni, izbjeglica iz Korduna i njemačkih snaga, koje su preživljavale su strahovite Banije bježeći nadirale prema patnje i stra­ danja. Takvu tragičnu situaciju pogoršavala je epi­ demija pjegavog i trbušnog tifusa, koje su izbjeg­ lice prenosile na ličko stanovništvo. Iznemogli od gladi, hladnoće, napornog puta i tifusa, mnogi su svoje kosti ostavljali na stazama ličke vrleti. Epidemija tifusa nije mimoišla ni vojne jedini­ ce, a mnogi su zbog ranjavanja, smrzavanja i raz­ nih drugih bolesti izbačeni iz stroja. Smrt je bila naš svakodnevni pratilac. Tako je iz istih razloga u četvrtoj Ginulo se. neprijatelj­ skoj ofenzivi izbačeno iz stroja skoro polovica pri­ padnica Prve ženske partizanske čete. Na položaju Ljubova poginule su hrabre omladinke: Pera Klašnja i Milka Lukić, pomoćnik komesara čete, a na Vrpilima u povlačenju prema Korenici i Sladić Ivančević Dušanka. Mnoge su ranjene na položajima koje je držala brigada. Njih četiri: Milka Grković, Soka Ljubović, Danica Mirić i Milka Pokrajac su kao ranje­ nici prešle s Centralnom bolnicom ofenzive na Neretvi i Sutjesci, gdje su preboljele i tifus. U četvrtoj neprijateljskoj ofenzivi poginula je Marica Dešić, junakinja iz Brušana, pripadnica Omladinske čete odreda »Velebit«. Kobnog janu­ ara 1943. izložila se pogibelji štiteći odstupnicu �svoje jedinice. Opkoljena na brdu iznad Ličkih Osredaka ubila je četničkog mitraljesca i vodnika, a kako se nije mogla izvući, posljednji je metak sačuvala za sebe. »Drugovi, odstupajte, ja imam najviše municije, ja ću vas štititi dok se ne prebacite!« Tako je go­ vorila drugarica Marija iz Brušana svojim drugo­ vima u borbi s četničkim bandama na Dabinoj strani, piše list »ŽENA U BORBI«, broj 10—11, januar—februar 1943. Poslije četvrte neprijateljske ofenzive u inter­ vencijama naših jedinica aprila mjeseca 1943. na Perušičkoj kosi pogiba mlada visućka skojevka Dragica Cvjetičanin, a u napadu na Široku Kulu smiona omladinka Soka Priča i komesar Druge ženske čete velika patriotkinja Kata Bubalo. U borbama duž sjeverne Dalmacije ranjena je nekolicina djevojaka pa i Danica Tepavac na Mo­ krom Polju. Netom po oslobođenju poginula je u saobraćajnoj nesreći. U istoj borbi teško je ranje­ na Jeka Čanković, delegat voda, i na putu za bol­ nicu ubrzo umrla. „Nagari, neslani Jovane!“ U jeku četvrte neprijateljske ofenzive desio se je­ dan događaj koji se kao vic prepričavao do kraja rata. To je samo još jedan od dokaza da su naši borci imali duha i sklonosti za šalu, čak i kad je 76 �strašna zima ledila sve ispred sebe, a jedini je ogrjev bila paklenska vatra neprijateljskog oružja. Borac Sava Vranić uputio se s porukom Ko­ mande Prve čete prema Štabu bataljona »Ognjen Priča«. Od danonoćnog nespavanja, slabe ishrane i vidljivosti, posrtao je i upadao u namete kameni­ tog Ljubova. Neprobojna koprena ove februarske noći 1943. i snježni plašt urotili su se protiv Save. On je tek instinktivno kročio kroz bespuće i na­ mete. Da bi zaštitio glavu od hladnoće, na titovku je navukao pletenu kapu od domaće vune. Uza sve tegobe naredbu je izvršio. Vraćajući se u četu jak vjetar mu nanosi snježne pahuljice u oči, a studen ga već opijala. Pa ipak činilo se Sa­ vi da povratak nešto dugo traje. Upravo kad je to pomislio, ugleda improviziran bunker ozidan od kamena. Konačno je stigao. Brzo uđe da bi malo odahnuo i zaštitio se od hladnoće. Taman kada je htio pozdraviti prisutne, jedan će mu: »Jel’ ladno?« »Jest, bogami!«, odgovori Sava. U bunkeru su bila dva vojnika, mitraljezac i njegov pomoćnik. I oni su zbog hladnoće također zaštitili glavu vunenim kapama. »Ali ovdje je pu­ no toplije«, pomisli Sava, »samo da mi je nešto pregristi«. »Esi li gladan? Imamo kruva i slanine«, ponu­ di ga pomoćnik. »Esam, bogami kao vuk«, zadovoljno će Sava, a zatim malo promisli pa upita: »A odakle vam?« 77 �»ŽENA U BORBI« br. 10—11. januar-februar 1943. 78 �79 �»Donijeli nam malo prije«, odgovori mitralje- zac. Taman kad je halapljivo zagrizao podobar mad, zapuca s druge strane, našto će mitraljezac: »Al’ pucaju majku im njievu!« »Pucaju, pucaju, sunce im kalajisano!«, ko­ potvrdi Sava punih usta. No, ova dvojica ne sačekaše da Sava završi već zavikaše u glas: »Nagari, neslani Jovane!« Od ovih riječi Savu prođoše trnci. To je bila ustaška poštapalica pa mu je u trenu bilo jasno da je zabunom upao u ustaški brlog. Od šoka mu zastade usred grla onaj ustaški komad kruha i slanine. »Bjež!«, reče u sebi te se jednom rukom uhvati za zidić, a drugom, da bi dobio na zamahu, za prvo što mu je bilo pri ruci — povelik ranac pun municije. Tako je s najvećom snagom pogodio u suprotnom pravcu, no zbog traume zaboravio je ispustiti pozamašni teret municije. Dok mu je snježna pomrčina išla u prilog, grabio je prema položaju svoje čete ne ostavljajući se tereta, ko­ jeg je poput slijepog putnika teglio sa sobom. »Pa to je njijev!«, čuo je iznenađenog ustašu, dok ga je kiša metaka pratila po putu. Tako po­ praćen ustaškim rafalom izbio je na čuku gdje se nalazila Komanda njegove čete. »Na koga pucaju?«, upita komesar čete. »Na mene.«, zadihano odgovori Sava. »Kako na tebe?«, u čudu će komandir. 80 �»Bio sam u ustaškom rovu i divanio s njima«, reče Sava. »Ma ti si lud«, nadovezaše se ostali. Jedino je vodnik, koji ga je pažljivo promatrao, primijetio da Sava nosi i nešto što ne spada u njegovu ratnu spremu. Tako je ustaški ranac s municijom bio najbo­ lji dokaz da je Sava zaista doživio izuzetnu dogo­ dovštinu, tj. našavši se u teškom položaju, isko­ ristio ustašku neopreznost i iznenadivši ih uspio se izvući nepovrijeđen. Drugi dan se u bataljonu pročulo da je Sava za­ lutao u ustaški brlog gdje su ga lijepo počastili, a usput je od njih dopremio pun ranac municije. Od Like do Srbije Putujući za Bugojno u sastav 1. proleterskog kor­ pusa, 11—19. novembra 1943. godine, 6. ličku divi­ ziju zadesila je žestoka zima i vijavica, naročito na brdu Čemernici. To je bila hladnoća pri kojoj se krv ledi u žilama pa su i najjači znali pokleknu­ ti. Pod tim vrlo teškim uvjetima mislile smo na cilj koji nas čeka, nismo se prepustile ornami i snu te ni jedna od nas tu nije okončala svoj život. Kako se u to vrijeme formirala 35. divizija, za njeno popunjenje upućena je nekolicina partizan­ ki naše čete pa tako i Bosiljka — Lola Kolundžić i Soka Keča, koje su u njoj i poginule. 6 PRVA 2ENSKA LICKA PART. CETA 81 �»LIČKA ŽENA U BORBI« br. 14—15. maj-juni 1945. 82 �6* 83 ��85 �86 �Od broja ranjenih i oboljelih drugarica visoki je postotak ušao u sastav jedinica koje su operi­ rale na teritoriju Like, nastavljajući borbenim pu­ tem sve do oslobođenja, a neke su upućene na or­ ganizirani društveno-politički rad u pozadinu. 17. decembra 1943. bili smo na Šuicama. Već 7. januara 1944. kod Mrkonjić-Grada poginula je jed­ na od heroina naše čete Draga Končar. Kako je upala u njemačku zasjedu, zarobljena i zlostavlja­ na, Draga ipak svakim svojim činom daje otpor neprijatelju pokazujući izuzetnu snagu i patrioti­ zam. S velikim entuzijazmom borile smo se i u dr­ varskoj operaciji, gdje kao sekretar SKOJ-a bataljona »Marko Orešković« pogiba Milica Vejnović, a kao slušalac oficirske škole Danica Orlić. Tom prilikom su četiri drugarice naše čete teže ranje­ ne, a većina ih se u ovoj akciji posebno istakla. Tako je Mica Bjelobaba spasila sovjetskog voj­ nog izaslanika, dok je komesar Internog odjela bolnice 1. korpusa Jovanka Budisavljević, uz po­ moć bolničkog osoblja, izbavila sve ranjenike iz Drvara i prebacila na Mlinište. Obje su za te podvige odlikovane kao i Dragica Ninković, koja je mitraljezom iz ruku pogi­ nulog druga ubila nemali broj njemačkih pado­ branaca. Nešto kasnije, Koričani iznad 12. jula 1944. godine, u šumi Glamoča pogiba pomoćnik kome­ sara čete Ljuba Šainović. 87 �Džepne novine 88 �89 �Oko 20. jula 1944. godine 2. brigada, u sastavu 6. proleterske divizije, kreće s terena Blagoja na veliki marš za Srbiju. Taj forsirani marš preko rijeke Vrbasa, Rače, Bosne, Sutjeske, Pive, Tare i Lima te bosanskih i crnogorskih vrleti, nepresta­ no prati njemačka SS divizija »Princ Eugen«, a u stalnom je sukobu i s ostalim neprijateljskim jedinicama. Na ovom iscrpljujućem putu od Like preko Bo­ sne i Crne Gore, partizanke Prve ženske čete po­ nijele su se dostojanstveno i odvažno, kako bi svo­ jim primjerom dale podstrek ostalima. U nošenju oružja i svim ostalim zadacima ravnopravno su se izmjenjivale s drugovima, a noću umjesto od­ mora krpale su, šivale i prale odjeću borcima. Prelaskom 6. proleterske divizije za Srbiju i drugarice Ženske čete su se pokazale dosljednim sudionicima svih borbi koje su se vodile na tom teritoriju, posebno u teškoj borbi na Valjevu sep­ tembra 1944. Tu ginu dvije djevojke — Stojanka Matijević i Soka Medić, u nastojanju da pomognu ranjenim drugovima. Od Beograda do Zagreba U beogradskoj operaciji također su učestvovale partizanke Prve ženske čete, koje su iza sebe ima­ le teški borbeni put, a nerijetko i po nekoliko 90 �ranjavanja. Tada su već mnoge bile na rukovode­ ćim dužnostima kao delegati voda, komesari četa, omladinski i sanitetski rukovodioci. U to vrijeme gotovo su sve bile članovi KPJ i vrlo aktivne kao komunisti, pa su mnoge prisutne kao delegati na 1. partijskoj konferenciji 6. proleterske divizije u Šidu, 27. februara 1945. godine, o kojoj sam u svom ratnom dnevniku zapisala slijedeće: Konferenciju je otvorio sekretar divizijskog ko­ miteta Dane Ćuič i pozdravio prisutne članove CK KPJ: Edvarda Kardelja, Franca Leskošeka, Mijalka Todorovića — Plavog, kao i ostale počasne uz­ vanike i delegate. U uvodnom izlaganju sekretar divizijskog miteta Dane ćuić, između ostalog, je rekao: »Naša konferencija je sazvana da se ko­ analizira bilans našeg dosadašnjeg rada, te da se preispi­ taju nedostaci i propusti koji koče daljnji razvoj i da se donesu potrebni zaključci za budući po­ litički i vojnički razvoj naše divizije. Imenovani je predložio slijedeći dnevni red: 1. Politički referat — pol. komesar Nikica Pejnović, 2. Organizacioni referat — sekretar divizijskog komiteta Dane Ćuič 3. Vojnički referat — komandant divizije Đoko Jovanić 4. Pozdravni telegrami Nakon podnesenih referata, koje su delegati do­ bili umnožene, te diskusije delegata konferencije ♦ 91 �POLITDELEGAT MILKA POKRAJAC l x brošure »Žena vojnik«, izdanje Glavnog odbora AFŽ Hrvatske, 1945. g. Naš delegat kod straže pri Štabu 1. ud, brigade XXXV. divizije je drgarica Milka Pokrajac. Na prvi pogled ne čini se da je ta mirna i tiha drugarica prešla najteže golgote u historiji našega rata. Među prve drugarice, koje su riješile da puškom u ruci svete nebrojena stradanja našeg naroda, jest Milka. Ona je neustrašivi borac u bataljonu »Stojana Matica« u VI. diviziji. U IV. ofenzivi, za vrijeme najtežih borbi na Ljubovu, zadobiva ona dvadeset i sedam rana od bacača. Kao teškog ranjenika prebacuju je drugovi preko Bosne za Crnu Goru. Ona još i danas osjeća na sebi stradanja IV. i V. ofenzive. Sjeća se i stradanja naših ranjenika na Zelen-Gori, koji su ubijeni na najsvirepiji način. Ona se tada spasila pukim slučajem Nakon što su Milki zacijelile rane. vraća se u vojnu jedinicu. Ona je opet borac VII. divizije, gdje je ponovno ranjena u borbi kod Pljevlja. Za vrijeme liječenja u bolnici dobiva trbušni, zatim pjegavi tifus. Sve to preboljeva, i kad je zbog tih rana i bolesti bila poslana u pozadinu, Milka se suprotstavlja i odlučno traži da je povrate ü vojnu jedinicu. Ona je danas pri štabu I. udarne brigade XXXV. di­ vizije. Mi smo ponosni i gordi na drugaricu Milku, koja je spremna da I život da zi spas i dobrobit svoje domovine. Lalić Jovanka dopisnik I. udarne brigade XXXV. divizije XI. korpusa Politdelegat Milka Pokraj ac 92 �— uzeo je riječ član CK KPJ Edvard Kardelj, ko­ ji je, između ostalog, rekao: »Komunisti su inžinjeri boraca tj. vi komunisti 6. divizije snosite odgovornost za političko djelo­ vanje i vojničku spremnost u vašoj diviziji. Voj­ ničko i političko osposobljavanje boraca važno je iz dva razloga: 1. Oslobađanje naše zemlje od okupatora i do­ 2. maćih izdajica Osposobljavanje vojske koja će i poslije ra­ ta znati braniti tekovine NOB-a od napada neprijatelja, koji već sada pokušava rovariti u našoj zemlji.« Kardelj je u svom opširnom izlaganju govorio o vanjskoj vojnopolitičkoj situaciji, popularizaci­ ji organa narodne vlasti i narednim zadacima u oslobođenoj zemlji. U proboju sremskog fronta, 12. aprila 1945. gdje se neprijatelj strahovito borio pri izvlačenju svo­ jih snaga, poginule su naše posljednje tri omla­ dinke, tako reći u osvitu slobode. Jeka Radaković, Borka Rapaić i Anđa Serdar stradale su pri vrše­ nju dužnosti kao referenti Saniteta bataljona. 93 �Druže, drži vezu! Nakon proboja sremskog fronta desio se jedan slučaj, koji nas je bar za trenutak sve nasmijao. U noći između 18/19. aprila prolazili smo ob­ roncima Dilj-gore srvani umorom. Naše brigade su se upravo približavale Slavon­ skom Brodu, a iza njih su marširale prištapske jedinice, među kojima i saniteti brigada. Drugarica Neđa Obradović, bolničarka Saniteta 1. brigade, u jednom se trenu u mrkloj noći su­ dari s vojnikom ispred sebe. Misleći da je zaostao iz prethodne naše jedinice kroz polusan izdera se: »Druže, drži vezu!« Vojnik, kojemu je mogla jedino konture naslu­ titi, mamuran i iscrpljen odgovori: »Ja vol!« Drugarica Neđa, koja se do tada već posve raz­ budila, začuđena njegovim odgovorom, odbrusi: »Ma nisi ti samo vol, već i parip što ne držiš vezu!« Tek tada je Nijemac dobro čuo s kim razgova­ ra, a isto tako i jedinica kojoj je pripadao, pa se razbježaše glavom bez obzira na suprotnu stra­ nu od Saniteta, a pritom je i Sanitet shvatio o če­ mu se radi i nagodio što dalje od te njemačke je­ dinice. Drugi dan su borci saznali za strku na začelju, koja je nastala zbog toga što su Sanitet 1. brigade i njemačka pozadinska jedinica uvidjeli da ne pri­ 94 �padaju istom stroju, nakon što noć mirno hodali jedni za drugima. su skoro cijelu Nakon oslobođenja Slavonskog Broda naše su jedinice nastavile munjevito napredovanje prema Zagrebu. U žestokom sukobu na Čazmi nesvaki­ dašnju je hrabrost pokazala Mica Momčilović, ko­ ja je po ranjavanju komandira povela 2. četu bataljona »Ognjen Priča« u protunapad. Dana 9. maja 1945. dijelovi 6. proleterske divi­ zije s drugim jedinicama JNA ušli su u Zagreb. Izvršivši i zadnji zadatak okončan je dugačak i težak ratni put 6. proleterske divizije, a time i pripadnica Prve ženske omladinske partizanske čete. Od sedamdeset i pet djevojaka-boraca poginulo ih je dvadeset i tri, a rat su preživjele pedeset i dvije drugarice, koje su se po završetku oružane revolucije uklopile u životne tokove sredina u ko­ jima su se našle. Odmah su se aktivirale u društveno-političkom radu i ostale vjerne ideji za koju su se borile. Sad mi ostaje još jedino da zaključim, a ja bih se pri tome poslužila citatom iz predavanja OD AMAZONKE DO PARTIZANKE, našeg velikog pje­ snika i borca Vladimira Nazora (1. januar 1944. godine, Otočac): » . . . I mi se možemo ponositi što smo u ove te­ ške ali velike dane dali svijetu nov tip žene — že­ nu partizanku.« 95 �Prikaz borbi u kojima su ginule i ranjavane partizanke Prve ženske čete BORBA Tušilović, 24. 10. 1942. Rakovica — Čatrnja 29/30. 10. 1942. POGINULA — Zor ka Gajić RANJENA Mara Zorić Mica Momčilović Sofija Ugarković Mica Počuča Ličko Petrovo Selo 3. 11. 1942. — Dušanka Popović Prvi napad na Slunj 7. 11. 1942. — Danica Mirić Milica Čortan Nevenka Lazić — Drugi napad na Slunj 14. 11. 1942. Dvor na Uni 26/27. 11. 1942. Lovinac 25. 12. 1942. Bosiljka Marčetić Milica Obradoviđ Naranča Končar Bosiljka Petrović Mara Dukić Milja Ugarak — Milka Grković Danica Mirić Gračac 14/15. 1. 1943. Zorka Dukić Anka Kosanović Milica Čortan Dušanka Čuić Jelka Dozet Desanka Stojić 4. neprijateljska ofanziva januar-februar 1943. g. Milka Lukić Pera Klašnja Dušanka SladićIvančević Danica Mirić Soka Ljubović Milka Pokrajac Dragica Ninković Desanka Stojić 96 �Široka Kula 19/20. 4. 1943. Soka Priča Dragica Cvjetičanin — Na Gospić i okolicu i početak maja 1943. Mica Počuča Sofija Drakulić Vida Končar Milica Vejnović Sjeverna Dalmacija Jeka Čanković juni-august 1943. Mokro Polje, Dinara, Kijevo, Vrlika Jovanka Budisavljević Milica Čuić Zorka Grbić Danica Stojić Danica Tepavac Mutilić, početkom septembra 1943. Mileva Kovačević — Desanka Stojić Šuice 17. 12. 1943. Anđa Vukmirović Mrkonjić-Grad 7. 1. 1944. Draga Končar Desant na Drvar 25. 5. 1944. Danica Orlić Milica Vejnović Koričani, iznad Glamoča, 12. jula 1944. Ljuba Šainović -- Na rijeci Limu augusta 1944. — Jovanka Budisavljević Val j evo, polovinom septembra 1944. god. — Bosiljka Petrović Dušanka Popović Mica Počuča Mara Zorić Stojanka Matijević Soka Medić 7 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CETA 97 �Na sremskom frontu april 1945. Jeka Radaković Borka Rapaić Anđa Serdar Selo Turovac, Gračac, kao pol. radnik koncem oktobra 1943. Bosiljka Marčetić Dnopolje, kod D. Lapca, u 35. diviziji, oktobar 1944. g. kontuzovana Mica Delie Bosiljka — Lola Kolundžić Korita, kod Slunja, Soka Keča u 35. diviziji, marta 1945. MJESTO Kod Slunja, augusta 1945. POGINULA U SAOBRAĆAJNOJ NESREĆI Danica Tepavac -- UMRLA — Jesikovac, T. Korenica, u jesen 1946. god. -- Ljuba Žakula Apatin 16. 11. 1973. — Mileva Dmitrašinović Beograd 23. 12. 1985. — Đuro Radovanac 98 �STATISTIČKI PODACI 23 poginule u NOR-u 1 poginula nakon oslobođenja u saobraćajnoj nesreći 2 umrle poslije rata 27 ih je ranjeno, a neke su ranjene i po nekoliko puta 25 ih je preboljelo pjegavi i trbušni tifus 18 nosilaca »Partizanske spomenice 1941« 22 ratna vojna invalida 27 rezervnih vojnih starješina Nacionalni sastav: Sve Srpkinje Socijalni sastav: 71 seljanka i 4 đaka Memorijalni muzej Prve ženske partizanske čete Formiranje, postojanje i djelovanje isključivo žen­ ske vojne borbene formacije — jedinstven je pri­ mjer ne samo u jugoslavenskim, već i u inozem­ nim razmjerima pokreta otpora. Isto tako, obi­ ljem prikupljenog originalnog materijala i doku­ mentacije opravdava se postojanje i daljnje djelovanje Memori jalnog muzeja Prve ženske par­ tizanske čete, koji je otvoren septembra 1977. u selu Trnavcu na teritoriju Titove Korenice i kao takav pristupačan je široj javnosti. Velik je značaj spomenutog Muzeja kako u pogledu njegovanja i prenašanja borbenih tradi- 7* 99 �Zgrada Memori jalnog muzeja Prve ženske čete u Trnavcu kod Titove Korenice. cija na mlađe generacije, tako i zbog zahvalnosti ženama-borcima i zbog čuvanja uspomena na svi­ jetle likove drugarica poginulih u borbi za slobo­ du, bratstvo i jedinstvo. Navedene činjenice obavezuju naše društvo da ovaj dio povijesti i kulturne baštine prezentira javnosti i sačuva od zaborava, kako bi se na ovim tradicijama odgajale mlađe generacije. Borbeni put Prve ženske partizanske čete vjer­ no potvrđuje riječi druga Tita iz govora održanog na Prvoj zemaljskoj konferenciji AFŽ-a Jugoslavi­ je, decembra 1942. godine u Bosanskom Petrov­ cu, gdje je, između ostalog, rekao: » . . . Ja mogu kazati da su žene u toj borbi, po svom heroizmu, po svojoj izdržljivosti, bile i jesu u prvim redovima — i svim narodima Jugoslavije čini čast što imaju takve k ć e r i . . . « 100 �Ženska omladinska sekcija »Seljačkog kola« Babin Potok — Končarev Kraj, jula 1939. Polaznice djevojačkog domaćinskog tečaja na Plitvičkim jezerima, 1939. �Selo Krbavica u kojem je polovinom juna 1942. OK SKOJ-a donio odluku o formiranju Prve ženske omladinske partizanske čete. Dio panorame sela Trnavca u kojem je formirana Prva ženska četa. �Odbor AFŽ-a sela Divosela 1942. Žene nose borcima hranu na položaj. �Dovoz ranjenika u bolnicu Bijeli potoci u 4. neprijateljskoj ofanziva, februara 1942. Na slici ranjena Desa Stojić, delegat voda u bataljonu »Ognjen Priča«. Bolničarke bolnice Krbavica 1943. �Prenos ranjenika 2. brigade 6. ličke divizije sa Šuica (kod Kup resa) decembra 1943. Bataljon »Ognjen Priča« prelazi preko Tare 25. augusta 1944. �Medicinski bataljon 6. proleterske divizije po oslobođenju Beograda oktobra 1944. Prva partijska konferencija 6. proleterske divizije 27. februara 1945. godine u Šidu. �Sanitet 2. brigade 6. proleterske divizije marta 1945. u Malim Vašicama — sremski front. Transport ranjenika 2. brigade 6. proleterske divizije kod Zeline 7. maja 1945. u nastupanju jedinica u Zagreb. �Bataljon saniteta 6. proleterske divizije na dan oslobođenja Zagreba, 8. maja 1945. Sastanak referenata saniteta 2. brigade u Dubravi kod Zagreba, 2. maja 1945. �LIKOVI BORACA �Naranča (Petra) Končar-Rodić POLITIČKI KOMESAR ČETE Rođena je 1921. u Končarevom Kraju, Korenica, Hrvatska, kao prvo od osmoro djece Petra i So­ fije — Soke, rođene Čuić. Nakon osnovne škole živjela je s porodicom u selu baveći se, sve do po­ lovine 1941. godine, zemljoradnjom i domaćin­ stvom. Za obitelj Petra Končara, stolara, život je bio težak, kao i za većinu porodica u Končarevom Kra­ ju. Radilo se mnogo da bi se nekako preživjelo. Upravo zbog toga 1929. godine Petar odlazi na rad u Belgiju, da bi svojom zaradom olakšao život brojne porodice. Dolaskom u Belgiju uviđa težak položaj radničke klase i odmah se uključuje u rad sindikalnih radničkih organizacija. Tu je upo­ znao metode i oblike organizirane borbe radničke klase protiv izrabljivanja. Nakon povratka kući neumorno radi na podizanju političke svijesti lju­ di i propagira revolucionarne ideje. Naročitu je 111 �pažnju posvećivao radu s omladinom. Zbog svo­ je revolucionarne aktivnosti već je 1935. hapšen i zatvaran kao komunista. Godine 1937. u selu je formirana partijska organizacija. Usmjerena očevim odgojem Naranča se vrlo mlada politički aktivirala. Početkom 1938. godi­ ne postala je član SKOJ-a, a već sredinom 1940. član Partije. Pored drugih jom žena vanja do aktivnosti rukovodila je Sekci­ pri »Seljačkom kolu« od njenog osni­ početka 1941. Uz kulturno-prosvjetni rad, žene su se sistematski upoznavale s politič­ kom situacijom u zemlji i svijetu te pripremale za nadolazeću borbu protiv fašizma. Rezultat rada bio je masovni odaziv na poziv KPJ u NOB. takvog Naranča se u vrijeme ustanka nalazila u Drva­ ru, gdje je bila izabrana u Glavni odbor AFŽ-a za Drvarsku dolinu, a to je ujedno bio prvi odbor AFŽ-a u Jugoslaviji. Krajem septembra 1941. vra­ tila se u Liku, u svoje rodno mjesto. U oktobru iste godine postala je član Okružnog komiteta SKOJ-a za Liku, a bila je i sekretar Općinskog ko­ miteta SKOJ-a za Korenicu. Odlukom Okružnog komiteta SKOJ-a za Liku ona preuzima dužnost komesara Prve ženske om­ ladinske čete, koja je formirana 25. augusta 1942. u selu Trnavcu. Ulaskom te čete u sastav 2. ličke udarne brigade, raspoređena je na dužnost zamje­ nika političkog komesara 2. čete bataljona »Og­ njen Priča«. Prilikom borbe u Dvoru na Uni, 27. 112 �novembra 1942. godine, ranjena je i otpremljena na liječenje u bolnicu na Bijele potoke. Nakon izlaska iz bolnice bila je sekretar Općin­ skog komiteta Komunističke partije Plitvički Ljeskovac i član biroa KPH za Korenicu. Početkom 1944. odlazi u sjevernu preuzima KPH u dužnost Koprivnici, Hrvatsku sekretara Kotarskog a iste krajem godine i komiteta prelazi na dužnost u Glavni štab Hrvatske gdje ostaje do oslobođenja. Od juna mjeseca 1945. do početka 1963. radila je u Centralnom komitetu SR Hrvatske, a nakon toga nastavila je rad u Gradskoj skupštini Zagre­ ba. S tog radnog mjesta otišla je u mirovinu 1974. godine. Uz svoje radne i društvene obaveze, te obaveze majke koja je odgojila dvoje djece, stekla je i vi­ soko stručno obrazovanje. Ostala je aktivan društveno-politički radnik vr­ šeći razne dužnosti, počevši od mjesnih do savez­ nih organa. Član je Savjeta SRH. Po činu je kapetan I klase. Ratni je vojni invalid 60 posto. Nosilac je »Partizanske spomenice i više ratnih i mirnodopskih odlikovanja. 8 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CETA 1941.« kao 113 �Sofija (Bogdana) Drakulić-Bogojević KOMANDIR 1. VODA Rođena je 1925. u selu Rijeka, Korenica, u zanatlijskoj porodici od oca Bogdana i majke Drage. Otac je bio pekar, a majka domaćica. Osnovnu školu i četiri razreda gimnazije završila je u Korenici. Rat ju je zatekao u petom razredu gimna­ zije u Gospiću. Nakon okupacije zemlje vratila se roditeljima u Korenicu. Oca su joj ubile ustaše pa je majka s djecom otišla u selo Rijeku. Tamo su imali kuću i nešto zemlje. Pekarsku radnju njenog oca uzeli su Talijani i ona im je služila za kuhinju, a magazan za municiju. Čitava njena obitelj učestvovala je u NOP-u, a troje starijih nosioci su »Partizanske spomenice 1941«. Od prvih dana ustanka Sofija aktivno radi za NOP, zajedno sa starijom sestrom Milicom ko­ ja je poginula krajem 1943. kao borac 13. divizije. Njih su dvije bile partizanski kuriri i prikupljale su informacije o namjerama i kretanju neprijate­ lja u Korenici i okolini. Nabavljale su sanitetski materijal za partizanske bolnice. U jesen 1941. smjelo su izvele pravi podvig. Naočigled Talijana i ustaša odvele su liječnika da previje ranjene par­ tizane, koji su rane zadobili u borbama na Ljeskovcu i Plitvičkim jezerima, a teško ranjenog bor­ ca dovele su na liječenje u bolnicu. Uzimale su neprijatelju oružje i municiju te otpremale parti- 114 �zaskim jedinicama. Jednog dana dobile su zadatak da u talijanskom garnizonu rasture letke štampa­ ne u Drvaru. Nakon obavljenog zadatka krenule su iz grada, ali su ih neprijatelji stigli i uhvatili na cesti. Starija sestra odvedena je u logor, a So­ fija kao maloljetna stavljena je u kućni pritvor. U novembru 1941. uspijeva pobjeći pa su je drugovi sklonili u selo Krbavicu, gdje je nastavila da aktiv­ no radi u omladinskoj organizaciji. 25. augusta 1942. godine postala je borac Prve ženske omladinske čete. Nakon vojno-političke obuke raspoređena je u bataljon »Stojan Matić« 2. ličke udarne brigade. Osam mjeseci kasnije pre­ šla je na rad u kulturno-prosvjetnu ekipu 6. ličke divizije i tu ostaje sve do prelaska divizije u Sr­ biju. Tada je završila sanitetski tečaj i bila raspo­ ređena u protukolski artiljerijski divizion za za­ mjenika referenta saniteta. Po proboju sremskog fronta odlazi u bolnicu teških ranjenika kao se­ stra instrumentarka u operacionoj sali. Demobili­ zirana je s dužnosti komesara niže sanitetske ško­ le 1. armije u činu potporučnika. Član KPJ postala je u bataljonu »Stojan Matić« novembra 1942. Nakon demobilizacije radila je u Ministarstvu unutrašnjih poslova SFRJ u Beogradu. Bila je se­ kretar partijske organizacije svog odjeljenja, a završila je i tečaj partijske izgradnje. Kao dobro­ voljac učestvovala je na izgradnji Omladinske pru­ ge Šamac—Sarajevo i bila udarnik. 8 * 115 �Naranča Končar Rodić Sofija Drakulić Bogojević Nevenka Lazić Nena Danica Mirić 116 �Radila je u redakciji pionirske štampe kod Branka Čopića, a kasnije u Ministarstvu građevi­ na FNRJ. Godine 1949. iz porodičnih razloga vraća se u SR Hrvatsku i do 1956. godine radi u Općinskom i Kotarskom narodnom odboru u Titovoj Korenici, a zatim prelazi u Zagreb gdje radi u Narodnom odboru općine Trnje. Penzionirana je 1963. go­ dine. Sama je odgojila svoja dva sina. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom zaslu­ ga za narod i Ordenom bratstva i jedinstva. Nevenka Nena (Save) Lazić POLITIČKI DELEGAT 1. VODA U ličkom obitelji selu rođena Mogoriću je 1925. u višečlanoj Nevenka — trgovačkoj Nena Lazić. Bilo ih je osmero djece — četiri brata i četiri se­ stre. Dugogodišnjim mukotrpnim radom i odrica­ njem roditelji su im omogućili osnovno obrazova­ nje u rodnom selu. Troje djece — Nena, Anka i Dušan, (sve troje su poginuli kao borci u NOR-u), iako pod vrlo teškim uslovima školovanja djece u staroj Jugoslaviji, nastavili su srednju školu u Go­ spiću, dok je najstariji sin Mile učio zanat u Ba­ natu. Djeca su rasla u skladnoj obiteljskoj atmo­ sferi, a od djetinjstva i rane mladosti odgajana su u rodoljublju i patriotizmu. 117 �Nevenka Lazić je već u gimnazijskim klupama stekla prve spoznaje o revolucionarnom radnič­ kom i omladinskom pokretu. Voljela je mnogo či­ tati što joj je omogućilo širinu pogleda na svijet, kao i saznanje da kroz život treba ići s idealima i za njih ako treba i poginuti. Nije mogla ostati po strani, uključila se u naprednu grupu srednjo­ školske omladine. Sudjeluje u akcijama koje je pod rukovodstvom Komunističke partije i kroz legalne forme organizirala napredna omladina. Tada se, iako mlada, idejno-politički formirala u odlučnog borca protiv vladajućeg reakcionarnog režima. Aprila 1941. prekida gimnaziju u petom razre­ du i odmah nakon proglašenja tzv. Nezavisne Dr­ žave Hrvatske bježi sa sestrom Ankom i bratom Dušanom, koji su također pripadali naprednom omladinskom pokretu, u svoje rodno selo. U nji­ hovu kuću zalazili su članovi Okružnog i Kotar­ skog komiteta, članovi Komunističke partije i na­ predno orijentirani ljudi iz sela, po čijem se zadat­ ku u nekoliko navrata ilegalno prebacivala u Go­ spić, prenoseći razne obavijesti i poruke, a u po­ vratku donoseći sanitetski materijal u Mogorić. Nakon dizanja ustanka s velikim se žarom uključila u rad i zadatke omladinske organizacije u selu. Sudjeluje u organizaciji sabirnih i radnih akcija, pomaže u pisanju i umnožavanju radio-vijesti, koje prenosi po okolnim selima. Posebno se 118 isticala na organiziranju kulturno-prosvjetnog �rada u selu. Zbog svoje izuzetne aktivnosti, no­ vembra 1941. godine, primljena je u skojevsku or­ ganizaciju. Cijela njena obitelj učestvovala je Otac Sava jedan je od organizatora u NOR-u. ustanka u Mogoriću i borac s puškom u ruci od 1941. Četve­ ro starijih stupili su u jedinice NOV 1942. godine, dok je majka Soka s mlađom djecom radila za NOP u pozadini. U aprilu 1942. prilikom napada Talijana i četni­ ka Nena je učestvovala u obrani Mogorića. Nosi­ la je partizanima hranu na položaj i javljala po­ datke o kretanju neprijatelja. O tome je razgovarala s dopisnikom Agitpropa OK KP za Liku, prilikom njegovog susreta sa Žen­ skom četom septembra 1942. g: »Jesu li tebi dopustili roditelji da ideš u voj­ sku?« » . . . I još kako! Ta svi su moji u partizanima. Otac i brat ovdje, a drugi brat u Srbiji. Ja sam već bila u borbi kada su Talijani napali Mogorić. Čet­ nici su vodili preko sedam hiljada Talijana, ali naši hrabri partizani su ih raspršili. Neobično sam se radovala kad sam čula da je poginulo mno­ go talijanskih oficira. Ja sam tada našim donosi­ la hranu na položaj i javljala im vijesti o kretanju neprijatelja . . .« (Moj susret s Prvom ženskom omladinskom četom, »Lički partizan«, broj 6) Nena se nije zadovoljila radom u pozadini, već se, nakon obavijesti o odluci OK SKOJ-a za Liku, 119 �dobrovoljno četu. Na dolazi te je javila u Prvu žensku omladinsku vojno-političkoj obuci u Trnavcu posebno do izražaja njena skromnost i drugarstvo izuzetna sposobnost poticaja za akciju. Vrlo aktivna u političkom i kulturno-prosvjetnom životu čete. Organizira izdavanje četnih zidnih no­ vina, tečaj nepismenih, kojima u slobodno vrije­ me nesebično pomaže pri učenju. Također se za­ laže i u savladavanju vojne nastave. Aktivnost u kulturno-prosvjetnom radu nastav­ lja i u bataljonu »Stojan Matić«, u koji je raspo­ ređena nakon uključenja Prve ženske omladinske čete u sastav 2. ličke udarne brigade. Vrlo je za­ paženo i njeno političko djelovanje među borci­ ma, a i među narodom, prilikom prolaska jedini­ ca kroz sela. Ne izostaje ni u izvršenju borbenih zadataka. U prvoj borbenoj akciji, prilikom suko­ ba s talijanskim okupatorom na Polo ju kod Per­ jasice 17. 10. 1942. godine, izvukla je s poprišta borbe teško ranjenog zamjenika komandanta 2. udarne brigade Lazu Radakovića, previla ga i ot­ premila u bolnicu. U daljnjim borbama svog bataljona na Tušiloviću, Rakovici, Ličkom Petrovom Selu, Željavi, Vagancu i prvom napadu na Slunj, stalno je u prvim redovima u izvršenju borbenih zadataka. Nena Lazić bila je visoka, vitka, povučena i veo­ ma jednostavna djevojka. Bila je tako vitka da se činilo da će se slomiti pod težinom puške na 120 �ramenu. Njeno najčešće ozbiljno i zamišljeno lice izgledalo je još ozbiljnije zbog prirodno sijedog čuperka kose koji ju je činio posebnom. Maglovita jesenska noć 14. novembra 1942. Iz­ vršen je napad na ustaško-domobransko uporiš­ te u Slunju. Bila je to Nenina posljednja borba i posljednja noć. Nalazila se u prvom borbenom stroju u zaklonu, s bombom u ruci. Neprijatelj­ ska vatra bila je paklenska. Namještajući se za bo­ lji položaj i pregled, u momentu kada je pokuša­ la da tempira i baci bombu na neprijateljsko mi­ traljesko gnijezdo, pokošena je s bočne strane ra­ falom. Rana je bila veoma teška s malo izgleda da preživi. Borci su je izvukli s poprišta borbe i otpremili u brigadno prihvatilište. U besvjesnom stanju prebačena je na Bijele potoke. U bolnici je odmah izdahnula bez riječi i jauka kraj svojih ratnih drugarica — Milice Čortan i Danice Mirić, koje su ranjene u prethodnoj borbi na Slunju. Nena je bila druga poginula partizanka ženske partizanske čete te se njena smrt Prve teško dojmila ostalih. Danica (Stojana) Mirić KOMANDIR 2. VODA Rođena je 1925. u selu Mirić Štropina, Plitvička jezera, Korenica, Hrvatska, u siromašnoj radnič­ koj porodici Stojana i Latinke> u kojoj je bilo 121 �osmero kod djece. kuće i Nakon pomagala završetka roditeljima škole u ostala je poljoprivredi i domaćinstvu. U junu 1941. ustaške su vlasti iselile sve sta­ novništvo plitvičke općine u Bosnu. Tako se Da­ nica sa svojom porodicom smjestila u okolicu Dr­ vara. Bila je u kući poznatog ilegalca Nikole Kotle. Tu ju je zateklo dizanje ustanka te se pod uticajem naprednih ljudi uključila u NOP. Septembra 1941. vratila se s ostalim narodom u Liku i u svom rodnom mjestu nastavila aktiv­ no raditi za NOP. Decembra 1941. godine, zbog pokazane aktivno­ sti, primljena je u skojevsku organizaciju. Kao skojevka radila je na organiziranju omladine u SMG, aktivirajući mlade na radnim i drugim akci­ jama. 25. augusta 1942. stupila je u Prvu žensku om­ ladinsku partizansku četu, jer je smatrala da će u operativnoj jedinici najviše pridonijeti NOB-u. Nakon završene vojno-političke obuke raspore­ đena je u bataljon »Stojan Matić« 2. ličke udarne brigade. U svim borbenim akcijama svoje jedinice isticala se i bila veoma hrabra. Prilikom borbenog napada na Slunj, 7. novem­ bra 1942. godine, ranjena je i otpremljena na li­ ječenje u bolnicu na Bijele potoke. Kada je ozdra­ vila, vratila se u svoj bataljon, ali je u borbi na Lovincu lakše ranjena i liječena ambulantno. U 4. neprijateljskoj ofenzivi po treći je put ranjena i 122 �s transportom teških ranjenika otpremljena u Bo­ snu u Centralnu bolnicu pri Vrhovnom štabu. S tom je bolnicom prešla ofenzivu na Neretvi i iz­ držala sve napore svakodnevnog pokreta i borbe. Učestvovala je i u petoj neprijateljskoj ofenzivi na Sutjesci, gdje je preboljela i pjegavi tifus. Nakon što je ozdravila stupila je u 1. brigadu 6. divizije u kojoj je ostala do decembra 1943. godine, kada se vratila u svoju matičnu jedinicu. Postavljena je za zamjenika referenta saniteta 2. brigade 6. divizije. U toj je jedinici prošla preostali dio bor­ benog puta i zamornog marša od zapadne Bosne do Srbije, u svakodnevnoj borbi i brizi za ranje­ nike. U decembru 1944. otišla je iz 6. proleterske di­ vizije s još nekoliko drugarica na rad pri Vrhov­ nom štabu. Odmah po dolasku bila je raspoređena u UDB-u za grad Beograd, gdje je ostala do 1946. Nakon toga upućena je u Sanitetsku školu u Lju­ bljani, a poslije završenog školovanja raspoređe­ na je na rad u VMA-a u Beogradu. Penzionirana je 1968. u činu majora. Ratni je vojni invalid (40 posto). Nosilac je više ratnih i mirnodopskih odliko­ vanja. 123 �Desanka (Nikole) Stojić-Marčetić POLITIČKI DELEGAT 2. VODA Rođena je 1925. u selu Jošani, Udbina, Hrvatska, u srednje imućnoj seljačkoj porodici od oca Ni­ kole i majke Jelene, u kojoj je bilo devetero dje­ ce. Nakon završetka osnovne škole pohađala je gimnaziju u Zagrebu, zatim u Korenici gdje ju je rat zatekao. Nakon okupacije zemlje vratila se roditeljima na selo. Od prvih ustaničkih dana veoma je aktivno ra­ dila za NOP, posebno se angažirajući na kulturno-prosvjetnom radu s omladinom u selu. Budući da je rasla i razvijala se pod uticajem komunista — članova svoje porodice, ni njezin put nije mogao biti drugačiji od onog koji je proklamirala KPJ. U prvim danima ustanka u njenoj rodnoj kući bio je smješten partizanski vod, koji je držao položaj prema neprijateljskom uporištu na Udbini. Desa je s omladinom preuzela svu brigu oko ishrane i opskrbe tog voda. Dokazavši se na takvim i dru­ gim zadacima, u oktobru 1941. primljena je u SKOJ. U februaru 1942. postavljena je za sekre­ tara skojevske organizacijie u Jošanu. U augustu iste godine doživjela je svoje prvo ratno kršte­ nje učestvujući u drugom partizanskom napadu na Udbinu. 25. augusta 1942. stupila je u Prvu žensku omla­ dinsku partizansku četu, u kojoj je izabrana za 124 �sekretara skojevske organizacije. Po završetku vojno-političke obuke raspoređena je vi 1. četu bataljona Odmah »Ognjen Priča« nakon dolaska 2. ličke udarne brigade. u bataljon postavljena je za političkog delegata voda i za rukovodioca kulturno-prosvjetnog rada u bataljonu. U decembru 1942. primljena je u KPJ. U bataljonu »Ognjen Priča« ostala je sve do decembra 1944. godine, kada je upućena na duž­ nost komesara Saniteta 2. brigade 6. proleterske divizije. Kao borac i rukovodilac u prvim borbe­ nim redovima prošla je čitavi put 2. brigade 6. proleterske divizije »Nikola Tesla«. Demobilizira­ na je marta 1946. u činu kapetana. U toku rata ranjavana je tri puta te je ratni vojni invalid (70 posto). Citava njena uža porodica, osim jedne sestre, nastradala je u NOR-u uglavnom kao aktivni učes­ nici NOB-a. Nakon demobilizacije došla je u Zagreb, zapo­ slila se i obavljala ove dužnosti: bila je upravitelj kinematografa, član Općinskog komiteta SKOJ-a Črnomerec, personalac u Tvornici »Franck«, na­ stavnik Gradske partijske škole Zagreb, upravnik Sindikalne škole Mjesnog sindikalnog vijeća, a zatim službenik u RSUP-u Hrvatske i u CK SK Hrvatske. Završila Hrvatske. je Aktivna je srednju u partijsku školu društveno-političkim pri CK SK organizacija- 125 �ma, a posebno je istrajna u njegovanju i preno­ šenju tradicije NOB-a na mlađe generacije. nas živi u Zagrebu. Majka je ženskog djeteta. Da­ Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Za zasluge u ratu odlikovana je Partizanskom zvijezdom III reda, a za poslijeratne zasluge: Or­ denom zasluga za narod sa srebrnim zracima i Plaketom Saveznog odbora SUBNOR-a. Milica (Sime) Obradović-Milošević KOMANDIR 3. VODA Rođena je 1924. u selu Birovača, Donji Lapac, Hrvatska, kao drugo od četvero djece u zemljo­ radničkoj porodici Sime i Jeke. Kada je imala 7 godina, ostala je bez majke. Tada se o djeci bri­ nuo otac i njegovi roditelji. Osnovnu školu nije završila, a čitati i pisati naučila je od starijeg bra­ ta Petra. Do rata je živjela u rodnom mjestu ra­ deći u poljoprivredi i domaćinstvu. Nakon dizanja ustanka i Milicu je zahvatio bor­ beni polet na platformi poziva KPJ za borbu. Uključila jući u se u omladinsku sabirnim iradnim organizaciju učestvu­ akcijama. Organizira omladinke i žene na pletenju i šivanju odjeće za prve partizanske jedinice. Na osnovu te aktivno­ sti primljena je u SKOJ već u jesen 1941. godine. U augustu 1942. odlazi u Prvu žensku omladin­ 126 �sku tičke partizansku obuke četu. Nakon raspoređena je završene u vojno-poli- 2. četu bataljona »Ognjen Priča« 2. ličke udarne brigade. Kao borac učestvovala je u svim akcijama svo­ je jedinice na Kordunu i Baniji, ispoljavajući ve­ liku hrabrost i izdržljivost. Prilikom borbe u Dvo­ ru na Uni, 27. novembra 1942. godine, teško je ranjena pa je otpremljena na liječenje. Liječena je u mnogim bolnicama u Lici (oko sedam mje­ seci), a za to je vrijeme preboljela i pjegavi tifus. Kada je donekle zaliječena, a još nije bila spo­ sobna za napore u operativnoj jedinici, izabrana je u Općinski komitet SKOJ-a Donji Lapac i ra­ dila na terenu kao politički radnik do augusta 1943. Tada ponovno odlazi u operativnu jedinicu, ovog puta u bataljon »Stojan Matić« 2. ličke udar­ ne brigade, gdje je do oktobra 1943. vršila duž­ nost zamjenika referenta saniteta, a tada je upu­ ćena na sanitetski kurs pri Štabu 2. ličke brigade. Nakon završenog kursa raspoređena rijski divizion 6. ličke divizije. je u Artilje­ Ubrzo je, međutim, upućena u 35. diviziju gdje je bila kratko vrijeme bolničarka, a zatim referent saniteta diviziona. Na toj dužnosti zateklo ju je i oslobođenje. U članstvo KPJ primljena je novembra 1943. Po završetku rata upućena je u vojno-medicinsku školu u Beogradu, koju je završila 1948. go­ dine. Novembra 1949. demobilizirana je na lični zah- 127 �Desanka Stojić Marčetić Milica ObradovićMilošević Kata Radaković Priča Savka Bjegović Obradović 128 �tjev a i zbog zdravstvenih razloga. Rezervni je ka­ petan. Ratni je vojni invalid (90 posto). Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Poslije demobilizacije aktivira se u društveno-političkim organizacijama. Birana je u izvršne or­ gane RSV i SUBNOR-a. U nekoliko navrata bila je član sekretarijata Saveza komunista u Mjesnoj zajednici »Sava« u Beogradu, gdje i sada živi sa svojom porodicom. Za svoju aktivnost u društveno-političkim organizacijama nekoliko je puta po­ hvaljivana. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod III reda i Ordenom bratstva i jedinstva. Kata (Ise) Radaković-Prica POLITIČKI DELEGAT 3. VODA Rođena je 1924. u selu Mogorić, Gospić, Hrvatska, u porodici Ise i Jeke, u kojoj je bilo devetero dje­ ce. Otac joj je bio lugar, a majka domaćica. Os­ novnu školu završila je u selu Vrepcu, gdje joj je otac službovao, a zatim i Srednju žensku stručnu školu u Gospiću. Na školovanju u Gospiću Kata je pripadala gru­ pi napredne omladine. Na njenu političku taciju imali su uticaj starija sestra Danica, koja 9 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CETA orijen­ 129 �je kao maturant učiteljske škole bila član KPJ, i brat Dušan, gimnazijalac, član SKOJ-a. Nakon okupacije zemlje, kada su uslijedile us­ taške represalije, otac joj je odmah uhapšen, mu­ čen mu i bezuspješno prisiljavan da prizna gdje su djeca i kojoj organizaciji pripadaju. Poslije talijanskog Proglasa o zaštiti Srba pušten je iz zatvora, te je s čitavom obitelji interniran u Dal­ maciju. Kata je u to vrijeme bila kod tetke u Vrepcu. Tu ju je zatekao ustanak pa se odmah priključila ustanicima. U međuvremenu se cijela porodica na­ šla u rodnom Mogoriću, gdje je pristupila NOP-u. Kata se angažirala u omladinskoj organizaciji, a osim toga održavala je vezu s ilegalcima iz Gos­ pića. U novembru 1941. primljena je u SKOJ. Augusta 1942. stupa u Prvu žensku omladinsku četu. Nakon vojno-političke obuke u Trnavcu ras­ poređena je u 2. četu bataljona »Ognjen Priča« 2. ličke udarne brigade. U tom bataljonu ostaje do odlaska na sanitetski kurs, koji je održavan u Korenici. Po završetku kursa raspoređena je u 3. ličku brigadu na dužnost referenta saniteta bata­ ljona »Velebit«. Kasnije je obavljala dužnost upravnika ambulante 3. ličke brigade. Član KPJ postala je juna 1943. U stalnoj borbi i brinući se za ranjenike pro­ šla je borbeni put i zamorni marš 6. proleterske divizije od Bosne do Srbije. Nakon oslobođenja Valjeva upućena je za referenta saniteta Inžinje- 130 �rijske brigade pri Vrhovnom štabu gdje je ostala do decembra 1945. Tada je demobilizirana u činu potporučnika. Izlaskom iz Armije udala se i rodila troje djece. S mužem oficirom češće je mijenjala mjesta bo­ ravka, ali je u svim tim sredinama ostala društveno-politički aktivna. Danas s porodicom živi u Beogradu. Za ratne zasluge odlikovana je: Orde­ nom za hrabrost i Ordenom zasluga za narod III reda. Savka (Jovana) Bjegović-Obradović Rođena je 1921. u Divoselu, Gospić, Hrvatska, gdje je završila osnovu školu. Potječe iz vrlo si­ romašne seljačke porodice. Roditelji su, osim nje, imali još dvoje djece. Zbog teškog ekonomskog stanja u obitelji otac je otišao na rad u Kanadu, ali se više nije ni javio. Tako se odlaskom oca na rad u tuđinu njihova materijalna situacija nije izmijenila. Divoselo je bilo jedno od rijetkih sela u Lici koje je imalo jaku partijsku i skojevsku organi­ zaciju. Te organizacije, kao i napredni studenti i srednjoškolci, imale su velik uticaj na mase, na­ ročito na omladinu. Nakon dizanja ustanka omladina Divosela ma­ sovno se odazvala pozivu Partije za borbu pro­ 9* 131 �tiv okupatora i narodnih izdajica. Tako se i Savka opredijelila za NOP i uključila u rad na provo­ đenju zadataka omladinske organizacije. Učestvo­ vala je u sakupljanju hrane, obuće i odjeće, izra­ di odjevnih predmeta, kopanju rovova, dizanju ljetine ispred neprijatelja i nošenju ranjenika. Zbog takve aktivnosti primljena je u SKOJ jula 1942. Na sastanku skojevske organizacije dobrovolj­ no se javila za Prvu žensku omladinsku četu koja je formirana u selu Trnavcu, gdje je završila vojno-političku obuku. Ulaskom te čete u sastav 2. udarne brigade jan Matić«. raspoređena je u bataljon »Sto- Učestvovala je kao borac u svim borbenim akci­ jama, koje je vodila njena jedinica u Kordunu, Baniji i Lici do proljeća 1943. godine, kada se raz­ boljela od pjegavog tifusa i kožne bolesti. Preba­ čena je u bolnicu na liječenje, a nakon nekoliko mjeseci upućena u Lički partizanski odred, gdje je ostala do kraja 1943. U to vrijeme umrla joj je majka od posljedica ranjavanja. Zbog naruše­ nog zdravlja, vraćena je u Divoselo, gdje nastav­ lja aktivnim radom u pozadini do kraja rata. Nakon oslobođenja ostala je djece u Divoselu i jedno se privredom preko SRZ. Kasnije spiću i nakon sticanja uvjeta vinu. Sa svojom porodicom i selu. 132 s mužem i troje vrijeme bavila poljo­ se zaposlila u Go­ 1966. otišla u miro­ danas živi u Divo­ �Član KPJ postala je koncem 1943. Za ratne zasluge odlikovana je Ordenom zaslu­ ga za narod II reda. Milica-Mica (Gavre) Bjelobaba-Tišma Rođena je 1918. u selu Mutilić, Udbina, Hrvatska. Potječe iz seljačke porodice od oca Gavre i maj­ ke Dragojle. Nakon završene osnovne škole osta­ la je u obiteljskom domu baveći se domaćinstvom i zemljoradnjom. Kapitulacija bivše Jugoslavije zatekla rodnom selu. Nakon proglašenja tzv. ju je u Nezavisne Države Hrvatske izbjegla je iz svog rodnog doma i sklonila se kod prijatelja, jer je bila na spisku onih koje je trebalo uhapsiti. Nakon dizanja us­ tanka pomaže NOP učestvujući u sabirnim akci­ jama i u izradi odjevnih predmeta za prve us- taničke jedinice. U proljeće 1942. odlazi u bataljon »Ognjen Pri­ ča«, koji je u augustu iste godine upućuje na obu­ ku u Prvu žensku omladinsku četu u selo Trnavac. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković«. Po­ sebno se istakla 17. oktobra 1942. u borbi s Ta­ lijanima na Gornjem Poloju. U njenoj neposred­ noj blizini, skačući na talijanski tenk, gine joj rođeni brat Nikša, a ona, trenutak kasnije, hrabro 133 �je likvidirala talijanskog oficira na konju ne stra­ hujući za vlastiti život. Tjedan dana kasnije po­ kazala je izuzetnu hrabrost kao bombaš na betoni­ rane bunkere prilikom uporište u Tušiloviću. napada na neprijateljsko 0 borbenim podvizima Mice Bjelobabe pisali su tada mnogi ratni listovi: »Žena u borbi«, »Om­ ladinski borac«, »Udarnik«, i drugi, a u dva na­ vrata pohvaljena je dekretom Štaba brigade. U bataljonu »Mićo Radaković« ostala je do de­ cembra 1942. Tada se razboljela te je otpremljena u divizijski sanitet na liječenje. Nakon ozdravlje­ nja ostala je na dužnosti bolničarke u Sanitetu 6. divizije, a kada je ta divizija odlazila za Bosnu, upućena je u Sanitet 2. ličke brigade na dužnost glavne sestre. U tom vremenu prilikom dužeg za­ državanja u Drvaru, početkom 1944. godine, odr­ žala je kurs za četne bolničarke u brigadi, za što je posebno pohvaljena. Također se istakla u de­ santu na Drvar, u spasavanju sovjetskog vojnog izaslanika koji je prilikom spuštanja padobranom bio povrijedio nogu, a za čiju njegu i ishranu je bila zadužena. Nakon toga ponovo se vratila u Sanitet 2. lič­ ke brigade na istu dužnost, s kojim je prešla na­ poran pokret od zapadne Bosne do Srbije, u stal­ noj borbi i nesebičnoj brizi za ranjene i bolesne borce. Učestvovala je u oslobođenju Beograda, prešla sremski front, Slavoniju i učestvovala u oslobođenju Zagreba. 134 �Uslijed slabe ishrane i velikih napora već se za vrijeme rata razboljela od TBC pluća. Nakon oslo­ bođenja Beograda, koncem 1944. godine, liječila se u bolnici Novi Sad, a kasnije u bolnicama Za­ greba i Beograda. Nakon toga je demobilisana u činu zastavnika. Ostala je živjeti u Beogradu gdje je i zasnovala porodicu. Majka je dvoje djece. Član je KPJ od novembra 1942. Ratni je vojni invalid (50 posto). Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom bratstva i jedinstva i Ordenom zasluga za narod sa zlatnim vijencem. Marija (Miće) Bogdanović-Panjković Rođena je 1926. u selu Crna Vlast, Vrhovine, Oto­ čac, Hrvatska. Potječe iz siromašne seljačke poro­ dice od oca Miće i majke Milice. Otac joj je, kao zarobljenik u prvom svjetskom ratu, učestvovao u oktobarskoj revoluciji. Nakon povratka u Ju­ goslaviju svoje ideje i stavove prenosio je na svo­ ju djecu, kao i na bližu okolinu. Zbog toga je po­ stao sumnjiv bivšem jugoslavenskom režimu. Dolaskom tzv. Nezavisne Države Hrvatske otac joj je bio na spisku onih koje je trebalo likvidira­ ti, pa se krio po šumama. 135 �Dizanjem ustanka cijela njena obitelj uključu­ je se u NOP. Entuzijazam zahvaća i Mariju, iako je navršila tek petnaest godina. Pristupila je om­ ladinskoj organizaciji u kojoj se upoznaje s cilje­ vima NOB-a. Radi na prikupljanju prehrambenih i odjevnih predmeta za prve ustaničke jedinice, pomaže pri smještaju boraca po kućama, učestvu­ je u radnim i drugim akcijama. 25. augusta 1942. odlazi u Prvu žensku omladin­ sku četu. Nakon završene borbene i političke obu­ ke u selu Trnavcu raspoređena je u 3. četu bataljona »Ognjen Priča« 2. ličke udarne brigade. Tih dana primljena je i u članstvo SKOJ-a. Učestvovala je u svim borbenim akcijama koje je vodila njena jedinica na Kordunu i Baniji, a povratkom za Liku i u borbi na Lovincu. Prilikom teškog borbenog okršaja na Gračacu, polovinom januara 1943. godine, zahvaćena je vo­ denom bujicom koja ju je izbacila na polje neda­ leko sela Kijana. Tu su je smrznutu, iznemoglu i onesviješćenu pronašli seljaci i prenijeli u brigadno prihvatilište, odakle nje u Vrelo kod Korenice. je upućena na liječe­ Nekoliko mjeseci kasnije vraća se u svoje selo gdje je preboljela i pjegavi tifus. Kada je ozdra­ vila, nastavila je s aktivnim radom u pozadini, jer zbog iscrpljenosti nije više bila sposobna za napore u operativnoj jedinici. Polovinom 1943. primljena je u KPJ. U selu je obavljala dužnost sekretara partijske organizacije, a bila je i član 136 �Općinskog komiteta SKOJ-a Vrhovine. Na tim je zadacima radila sve do oslobođenja naše zemlje. Po završetku rata vraća se na zgarišta i s puno entuzijazma ne zemlje. nastavlja rad na izgradnji opustoše­ Zatim je s porodicom kolonizirana u Karađorđevo, gdje je pristupila SRZ i nastavila svoju poli­ tičku aktivnost sve do danas. Zasnovala je porodicu s kojom živi u Karađorđevu. Majka je dvoje djece. Anka (Miladina) Brkić-Đukić Rođena je 1925. u selu Mekinjar, Udbina, Hrvat­ ska, kao sedmo od osmero djece u seljačkoj po­ rodici Miladina i Milice. Osnovnu četverogodišnju školu završila je u svom rodnom selu. Iako je bi­ la odličan učenik, nije imala mogućnosti za dalj­ nje školovanje pa se prihvatila poslova u zemljo­ radnji i domaćinstvu. Bezbrižna mladost, kao i svih njenih vršnjaka, prekinuta je okupacijom zemlje i stvaranjem tzv. Nezavisne Države Hrvatske. I danas se sjeća upadanja ustaša u selo, njihovih represalija nad ne­ vinim stanovništvom i odvođenja ljudi u nepo­ vrat. Nakon straha i neizvjesnosti nastupili su dani s nadom u spas. Na poziv KPJ za ustanak, s osta­ lim djevojkama i mladićima u selu, uključuje se 137 �Milica Bjelobaba Tišma Marija BogdanovićPanjković Anka Brkić Đukić Jovanka BudisavljevićBroz 138 �u omladinsku organizaciju. S neskrivenim pono­ som prihvatila je zadatke koji nisu bili laki, a ni bezopasni, jer je svakodnevno prijetila opasnost iz neprijateljskih uporišta. Početkom 1942. primljena je u skojevsku orga­ nizaciju. U to vrijeme birana je za člana NOO-a u selu Mekinjar. Raditi tada u NOO-u nije bilo lako. Trebalo je sakupljati hranu, obuću i odjeću da bi se snabdjele partizanske jedinice koje su se nalazile na položaju. Augusta 1942. odlazi u Prvu žensku omladinsku četu u selo Trnavac. Nakon završene borbene obu­ ke raspoređena je u 3. četu bataljona »Mićo Radaković« 2. ličke udarne brigade. U toj je brigadi sudjelovala u svim borbenim akcijama koje je ona na svom borbenom putu vodila na Kordunu, Baniji, Lici i sjevernoj Dalmaciji. Jedno vrijeme je bila i delegat voda. Kako se u augustu 1943. razboljela, vraćena je kući na rad u pozadinu. Kada je ozdravila, aktivi­ rala se u omladinskoj i skojevskoj organizaciji. Osim toga, radila je na opismenjavanju žena i školske djece u selima Mekinjar i Kurjak sve do kraja rata. Poslije oslobođenja završila je Učiteljsku školu u Gospiću i kraće vrijeme radila kao učiteljica u Podlapači, zatim u Kurjaku. Kasnije se preselila u Kolut kod Sombora gdje je nastavila s radom u prosvjetnoj struci sve do odlaska u mirovinu 1971. godine. 139 �Majka je troje djece. Danas sa svojom porodi­ com živi u Somboru gdje je društveno-politički aktivna. Jovanka (Milana) Budisavljević-Broz Rođena je 1924. u selu Pecani, općina Bunić, Korenica, Hrvatska. Otac Milan i majka Milica ima­ li su petero djece — dva sina i tri kćeri. Otac je dugo bio na radu u Americi gdje se upoznao s borbom radnika za svoja prava. Pošto je bio du­ go odsutan, starije troje djece, Jovanka i njena dva brata, rasli su uz majku koja je u njima stal­ no pothranjivala i održavala ljubav prema ocu. Otac je bio veoma napredan čovjek. U njegovoj kući okupljali su se i držali sastanke napredniji ljudi i komunisti iz sela i okolnih mjesta. Tu je bi­ la smještena Čitaonica »Seljačkog kola« preko ko­ je su komunisti širili svoj uticaj. Tako je Jovanka kao veoma mlada djevojka imala mogućnost da prisustvuje tim sastancima i izvršava razne zadat­ ke vezujući se tako uz Komunističku partiju. Nakon izbijanja ustanka nastavila je organizira­ no svoju političku aktivnost. U toku 1941. prim­ ljena je u SKOJ i uspješno radila na omasovljenju skojevske i omladinske organizacije u svom selu te na uključivanju mladih u NOV. Pored ovih ak­ tivnosti često je dobivala i posebne zadatke — bi- 140 �la je kurir i vodič partijskim ilegalcima koji su iz Zagreba i drugih mjesta prve ratne godine dola­ z i l i u Liku. U Prvu žensku omladinsku formiranu u selu Trnavcu kod partizansku četu Korenice, stupila je 25. augusta 1942. Po završetku vojno-političke obuke raspoređena je u 3. bataljon »Mićo Radakovič« 2. ličke brigade gdje je ostala do 1943. Te godine ranjena je u borbama na Mokrom Polju, a nešto kasnije na putu za Bosnu preboljela je i pjegavi tifus. U KPJ primljena je u bataljonu 1942. godine. U Drvaru je postavljena za političkog komesara Interne bolnice 1. korpusa i dobila čin poručnika. Na toj dužnosti zatekao ju je i desant neprijatelja na Drvar. U toku desanta, zajedno s ostalim bol­ ničkim osobljem, uspjela je iznijeti sve ranjene i bolesne drugove iz Drvara na Mlinište. Za taj je podvig pohvaljena od Štaba 1. proleterskog kor­ pusa. Poslije desanta na Drvar bila je određena za šefa evakuacije naših ranjenika na liječenje u inostranstvo, a zatim premještena u Prateći bataljon Vrhovnog štaba. S tom je jedinicom prešla u Sr­ biju. Prilikom prelaska preko Lima 1944. godine ponovno je ranjena. Nakon dolaska u Srbiju, pa sve do kraja rata, vodila je brigu o ranjenicima i bila komesar bolnice. U vrijeme proboja sremskog fronta bila je šef prihvatilišta za transport ranjenika u Iloku. Na toj dužnosti dočekala je os­ lobođenje zemlje. 141 �Nakon završetka rata radila je neko vrijeme u Kadrovskom odjeljenju Generalštaba i pri Štabu Prve armije u Nišu. Krajem 1945. iz Niša je upu­ ćena u Beograd na dužnost domaćice kuće marša­ la Tita. Uz to je radila i na sređivanju Titove rat­ ne arhive i na umnožavanju raznih povjerljivih partijskih dokumenata. Uz rad je nastavila ratom prekinuto školovanje. Završila je daktilografski kurs, a nešto kasnije i gimnaziju te se upisala na filozofski fakultet u Beogradu — odsjek za književnost. Uporedo s tim učila je i dva strana jezika. 1947. godine uzela je iz doma za ratnu siročad i svoje dvije mlađe sestre koje su ostale bez roditelja, podizala ih i školovala. Godine 1952. udala se za Tita. Kao supruga predsjednika Tita s njim je dijelila i dobar dio njegovih brojnih svakodnevnih obaveza. Život joj je bio ispunjen radom i obavezama. Na brojnim putovanjima, na kojima ga je pratila i u zemlji i u inostranstvu, obilazila je mnoge kulturne, so­ cijalne, društvene ustanove i radne kolektive. I kao domaćica i kao gošća primala je i susretala mnoge strane državnike i njihove supruge. Prate­ ći Tita prisustvovala je mnogim radnim sastanci­ ma, svim našim poslijeratnim kongresima, konfe­ rencijama nesvrstanih zemalja i međunarodnim skupovima. Upoznala je i mnoge ženske pokrete u svijetu, susretala se i razgovarala s njihovim pred­ stavnicima. 142 �Nosilac je »Partizanske spomenice 1941« kao i više ratnih i stranih odlikovanja. Po činu je pu­ kovnik JNA. Danas živi u Beogradu. D ragie a (Bože) Cvjetičanin Rođena je 13. augusta 1925. u selu Visuću kod Ud­ bine, Hrvatska. Bila je četvrto dijete u porodici Bože i Savke (Bike). U rodnom selu završila je osnovnu četverogodišnju školu. Njen život do po­ četka drugog svjetskog rata nije se bitno razliko­ vao od života ostale djece i omladine u Visuću. Svakodnevni teški poslovi nisu mimoišli ni Dragicu. Aprilski rat 1941. zatekao ju je u Visuću kao šesnaestogodišnju djevojku. Nakon izbijanja op­ ćenarodnog ustanka — pod uticajem jake partij­ ske i skojevske organizacije u selu, Dragica se opredjeljuje za NOP te se aktivira u radu omla­ dinske organizacije. Sudjeluje u raznim sabirnim akcijama, izradi odjevnih predmeta, kopanju ro­ vova, prenošenju ranjenika, oružja, municije i slič­ no. Njena aktivnost bila je vidno zapažena pa je u jesen 1941. primljena u SKOJ. Kako je otpor stalno jačao, ta je organizacija, poput svih dru­ gih, pružala bezrezervnu podršku masovnom po­ kretu, angažirajući mlade za odlazak u NOV. Upo- 143 �redo s proširenjem borbenih akcija dobrovoljno se javlja za borbu prilikom napada na Udbinu. Tu postaje bolničarka i tad dolazi do izražaja njena velika odvažnost i humanost u izvlačenju i njego­ vanju ranjenika. Nakon toga, 25. augusta 1942. godine, ulazi u Prvu žensku omladinsku partizansku četu. Po za­ vršetku vojno-političke obuke raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković« 2. ličke udarne briga­ de. U sastavu tog bataljona učestvovala je u svim borbenim akcijama na Kordunu, Baniji i skoro čitavoj Lici. Već u prvom sukobu s neprijatelj­ skim jedinicama na Poloju i Tušiloviću pokazala je snagu svoje ličnosti u izvršenju borbenog za­ datka. Nesebično se zalagala u izvlačenju ranje­ nika iz najžešćih okršaja i uz opasnost za vlasti­ ti život. Po sjećanju mnogih očevidaca Dragica je bila borac izuzetne hrabrosti. Ona je u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, u okršaju na Šijanovom Klancu, uništila posadu talijanskog bunkera i za­ robila puškomitraljez. Zbog svoje hrabrosti, od­ važnosti i izdržljivosti često je bila pohvaljivana pred strojem i uzimana za primjer ostalima. Njen lik živi i danas duboko u našem sjećanju, vazda spremne za topao smiješak i iskreno drugarstvo, lik — reklo bi se krhke, međutim odvažne i snažne ličnosti. Negdje u martu 1943. kao delegat voda posje­ tila je Visuć i to je bio posljednji put da je vidje­ la svoje rodno selo. Vijest o smrti brata Petra, 144 �koji je strijeljan kao omladinski rukovodilac u Novom Bečeju, i sestre Milke, ubijene u bijegu — nije ju obeshrabrila već je osjećaj dužnosti i pa­ triotizma nadvladao bol obiteljske sudbine. Nedugo zatim, aprila 1943. godine, poginula je na Perušićkoj kosi i sahranjena na mjestu pogibije u zajedničku grobnicu s desetak drugova koji su istog dana poginuli od minobacača. Godine nisu izbrisale sjećanja na ljubav i ple­ menitost ove mlade visućke skojevke. Jeka (Stevana) Čanković Rođena je 1926. godine u selu Srednja Gora, kod Udbine, Hrvatska, od oca Stevana i majke Boje, gdje je završila i osnovnu školu. Razlog njenog opredjeljenja za NOB može se naći i u krajnje teškom položaju njene obitelji. Zarana se upoznala s potčinjenošću koju je nosio težak materijalni položaj, a i s potčinjenošću že­ ne koja se pokorno rvala s težinom zadataka i vre­ menom u kojem nije smjela o njima ni razmišlja­ ti, a kamoli izražavati bilo kakav protest. Godine 1941. bila je vrlo mlada djevojka, sko­ ro još djevojčica. Neposredna, susretljiva u opho­ đenju, neprestano je oživljavala sliku posvemaš- njeg sklada koji se širio kao dah mladosti što je pronosila. Iako je bila mlada, nakon izbijanja op­ io PRVA 2ENSKA LICKA PART. CETA 145 �ćenarodnog ustanka sva se unijela u pokret. Od­ mah se uklopila u omladinsku organizaciju sela. Radila odjeće, drugo. je na obuće, raznim zadacima: učestvovala u skupljanju radnim hrane, akcijama i U decembru 1941. primljena je u SKOJ u rod­ nom selu. Tada je već težila da se dokaže u nepo­ srednom okršaju s neprijateljem. Želja joj se ostvarila osam mjeseci kasnije ulaskom u sastav Prve ženske omladinske čete formirane u selu Tr­ na vcu. Nakon završene vojno-političke obuke ras­ poređena je u 2. četu bataljona »Ognjen Priča«. Od tada slijede dani borbe i skora smrt ove hrabre, pune života i životnim radostima sklone djevojke, koja je često spominjala svoje rodno se­ lo i pronosila njegovu pjesmu. Osim toga pisala je zapažene pjesme i članke za džepne novine, a učestvovala je i u drugim formama kulturnog ži­ vota u svojoj četi. No, juna 1943. godine u borbi s četnicima i Ta­ lijanima kod Mokrog Polja u Dalmaciji teško je ranjena. U to je vrijeme bila delegat 1. voda 2. čete bataljona »Ognjen Priča«. Drugovi koji su je ponijeli u bolnicu strepili su za njen život. Vidjelo se da je rana teška, ali su se nadali da će mladost pobijediti, da će Jeka preživjeti. Mladost, među­ tim, nije mogla zaliječiti ranu. Jeka je umrla na putu za bolnicu, nikada više ne vidjevši svoju Sre­ dnju Goru. A imala je samo — sedamnaest godina. 146 �Milica (Jovana) Čortan-Svilar Rođena je 1923. u selu Debelo Brdo, Bunić, Korenica, Hrvatska, u siromašnoj seljačkoj porodici od oca Jovana i majke Smilje. Osnovnu školu za­ vršila je u rodnom selu, a kako nije mogla nasta­ viti školovanje ostala je s roditeljima baveći se domaćinstvom i zemljoradnjom. Odmah po dizanju ustanka dva su joj brata stu­ pila u prve ustaničke jedinice. Pod uticajem bra­ će i komunista u selu aktivno se uključuje u NOP preko omladinske organizacije, a pored toga bi­ rana je u prvi Odbor narodne pomoći u selu. Po­ četkom 1942. izabrana je za člana Mjesnog NOO-a. Zbog svoje aktivnosti primljena je, novembra 1941. godine, u članstvo SKOJ-a, a 25. decembra 1942. i u članstvo KPJ. U sastav Prve ženske omladinske partizanske čete ušla je 25. augusta 1942. U selu Trnavcu za­ vršila je vojno-političku obuku i nakon toga ras­ poređena u Udarni bataljon 2. ličke udarne bri­ gade. U prvoj oružanoj akciji na Poloju, kao i dru­ gim borbama na Kordunu, bila je u prvim borbe­ nim redovima i isticala se hrabrošću. U prvom napadu na Slunj 7. novembra 1942. ranjena je u glavu i otpremljena na liječenje u bolnicu na Bi­ jele potoke. Polovinom januara 1943. prilikom teš­ kog borbenog sukoba naših jedinica s četnicima i Talijanima na Gračacu, posebno se istakla u iz­ vlačenju i pružanju prve pomoći ranjenim dru- 10* 147 �govima. Tom je prilikom ponovo ranjena i opet otpremljena na liječenje u bolnicu na Bijele po­ toke. Kada se oporavila i ozdravila, priključila se 8. kordunaškoj udarnoj diviziji, jer nije mogla sti­ ći svoju jedinicu koja je tada bila izvan Like. Raspoređena je u artiljerijski divizion za refe­ renta saniteta. Februara 1944. prekomandovana je za referenta saniteta artiljerijske brigade 26. dal­ matinske divizije u kojoj je prošla preostali dio borbenog puta učestvujući i u borbi na Trst maja 1945. U NOR-u poginuo joj je otac Jovan 1941. godi­ ne od ustaša, a brat Mane ubijen je 1945. u nje­ mačkom logoru kao ranjenik. Nakon oslobođenja demobilizirana je u činu sta­ rijeg vodnika i vratila se u svoje selo. Tu je na­ stavila aktivnim radom na obnovi i izgradnji opu­ stošene zemlje. Zasnovala je porodicu i s mužem oficirom i dvoje djece živjela po raznim mjestima u Jugoslaviji, uključujući se u svim sredinama u društveno-politički život. Danas živi u Karlovcu i angažirana je u mno­ gim mjesnim i općinskim društveno-političkim or­ ganizacijama. Od posljedica ranjavanja 70-postotni je vojni in­ valid. Za zasluge u ratu odlikovana je: Medaljom za hrabrost, Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod I i II reda i Ordenom bratstva i jedin­ stva. 148 �Jeka Čanković Dragica ćosić Milica Čortan Svilar Dušankaćuić 149 �Dragicä (Mile) Ćosić Rođena je 1919. u selu Rebić, Udbina, Hrvatska. Potječe iz le i majke nu školu, pomažući stvu. Na siromašne seljačke porodice od oca Mi­ Ane. U rodnom selu završila je osnov­ a nakon toga ostala u krugu obitelji roditeljima u zemljoradnji i domaćin­ njezinu političku orijentaciju već su pred rat imali znatnog uticaja članovi Partije iz njene bliže okoline, kao i sestra Desa ćosić (koja je umr­ la 1943. od posljedica rata kao član Oblasnog ko­ miteta SKOJ-a). Tako je Dragica prva primljena u SKOJ u selu Rebiću oktobra 1940. godine. Od dizanja ustanka pa nadalje uključila se u sve akcije NOP-a u selu. Omladinu organizira u razne akcije sakupljanja hrane, obuće, odjeće, iz­ rade odjevnih predmeta za prve ustaničke čete i vodove. Organizira ishranu partizanskog voda ko­ ji je držao položaj prema neprijateljskom uporiš­ tu na Udbini. U taj vod je stupila odmah nakon formiranja i bila zadužena za organizaciju ishrane voda. U tom je vodu ostala sve do odlaska u Prvu žensku omladinsku četu, formiranu 25. augusta 1942. u selu Trnavcu. Nakon završene vojno-političke obuke raspore­ đena je u bataljon »Mićo Radaković« 2. ličke udarne brigade. S tom je jedinicom prošla borbeni put u prvim borbenim redovima na Kordunu, Ba­ nici 150 i Lici. U četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi na �položaju na Šijanovom klancu ozlijedila je nogu i ruku. Vraćena je kući na terenski rad kao nespo­ sobna za operativnu jedinicu. Nakon povratka iz jedinice radila je i izvršavala partijske zadatke NOO-a Rebić i okolnim selima. Na tim je i slič­ nim zadacima ostala do oslobođenja. Član KPJ postala je aprila 1944. godine. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Poslije rata radila je dok nije stekla uvjete za mirovinu. Živi u Novom Sadu i danas je aktivna u društveno-političkom životu. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod II reda i Or­ denom bratstva i jedinstva. Dusanka (Mile) Ćuić Rođena je 1917. u selu Čuić Krčevina, Pl. jezera, Korenica, Hrvatska, u brojnoj siromašnoj seljač­ koj porodici. Nekoliko godina pred rat pripadala je naprednom omladinskom pokretu. Veliki uticaj na formiranje njene idejno-političke svijesti imao je njen stariji brat Rade, koji je još prije rata bio član KPJ. On ju je upućivao na čitanje i pomagao u proučavanju napredne literature. Pripadala je i ženskoj omladinskoj sekciji pri ogranku »Selja­ čkog kola«. Zbog te političke aktivnosti već u ap­ rilu 1941. primljena je u SKOJ. 151 �U junu 1941. ustaške vlasti iselile su sve srp­ sko stanovništvo iz plitvičke općine u Bosnu. Ta­ ko se i Dušanka sa svojom porodicom našla u okolici Drvara. Tamo se odmah priključila masov­ nom pokretu i ustanku. Septembra 1941. vraća se s narodom u Liku u svoje rodno mjesto ćuić Krčevinu. Odmah je po­ čela predano raditi na organiziranju antifašistič­ kih organizacija u selu, kao i na terenu općine Pl. Ljeskovac. Kao veoma aktivna postala je član op­ ćinskog rukovodstva SKOJ-a i član Kotarskog ko­ miteta SKOJ-a za Korenicu. U augustu 1942. dobrovoljno stupa u Prvu žen­ sku omladinsku četu. Borbenu obuku prolazila je u selu Trnavcu kod Korenice, u kojoj je vršila dužnost ekonoma. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u bataljon »Stojan Matić«. U tom je bataljonu učestvovala kao borac u svim borbe­ nim akcijama u Kordunu i Baniji, kao i u Lici. Pri­ likom borbe s četnicima i Talijanima polovinom januara 1943. u Gračacu — ranjena je, a nakon toga i preboljela pjegavi tifus. Polovinom 1943. vraćena je na politički rad na teren, jer zbog is­ crpljenosti te posljedica ranjavanja i bolesti ni­ je više bila sposobna za operativnu jedinicu. Uz mnoge obaveze i dužnosti bila je sekretar Komu­ nističke partije za Plitvički Ljeskovac do kraja rata. Poslije oslobođenja uključivala se u aktivni 152 �društveno-politički život sredina u kojima je ži­ vjela. Majka je dvoje djece i sa svojom porodicom ži­ vi u Zemunu. Član je KPJ od konca 1942. godine. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hra­ brost, Ordenom zasluga za narod II reda, Orde­ nom zasluga za narod sa srebrnim zracima, Orde­ nom bratstva i jedinstva sa srebrnim vijencem Ordenom bratstva i jedinstva sa zlatnim vijencem. i Milica (Janka) Ćuić-Rađenović Rođena je 1922. u Ćuič Krčevini, kod Pl. jezera, Korenica, SR Hrvatska. Potječe iz siromašne se­ ljačke porodice od oca Janka i majke Jeke. S rodi­ teljima je živjela do svoje sedme godine. Zbog po­ sebno teške ekonomske situacije u obitelji odlazi služiti u najam kod imućnije familije gdje ostaje do rata. U junu 1941. plitvička općina je opustjela jer su ustaše njeno stanovništvo protjerali u Bosnu. Ta­ ko se i Milica sa svojim roditeljima smjestila u okolici Drvara, gdje je zatiče dizanje ustanka. Sep­ tembra 1941. vratila se u Liku, te sa stečenim od­ ređenim iskustvom nastavlja rad za NOP u om­ ladinskoj organizaciji u selu. 153 �Početkom 1942. svestrano se angažira u SMG-e i postaje član skojevske organizacije. Augusta 1942. stupa u Prvu žensku omladinsku partizansku četu. Nakon završene vojno-političke obuke raspoređena je u Udarni bataljon 2. ličke udarne brigade. Prošla je borbeni put te brigade na Kordunu, Baniji i Lici. Posebno se istakla pri­ likom borbe na Gračacu januara 1943. godine, zbog čega je pohvaljena pred strojem. U toj brigadi ostala do polovine 1943. godine, kad je je ranjena u sjevernoj Dalmaciji — na Dinari od čet­ nika popa Đujića. Nakon liječenja i oporavka stupa u 1. bataljon 1. brigade 35. divizije gdje je obavljala dužnost bolničarke. Tu je januara 1944. primljena u član­ stvo KPJ. Nakon nekog vremena prekomandovana je za referenta saniteta bataljona u 31. sloven­ sku diviziju. Prije toga je završila sanitetski kurs. Demobilizirana je oktobra 1945. u činu starijeg vodnika. Udala se i posvetila odgoju svoje troje djece. Danas sa svojom porodicom živi u Beo­ gradu. Ratni je vojni invalid (90 postotni). Za ratne zasluge odlikovana je: Medaljom za hrabrost, Ordenom za hrabrost i Ordenom zasluga za narod III reda. 154 �Milica-Mica (Dušana) Delić-Đukić Rođena je 1923. u Bjelopolju, Korenica, Hrvatska, kao jedino dijete u siromašnoj seljačkoj porodici Dušana i Drage. Osnovnu školu završila je u svom rodnom selu. Nakon toga ostala je s roditeljima baveći se zemljoradnjom i domaćinstvom. Okupacija zemlje i uspostava tzv. Nezavisne Države Hrvatske zatekla je Micu u rodnom mje­ stu Bjelopolju, koje je u to vrijeme bilo izloženo stalnim ustaškim represalijama. Nakon dizanja ustanka uključuje se u omladin­ sku organizaciju. Prisustvuje skupovima i sastan­ cima omladine, upoznaje se s linijom KPJ za bor­ bu protiv okupatora i domaćih izdajnika i nastav­ lja svoju aktivnost po zadatku skojevske organi­ zacije. Decembra 1941. primljena je u SKOJ. Odmah zatim, pred sam napad na talijanski gar­ nizon u Korenici, prilikom dolaska Prve dalmatin­ ske čete u Bjelopolje stupa u nju kao kuharica. U proljeće 1942. prelazi na rad u Kotarski komitet KP Korenice gdje u svojstvu kuharice ostaje do ljeta 1942. godine. Kako se tim radom nije zadovoljila, tražila je od članova komiteta da joj odobre odlazak u Pr­ vu žensku omladinsku partizansku četu. Stupa­ njem čete u sastav 2. udarne brigade raspoređena je u Udarni bataljon. U članstvo KPJ primljena je polovinom 1943. U tom je bataljonu kao borac. Kasnije kao četna bolničarka prešla je čitavi bor­ 155 �beni put jedinice na Kordunu, Baniji, u Lici i sje­ vernoj Dalmaciji. Učestvovala je u četvrtoj, šes­ toj i sedmoj neprijateljskoj ofenzivi. Samoprije­ gorno je izdržala borbeni put i zamorni marš 6. proleterske divizije »Nikola Tesla« od Bosne pre­ ko Crne Gore, Sandžaka i Srbije. Učestvovala je i u oslobođenju Beograda. U prodoru na sremski front, u borbi kod Iloka — kontuzovana je i zado­ bila teški potres mozga pa je otpremljena na lije­ čenje. Nakon toga je prekomandovana za zamjeni­ ka referenta saniteta inžinjerijskog bataljona 6. proleterske divizije u kojem je ostala do septem­ bra 1945. kad je demobilizirana u činu vodnika. Nakon izlaska iz Armije zaposlila se i zasnovala porodicu. Bila je veoma aktivna u društveno-političkim organizacijama, te je vrlo često porodične obaveze podređivala društvenim. I danas je akti­ van društveno-politički radnik u sredini gdje živi. Za ratne zasluge odlikovana je: Medaljom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod III reda i Or­ denom rada sa srebrnim vijencem za poslijeratnu aktivnost. Mileva (Dragana) Dmitrašinović-Orelj Rođena je 1924. u selu Trnavcu, Korenica, Hrvat­ ska, u siromašnoj seljačkoj porodici Dragana i Evice, u kojoj je bilo šestero djece. Otac je radio u rudniku Trepči, gdje ga je i rat zatekao. Najsta- 156 �Milica ćuić Rađenović Milica DelićĐukić Mileva Dmitrašinović Orelj Jelka Dozet Blagojević 157 �rij i brat Milan zaposlio se u Beogradu te je kao komunista strijeljan 1941. na Banjici. Mileva je pomagala majci u zemljoradnji i u podizanju mla­ đe braće i sestara. U selu Trnavcu je prije rata postojala partijska organizacija, koja je veliku brigu posvećivala ra­ du među omladinom. Tako se i Mileva pod uticajem brata i komunista u selu uključila u napred­ ni omladinski pokret i od 1940. bila član ženske omladinske sekcije pri ogranku »Seljačkog kola«. Nakon dizanja općenarodnog ustanka cijela nje­ na porodica uključila se u NOP. Mileva se angaži­ rala u omladinskoj organizaciji sakupljajući hra­ nu, obuću i odjeću za prve ustaničke jedinice. Pre­ nosila je oružje, poštu, zbrinjavala izbjeglice te njegovala ranjenike. Na osnovu takve aktivnosti primljena je oktobra 1941. u skojevsku organiza­ ciju. Augusta 1942. stupila je u Prvu žensku omla­ dinsku partizansku četu, koja je formirana u nje­ nom rodnom selu. Vojno-političku obuku završila je u istoj školi u kojoj je učila osnovnu pisme­ nost. Prilikom ulaska čete u sastav 2. ličke udar­ ne brigade razboljela se na putu za Kordun, pa ju je brigadni sanitet otpremio na liječenje. Nakon prizdravljenja završila je bolnički pa je jedno vrijeme radila u sanitetima 35. divizije tečaj, i partizanskim ambulantama. Kao bolničarka bila je veoma humana prema ranjenicima, pokazujući svoje veliko požrtvovanje i pažnju prema boles­ 158 �nim i iznemoglim. Zbog toga su je svi borci pošto­ vali i voljeli, onako kakva je bila. Polovinom decembra skromnu, 1943. tihu upućena i požrtvovnu je na rad pri ZAVNOH-u, gdje je ostala oko osam mjeseci. Zatim je prekomandovana u Građevinski bataljon 4. vojne oblasti u svojstvu službenika. Iz ogulin­ skog vojnog područja demobilizirana je jula 1945. godine. Zasnovala je porodicu te je s mužem ko­ lonizirana u Apatin, radeći u SRZ-i do njenog uki­ danja. Kroz to vrijeme bila je veoma aktivna i u društveno-političkom životu. Kao primjeran ko­ munista dosljedno je provodila liniju Partije, čiji je član postala još u toku rata. Između mnogih primjera humanosti evo jednog koji rječito govori kako je veliko ljudsko srce ima­ la Mileva Dmitrašinović. Kada je došla u Apatin, muž je doveo sedam svojih sestara koje su ostale siročad. Ona ih je prihvatila, sve othranila i ško­ lovala. Ujedno je prihvatila i jednu djevojčicu od šest mjeseci, koja je ostala bez roditelja. Uz svo­ ju kćerku Bogdanku podigla ih je sve i u pravom smislu riječi zamijenila im majku. Mileva je bila dobroćudna, tiha, strpljiva i veo­ ma uporna, bila je odvažna, humana i pouzdana ličnost. Imala je veoma težak život i od ratnih posljedi­ ca dugo je i teško bolovala. Četiri godine bila je vezana za krevet. Posljedice rata i napornog života vidno su se odrazile na njen iscrpljeni organizam. 159 �Bolest, ta njena neželjena pratilja još iz ratnih dana, savladala ju je. Umrla je 16. novembra 1973. godine u 49. godini života. Sahranjena je u Apatinu i ožaljena od svoje porodice i svih onih koji su je poznavali kao izuzetnu ličnost. Jelka (Petra) Dozet-Blagojević Rođena je 1926. u selu Pećani, Bunić, Korenica, Hrvatska, gdje je završila i osnovu školu. Potječe iz siromašne seljačke porodice od oca Petra i maj­ ke Milke. Zbog teških socijalnih prilika otac na­ kon njezina rođenja odlazi na rad u Francusku. Kad je navršila osam godina, majka se preudaje. Jelka ostaje na brizi bake i pradjeda (majčine majke i djeda). Partijska organizacija u Pećanima već je pred rat imala uticaj na omladinu u selu radom u či­ taonici i drugim legalnim formama. Prema tome nije bilo slučajno što se nakon dizanja ustanka omladina masovno okupila na poziv KPJ za oru­ žanu borbu. I Jelka se probuđena borbenim po­ letom aktivirala na radu i zadacima omladinske organizacije u selu. Njena aktivnost naročito jača od početka 1942. godine, kad kroz SMG učestvuje svakodnevno u radnim i drugim akcijama. Tada je primljena i u skojevsku organizaciju. U to vrijeme umire joj majka prilikom porođa­ 160 �ja. Uskoro joj ustaše ubijaju baku Mariju, a pra­ djeda Stevana spaljuju u kući. Tako Jelka ostaje bez ikoga od rodbine. Augusta 1942. dobrovoljno se javlja i odlazi u Prvu žensku omladinsku partizansku četu u Trnavcu gdje čete u završava sastav vojno-političku obuku. Ulaskom 2. ličke brigade raspoređena je u Udarni bataljon. U tom je bataljonu bila sudionik mnogih bor­ benih akcija na Kordunu, Baniji i Lici. Naroči­ to se istakla prilikom teške borbe svoga bataljona s četnicima i Talijanima polovinom januara 1943. u Gračacu. U bezizlaznoj situaciji Jelka nije klo­ nula duhom. Pružala je pomoć ranjenicima, dodavala municiju, bodrila. Nije ostala nezapažena ni njena nepokolebljivost i izdržljivost u četvrtoj ne­ prijateljskoj ofenzivi te u napadu na Široku Ku­ lu, Gospić i okolicu. Početkom 1943. primljena je u članstvo KPJ. U junu 1943 oboljela je od pjegavog tifusa te je otpremljena na liječenje. Nakon ozdravljenja i oporavka raspoređena je u Šifrantsko odjeljenje Glavnog štaba Hrvatske. Tu je ostala do 17. apri­ la 1945. godine, kada je upućena na PTT tečaj u Split. Po završenom tečaju raspoređena je au­ gusta 1945. na rad u Direkciju PTT u Beograd. Dva puta je lakše ranjena, ali ratne invalidnine nema. Nakon oslobođenja zasnovala je porodicu. Sa suprugom je preselila u Knjaževac gdje je nasta- ] 1 PRVA 2ENSKA LICKA PART. CETA 161 �vila s radom u PTT do penzioniranja 1978. go­ dine. U mjestu boravka aktivirala se u društve- no-političkom životu te je dobila i povelju Skup­ štine općine Knjaževac za dugogodišnju aktivnost na tom terenu. Majka je dvoje djece. Marija Mara (Nikole) Dukić-Pavičić Rođena je 1925. kao šesto dijete Nikole i Marije Dukić u Dukić selu kraj Gračaca, Hrvatska. Za­ hvaljujući trudu majke, koja u zimi nije ispuštala iz ruku preslicu, a u proljeće i ljeti motiku i srp, te starijim sestrama i braći, kao i djedu — Mara nije osjetila sve tegobe koje su osjetili drugi čla­ novi porodice zbog prerane smrti njenog oca. Te­ ško se živjelo pa se i Mara već u ranijim godina­ ma uključila u podjelu rada radničko-seljačke obi­ telji. U sličnim su prilikama živjele i druge obitelji Dukić sela. Uz škrtu zemlju stanovništvo se bavi­ lo kirijanjem u gradu i na željezničkoj stanici. Mnogi su bili radnici u željezničkoj radionici ili kod nevelikog broja trgovaca i obrtnika. Stoga nije čudo što je u selu nekoliko godina prije ra­ ta bila formirana partijska organizacija, koja je djelovala preko »Seljačkog kola«, organizirajući prosvjetno-čitalačke grupe, priredbe, recitacije. 162 �Mara dobro pamti prvu recitaciju, pjesmu Alekse Šantića: »0, klasje moje!«, koju je sa žarom recitirala na priredbama »Seljačkog kola«. U ustaničkim danima 1941. navršila je šesnaest godina. Pratila je sva zbivanja od prvih ispaljenih metaka na gračačkom mostu do akcija u organi­ zaciji ustanka. Drugovi su joj davali zadatke, jer su je smatrali podesnom za kurirsku službu, za vezu s gradom. Nosila je poruke, kutije lijekova, ali joj je u sjećanju najviše ostao doživljaj kada je u kruhu iznijela pištolj pored talijanskih stražara. Zbog te aktivnosti primljena je u SKOJ kra­ jem 1941. godine. Jedna partizanska akcija izazvala je talijansku reakciju u selu, kojom prilikom je uhapšena i Ma­ ra zajedno s grupom mještana, ali okupator od nje — kao ni od drugih, ništa nije doznao. Izlas­ kom iz zatvora morala je izbjeći na oslobođeni te­ ritorij Tupaia i Bruvna gdje je nastavila s aktiv­ nim i organiziranim radom. Augusta 1942. odlazi u Trnavac u Prvu žensku omladinsku četu. U četu je stigla s vojničkom opremom i bluzom talijanskog vojnika, zbog če­ ga su je drugarice nazvale »Digo«. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u bataljon »Stojan Matić« kao borac. Nakon od­ ređenog vremena prekomandovana je na dužnost bolničarke 1. baterije topova, a zatim za referenta saniteta bataljona »Krbava«. beni put 6. proleterske divizije. u* Prošla je čitavi bor­ 163 �šavajući pogoditi cilj, pala je pokošena kim rafalom iz četničkog bunkera. mitraljes­ Drugovi koji su je veoma cijenili sjećaju se da je prije akcije bila dobro raspoložena, jer je na putu za Gračac posjetila svoju rodbinu u Deringaju. Ta osjećajna djevojka, koja je maštala o sretnom životu u miru i slobodi, nije dočekala ostvarenje svojih želja pa ni one najveće — da postane član Partije. Izgubila je život za slobodu, a imala je samo 19 godina. Bosiljka (Jove) Đerić-Krga Rođena je 1922. u selu Homoljac, Korenica, Hr­ vatska. Potječe iz siromašne seljačke porodice Jo­ ve i Milke, u kojoj je bilo devetoro djece. Bosilj­ ka je bila sedma po redu. Nakon završetka osnov­ ne škole nastavila je rad na zemljoradnji i doma­ ćinstvu. Rat ju je zatekao u rodnom selu. Nakon dizanja ustanka cijela njena porodica uključila se u NOP. Tako se i Bosiljka angažira u omladinskoj organi­ zaciji i već prvih dana ističe se u sakupljanju hra­ ne, obuće i odjeće. S ostalom omladinom prenosi hranu i oružje našim jedinicama, koje su držale položaj 166 na Šijanovom klancu, Končarevom Kra­ �ju i Turjanskom. Tako je radila prvu ratnu go­ dinu. Njena je aktivnost bila zapažena pa je organiza­ cija prima u SKOJ u decembru 1941. godine. No, htjela se dokazati kao borac s puškom u ruci pa 25. augusta odlazi u Prvu žensku omla­ dinsku partizansku četu u selo Trnavac. Nakon za­ vršene vojno-političke obuke raspoređena je u ba­ taljon »Mićo Radaković« 2. ličke udarne brigade. U sastavu te brigade učestvuje u svim borbama na Kordunu i Baniji, a kasnije i u Lici. U četvrtoj neprijateljskoj ofenzivi po ciči zimi u svakodnev­ nim borbama i zamornim marševima pokazuje ve­ liki samoprijegor i izdržljivost. Zbog primjernosti u izvršavanju borbenih zadataka primljena je fe­ bruara 1943. godine u KPJ. Pošto se veoma teško razboljela, otpremljena je septembra 1943. na bolničko liječenje u Otočac. Prvih dana po dolasku u bolnicu činilo se da će joj se morati amputirati noga, ali zahvaljujući ve­ likom zalaganju liječnika noga joj je spašena. Nakon izlaska iz bolnice više nije bila sposobna za napore u operativnoj jedinici. Komanda mjesta uputila ju je na rad u pozadinu gdje je nastavila s djelovanjem u pozadinskim organizacijama u selu. Početkom 1944. postala je član Općinskog ko­ miteta SKOJ-a za Korenicu i nastavila s organizaciono-političkim radom do kraja rata. Nakon oslobođenja udala se i nastavila živjeti 167 �u selu Vrelu baveći se zemljoradnjom i domaćin­ stvom. Među prvima je pristupila SRZ-u u kojoj je radila do njenog rasformiranja. Majka je jednog djeteta. Aktivna je u društveno-političkim organizacijama u mjestu u kojem danas živi. Zorka (Mile) Gajić Primjer istinskog borca i mnogih učesnika rata — danas znanog iz priča i raznih ratnih novina (»Žena u borbi«, »Lička divizija«, »Udarnik«). Ro­ đena je 1919. u Ploči, Gračac, Hrvatska. Rano os­ taje bez roditelja pa raste s djecom najstarijeg brata. Dizanjem ustanka uključuje se u NOP i postaje najaktivnija omladinka u selu. Septembra 1941. primljena je u skojevsku or­ ganizaciju. Od početka 1942. angažira se na formiranju or­ ganizacija SMG u svom i susjednim selima. Augusta 1942. godine s Dušankom Popović od­ lazi iz sela u Prvu žensku omladinsku partizan­ sku četu u selo Trnavac. Na vojno-političkoj obuci pokazuje zrelost. golemu vojničku ozbiljnost i političku Raspoređena je u 3. četu bataljona »Ognjen Pri­ ča« 2. ličke udarne brigade. U istom bataljonu 168 �Mara Dukić Pavićić Bosiljka Đerić Krga Zor ka Gajić Draga Glumac Drakulić 169 �ali u 2. četi bio je njen bratić Mile Gajić, koji je ubrzo nakon njezine smrti poginuo kao koman­ dir čete u borbi na Dvoru na Uni. Zorka se već u prvoj borbenoj akciji na Polo ju kod Perjasice pokazuje veoma spretnom u hva­ tanju talijanskih konjanika. Nekoliko dana kasni­ je prilikom napada na utvrđenje na Tušiloviću, bespoštedno juriša na betonirane bunkere ustaško-domobranskog uporišta. Tom je prilikom bila pohvaljena pred strojem. Treća borbena akcija ove zbog teškog života prerano odrasle djevojke — bila je i posljednja. Noć između 29. i 30. oktobra 1942. spustila je cr­ ni pokrov na Zorku Gajić, prvu poginulu parti­ zanku ženske omladinske čete, pa nas se njena smrt posebno dojmila. U fazi bihaćke operacije, na položaju na Čatrnji, Zorka je hrabra i uznosita kao i uvijek. Na usnama joj riječi koje liječe strah suboraca: »Svaka ne pogađa«. No, nedugo zatim neprijatelj joj je rafalom pokosio obje noge. Svje­ sna svoje situacije, a i toga da im ne smije dospje­ ti živa u ruke, pružala je otpor — ubivši onako polumrtva trojicu ustaša. U tim trenucima nepre­ kidno je uzvikivala: »Nećete me, zlikovci, živu uhvatiti! Partizan se ne predaje«. Tako je i bilo. Posljednji metak sačuvala je za sebe u momentu kad joj je neprijatelj bio nadomak. Time se okon­ čao njen život — pun odlučnosti i u najtragični­ jim situacijama. Kasnije se pronio glas da su joj ustaše mrtvoj 170 �odsjekle glavu i izložile na ulicama Bihaća, koji još nije bio oslobođen, kao primjer »krvave par­ tizanke«. Draga (Mile) Glumac-Drakulić Rođena je 1919. u selu Vrelo, Korenica, Hrvatska, u siromašnoj seljačkoj porodici od oca Mile i majke Evice. Djetinjstvo i mladost provela je u rodnom selu radeći na zemljoradnji i u domaćin­ stvu. Nakon dizanja ustanka opredjeljuje se za NOP i uključuje u rad omladinske organizacije. Radila je na sakupljanju hrane, obuće, odjeće te pletenju odjevnih predmeta za prve partizanske jedinice. Posebnu je aktivnost pokazala prilikom blokade talijanskog garnizona u Korenici u zimu 1941/ 1942. godine. Prenosila je partizanima na položaj odjevne i prehrambene artikle, koje je s ostalim aktivistima skupljala u selu. U snijegu do prenosila je ranjenike u razne bolnice. Koncem pasa 1941. primljena je u skojevsku organizaciju. Na takvim i sličnim zadacima radila je do 25. augusta 1942. godine, a tada je stupila u Prvu žensku omladinsku partizansku četu u selu Trnavac. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne briga­ de raspoređena je u bataljon »Stojan Matić«. Na borbenom putu te brigade učestvovala je u svim njenim akcijama na Kordunu, Baniji, a kasnije i 171 i �u Lici. U ljeto 1943. upućena je na viši sanitetski kurs. Po završetku tog kursa razboljela se od pje­ gavog tifusa i liječena je u bolnici. Kako je boleš­ ću bila dosta iscrpljena, nije više bila sposobna za operativnu jedinicu pa je raspoređena na rad u pozadini. Bila je sekretar Mjesnog NOO-a u se­ lu Vrelo, na kojoj ju je dužnosti zatekao kraj rata. Član KPJ postala je početkom 1945. u Vrelo. selu Poslije oslobođenja kolonizirana je u Bački Bre­ stovac. Nakon tri godine vratila se u Titovu Korenicu gdje je zasnovala obitelj. Majka je troje djece. Zaposlila se i nakon sticanja potrebnih uslova otišla u penziju. Danas sa svojom porodicom živi u selu Vranovači kod Titove Korenice. Za ratne zasluge odlikovana hrabrost i Ordenom zasluga za nom zvijezdom. je: Ordenom za narod sa srebr­ Zorka (Blagoja) Grbić-Vujović Rođena je 1922. u selu Plitvice, Pl. jezera, Korenica, Hrvatska. Odrasla je u višečlanoj seljačkoj po­ rodici Blagoj a i Marije u kojoj je bilo devetero djece. Na Zorku je kao najstariju pao veći dio obaveza u pomoći roditeljima u zemljoradnji i ču­ vanju stoke, kao i u podizanju mlađe braće i se- 172 �stara. No, osnovnu školu je ipak završila u svom rodnom mjestu. Nakon stvaranja tzv. Nezavisne Države Hrvat­ ske, u junu 1941. godine, čitava plitvička općina iseljena je u Bosnu. Tako se i Zorka sa svojom obitelji našla u okolici Drvara gdje ju je zateklo dizanje općenarodnog ustanka. U septembru 1941. vraća se s narodom u svoj kraj i odmah uključuje u aktivan rad s omladi­ nom. To je za nju, kao i za ostale ljude u selu, bio normalan put jer im nije bio nepoznat poziv KPJ za oružanu borbu. U njenoj je okolici i prije rata postojala živa politička aktivnost, naročito među omladinom koju je organizirala Partija i SKOJ (od raznih tečajeva do političkih akcija pu­ tem ženske omladinske sekcije pri ogranku »Selajčkog kola«). Početkom 1942. primljena je u skojevsku organizaciju. Nakon toga nastavila je s više obaveza i odgo­ vornosti svoju aktivnost u organiziranom radu. Augusta 1942. stupila je u Prvu žensku omladin­ sku četu u selu Trnavcu. Po završenoj vojno-političkoj obuci raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković«. Kao borac učestovala je u svim borbe­ nim akcijama svoje jedinice u Kordunu, Baniji i Lici, a zatim je postavljena za četnu bolničarku. Jula 1943. ranjena je u sjevernoj Dalmaciji pri­ likom borbe s četnicima i Talijanima na Kijevu pa je prebačena za Liku na bolničko liječenje u Podlapaču. 173 �Nakon ozdravljenja ponovo se vraća u svoj bataljon. Prolazi teški i naporan borbeni put i za­ morni marš 6. proleterske divizije od Bosne pre­ ko Crne Gore i Srbije. Učestvuje u oslobođenju Beograda i u borbama na sremskom frontu u stalnoj borbi i brizi za ranjenike kao referent sa­ niteta bataljona. U članstvo godine. KPJ primljena je u oktobru 1943. Ratni je vojni invalid 20 postotni. Demobilizirana je početkom 1946. u činu stari­ jeg vodnika. Zasnovala je porodicu i danas živi u Beogradu. Zaposlila vinu. se i stekla potrebne uvjete za miro­ Za zasluge u ratu odlikovana je: Medaljoni za hrabrost i Ordenom za hrabrost. Mil ka (Marka) Grković-Prstojević Rođena je 1924. u selu Srednja Gora, Udbina, Hr­ vatska. Potječe iz seljačke porodice od oca Marka i majke Boje. Nakon završene osnovne škole ra­ dila je s roditeljima u poljoprivredi. Ubrzo je sta­ sala u lijepu djevojku, ali je rat prekinuo sva mla­ dalačka maštanja. Na poziv KPJ za ustanak veoma je aktivno uze­ la učešća u provođenju zadataka NOP-a, a poseb­ 174 �no se angažira na okupljanju mladih u omladin­ sku organizaciju. Novembra 1941. primljena je u SKOJ. Od decembra 1941. bila je jedno vrijeme borac u Srednjogorskoj četi, koja je držala položaj pre­ ma Podlapači i Pločanskom klancu. Početkom 1942. angažira se u selu kao član aktiva na formi­ ranju organizacije SMG-e. U augustu 1942. stupa u Prvu žensku omladin­ sku četu, a nakon vojno-političke obuke reaspoređena je u Udarni bataljon 2. ličke brigade. Bila je borac 3. čete tog bataljona, u kojoj je vršila dužnost sekretara skojevske organizacije. Odmah je primljena i u članstvo KPJ. U svojoj jedinici učestvovala je u borbama na Kordunu i Baniji, a nakon povratka 2. brigade u Liku teško je ranjena na Cvituši 25. decembra 1942. prilikom napada na Lovinac. Otpremljena je na bolničko liječenje na Bijele potoke. Za vrijeme četvrte neprijateljske ofanzive, u januaru 1943. godine, s grupom teških ranjenika prebačena je za Bosnu u Centralnu bolnicu Vrhovnog štaba. S tom je bolnicom kao teški ranjenik prešla ofanzivu na Neretvi, zatim i petu neprijateljsku ofanzivu na Sutjesci. Nakon proboja obruča u petoj neprijateljskoj ofanzivi pripojila se 10. hercegovačkoj brigadi. U 2. bataljonu te brigade kao delegat voda, a zatim pomoćnik komesara čete, sudjelovala je u borba­ ma za oslobođenje Hercegovine, a zatim jednog 175 �dijela Bosne. Kasnije je prekomadovana na duž­ nost referenta Saniteta artiljerijske brigade 29. di­ vizije, s kojom je prošla borbe u Sloveniji kao i borbu za Trst. Na toj dužnosti zatekao ju je kraj rata. U martu 1946. demobilizirana je u činu poruč­ nika. Nakon demobilizacije zasnovala je obitelj. Maj­ ka je dvoje djece. Kasnije se zaposlila i nakon sticanja potrebnih uslova otišla s porodicom živi u Beogradu. Ratni je vojni invalid 50 posto. Za ratne zasluge u odlikovana mirovinu. je: Danas Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod II reda, Par­ tizanskom zvijezdom III reda te Ordenom brat­ stva i jedinstva sa srebrnim vijencem. Evica-Dunjka (Bude) Jelavac-Šijan Rođena je 1923. u selu Krbavica, Bunić, Korenica, Hrvatska, u siromašnoj seljačkoj porodici od oca Bude i majke Savke, koji su uz dvije kćeri podiza­ li i četvero djece očevog brata. Osnovnu vršila je u rodnom selu, a nakon toga kao većina ličkih djevojaka baveći se njom i domaćinstvom. U porodici i selu še znaju po nadimku Dunjka. 176 školu za­ živjela je zemljorad­ svi je vi­ �Zorka Grbić Vujović Milka Grković Prstojević Evica Jelavac Šijan Soka Keča 12 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CEI A 177 �Rat ju je zatekao u rodnom selu u kojem su, nakon uspostave tzv. Nezavisne Države Hrvatske, našle utočište mnoge izbjeglice, kao i komunisti iz gradova. Od ustanka nadalje i u Krbavici su bila smještena rukovodstva vojnih i pozadinskih orga­ nizacija. Dunjka je, s ostalom omladinom iz sela, pružala bezrezervnu pomoć tim organizacijama. Učestvovala je u akcijama sakupljanja hrane, od­ jeće i obuće, pomoći bolnicama — a osim toga birana je u prvi odbor AFŽ-a u selu. U skojevsku organizaciju primljena je jula 1942. godine. 25. augusta 1942. stupila je u Prvu žensku omla­ dinsku četu koja je formirana u selu Trnavac. Poslije završene vojno-političke obuke raspore­ đena je u Udarni bataljon 2. ličke brigade. S tom je jedinicom učestvovala u svim njenim borbenim akcijama do juna 1943. Tada je zbog promrzlih nogu teško oboljela i otpremljena u bolnicu na liječenje. Istovremeno je preboljela i pjegavi tifus. Zbog iscrpljenosti i posljedica bolesti više nije bila sposobna za napore u operativnoj jedini­ ci, pa je upućena na pozadinski rad. Radila je u odboru AFŽ-a, a bila je i sekretar skojevskog aktiva u svom selu do kraja rata. U članstvo KPJ primljena je juna 1945. godine. Nakon oslobođenja zemlje kolonizirana je za­ jedno s roditeljima u Kolut kod Sombora. Tu se udala i rodila dvoje djece. I danas živi u Kolutu sa svojom porodicom gdje 178 �je aktivna u društveno-političkim organizacijama, a naročito u Konferenciji za društvenu aktivnost žena. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hra­ brost, Ordenom zasluga za narod i Ordenom brat­ stva i jedinstva sa srebrnim vijencem. Pera (Bude) Klašnja Rođena je 1920. u selu Šeganovcu, Korenica, Hr­ vatska. Djetinjstvo i mladost provela je s rodite­ ljima baveći se, kao većina ličkih djevojaka, zem­ ljoradnjom i kućnim poslovima. Okupacija Jugoslavije i proglašenje tzv. Neza­ visne Države Hrvatske zatekla ju je u rodnom mjestu gdje je, kao i ostali narod njenog kraja, proživljavala psihozu čestih ustaških represalija. Nakon dizanja ustanka upoznaje se s ciljevima NOP-a što joj daje samopouzdanje i nadu u op­ stanak. Uključuje se u rad omladinske organiza­ cije u kojoj sudjeluje u svakodnevnim akcijama. Njena angažiranost za NOP naročito je zapažena decembra 1941. godine, prilikom napada naših je­ dinica na talijanski garnizon u Korenici. Sudjelo­ vala je u izradi odjevnih predmeta, sakupljanju hrane i ostalog materijala za bolnice te prenošenju i njegovanju ranjenika. U to je vrijeme primljena u skojevsku organizaciju. Od početka 1942. sve­ 12* 179 �srdno se angažira u SMG i kao skojevka prednjači u radnim i drugim akcijama. Iako je rad u pozadini bio veoma važan, želje­ la se i s puškom u ruci dokazati kao borac. Na sastanku skojevske organizacije prva se javlja i odlazi u Trnavac na vojno-političku obuku. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u bataljon »Stojan Matić«. Već u prvoj borbenoj akciji u okršaju s Talijanima na Poloju ističe se u hvatanju neprijateljskih vojni­ ka, koji su se noću razbježali po šumi. Očevici se i danas sjećaju kako je, prilikom napada na ne­ prijateljsko uporište na Tušiloviću, vješto tempi­ rala bombu na betonirani bunker. Njena je hra­ brost došla do izražaja i u borbama na Rakovici, Ličkom Petrovom Selu i u Dvoru na Uni. Kada se brigada vratila u Liku, sudjeluje u na­ padu na Lovinac i u teškom borbenom okršaju u Gračacu, u kišnoj noći i u vodi do pojasa ulaže krajnje napore u izvlačenju ranjenika. U tim teš­ kim akcijama činilo se da je ništa ne može poko­ lebati — ni čelik, ni krv, ni razrovane staze. Ipak, ta divna djevojka izražajnih bademastih očiju nije dočekala pobjedu. Usred zime, januara 1943. godine, u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi pala je pokošena rafalom kod kuća Rakića na Ljubovu. Svi su je poznavali kao veselu djevojku, voljela je društvo, rado je išla na prela po mjesečini i na žetelačke mobe po suncu. 180 �Zima 1943. njezina je posljednja zima. Nikada više nije zapjevala žetelačku pjesmu pod vrelim ljetnim suncem. Soka (Jovana) Keča Rođena je 1923. u selu Ponoru, Korenica, Hrvat­ ska. Već 1926. godine ostaje bez majke Save. Kako je otac imao još puno djece, prihvaća je ujak Pajo Knežević i odvodi sebi na Ljubovo. Koncem 1941. primljena je, na osnovu zapaže­ nog djelovanja u NOP-u, u skojevsku organizaciju. Augusta 1942. stupa u Prvu žensku omladinsku partizansku četu, raspoređena je u a nakon bataljon vojno-političke »Mićo obuke Radaković« 2. ličke udarne brigade. Nepokolebljivo se dokazivala u svim akcijama pa je već decembra 1942. postala član KPJ! I da­ lje se dokazivala iz borbe u borbu. Svaki je zada­ tak — a bilo ih je mnogo — izvršavala besprije­ korno i na vrijeme. Nakon odlaska 6. divizije u Bosnu upućena je s ostalim rukovodećim kadrom za popunjenje 35. divizije, koja je upravo tada formirana u Lici. Po­ stavljena je na dužnost referenta saniteta 1. bataljona 3. brigade 35. divizije. Na toj dužnosti pokazala je sve kvalitete u op­ 181 �hođenju taktična, s ranjenicima humana, i i narodom. posebno Bila je vrlo disciplinirana. U kontaktu s ranjenicima i bolesnima uvijek je pru­ žala riječi utjehe. U borbi s neprijateljem u Koritima kod Selišta — nedaleko Slunja, marta 1945. godine, na domaku slobode, hrabro je poginula u momentu kad je s poprišta ta bataljona. lom. borbe izvlačila Pokošena je ranjenog komandan­ neprijateljskim rafa­ Tako se više nikada nije vratila na Ljubovo. Iz­ dahnula je na škrtoj kordunskoj zemlji. Bosiljka Lola (Petra) Kolundžić Rođena je 1921. u seljačkoj porodici u selu Deringaj, Gračac, Hrvatska. Osnovnu školu nije po­ hađala već je od starijeg brata naučila čitati i pi­ sati. Do rata je živjela u krugu svoje obitelji po­ mažući im u zemljoradnji i domaćinstvu. Pored rada na poljoprivredi voljela je puno čitati, jer je bila svjesna činjenice da će u naobrazbi naći sebe i novi svijet kojem teži. Čitala bi sve do čega bi došla, a naročito naprednu literaturu koju bi ponekad dobivala od komunista i simpatizera. Okupacija Jugoslavije i proglašenje tzv. Neza­ visne Države Hrvatske zatekla ju je u rodnom se­ lu Deringaju. U situaciji ustaškog terora i pokolja 182 �znala je suosjećati s onima koji su u nevolji, podi­ jeliti s njima bol i ohrabriti ih. Zahvaljujući pred­ ratnom uticaju Komunističke partije na omladinu u Lici, Lola se već u ustanku našla na partijskoj liniji. Primljena je u SKOJ i nastavila organizira­ no svoju političku aktivnost. Radila je na okuplja­ nju omladine po zaseocima, omasovljenju skojevske organizacije u selu te na uključivanju mladih u NOV. Pored ovoga, često su joj povjeravani spe­ cifični zadaci koji nisu bili lagani ni bezopasni. Ilegalno bi se prebacivala u Gračac i sjevernu Dal­ maciju radi nabave oružja i municije. Prožeta čudesnim mladenačkim poletom težila je da se po­ tvrdi kao borac u direktnom okršaju s neprijate­ ljem, smatrajući da će time više pomoći svom na­ rodu. U jesen 1941. dobrovoljno stupa u Deringajsku četu, a zatim u bataljon »Stojan Matić« s kojim učestvuje u mnogim borbenim akcijama, među ostalim i u drugom napadu na Udbinu kada joj u neposrednoj blizini gine stariji brat Dušan. Nakon toga upućena je na vojno-političku obu­ ku u Prvu žensku partizansku četu. Tu se u Trnavcu posebno ističe po disciplini, marljivosti i drugarstvu, a sudjeluje i u izradi četnih zidnih novina. Stupanjem stav 2. ličke Prve ženske brigade partizanske ponovo odlazi čete u u sa­ bataljon »Stojan Matić«. Tu je u prvim borbenim akcija­ ma došla do izražaja njena izuzetna hrabrost i 183 �izdržljivost. Prilikom utvrđenja redovito se napada nalazila na neprijateljska u prvim redovima dobrovoljaca bombaša u izvršenju borbenog za­ datka. Jedno je vrijeme bila i mitraljezac, a osim toga uzdiže se i politički i ubrzo postaje politički delegat voda. Kad je polovinom novembra 1942. primljena u članstvo KPJ, ostvarila joj se davnaš­ nja želja pa je s još većim revolucionarnim zano­ som nastavila borbu sa svojom jedinicom. u U borbama na Kordunu, Baniji i Lici, a naročito četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, zbog primjer­ ne borbenosti i požrtvovnosti, bila je redovito pohvaljivanja pred strojem ili naredbom Štaba bri­ gade i divizije. Tako se 1943. u martovskoj nared­ bi Štaba 6. divizije navodi: »... U svim dosadašnjim borbama istakla se drugarica Bosa Kolundžić iz 1. bataljona 2. udar­ ne brigade kao neustrašiv borac i bombaš ...« I ratne su publikacije u tim teškim danima ob­ javljivale članke u za borbi o Lolinom slobodu. Njena posebnom prisutnost doprinosu u daljnjim borbama u Lici i sjevernoj Dalmaciji znatno se odrazila na borbeni moral boraca i naroda pa je za života postala legenda u Lici. Lola je bila visoka, snažna djevojka, uspravna držanja. Iz cijele njene pojave zračila je vitalnost, energičnost i odlučnost. Posjedovala je izuzetnu inteligenciju. Čim či progovorila, plijenila bi pri­ sutne svojim blagim i mirnim glasom. Posebno se doimala njena finoća i taktičnost u ophođenju 184 �s ljudima. Bila je izvanredan drug. Pomagala je slabim, osjetljivim i nježnim da se lakše prilago­ de teškoćama i da lakše prođu kroz ratne okršaje. Koliko bi puta na ciči zimi skinula svoj kaput i ogrnula slabijeg. Znala je iskreno suosjećati s čov­ jekom u nevolji. Nakon odlaska 6. divizije za Bosnu, u sastav 1. proleterskog korpusa, Lola je upućena s ostalim rukovodećim kadrom za komesara čete u 35. di­ viziju, koja se tada formirala u Lici. Pored dužno­ sti u jedinici politički se aktivirala u selima ispod Kamenskog, a povremeno je upućivana na okupi­ ranu teritoriju u okolici Donjeg Lapca na ilegalne zadatke. Tako je početkom oktobra 1944. godine, po za­ datku Štaba 1. bataljona 2. brigade 35. divizije, upućena u selo Dnopolje radi prikupljanja poda­ taka o brojnom stanju četnika i Nijemaca u Do­ njem Lapcu. Kako su četnici bili obaviješteni da se Lola nalazi u Dnopolju, opkolili su selo i po­ stavili straže iznad njega, dok je ona čekala oba­ vještajca koji je trebao stići iz Lapca. Vraćajući se iz Dnopolja, ispod brda Vršeljka, upala je u četničku zasjedu i ranjena, ali je i nadalje pru­ žala otpor do posljednjeg metka. Kad je vidjela da nema izlaza, aktivirala je bombu kojom se ubi­ la da im ne bi pala živa u ruke. Četnici su se na mrtvoj Loli osvećivali. Bacili su je u jednu udubinu i nisu dozvolili narodu da je zakopa. Kad su odbornici iz Dnopolja pokušali 185 �da je sahrane, upali su u četničku zasjedu pa su to kriomice učinila djeca vraćajući se u suton s bla­ gom kući. I sada se na livadi Stanine, na prelazu iz Dnopolja prema brdu Vršeljku, nalazi usjek gdje je Lola bila privremeno sahranjena. Njeni posmrtni ostaci preneseni su u Gračac i sahranjeni u grobnicu heroja. Lola je još za života, a posebno poslije smrti, postala pojam junaštva kod boraca i naroda. Ma­ ja 1971. Općinski odbor SUBNOR-a Gračac pred­ ložio je da dobije Orden narodnog heroja, ali je na žalost prijedlog kasno upućen. Draga (Stanka) Končar Draga Končar rodila se kao šesto i najmlađe di­ jete Stanka i Soke 1921. godine u selu Končarev Kraj, Plitvička jezera, Korenica, Hrvatska. Nika­ da nije upoznala oca jer je obolio i umro nekoliko mjeseci prije njenog rođenja. S tim je događajem predodređen život te višečlane porodice, koji su u borbi za osnovnu egzistenciju bili prisiljeni da rade za nadnicu kod imućnijih seljaka. To nije mimoišlo ni Dragu, koja je ostala i bez osnovnog obrazovanja. Bez obzira na sve nedaće Draga se politički an­ gažira, uključujući se u Žensku omladinsku sek­ ciju pri ogranku »Seljačkog kola« te učestvuje u 186 �Bosiljka Kolundžić Lola Draga Končar Vida Končar Milica Korać Belić 187 �mnogim aktivnostima koje i skojevska organizacija. je pokretala U društvu je bila neposredna, vesela. je se sjećaju stanovnici Končarevog Kraja. Ali, i suviše brzo došli su još teži dani. Ljeti 1941. partijska Takvom ustaške vlasti iseljavaju sve srpsko stanov­ ništvo iz plitvičke općine u Bosnu. Tako je i Dra­ ga sa svojom porodicom stigla u Drvar i Bosan­ sko Grahovo. U jesen 1941. vratila se s narodom u Liku. Od­ mah se angažirala u radu omladinske organizacije u svom selu pa je krajem 1941. primljena u SKOJ. U augustu 1942. stupa u Prvu žensku omladin­ sku partizansku četu, a nakon vojno-političke obu­ ke, na kojoj je savladala i osnovnu pismenost, raspoređena je u 2. četu ča« 2. ličke udarne brigade. bataljona »Ognjen Pri­ Učesnik je u svim borbama koje je njena jedi­ nica vodila na Kordunu, Baniji, Lici i sjevernoj Dalmaciji — uvijek u prvim redovima dobrovo­ ljaca u izvršavanju borbenih zadataka. Prelaskom 6. divizije u Bosnu, u međuvremenu je prekomandovana u 1. ličku brigadu za bolničarku, gdje je zapažen njen vrlo predan odnos prema ranjeni­ cima. Borci su je stoga veoma cijenili i od milja zvali »naša Draga«. Za vrijeme šeste neprijateljske ofanzive u bor­ bi između Mrkonjić-Grada i Jajca, kod sela Je­ zera, u hladnoj noći 7. na 8. januara 1944. godine, upala je s još dvojicom drugova u njemačku za­ 188 �sjedu. Očevici su kasnije pričali da su njemački fašisti naročito nju tukli i mučili, kako bi mogli fotografirati izmučenu i nemoćnu partizanku. Ali Draga je bila ponosna te im je kod svakog poku­ šaja fotografiranja plazila jezik i na druge im na­ čine onemogućavala da učine što su naumili. Strijeljali su je, ali cilj ostvarili nisu. Tako je mladi život, čudesno snažne djevojke Drage Končar, na zvjerski način ugašen. Vida (Nikole) Končar Rođena je 1925. u Končarevom Kraju, Plitvička jezera, Korenica, Hrvatska, kao šesto od devetero djece siromašne seljačke porodice Nikole i Milice. Završila je četiri razreda osnovne škole, a teške socijalne situacije u obitelji nije mogla staviti daljnje školovanje. Ostala je kod kuće veći se zemljoradnjom i domaćinstvom. U junu 1941. ustaške vlasti su iselile sve novništvo plitvičke općine u Bosnu. Tako se zbog na­ ba­ sta­ Vida zajedno s roditeljima smjestila u Bosansko Gra­ hovo gdje je dočekala dizanje ustanka. Tu se uključila u NOP noseći s ostalom omladinom hra­ nu, obuću i odjeću prvim partizanskim jedini­ cama. U septembru 1941. vraća se u Liku, u svoje rod­ no mjesto koje je bilo opustjelo, a sva imovina opljačkana. Odmah po dolasku nastavlja da radi 189 �za NOP, učestvujući u raznovrsnim akcijama om­ ladinske organizacije u selu. U oktobru 1941. primljena je u skojevsku orga­ nizaciju, što joj je dalo još više podstreka u aktiv­ nom radu za NOP. Augusta 1942. stupila je u Prvu žensku omladin­ sku četu i u selu Trnavcu završila vojno-političku obuku. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne bri­ gade raspoređena je u 2. četu bataljona »Ognjen Priča«. U toj jedinici učestvuje u svim borbama na Kordunu, Baniji, a zatim u Lici. U velikoj hlad­ noći za vrijeme četvrte neprijateljske ofanzive promrzle su joj noge. U proljeće 1943. ranjena je na Oštri prilikom napada na Gospić. Liječila se na Bijelim potocima i u Krbavici i u to vrijeme preboljela i pjegavi tifus. Nakon izlaska iz bolnice nastavila je aktivni rad u Kotarskom komitetu narodne omladine u Korenici, a bila je i sekretar skojevske organiza­ cije u Končarevom Kraju, jer zbog posljedica ra­ njavanja i bolesti nije bila sposobna za napore u operativnoj jedinici. Nakon oslobođenja radila je u Seljačkoj radnoj zadruzi u svom selu, a bila je i dobrovoljac na izgradnji Auto-puta bratstvo-jedinstvo. Uskoro se udala i s mužem preselila u Beograd gdje se za­ poslila. Jedno je vrijeme živjela u Osijeku, a da­ nas sa svojom porodicom živi u Beogradu. Aktiv­ na je u društveno-političkom životu u sredini gdje stanuje. 190 �Ratni je vojni invalid (50 posto). Za ratne zasluge odlikovana je stva i jedinstva sa srebrnim vijencem. Ordenom brat­ Milica-Mica (Petra) Korać-Belić Rođena je 1919. godine u selu Visuću, Udbina, Hrvatska. Rodila se i odrasla u siromašnoj poro­ dici Petra i Boje, u kojoj je bilo petero djece. Ra­ no su ostali bez oca pa su već u ranom djetinjstvu pojačano osjećali sve tegobe siromaštva. Uskoro im je umrla i majka i baka, pa je Mica kao najsta­ rije dijete brinula o cijeloj porodici. Čitavi teret kuće pao je na njena nejaka pleća. Upravo zbog toga nije završila ni osnovnu školu, sama se bri­ nući da osigura uslove za školovanje mlađe braće i sestara. Kao predratni simpatizer SKOJ-a odmah se na­ kon dizanja ustanka aktivirala u radu preko om­ ladinske hrane, organizacije. obuće, odjeće Radila te je na prihvatanju prikupljanju boraca prili­ kom prolaska partizanskih jedinica kroz selo. Iz­ među ostalog, nosila je i letke kao i poruku u ne­ prijateljsko uporište na Udbini radi zamjene Mićuna Šakića za zarobljene Talijane. U SKOJ je primljena augusta 1941. godine. Augusta 1942. stupila je u Prvu žensku omla­ dinsku četu u Trnavcu, a nakon završene borbene �obuke raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković«. Sa svojom jedinicom učestvovala je u prvim borbenim redovima u Kordunu i Baniji, kasnije i u Lici. U novembru 1942. bila je kao delegat prisutna na Prvom zasjedanju AVNOJ-a u Bihaću. U član­ stvo KPJ primljena je maja 1943. godine. U operativnoj jedinici ostala je do juna 1943. Zbog bolesti i iscrpljenosti vraćena je na rad u pozadinu jer je u međuvremenu preboljela i pje­ gavi tifus. Po završetku rata kolonizirana je s braćom i sestrama u Kolut kod Sombora. Tamo se odmah uključila u Seljačku radnu zadrugu u kojoj je ra­ dila do kraja 1953. Kasnije je dopunila radni staž pa je ostvarila penziju 1972. godine. U sredini gdje je živjela bila je aktivna u društveno-političkim organizacijama. Za zasluge u ratu odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod sa srebrnom zvijezdom i Ordenom bratstva i jedinstva sa sre­ brnim vijencem. Anka (Dane) Kosanović Rodila se u selu Visuću, Udbina, Hrvatska, 1920. godine od oca Dane i majke Anđe. Bavila se doma­ ćinstvom i zemljoradnjom, a stekla je i osnovno obrazovanje. 192 �Anka je selo, svoju bila plaha djevojka. Voljela je svoje Krbavu. Život joj je tekao uobičajeno do tegobne 1941. godine. U Visuću je još prije rata postojala partijska i skojevska organizacija koja je veliku pažnju po­ svećivala omladini. Tako je i Anka, odmah nakon dizanja ustanka, bezrezervno prihvaćala i izvrša­ vala sve zadatke kojima je mogla pomoći pokretu: od onih kurirskih do sakupljanja hrane, obuće i odjeće, tako da je s ostalom omladinom značajno pomagala. Zato je krajem 1941. primljena u skojevsku organizaciju. U ljeto 1942. godine, nekoliko dana prije od­ laska u Prvu žensku omladinsku četu, učestvo­ vala je u drugom napadu na Udbinu, kao bolni­ čarka. U Trnavcu 25. augusta 1942. pristupila je formiranju čete i vojno-političkoj obuci gdje je već pokazala spretnost u rukovanju oružjem i idejnu zrelost. Potom je raspoređena u Udarni bataljon 2. ličke brigade. S velikim je zalaganjem i izdržljivošću učestvo­ vala u svim borbama koje je vodila njena jedini­ ca. Često se dobrovoljno javljala za bombaša. Ju­ rišala je na tenkove, prikradala se vješto u mrkloj noći bodljikavoj žici. Naročito se istakla u bor­ bama na Poloju, Tušiloviću, Slunju i drugim. Prilikom borbe s četnicima i Talijanima na Gra­ čacu, 15. januara 1943. godine, Udarni bataljon bio je u teškoj, neizvjesnoj situaciji. Ginulo se, padalo. Anka je s užasom gledala pogibiju svojih 13 PRVA 2ENSKA LICKA PART. CETA 193 �drugova. Ipak, nije prestajala da ih bodri, pru­ ža pomoć ranjenima. Kada je pao puškomitraljezac u njenoj neposrednoj blizini i tako njegov mi­ traljez zašutio, Anka je skočila, uzela teški mitra­ ljez i otvorila vatru na neprijatelja. Tu je smje­ lost ubrzo platila životom. A bila joj je tek deseta borbena akcija. I danas se često prisjećamo ove hrabre djevojke koja je u sebi bila sjedinila svu dobrotu i smio­ nost borca partizanke. Mi leva (Jovana) Kovačević-Jokanović Rođena je 1924. u selu Krbavica, Bunić, Korenica, Hrvatska. Osnovnu školu završila je u svom rodnom selu i do rata se bavila zemljoradnjom i domaćinstvom. Nakon izbijanja ustanka 1941. angažirala se u omladinskoj organizaciji obavljajući raznovrsne zadatke za NOP. Osim toga aktivirala se i u orga­ nizaciji kulturno-prosvjetnog rada među mladima u selu. U njenoj kući bio je smješten Okružni ko­ mitet SKOJ-a za Liku pa je vodila brigu o njiho­ vom smještaju i ishrani. Zbog sve te svoje aktiv­ nosti primljena je u SKOJ u oktobru 1941. godine. U augustu 1942. stupila je u Prvu žensku omla­ dinsku partizansku četu, formiranu u selu Trnavcu kod Korenice. Za vrijeme obuke povučena je na 194 �skojevski kurs, koji je organizirao Okružni komi­ tet SKOJ-a za Liku u njenom selu Krbavici. Ulaskom Ženske čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u 1. četu bataljona »Og­ njen Priča«. Kao borac učestvovala je u svim ak­ cijama koje je njena jedinica vodila na Kordunu, Baniji, a zatim i u Lici. U četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, januara 1943. godine, razboljela se od pjegavog tifusa i otpremljena u bolnicu na liječe­ nje. Kada je ozdravila, vratila se u svoju jedinicu i nastavila ratovanje na dalmatinskom kršu. Na­ kon povratka 2. ličke brigade iz sjeverne Dalma­ cije u Liku, septembra 1943. godine, teško je ra­ njena u selu Mutilić i otpremljena u bolnicu na liječenje. Liječila se četiri mjeseca i opet se vra­ tila u svoj bataljon, koji se tada nalazio u okolici Drvara. Maja 1944. primljena je u KPJ. Međutim, jula 1944. zbog posljedica ranjavanja pogoršava joj se vid pa je opet smještena u bol­ nicu 11. divizije u centralnoj Bosni. Više nije bila sposobna za napore u operativnoj jedinici pa je, po odluci Sreskog komiteta KPJ za Travnik, osta­ la u Bosni kao politički radnik. Bila je član Sres­ kog komiteta SKOJ-a za Travnik. Pred kraj rata prešla je na teritoriju sreza Kotor-Varoš gdje je izabrana za člana Sreskog komi­ teta KPJ te za sekretara Sreskog komiteta SKOJ-a za Kotor-Varoš. Tu je ostala do kraja 1945. Nakon oslobođenja prešla je na liječenje i ško­ 13* 195 �lovanje u Invalidski dom Glavnog odbora RVI Bosne i Hercegovine u Sarajevu. Od 1946. radi u Glavnom odboru RVI Crne Gore na Cetinju. Ratni je vajni invalid (70 posto). Završila je višu pedagošku školu. Učestvovala je u izgradnji Omladinske pruge Šamac —Sara­ jevo i bila udarnik. U poslu je više puta pohvalji­ vana i nagrađivana. Zasnovala je porodicu, majka je jednog djeteta. Danas sa svojom obitelji živi u Beogradu i aktivna je u društveno-političkim organizacijama. Za ratne zasluge odlikovana je dva puta Orde­ nom za hrabrost i Ordenom zasluga za narod III reda. Danica (Jove) Krga-Panjković Rođena je 1922. u selu Homoljac, Korenica, Hr­ vatska, u siromašnoj seljačkoj porodici Jove i Evice, u kojoj je bilo sedmoro djece. Teško je bi­ lo prehraniti mnogočlanu obitelj na dva hektara škrte ličke zemlje. U takvoj situaciji roditelji dje­ ci nisu mogli pružiti ni najnužnije za život, a ka­ moli pristojnu egzistenciju. Nije pohađala ni os­ novnu školu jer je već od malih nogu pomagala roditeljima u domaćinstvu i čuvanju stoke. Danica je ustaničkih dana navršila 19 godina. Pratila je sva zbivanja od samih priprema do 196 �prvih akcija u ustanku. Prisustvovala je sastanci­ ma i dogovorima u selu na kojima se upoznala s linijom KPJ za borbu protiv okupatora i kvislin­ ga. Po zadatku rukovodilaca ustanka okupljala je omladinu i žene u NOP. Organizirala je sabirne i radne akcije, nosila poruke i obavijesti. Tako je s uspjehom izvršavala veoma teške i odgovorne zadatke. Zbog posebne aktivnosti septembra 1941. primljena je u skojevsku organizaciju. Aktivnim organiziranim radom u selu bavila se od augusta 1942. kad je stupila u Prvu žensku omladinsku četu u Trnavcu. Ulaskom čete u sa­ stav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u ba­ taljon »Mićo Radaković«. Dobar dio puta svoje jedinice prošla je u sva­ kodnevnim borbama ili zamornim marševima u Kordunu, Baniji, Lici, sjevernoj Dalmaciji i Bos­ ni. Cijelo to vrijeme nalazila se u prvim redovima dobrovoljaca u izvršavanju borbenih zadataka kao skojevski rukovodilac u četi. Početkom 1943. primljena je u članstvo KPJ. Aprila 1944. razboljela se pa je upućena na lije­ čenje u bolnicu na Bijele potoke. Zbog posljedi­ ca bolesti i iscrpljenosti nije više bila sposobna za napore u operativnoj jedinici. Na preporuku li­ ječnika upućena je na rad u pozadinu. Po direktivi Partije nastavila je s aktivnim organiziranim ra­ dom u svim društveno-političkim organizacijama kao i NOO-u u selu Homoljcu do kraja rata. Nakon oslobođenja uključila se u rad na iz- 197 �Mileva Kovačević Jokanović Danica Krga Panjković Soka Ljubović Džombić Jovanka Mandarić Hočevar 198 �gradnji opustošene zemlje. Uskoro se udala pa je s mužem nastavila raditi u poljoprivredi. Život joj ni tada nije bio naklonjen, jer joj je muž, kad je bio najpotrebniji djeci, umro od posljedica ra­ ta. Kao samohrana majka, bez ičije pomoći, po­ digla je i iškolovala tri sina koji su danas visoko­ kvalificirani radnici. I pored svih porodičnih teš­ koća i ratnih posljedica ostala je društveno-politički aktivna u selu. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod sa srebrnom zvijezdom i Ordenom bratstva i jedinstva sa sre­ brnim vijencem. Milka (Mile) Lukić Godine 1922. rođena je u selu Trnavcu, Korenica, Hrvatska, u srednje imućnoj seljačkoj porodici. Tu je završila i osnovnu školu, a zatim se bavila zemljoradnjom i stočarstvom. Kada je imala šes­ naest godina, umrla joj je majka prihvatiti svih domaćinskih poslova. Godinu dana kasnije, 1939, ljena za napredni Omladinske ženske pokret, sekcije već pa je se morala opredije­ u koji ulazi preko pri ogranku »Seljač­ kog kola«. Njena je aktivnost brzo zapažena pa je primljena u SKOJ 1940. godine, odmah nakon što je formirana skojevska organizacija u selu Trnavcu. Milka se iste godine, u kasnu jesen, is­ 199 �takla radom u akciji prikupljanja Crvene pomoći za španjolske dobrovoljce, koji su bili u logoru u Francuskoj. Tom je prilikom dala i svoje djevo­ jačko ruho za prilog. Prednjači u izvršavanju svih skojevskih zada­ taka, kako prije ustanka tako i u vrijeme dizanja ustanka u selu. Taj oblik iskazivanja patriotizma činio joj se nedovoljnim pa je 25. augusta 1942. stupila u Prvu žensku omladinsku partizansku če­ tu, a nakon vojno-političke obuke raspoređena je u 2. četu bataljona »Ognjen Priča« 2. ličke udar­ ne brigade. U novoj jedinici brzo se snašla pokazujući upor­ nost u svakom radu, nevjerovatnu odrešitost i spremnost za sve oblike djelovanja. Za nju se obič­ no kaže da je uvijek bila dobrovoljac — od poli­ tičkog rada u četi do bombaša. Zato je odmah po dolasku u jedinicu primljena u KPJ. Bila je politički delegat voda, a početkom 1943. primila je dužnost pomoćnika komesara 2. čete bataljona »Ognjen Priča«. U četi su je cijenili i voljeli jer je bila primjerna u svakom pogledu. Na toj se djevojci vidjelo da joj je najviše pri­ rasla srcu, da je najviše zaokuplja — sloboda. Sta­ ložena, ali odlučna u stavovima i donošenju od­ luka, davala je dojam pravog buntovnika — može se reći da joj je puška u ruci savršeno pristajala. Srednjeg rasta, tamne valovite kose i tamnih oči­ ju, prodornog pogleda — i svojim je izgledom privlačila pažnju. 200 �Kad je započela četvrta neprijateljska ofanziva na Liku, na već više puta popaljena sela i odav­ no ugasla ognjišta, na Ljubovu su stacionirane sve naše nade i snage prvog i drugog bataljona, kako bi spriječile prodor prema Krbavi. Na bojištu je s puškom u ruci bila i Milka. Hrabro se borila, jurišala dok rafalima. nije pala izrešetana neprijateljskim Gvozdeno Ljubovo i gvozdena volja djevojke-komuniste postadoše jedno — i ostadoše zauvijek jedno. Februara 1943. u spisak poginulih partizana upisano je i ime naše ljepotice iz trnavačke kotli­ ne — Milke Lukić. Soka (Mojsije) Ljubović-D^ombić Rođena je 1922. u selu Nebljusi, Donji Lapac, Hr­ vatska. Potječe iz siromašne seljačke porodice Mojsije i Duke, u kojoj je bilo troje djece. Zbog teške ekonomske situacije u obitelji, a i smrti oca, nije mogla završiti ni osnovnu školu. Čitati i pi­ sati naučila je u Ženskoj omladinskoj četi za vri­ jeme obuke u Trnavcu. Okupacija zemlje zatekla ju je u njenom rod­ nom mjestu. Nakon proglašenja tzv. Nezavisne Države Hrvatske nastali su teški dani zbog čestih represalija koje su ustaše vršile po Lapcu i oko­ lici. 201 �Proglas KPJ bio je veliko ohrabrenje i izazvao je masovni odaziv naroda na platformi borbe pro­ tiv okupatora i domaćih izdajnika. Tako se i So­ ka uključuje u NOP preko omladinske organiza­ cije. Učestvovala je na sakupljanju hrane, obuće, odjeće, na prekopavanju putova, prenošenju ra­ njenika. Još je većim poletom nastavila tu aktiv­ nost kad je u junu 1942. primljena u skojevsku organizaciju. U augustu iste godine prva u selu javlja se i od­ lazi u Žensku omladinsku četu u selo Trnavac. Nakon završetka vojno-političke obuke raspore­ đena je u bataljon »Stojan Matić«. Kao borac u tom bataljonu isticala se hrabrošću. Nakon borbi koje je vodila 2. lička udarna brigada u Kordunu i Baniji te povratku u Liku prekomandovana je za bolničarku u bataljon »Matija Gubec«, koji je bio u sastavu 1. ličke udarne brigade. Na položaju u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi teško je ra­ njena te je s grupom ranjenika otpremljena u Centralnu bolnicu pri Vrhovnom štabu s kojom je prošla ofanzivu na Neretvi. Kasnije je priklju­ čena 7. banijskoj brigadi u kojoj ju je zatekla ofanziva na Sutjesci. U toj je jedinici preboljela i trbušni tifus. U jesen 1943. iscrpljena i bolesna vraća se u Liku. Zbog posljedica ranjavanja, bolesti i teških fizičkih i psihičkih napora, nije više bila sposob­ na za operativnu jedinicu pa je stavljena na raspo­ laganje Komandi mjesta Donji Lapac. Tu je os­ 202 �tala do oslobođenja kad je demobilizirana u činu vodnika. Ratni je vojni invalid (70 posto). Nakon oslobođenja zasnovala je radni odnos i ostvarila boračku penziju. Majka je dvoje djece. Sa svojom porodicom živi u Novom Sadu gdje je ostala društveno-politički aktivna. Jovanka (Bože) Mandarić-Hočevar Rođena je 1926. u selu Vrebac, Gospić, Hrvatska, u seljačkoj porodici od oca Bože i majke Soke. Nakon završetka osnovne škole ostala je s rodite­ ljima u selu baveći se zemljoradnjom i domaćin­ stvom. Nakon dizanja narodnog ustanka opredjeljuje se za NOP. Uključuje se u rad omladinske organi­ zacije u selu i radi na sakupljanju hrane, odjeće i obuće, kao i drugog materijala za borce partizan­ skog odreda. Prenosila je vijesti, poštu, ranjenike i oružje, a radila je i na prekopavanju putova. Do­ bivala je posebne zadatke od starijih članova KPJ — od Kate Pejnović i Marije Bakarić. Zbog svoje izuzetne aktivnosti postala je član SKOJ-a već novembra 1941. godine. Na spomenutim i sličnim zadacima radila je sve do 25. augusta 1942. kad je stupila u Prvu žensku omladinsku partizansku četu. Nakon završene voj­ 203 �no-političke obuke raspoređena je u Udarni bataljan 2. ličke brigade. U borbama, koje je vodila njena jedinica, poka­ zala je izuzetnu hrabrost i upornost. Posebnu iz­ držljivost pokazala je u 4. neprijateljskoj ofanzivi. U julu 1943. prekomandovana je u Prateću četu 3. ličke brigade za telefonistu, a jedno vrijeme obavljala je i dužnost higijeničarke. Polovinom 1943. primljena je u SKOJ. Prošla je čitavi borbeni put i zamorni marš 6. proleterske divizije od za­ padne Bosne do Srbije. Nakon oslobođenja Beo­ grada završila je niži sanitetski kurs u Beogradu, a zatim je upućena u Prateći divizion na dužnost referenta saniteta. U toj je jedinici ostala do mar­ ta 1946. kada je demobilizirana u činu zastavnika. U NOR-u joj je 1942. poginula sestra Zorka od četnika, a brat Srđan poginuo je 1943. u napadu na Gospić. Nakon demobilizacije zasnovala radni odnos nastanila se u Zagrebu i u Tvornici »IKOM«. Poslije kraćeg vremena premještena je na rad u Općinski komitet KPH Črnomerac. Kasnije je opet po za­ datku premještena na rad u Tvornicu »Josip Kraš«. Tu je radila sve do 1952. kada je penzioni­ rana. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Za ratne zasluge odlikovana hrabrost i Ordenom za hrabrost. 204 je: Medaljom za �Bosiljka-Bosa (Isaka) Marčetić Rođena je u naprednoj zemljoradničkoj porodici, januara 1921. godine u selu Otrić, Gračac, Hrvat­ ska. U rodnom selu završila je osnovnu četvero­ godišnju školu i do rata živjela u krugu obitelji. Prije rata u Otriću nije bilo partijske i skojevske organizacije, ali je postojala omladinska simpatizerska grupa u kojoj je bila i Bosiljka. Na tu su grupu odlučujući politički uticaj imali napredni učitelji, studenti i srednjoškolci iz Otrića i okol­ nih sela. Aprilski rat 1941. zatekao je Bosiljku u Otriću kao dvadesetgodišnju djevojku. Kao raniji pri­ padnik napredne omladinske grupe, nakon diza­ nja ustanka odazvala se pozivu KPJ za borbu pro­ tiv okupatora i kvislinga. S puno odlučnosti i žara aktivirala se na okupljanju omladine i žena u NOP. Neumorno je vršila agitaciju kod širih ma­ sa u selu, ne prezajući pred terorom okupatora i četnika. Njena politička aktivnost ubrzo je zapa­ žena pa je aprila 1942. uhapšena i u četničkom za­ tvoru u Otriću ostala šest tjedana. Pošto je čet­ nici ni batinama nisu uspjela prisiliti na prizna­ nje, pustili su je iz zatvora, ali u kućni pritvor. Bosiljka, međutim, napušta Otrić i prebacuje se na slobodni teritorij u selo Neteku kod Srba, rodno mjesto svoje majke. Tu se odmah povezuje s političkim radnicima i skojevskom organizaci­ �jom u selu, nastavljajući da aktivno djeluje do augusta 1942. kada odlazi u Prvu žensku omladin­ sku partizansku četu. »... Ja sam iz neoslobođenog kraja. Okupator i četnici tamo vrše užasan teror nad našim naro­ dom. Nisam više mogla to gledati. Odmah sam stupila u našu žensku četu. Hoću da se borim pro­ tiv okupatora, ustaša i četnika koje osobito mr­ zim. Oni su mučili moju majku. I ja sam bila 6 nedjelja u zatvoru kod četnika. Govorila sam s popom Đujićem i rekla sam mu u oči da ga mr­ zim .. .« Ta je Bosiljkina izjava dopisniku Agitpropa OK KP za Liku, kojom potvrđuje svoju mržnju pre­ ma okupatoru i domaćim izdajnicima, zabilježena u članku »Moj susret sa Prvom ženskom omladin­ skom četom«, »Lički partizan«, br. 6. od 1. 10. 1942. godine. Dolaskom u sastav čete Bosiljka se brzo uklo­ pila u kolektivni život na vojno-političkoj obuci u Trnavcu. Isticala se po disciplini i marljivosti, a posebno je i duhovitost. došlo do izražaja njeno drugarstvo Prilikom talijanske ofanzive na slobodni terito­ rij Korduna, u borbi kod Poloja, 17. oktobra 1942. godine, učestvovala je i Prva ženska omladinska četa u sastavu 2. ličke udarne brigade. Bosiljka je tada svojom hrabrošću zadivila stare ratnike i starješine bataljona »Stojan Matić«, ne plašeći se naleta konjice ni mitraljeskih rafala iz neprijatelj­ 206 �skih tenkova. Nakon te pobjedonosne borbe pro­ tiv talijanskih fašista među najhrabrijim borci­ ma pohvaljivanim pred strojem istaknuta je kao primjer i Bosa Marčetić. Njena je borbenost do­ šla do izražaja i 24. 10. 1942. godine u likvidaciji ustaško-domobranskog garnizona u Tušiloviću, gdje je kao bombaš išla na betonirane bunkere i s puno smjelosti izvršila svoj dio zadatka. Još je i danas svježe sjećanje kad je u fazi bi­ haćke operacije, u napadu na Ličko Petrovo Selo i Željavu, u zidini obrušene kuće uhvatila dvojicu ustaša i predala ih u Štab bataljona. O tom je podvigu pisala »Žena u borbi«, broj 9. od decem­ bra 1942. godine. U drugom napadu na Slunj, 14. novembra 1942. godine, likvidirala je neprijateljsko mitraljesko gnijezdo, a iz paklenske vatre, ne vlastiti život, izvukla je ranjenog druga. strahujući za Nekoliko dana nakon oslobođenja Slunja pri­ mljena je s Lolom Kolundžić i Sofijom Drakulić u članstvo KPJ. Primanje u Partiju još je više po­ jačalo njen borbeni polet i vjeru u pobjedu. De­ setak dana kasnije, prilikom napada na Dvor na Uni, teško je ranjena. Bataljon ju je otpremio u brigadni sanitet s kojim se vratila u Liku. Tada je prebačena u Partizansku bolnicu u Dobroselo, a zatim u Bosanski Petrovac na daljnje liječenje i oporavak. Budući da je bila nesposobna za napore u ope­ rativnoj jedinici, jer joj je pored teške povrede 207 �I ostao i metak u nozi, vratila se iz bolnice u pro­ ljeće 1943. na teren gračačkog kotara. Njenoj su sestri Anđelki ostale duboko urezane u sjećanju Bosiljkine riječi izgovorene po povrat­ ku kući: »Žao mi je što se ne mogu vratiti u svoju jedi­ nicu, jer sam htjela još više da se dokažem i da ispitam sebe koliko mogu izdržati«. Hramljući, odnosno hodajući uz pomoć štapa, povezala se s rukovodstvom SKOJ-a, nesebično se angažirajući na proširenju i učvršćenju skojevskih organizacija u širenju partizanskog pokreta. Nakon toga postala je član Općinskog komiteta KP Otrić-Zrmanja. Odlazi na sastanke partijskih ćelija skoro u sva sela na tom terenu, ne prezajući pred svakodnevnom opasnošću i četničkim prijet­ njama. Prenosi stavove Općinskog komiteta par­ tije, pomaže u radu pri provođenju zadataka i postaje neumorni društveno-politički radnik. Bosiljkin lik duboko je utkan u naše sjećanje. Bila je brineta, s dugim gustim pletenicama, vi­ soka, stasita — prava Dinarka. Uvijek nasmiješe­ na pokazivala je poseban smisao za humor, a nje­ no drugarstvo i buntovni optimizam, vjera u bo­ lju budućnost — ostat će u trajnom sjećanju onih koji su je poznavali. Krajem oktobra 1943. otišla je u selo Turovac na sastanak Općinskog komiteta KP Otrić-Zrma­ nja, s članovima Komiteta Sakanom Šujicom i Danom Savatovićem. U zaseoku Agbaba četnici su 208 �ih napali i Bosiljku smrtno ranili. Dok su se čet­ nici zadržali u pljački u zaseoku Agbaba, uspjela se zadnjom snagom puzeći dovući do prvih kuća izvan dometa plotunske vatre. Odatle ju je omla­ dina prenijela u selo Ruište, gdje je drugi dan iz­ dahnula u vojnom bolničkom prihvatilištu. Njena majka Duka, iako izubijana, modra od četničkih batina, na njihove sadističke pohvale o kćerkinom ubistvu — odgovarala je pjevajući par­ tizansku pjesmu. Barbarsko mučenje nije ju obes­ hrabrilo jer je osjećaj mržnje prema neprijatelju i privrženost ideji za koju su se borila i njena dje­ ca — nadvladao i fizički bol i bol za poginulom kćerkom. Bosiljka je pokopana u selu Ruišta. Nakon oslo­ bođenja njeni posmrtni ostaci preneseni su u Gra­ čac i sahranjeni u grobnicu heroja a njen heroj­ ski lik ostao je kao svijetli primjer mlađim poko­ ljenjima. Zbog junaštva Općinski odbor i izvanrednih zasluga u NOR-u, SUBNOR-a Gračac predložio je juna 1971. da Bosiljka narodnog heroja, ali je posmrtno dobije Orden na žalost taj prijedlog kasno upućen. 14 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CETA 209 �Stojanka (Vuje) Matijević Rođena je 1923. u Buniću, Korenica, Hrvatska. Bila je drugo po redu od devetoro djece Mike i Vuje, tako da je i kao malena pomagala majci pri podizanju mlađe braće i sestara. Još prije rata udala joj se starija sestra Danica pa je Stojanka, osim svojih, preuzela i njene kućne obaveze. Po­ magala je roditeljima u obrađivanju njihove i tu­ đe zemlje, kako bi se prehranila mnogočlana obi­ telj. Bez obzira na svu težinu takvog života, svi su tu porodicu poznavali kao »veselu družinu Mike i Vuje«. Stojanka je bila sitna rastom, izgledala je kao djevojčica, a i glas joj je bio dječji. Bila je patri­ jarhalno odgojena, veoma vrijedna, besprijekor­ nog ponašanja. prozvali »Ćoja«. Vedra, živahna. Od milja su je Nakon izbijanja ustanka odmah se uključila u rad omladinske organizacije u selu. Aktivirala se na sakupljanju hrane, obuće i odjeće za borce. Prenosila je oružje, ranjenike, poštu, prihvaćala izbjeglice. Primljena je u SKOJ u jesen 1941. go­ dine. Naredni joj je korak bio dobrovoljno javljanje u Prvu žensku omladinsku partizansku četu, u koju je ubrzo bila primljena, pa se 25. auguta 1942. već našla na vojno-političkoj obuci u Trnav- 210 �cu. Zatim je raspoređena u bataljon »Ognjen Pri­ ča« 2. ličke udarne brigade. Bila je borac, a na­ kon nekog vremena i bolničarka 3. čete tog bata­ ljona. Prelaskom 6. divizije u Bosnu, krajem 1943. go­ dine, upućena je za bolničarku u sanitet 2. briga­ de. Tu je pokazala posebnu pažnju i strpljenje prema ranjenicima. Prešla je dugi put proslavljene 6. proleterske di­ vizije od Bosne preko Crne Gore do Srbije. Dolas­ kom u Srbiju prekomandovana je u bataljon »Og­ njen Priča« za zamjenika referenta saniteta. Na­ kon oslobođenja Valjeva, septembra 1944. godi­ ne, na raskrsnici puteva Šabac—Debrec—Obrenovac poginula je prilikom spašavanja ranjenika. Sahranjena je u jednom šljiviku što je bio sli­ čan njenom iz rodnog sela. Tako je zauvijek os­ tala na raskrsnici puteva u hladovini šljivika, da­ leko od svog rodnog Bunića. Saja (Dane) Medić-Gotovina Rođena je 1924. u selu Zaklopac, Donji Lapac, Hr­ vatska, u srednje imućnoj porodici od oca Dane i majke Milice. Osnovnu školu nije pohađala — bila je samouka. Do početka rata živjela je s rodi­ teljima i bavila se zemljoradnjom. U julu 1941. godine, kada su ustaše izvršile ma­ sovni pokolj u selima Bubanj i Donja Suvaja, po­ 14* 211 �bjegla je s porodicom u planine Razboj i Čemernicu. Tu je ostala do dizanja narodnog ustanka i oslobođenja Boričevca. Tada se vratila u svoje se­ lo i odmah uključila u rad omladinske organiza­ cije. Bila je veoma aktivna u svim akcijama pa je več novembra 1941. primljena u SKOJ. U augustu 1942. stupa u Prvu žensku omladin­ sku partizansku četu, a nakon završetka vojno-političke obuke raspoređena je u Prvu četu bataljona »Mićo Radaković« 2. ličke udarne briga­ de. Decembra 1942. prešla je u 1. ličku brigadu za četnu bolničarku u bataljon »Marko Orešković«. U tim je jedinicama prošla čitavi borbeni put uče­ stvujući u svim akcijama na Kordunu, Baniji i u Lici. Također je prošla borbeni put 6. proleter­ ske divizije od Bosne do Srbije. U KPJ primljena je u decembru 1942. godine. Nakon oslobođenja Beograda prekomandovana je u Artiljerijsku brigadu za referenta saniteta minobacačkog diviziona. U toj je jedinici ostala do novembra 1945. kada je demobilizirana u činu zastavnika. U toku rata tri puta je ranjavana (tako da je 40 postotni ratni vojni invalid). Iz njene porodice poginuli su kao borci NOV i otac i stric. Nakon demobilizacije živjela je u Apatinu, za­ snovala porodicu i zaposlila se. Majka je troje dje­ ce. Pored službenih i kućnih obaveza bila je društveno-politički aktivna. 212 �Bosiljka Marčetić Saja Medie Gotovina Sava Miljanović Soka Mirić Ratković 213 �Sada s mužem živi u Biogradu na moru. Za zasluge u ratu odlikovana je: dva puta Me­ daljom za hrabrost, Ordenom za hrabrost, Orde­ nom zasluga za narod III reda i Ordenom bratstva i jedinstva sa srebrnim vijencem. Soka (Nikole) Medić Rođena je 1924. u selu Zaklopcu, Donji Lapac, Hrvatska. Potječe iz srednje imućne seljačke po­ rodice Nikole i Saje. Drugo je od šestero djece Nikole Medića, koji se nakon petnaest godina ra­ da u Americi vratio kući i osnovao obitelj. Najstarije dijete, brat joj Rade, nosilac je »Par­ tizanske spomenice 1941«. Budući da je Soka bila najstarije žensko dijete u porodici, osjetila je svu težinu kućanskih poslova i brige oko podizanja mlađe braće i sestara. Zbog toga nije pohađala ni osnovnu školu. Nakon dizanja ustanka, u NOP-u vidi smisao svoga života i spas naroda. Stoga se i ističe u iz­ vršavanju najrazličitijih zadataka omladinske or­ ganizacije u selu. Zbog te aktivnosti krajem 1941. primljena je u SKOJ. 25. augusta 1942. uključuje se u Prvu žensku omladinsku partizansku četu u Trnavcu. Poslije završene vojno-političke obuke, na kojoj je za vrlo kratko vrijeme, osim vojne i političke obučenosti, 214 �naučila čitati i pisati, svjesna da je obrazovanje bitan momenat u procesu napretka — raspoređe­ na je u bataljon »Mičo Radakovič« 2. ličke briga­ de. Tu se s puno borbenog poleta dokazivala kao borac, pomoćnik puškomitraljesca, kao četna bolničarka. a kasnije i Veliku je volju i elan pokazivala u svim borba­ ma koje je vodila njena jedinica: najprije u Poloju i Tušiloviću, a kasnije na Slunju, Dvoru, Gra­ čacu i četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi. Prelaskom 6. divizije za Bosnu učestvuje u iscrpljujućim borbama za vrijeme šeste neprijatelj­ ske ofanzive, a zatim i drvarskoj operaciji. U to je vrijeme prekomandovana u 1. ličku brigadu na dužnost zamjenika referenta saniteta bataljona »Marko Orešković«. Soka je bila lijepa plavokosa djevojka, vrlo osjećajna, tankoćutna i ozbiljna. Borbeni put i zamorni marš 6. proleterske di­ vizije, od Bosne do Srbije, prešla je uz velike žr­ tve i stalnu brigu za ranjenike, savlađujući sve na­ pore. I onda kad je oslobođenje zemlje bilo već na vidiku, septembra 1944. godine, spašavajući ra­ njene drugove u borbi za Valjevo, izdahnula je zahvaćena neprijateljskim rafalom. Soka Medić posmrtno je (ukazom br. 21,4. mar­ ta 1963. godine) odlikovana Ordenom zasluga za narod sa srebrnom zvijezdom. 215 �Ljeposavä-Sava (Ise)Miljanović Rođena je 1910. u selu Ćukovac, Široka Kula, Gos­ pić, Hrvatska, u veoma siromašnoj porodici Ise i Stane u kojoj je bilo devetoro djece. Zbog teških socijalnih prilika obitelji nije imala mogućnost da završi osnovnu školu. Svoje djetinjstvo i mla­ dost provela je na selu čuvajući stoku i obavlja­ jući seoske poslove. Nekoliko godina prije rata udala se, ali joj je suprug otišao u SAD i više se nije ni javio. Rat je Savu zatekao u rodnom mjestu. Nakon dizanja ustanka odmah se javila u prvu partizan­ sku jedinicu gdje je bila borac s puškom u ruci. Učestvovala je u akcijama u okolici Ćukovca, Ši­ roke Kule i Ličkog Osika. Osim toga aktivirala se i u pozadinskom radu na prikupljanju obuće i odjeće za partizane. U augustu 1942. stupa u Prvu žensku omladin­ sku partizansku četu u selu Trnavac. U četi je bi­ la jedina žena među omladinkama. Na vojno-političkoj obuci pokazala je posebnu vještinu jer je već imala iskustva u rukovanju oružjem. Ulaskom Ženske čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u 2. četu bataljona »Og­ njen Priča«. U svim borbenim akcijama, a naro­ čito u borbi na Poloju i Tušiloviću, pokazala je izvanrednu hrabrost. U KPJ primljena je krajem 1942. godine. 216 �Nešto kasnije prekomadovana je u 3. ličku bri­ gadu, bataljon »Mirko Štulić« u kojem je kao bo­ rac, a jedno vrijeme i kao puškomitraljezac, pro­ šla sav borbeni put 6. proleterske divizije od Bos­ ne preko Crne Gore, Sandžaka, Srbije, sremskog fronta i Slavonije do Zagreba. Nakon završetka rata demobilizirala se i zapo­ slila u Tvornici »Ivo Lola Ribar« u Karlovcu. Za svoj rad dobila je mnogo priznanja i pohvala. Pen­ zionirana je 1963. Danas živi u Karlovcu gdje je društveno-politički aktivna. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Za ratne zasluge odlikovana je: Medaljom za hrabrost, Ordenom za hrabrost, Ordenom zaslu­ ga za narod II reda, Ordenom zasluga za narod III reda i Ordenom bratstva i jedinstva. Smilja (Petra) Miljuš-Mitić Rođena je 1925. u selu Deringaj, Gračac, Hrvat­ ska, u siromašnoj seljačkoj obitelji Petra i Milice u kojoj je bilo dvanaestoro djece. Zbog teške eko­ nomske situacije u porodici nije mogla završiti ni osnovnu školu. Svoje djetinjstvo i mladost pro­ vela je u rodnom mjestu čuvajući stoku i baveći se zemljoradnjom sve do početka rata. Nakon izbijanja ustanka opredjeljuje se na NOP i uključuje u rad omladinske organizacije u selu. 217 �Učestvovala je u sakupljanju hrane, obuće, odje­ će i raznog materijala za prve partizanske jedi­ nice. Više je puta kao kurir služila za vezu s gra­ dom, odakle je prenosila razne poruke i sanitet­ ski materijal. 1941. godine. Član SKOJ-a postala je krajem U proljeće 1942. stupa kao borac u 1. lički par­ tizanski odred, koji je u augustu iste godine upu­ ćuje u Prvu žensku omladinsku partizansku četu u selu Trnavac. Nakon završene vojno-političke obuke raspoređena je 2. ličke udarne brigade. u bataljon »Stojan Matić« U KPJ primljena je početkom 1943. godine. Kao borac prošla je sav borbeni put svoje jedi­ nice na Kordunu, Baniji, u Lici te sjevernoj Dal­ maciji. Sudionik je četvrte, šeste i sedme ofanzive gdje se istakla hrabrošću. Samoprijegorno je izdržala borbeni put i zamorni marš 6. proleterske divizije od Bosne do Srbije. Učestvovala je u oslo­ bođenju Valjeva i Beograda. U decembru 1944. završila je niži sanitetski kurs koji je održan pri Štabu 1. armije u Beogra­ du. Nakon toga upućena je na dužnost u kiruršku ekipu Medicinskog bataljona 6. proleterske zije gdje je ostala do slobođenja zemlje. Na vlastiti zahtjev demobilizirana je divi­ aprila 1946. Nakon toga zaposlila se u Poduzeću »Du­ nav« u Beogradu. Bila je devet puta proglašena za udarnika. Penzionirana je 1962. Zasnovala 218 je obitelj, majka je dvoje djece. I �danas sa svojom porodicom živi u Beogradu gdje je aktivna u društveno-političkom životu. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom zaslu­ ga za narod III reda, Ordenom zasluga za narod II reda i Ordenom za hrabrost. Soka (Save) Mirić-Ratković Rođena je 1920. u selu Šalamunić, Bunić, Korenica, Hrvatska, u seljačkoj porodici Save i Kate u kojoj je bilo desetero djece. Osnovnu školu zavr­ šila je u rodnom selu, a zatim se do početka rata bavila zemljoradnjom i poslovima u domaćinstvu. Nakon dizanja ustanka opredijelila se za NOP. Bila je aktivna u omladinskoj organizaciji radeći na sakupljanju hrane, odjeće i obuće za prve par­ tizanske jedinice. Učestvovala je u radnim i dru­ gim akcijama. Kao veoma aktivna omladinka pri­ mljena je u oktobru 1941. u SKOJ. Tako je radila cijelu prvu ratnu godinu. 25. augusta 1942. stupila je u Prvu žensku omla­ dinsku partizansku četu. Vojno-političku obuku završila je u selu Trnavcu. Ulaskom te čete u sastav 2. ličke udarne briga­ de raspoređena je u bataljon »Mićo U KPJ primljena je početkom 1943. godine. Radaković«. U ovom bataljonu učestvovala je kao borac u svim borbenim akcijama na Kordunu, Baniji i u Lici sve do juna 1943. Tada se razboljela od upale 219 �pluća i pjegavog tifusa. Kako ju je bolest veoma iscrpila, nije više bila sposobna za napore u ope­ rativnoj jedinici pa je upućena na rad u pozadinu. Vratila se u svoje rodno selo Šalamunić, te odmah je izabrana za sekretara NOO-a, a bila je i sekretar partijske organizacije u selu. Te je dužnosti obav­ ljala do 1946. godine, a onda je sa suprugom ko­ lonizirana u Kolut kraj Sombora. Po dolasku u Kolut nastavila je da radi u Seljačkoj radnoj za­ druzi do njenog rasformiran ja. Danas s porodicom živi u Somboru i aktivna je u društveno-političkom životu. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod i Ordenom bratstva i jedinstva. Stoj anka (Nikole) Mirić-Šijan Rođena je 1924. u selu Krbavica, zaselak Baljkuše, Korenica, Hrvatska, kao treće od četvero djece srednje imućne i napredne porodice Milice i Ni­ kole Mirića. Rano je djetinjstvo provela uz majku, brata i sestre, dok je otac kao većina Ličana oti­ šao u Ameriku »trbuhom za kruhom«. Stojanka je dobar dio dana provodila po okolnim pašnjacima čuvajući ovce i goveda, a po povratku kući poma­ gala bi majci u domaćinstvu. Četverogodišnju ško­ lu završila je u Krbavici. 220 �Stojanka Mirić Šijan Smilja Miljuš Mitić Milica Momčilović Kirin Maša Narančić Seršić 221 �Pred izbijanje drugog svjetskog rata otac joj se vratio iz pečalbe kući kako bi u najtežim dani­ ma bio uz svoju porodicu. Kada je izbio ustanak, među prvima se priključio NOP-u. Cijelo vrijeme rata imao je funkciju člana i predsjednika seos­ kog ili člana Općinskog NOO-a. U tim teškim da­ nima u njegovom domu našli su utočište dese­ tine i desetine partizana. Njegova se kuća pretva­ rala čas u bolnicu s težim i lakšim ranjenicima, a čas u sklonište. Tu je Štab Grupe NOP odreda za Liku donosio u toku 1941. vrlo važne odluke. Slijedeći očev put i ideje našli su svoje mjesto u NOP-u i ostali članovi Stojanka se već ponosom aktivirala cije i AFŽ-a. Radila obitelji. od samog početka ustanka s u radu omladinske organiza­ je na prikupljanju hrane, obu­ će i odjeće, prenosila poštu, obavljala složene ku­ rirske zadatke, obavještavala žene i omladinu za sastanke i za održavanje raznih kurseva. Zbog te aktivnosti i primljena je decembra 1941. u skojevsku organizaciju te nastavila s aktivno-organiziranim radom do odlaska u NOV. Augusta 1942. stupa u Prvu žensku omladinsku partizansku četu u susjednom selu Trnavcu. Po završetku vojno-političke obuke raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković« 2. ličke udarne bri­ gade. U tom je bataljonu prošla dobar dio borbe­ nog puta u Kordunu, Baniji, Lici i sjevernoj Dal­ maciji. Kao primjeran borac primljena je počet­ kom 1943. u članstvo KPJ. 222 �i Koncem 1943. razboljela se od pjegavog tifusa liječena u jednoj od partizanskih bolnica u svom rodnom mjestu Krbavici. Nakon ozdravlje­ nja ostala je na radu u istoj bolnici jer nije mo­ gla sustići svoju jedinicu, koja je tada bila dale­ ko u Bosni. Bila je pomoćnik ekonoma, ekonom, higijeničarka, a uz to je vršila dužnost i rukovo­ dioca skojevske organizacije pri bolnici. Početkom 1944. upućena je za komesara bolnice Komande 1. ličkog partizanskog područja. Kad je ta bolnica rasformirana, raspoređena je na rad u OZN-u za Liku, gdje je ostala do oslobođenja zemlje. Nakon završetka rata udala se za Đuru Šijana, oficira JNA, često mijenjajući, zbog prirode nje­ govog poziva, mjesta boravka. Međutim, u svim sredinama gdje je živjela bila je aktivna u svim društveno-političkim organizacijama. Danas živi u Beogradu s mužem i dvije kćeri. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Za ratne zasluge odlikovana je: Medaljom za hrabrost i Ordenom za hrabrost. Milica Mica (Bogdana) Momčlović-Kirin Rođena je 1921. u selu Rebić, Udbina, Hrvatska. Potječe iz seljačke obitelji od oca Bogdana i maj­ ke Sare. Osnovnu školu završila je na Udbini te 223 �je do rata živjela u krugu obitelji baveći se zemljo­ radnjom i domaćinstvom. Aprilski rat 1941. godine zatekao ju je u rod­ nom mjestu Rebiću. Nakon uspostave tzv. Neza­ visne Države Hrvatske njena je obitelj privremeno izbjegla u selo Mekinjar, jer im je prijetila opas­ nost iz ustaškog uporišta s Udbine. Nakon diza­ nja ustanka i Mica se našla među poletnom omla­ dinom Rebića na liniji Partije za borbu. U omla­ dinskoj organizaciji radila je na sakupljanju hra­ ne, obuće i odjeće te izradi odjevnih predmeta za prve ustaničke vodove, koji su držali položaj pre­ ma neprijateljskom garnizonu. I sama je učestvo­ vala u prvom i drugom napadu na Udbinu, gdje je pod paklenskom vatrom izvlačila ranjene dru­ gove. To je bilo njeno prvo vatreno krštenje. Svo­ ju aktivnost nastavila je u omladinskoj organiza­ ciji ističući se i u kulturno-prosvjetnom radu. Na osnovu toga primljena je u SKOJ u jesen 1941. Nakon odluke OK SKOJ-a za Liku o formira­ nju Prve ženske omladinske čete dobrovoljno se javlja i odlazi 25. augusta 1942. na vojno-političku obuku u Trnavac. Ulaskom čete u sastav 2. ličke brigade raspoređena je u bataljon »Stojan Matić«. Kao borac u tom bataljonu istakla se u bor­ bi na Poloju i u Tušiloviću. Prilikom napada na Rakovicu, krajem oktobra 1942. godine, teško je ranjena pa je otpremljena u bolnicu na Bijelim potocima. Kada je ozdravila, vratila se u svoj ba­ taljon. U decembru 1942. prekomandovana je u 224 �Četu za vezu 2. ličke brigade za vezistu, a zatim šifranta na radio-stanici. Tu je vršila dužnost i omladinskog rukovodioca. U članstvo KPJ primljena je početkom 1943. Mica je izdržala sav borbeni put 6. proleterske di­ vizije do oslobođenja. Prilikom nastupanja jedi­ nica JA prema Zagrebu — u borbi za Ćazmu, po­ kazala je izuzetnu hrabrost i snalažljivost. Zami­ jenivši ranjenog komandira, jurišom je povela 2. četu bataljona »Ognjen Priča« u protunapad. O njenom podvigu pisao je u svojim ratnim zapisi­ ma komandant 6. proleterske divizije general Đoko Jovanić, a i list »Lička divizija« objavio je čla­ nak o njenoj neustrašivosti. U NOR-u 1943. poginuli su joj majka Sara i brat Nikica, operativni oficir bataljona. Demobilizirana je u jesen 1945. u činu starijeg vodnika. Majka je dvoje djece. Živi u Zagrebu, općina Pešćenica, gdje je aktivna u društveno-političkom životu. Posebno je angažirana u organizaciji Spor­ ta i rekreacije invalidnih osoba grada Zagreba. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Ratni je vojni invalid (80 posto). Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom bratstva i jedinstva, Ordenom zasluga za narod II reda i Ordenom Republike sa srebrnim vijencem. 15 PRVA 2ENSKA LICKA PART. CETA 225 �Maša (Milana) Narančić-Seršić Rođena je 1923. u selu Barlete, Gospić, Hrvatska, od oca Milana i majke Stane. Potječe iz siromašne seljačke porodice, u kojoj je bilo četvero djece. Otac je rano otišao u svijet radi zarade, a teret brige o porodici pao je na majku. Kad je majka 1937. umrla, djeca su ostala sama pa su se mo­ rala razići kod rodbine. Maša odlazi u Vladimirovac, u Banat kod bake, očeve majke, gdje ostaje do 1940. godine, a zatim se vraća u rodno mjesto. Period od kapitulacije stare Jugoslavije do di­ zanja ustanka bio je za Mašu pun straha i neizvje­ snosti, bilo je to vrijeme kada su teror i nasilje ustaša poprimili neopisive razmjere. Proglas i poziv KPJ za ustanak vratilo joj je nadu i samopouzdanje. U želji da se uključi u NOP i pomogne ustanicima bježi sa sestrama u susjedno selo Vrebac. Tako su slučajno izbjegle sasvim sigurnu smrt, jer je neposredno nakon nji­ hovog odlaska izvršen masovni pokolj naroda u njihovom selu. Mašin rad za NOP datira od prvih dana ustan­ ka. Angažira se na provođenju svih zadataka omla­ dinske organizacije u selu, pa je zbog te aktiv­ nosti početkom 1942. primljena u SKOJ. Augusta 1942. dobrovoljno odlazi u Prvu žensku omladinsku partizansku Trnavac u četu gdje dolazi do izražaja njena politička svijest, disci­ plina i drugarstvo. Nakon završetka vojno-politič- 226 �ke obuke raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković« 2. ličke udarne brigade u čiji je sastav uključena Prva ženska četa. Već u prvim borbe­ nim akcijama služila je primjerom, kako borbenošću tako i političkim djelovanjem među borci­ ma i narodom, pa je odmah postavljena za sekre­ tara četnog, a zatim bataljonskog biroa SKOJ-a. Svojim je skojevcima služila za primjer u svim borbenim akcijama svog bataljona u Kordunu, Baniji i Lici, u teškim borbenim okršajima i za­ mornim marševima u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, kao i u borbama na Široku Kulu i oko­ licu Gospića. Polovicom 1943. oboljela je od pjegavog tifusa. Otpremljena je na liječenje, a zatim u selo Vrebac na oporavak. Kada je ozdravila, radila je u Komandi 1. u Glavnom bila daleko u Završetak ličkog partizanskog područja, a zatim štabu Hrvatske jer je njena jedinica Bosni. rata zatekao ju je u štabu Druge ar­ mije, gdje je ostala do septembra 1946. kada je demobilizirana. Nakon demobilizacije zaposlila se u Ministar­ stvu industrije NRH, a od juna 1949. prešla je na rad u UDB-u za Hrvatsku. Odatle je upućena u Rijeku, također u Upravu državne bezbjednosti oblasti Rijeka. Iz te je ustanove otišla u penziju. Zasnovala je porodicu s kojom i danas živi u Rijeci. Majka je muškog djeteta. Aktivna je u društveno-političkim organizacijama. 15* 227 �U članstvo godine. KPJ primljena je decembra 1942. Za zasluge u ratu odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom bratstva i jedinstva II reda, Ordenom zasluga za narod III reda i Ordenom ra­ da sa zlatnim vijencem. Dragica (Ise) Ninković-Vorkapić Rođena je 1920. u selu Trnavac, Korenica, Hrvat­ ska. Potječe iz mnogočlane seljačke porodice Ise i Marije, u kojoj je bilo devetero djece. Osnovnu je školu završila u rodnom selu, a zatim je do po­ četka rata pomagala ocu u obrađivanju zemlje i uzgoju stoke. Nakon okupacije zemlje u njenoj su se kući okupljali komunisti i napredni ljudi iz sela i oko­ lice radi dogovora za dizanje ustanka. Dragica se već tada upoznala s linijom i pripremama KPJ za predstojeću borbu. Čim je ustanak planuo, sva se njena brojna porodica uključila u NOP. Dragica je već u tim prvim ustaničkim danima bila jedna od najaktivnijih omladinki u selu. Ustanicima pre­ daje uniformu, koju je sačuvala nakon oca i strica iz bivše jugoslavenske vojske. povratka Zbog njene privrženosti i posebne aktivnosti primljena je novembra 1941. u članstvo SKOJ-a. Odmah zatim formiran je prvi NOO u selu u koji 228 �je izabrana za člana. Kao odbornik umjela je mo­ bilizirati mase — omladinu pa i starije, na razne zadatke. Taj način djelovanja nije mogao do kraja zado­ voljiti njene mogućnosti i htijenja, zato je u au­ gustu 1942. godine, s još dvije djevojke, stupila u Prvu žensku omladinsku četu koja je formirana u njenom rodnom mjestu. Ulaskom čete u sastav 2. udarne brigade raspoređena je u bataljon »Stojan Matić«. U toj jedinici kao borac bila je sudio­ nik svih akcija na borbenom putu 2. ličke udarne brigade na Kordunu, Baniji i Lici. Jedno vrijeme bila je i puškomitraljezac, a žena koje su nosile puškomitraljez bilo je malo u našoj NOV. U četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi ranjena je pa je s kolonom ranjenika otpremljena u Bosnu. Na putu za Centralnu bolnicu preboljela je i pje­ gavi tifus. Iz centralne Bosne pod vrlo teškim uslovima vratila se kući u Liku gdje je produžila da se liječi. Kada je ozdravila, vratila se u svoju jedinicu s kojom je učestvovala u borbama u sje­ vernoj Dalmaciji, Lici, a zatim u Bosni. Posebno se istakla u teškim borbama za vrije­ me njemačkog desanta na Drvar. Tu je izvela pra­ vi podvig preuzevši puškomitraljez iz ruku pogi­ nulog druga, koji je pokošen rafalom u njenoj ne­ posrednoj blizini. Za taj je podvig odlikovana i pohvaljena pred strojem. Sudionik je daljnjeg borbenog puta 6. proleter­ ske divizije od Bosne preko Crne Gore do Srbije. 229 �U to je vrijeme prekomadovana u Medicinski bataljon nost 6. proleterske delegata, a divizije zatim gdje komesara je vršila duž­ sanitetske čete. Na toj je dužnosti ostala do oktobra 1945. kad je demobilizirana u činu zastavnika. Radost pobjede bila joj je pomućena vijestima o tragediji porodice. U zadnjem prodoru ustaša u selo, marta 1945. godine, poginulo je četrnaestero članova njene obitelji. Ostali su na životu samo jedan brat i jedna sestra. Od oslobođenja živi u Beogradu. Majka je dvo­ je djece. Zasnovala je radni odnos i kao poštanski službenik penzionisana 1960. Učestvovala je u omladinskoj radnoj akciji na izgradnji Auto-puta bratstvo jedinstvo 1948. kad je teško stradala pri vršenju dužnosti i ostala radni invalid. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Za ratne zasluge odlikovana je: tri puta Orde­ nom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod II i III reda, Ordenom bratstva i jedinstva sa srebr­ nim vijencem i Medaljom rada. Ljubica (Save) Njegovan -Kleut Rođena je 1924. u selu Počitelj, Gospić, Hrvatska, kao prvo od petero djece siromašne seljačke poro­ dice Save i Milice. Još kao dijete odlazi kod ujaka 230 �Dragica Ninković Vorkapić Ljubica Njegovan Kleut Danica Orlić Bosiljka Petrović 231 �u Čitluk gdje je završila osnovnu školu i ostala do odlaska u NOV. Nakon izbijanja ustanka odmah se opredjelju­ je za NOP i uključuje u omladinsku organizaciju Čitluka. Radila je na sakupljanju hrane, odjeće i obuće za borce, sakupljanju sanitetskog materi­ jala za bolnice, prenošenju ranjenika, oružja i mu­ nicije. Često je služila kao kurir u prenošenju po­ šte i vijesti. Kao veoma aktivna i savjesna omla­ dinka primljena je u SKOJ novembra 1941. U augustu 1942. dobrovoljno se javlja i odlazi u Prvu žensku omladinsku partizansku četu. Po završenoj vojno-političkoj obuci raspoređena je u bataljon »Ognjen Priča« 2. ličke udarne brigade. Kasnije je prekomandovana u sanitet 1. ličke udarne brigade. Tu je početkom 1943. primljena u KPJ. Kao borac s puškom u ruci prvo je vrijeme uče­ stvovala u svim borbenim akcijama koje je njena jedinica vodila u Kordunu, Baniji i Lici. U sani­ tetu Prve brigade prošla je sav borbeni put i za­ morni marš kroz Bosnu, Crnu Goru, Sandžak i Srbiju, stalno se brinući za ranjenike. Nakon formiranja Medicinskog bataljona 6. proleterske divizije prelazi za bolničarku u taj ba­ taljon i tu ostaje do završetka rata. Nakon oslobođenja upućena je u sanitet Gar­ dijske brigade, a krajem 1945. u Sanitetsku ofi­ cirsku školu JNA u Beogradu. Tu je ostala do kra­ ja 1947. kada je na vlastiti zahtjev, zbog udaje de­ 232 �mobilizirana. Majka je dvoje djece. Rezervni je stariji vodnik. Danas s porodicom živi u Beogradu. Aktivna je u društveno-političkim organizacijama na terenu gdje stanuje. Za zasluge u ratu odlikovana je: Me­ daljom za hrabrost, a za aktivnost u društveno-političkom radu — Ordenom za narod sa srebr­ nom zvijezdom. Danica (Vaje) Orlić Rođena je 1924. u selu Kalebovac, Korenica, Hr­ vatska. U porodici Vaje i Perke bilo je jedanaeste­ ro djece, a živjeli su baveći se zemljoradnjom i domaćinstvom. Danica od početka rata živi po­ put drugih djevojaka, ali zbog blizine grada u nje­ zinu se ponašanju osjeća spoj gradskih i seoskih elemenata življenja. Osnovnu školu završila je u Korenici. Nakon dizanja ustanka angažira se u omladin­ skoj organizaciji, sakuplja hranu, odjeću, preno­ si vijesti i sanitetski materijal iz Korenice na os­ lobođeni teritorij. U SKOJ je primljena u novem­ bru 1941. Njezina je aktivnost posebno došla do izražaja prilikom blokade talijanskog garnizona u Korenici, u zimu 1941/1942. godinu, kad se, osim u opskrbi, isticala i u izvlačenju i prenošenju ra­ njenika u bolnicu. 233 �Nakon oslobođenja Korenice, u proljeće 1942. godine, po zadatku SKOJ-a odlazi za kuharicu u Kotarski NOO Korenica. Međutim, uporno je željela da se dokaže kao bo­ rac s puškom u ruci, pa uz odobrenje drugova iz Kotarskog NOO-a odlazi u Prvu žensku omladin­ sku partizansku četu augusta 1942. Poslije završe­ ne obuke raspoređena je u bataljon »Stojan Matić« 2. ličke udarne brigade. Danica je bila primjeran borac i iskren drug, a nadasve dobar čovjek. Uporna je i precizna u izvršavanju zadataka. Učestvovala je u svim bor­ benim akcijama koje je vodila njena jedinica na Kordunu, Baniji, u Lici i sjevernoj Dalmaciji. Uvi­ jek je bila u prvim redovima dobrovoljaca u izvr­ šenju borbenih zadataka. Odlaskom 6. divizije u Bosnu u sastav 1. prole­ terskog korpusa sudjeluje u borbama u šestoj ne­ prijateljskoj ofanzivi — i to na dužnosti političkog delegata voda. Ubrzo je upućena na oficirski kurs u Drvar gdje ju je zatekla sedma neprijateljska ofanziva. S ostalim kursistima sudjelovala obrani VŠ NOV i POJ s drugom Titom na čelu. je u Tu je i poginula, tu su surovo okončani njeni ratni pohodi, razmišljanja o slobodi i sretnijem vremenu. 25. maja 1944. životni put hrabre Danice Orlić prekinut je u njenoj dvadesetoj godini. 234 �Bosiljka (Mile) Petrović Rođena je 1921. u selu Deringaj, Gračac, Hrvat­ ska, u siromašnoj seljačkoj obitelji od oca Mile i majke Marije. U obitelji je bilo desetoro djece. Osnovnu školu završila je u rodnom selu i do ra­ ta živjela s roditeljima baveći se zemljoradnjom i poslovima u domaćinstvu. Nakon okupacije zemlje, u ljeto 1941. godine, ustaše su iz njene bliže i daljnje familije ubili 21 osobu, a kuću i ostalu imovinu potpuno uni­ štili. Nakon dizanja ustanka odmah se opredijelila za NOP i uključila u omladinsku organizaciju u selu. Radila je na sakupljanju hrane, odjeće i obu­ će i različitog materijala potrebnog za prve parti­ zanske jedinice. Veliki politički uticaj na nju iz­ vršila je Bosiljka — Lola Kolundžić, s kojom je već u prvim danima ustanka u nekoliko navrata putovala u Dalmaciju radi nabave oružja i muni­ cije. U oktobru 1941. primljena je u SKOJ. Početkom 1942. stupila je kao borac u 1. lič­ ki partizanski odred u kojem je ostala do odlaska u Prvu žensku omladinsku partizansku četu. Po završetku vojno-političke obuke raspoređena je u Prateću četu 2. ličke udarne brigade. Tu je prim­ ljena u KPJ novembra 1942. Već u prvim borbenim akcijama svoje jedinice redovito se nalazila u prvim redovima dobrovolja­ ca — bombaša u izvršenju zadataka. Prilikom bor- 235 �be u Dvoru na Uni, 27. novembra 1942. godine, is­ takla se izuzetnom hrabrošću. Tom je prilikom, mada ranjena, izvukla teški mitraljez s položaja. Zbog tog podviga pohvaljena je pred strojem, a 0 njenoj izuzetnoj hrabrosti pisala je i ratna štam­ pa. Kao ranjenik liječila se u bolnici Krbavica, a tu je preboljela i trbušni tifus. Nakon ozdravljenja, u proljeće 1943. godine, stupila je u bataljon »Bićo Kesić« 3. ličke udarne brigade, jer je njena brigada, kojoj je ranije pri­ padala, bila na borbenim zadacima u sjevernoj Dalmaciji. Prilikom neprijateljskog desanta na Drvar, ma­ ja 1944. godine, Bosiljka je po drugi puta teško ranjena te je s grupom ranjenika prebačena na liječenje na Siciliju. Kad je ozdravila, stupila je u 1. tenkovsku bri­ gadu koja je formirana u Gravini — Italija. U toj je jedinici bila referent saniteta 3. bataljona do kraja 1946. Početkom 1947. demobilizirana je u činu stari­ jeg vodnika i zaposlila se u trgovini u Zagrebu. Po stjecanju 1963. Ostala je potrebnih aktivna u uvjeta penzionirana društveno-političkim je orga­ nizacijama u sredini gdje stanuje. Ratni je vojni invalid (40 posto). Za zasluge u ratu odlikovana je: Medaljom za hrabrost, Ordenom za hrabrost, Ordenom bratstva 1 jedinstva i Partizanskom zvijezdom s lentom. 236 �Borka (Đure) Pilja- Hrnjak Rođena je 1923. u selu Brotinja, Donji Lapac, Hr­ vatska. Potječe iz seljačke porodice Đure i Pere u kojoj je bilo jedanaestero djece. Nakon završetka osnovne škole živjela je s roditeljima i bavila se zemljoradnjom i domaćinstvom. Nakon dizanja ustanka odmah se opredijelila za NOP i uključila u rad omladinske organizacije. U prvim danima ustanka učestvovala je s parti­ zanskom jedinicom u borbi na žandarmerijsku stanicu u selu Doljani. U to je vrijeme njena kuća služila za prihvatilište ranjenih partizana, a ona je bila zadužena za organizaciju ishrane. Osim toga, radila je na prikupljanju i dopremanju hra­ ne u bolnicu. Također je učestvovala u radnim ak­ cijama — na rušenju pruge i prekopavan ju pu­ tova. Na osnovu takve aktivnosti primljena je u SKOJ koncem 1941. U augustu 1942. stupila je u Prvu žensku omla­ dinsku partizansku četu, a nakon završene vojno-političke obuke raspoređena je u Udarni bataljon 2. ličke brigade. Kao borac u tom bataljonu, učestvujući u svim njegovim borbenim akcijama na Kordunu, Baniji i Lici, ostala je do maja 1943. Tada je prekomandovana za kuharicu kursistima pri Štabu 2. ličke udarne brigade. U martu 1944. upućena je'na sanitetski kurs za četne bolni­ čarke, koji je održavan pri Štabu brigade. Nakon 237 �toga raspoređena je na dužnost u brigadnu apo­ teku. U oktobru 1944. primljena je u KPJ. Prošla je borbeni put i zamorni marš 6. proleterske divizije od Bosne do Srbije. Nakon oslobođenja Valjeva jedno je vrijeme bila četna bolničarka u bataljonu »Ognjen Priča«. Decembra 1944. po potrebi službe prekomandovana je na dužnost bolničarke u 3. bateriju Artiljerijske brigade, na kojoj je dužnosti i dočekala kraj rata. Nakon oslobođenja bila je bolničarka u Sanitetu 4. artiljerijske bri­ gade iz koje je septembra 1945. demobilizirana u činu mlađeg vodnika. Nakon oslobođenja zasnovala je porodicu. Maj­ ka je troje djece. U svim sredinama, u kojima je živjela poslije rata, bila je veoma aktivna u društveno-političkom životu. Za ratne zasluge odlikovana je: Medaljom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod sa srebrnom zvijezdom i Ordenom bratstva i jedinstva sa sre­ brnim vijencem. Milica Mica (Nikole) Počuča Rođena je 1926. na Počučiča Brdu kraj Gospića, Hrvatska, kao peto od desetero djece u radničkoj porodici Nikole i Savke. U Gospiću je pohađala školu i provela djetinjstvo i ranu mladost. Rat i 238 �okupacija prekinuli su njeno školovanje i mašta­ nje o budućem životu. Stvaranjem tzv. Nezavisne Države Hrvatske pet­ naestogodišnja Mica doživljava strašnu tragediju. Trećeg augusta 1941. ustaše kuće, pred cijelom s ostalim članovima gor u selo Čitluk. tukli, mučili i tjerali obiteljsku joj usred porodicom, ubijaju oca. Nju obitelji odvode u zbirni lo­ Svakodnevno su ih ispitivali, da na poljani kopaju grobo­ ve. Uvečer su ih odvodili da gledaju klanje ljudi, žena i djece iz njihovih porodica i iz susjedstva. Njena mnogobrojna bliža i daljnja rodbina pokla­ na je u tom genocidu. Nakon osam dana pustili su je na osnovu proglasa koji su talijanske oku­ patorske vlasti izdale »o zaštiti Srba«. Kući se nije mogla vratiti jer je sve bilo spaljeno i opljač­ kano. Otišla je u selo Ostrvicu gdje je ustanak već bio u toku. Ogorčena zbog svega što je vidjela i proživjela uključila se u NOP. Izvršavala je mnoge, nimalo lake zadatke. Izlažući se velikoj opasnosti, češće je bila vodič partizanskim jedinicama od Ostrvice preko pruge do Divosela. Dokazavši se na ta­ kvim zadacima primljena je u skojevsku organiza­ ciju oktobra 1941. Aprila 1942. stupa u jurišni vod bataljona »Pekiša Vuksan«. Tu ostaje do augusta 1942. kada od­ lazi u Trnavac u Prvu žensku omladinsku parti­ zansku četu. Nakon završene vojno-političke ke raspoređena je u 2. četu bataljona »Ognjen obu­ 239 �Priča«. U trećoj borbenoj akciji ranjena je 30. oktobra 1942. na Čatrnji kraj Plitvica i otpremlje­ na na bolničko liječenje. Kada je ozdravila, vratila se u svoju jedinicu i nastavila da se bori do 29. aprila 1943. Tada je ponovo ranjena prilikom prvog napada na Gospić te je upućena na liječenje u selo Frkašić. Nakon liječenja i oporavka opet se vraća u svoj bataljon s kojim prolazi zamorni put od Like do Bosne i teške borbe u šestoj neprijateljskoj ofanzivi. Prilikom desanta na Drvar, 25. maja 1944. go­ dine, po treći je put teško ranjena i s grupom ra­ njenika prebačena na liječenje u južnu Italiju, u Bari. Tu je preboljela i pjegavi tifus, od čega je liječena u Gravini — Italija. Nakon oslobođenja zemlje vraća se iz Italije. Jedno je vrijeme radila u štabu 2. armije u Zagre­ bu kao vojni službenik. Kako joj se zdravstveno stanje pogoršalo, jer je u međuvremenu morala izdržati i operaciju krivo srasle ruke, otpremljena je transportom ranjenika u Gajdobru kod Novog Sada. Nakon prizdravljenja raspoređena je na rad u Štab 3. armije u Novom Sadu, odakle je u no­ vembru 1945. demobilizirana. Zbog čestog ranjavanja i mijenjanja jedinica, u KPJ primljena je tek augusta 1945. u armijskoj organizaciji u Zagrebu. Ratni je vojni invalid (60 posto). Nakon demobilizacije pa je završila srednju 240 nastavila je školovanje ekonomsku školu. Osim �ratnih rana i trauma koje je preživljavala za vri­ jeme rata, oboljela je i od plućne astme. Kako joj se stanje pogoršalo, na preporuku liječnika napu­ stila je Novi Sad i otišla u Rovinj gdje i danas živi. Za ratne zasluge odlikovana je: Medaljom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod i Ordenom bratstva i jedinstva. Milka (Nikole) Pokrajac-Zorić Rođena je 1924. u selu Bruvno, Gračac, Hrvat­ ska, kao treće od sedmoro djece u seljačkoj po­ rodici Nikole i Sa je. Nakon završetka osnovne škole ostala je u krugu obitelji baveći se zemljo­ radnjom i domaćinstvom. Nakon dizanja ustanka odmah se opredjelju­ je za NOP. Aktivno je izvršavala različite zadatke omladinske organizacije u selu Bruvnu, pa je već decembra 1941. godine primljena u SKOJ, a kra­ jem 1942. u KPJ. U augustu 1942. odlazi u Prvu žensku omladin­ sku partizansku četu u selu Trnavac gdje je za­ vršila vojno-političku obuku. Ulaskom te čete u sastav 2. ličke brigade raspoređena je u bataljon »Stojan Matić«. Sa svojom jedinicom učestvuje u svim borbenim akcijama na Kordunu, Baniji i Lici. U toku četvrte neprijateljske ofenzive ra- 16 PRVA 2ENSKA LICKA PART. CETA 241 �njena je na Ljubovu, januara 1943. godine, te je s kolonom teških ranjenika prebačena u Central­ nu bolnicu pri Vrhovnom štabu. S Centralnom bolnicom prešla je kalvariju u ofenzivi na Neretvi. Kada je prizdravila, priključila se 7. banijskoj brigadi s kojom je učestvovala u petoj neprijatelj­ skoj ofenzivi na Sutjesci. Tu je ponovno ranjena te je nakon sedme ofanzive upućena na liječenje u bolnicu u Petrovu goru. Po izlasku iz te bolnice kratko je vrijeme bila borac u Ličkom odredu, a zatim u 35. diviziji. U toj je diviziji vršila dužnost političkog delegata voda, pomoćnika komesara čete, komesara čete i pomoćnika komesara bataljona. S tom je jedini­ com učestvovala u oslobađanju Like, Gorskog kotara, Hrvatskog primorja i Istre. Nakon oslobođenja zemlje raspoređena je u OZN-u JRM gdje je obavljala dosta odgovorne dužnosti. Demobilizirana je 1946. u činu poručni­ ka. Udala se i majka je jednog djeteta. Nakon demobilizacije uključila se u rad društveno-političkih organizacija. Radila je u raznim rukovodstvima — od sekretara osnovne organiza­ cije do člana Kotarskog komiteta Saveza komu­ nista. Ratni je vojni invalid (60 posto). Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrab­ rost, Ordenom bratstva i jedinstva i Partizanskom zvijezdom III reda. �Borka Pilja Hrnjak Milka Pokraj ac Zorić Milica Počuča Dušanka Popović 16* 243 �Dusanka (Mile) Popović Rođena je 1925. u selu Ploča, Gračac, Hrvatska, kao četvrto od sedmero djece u seljačkoj porodi­ ci Mile i Jage, rođene Kuprešanin. Do početka rata živjela je u krugu obitelji i bavila se zemljo­ radnjom i domaćinstvom. Nakon dizanja ustanka opredjeljuje se za NOP i uključuje u rad omladinske organizacije u svom selu. Učestvovala je u sabirnim, radnim i drugim akcijama. jedinicom U ljeto 1942. sudjeluje s partizanskom u rušenju željezničke pruge te likvidi­ ranju žandarmerijske stanice na teritoriju Lovinca. Dokazavši se na tim i takvim zadacima, pri­ mljena je u SKOJ septembra 1941. U augustu 1941. odlazi u Prvu žensku omladin­ sku partizansku četu, a nakon završene vojno-političke obuke raspoređena je u Prvu četu bataljona »Ognjen Priča« 2. ličke udarne brigade. Sa svojom jedinicom učestvovala je u borbenim akcijama na Kordunu potvrđujući se kao hrabra djevojka. Prilikom borbe na Ličkom Petrovom Se­ lu, početkom novembra 1942. godine, lakše je ra­ njena pa je liječena ambulantno. Početkom 1943. primljena je u KPJ. Polovinom te godine prešla je na rad u sanitet 6. divizije, a početkom 1944. upućena je u sanitet 1. proleterskog korpusa gdje je bila rukovodilac medicinskog osoblja i sekretar skojevske organi­ zacije. Uskoro je ranjena pa je u maju 1944. s 244 �grupom ranjenika prebačena na liječenje u Ita­ liju. Iz Italije se vraća početkom 1945. u Vojnu bolnicu u Beograd na dužnost zamjenika, a zatim komesara bataljona. Jula 1946. demobilizirana je u činU kapetana. Po izlasku iz Armije zaposlila se u Savezu ratnih vojnih invalida Srbije, a od 1959. radi u Central­ nom odboru SUBNOR-a Jugoslavije. Uz svoje rad­ ne i druge obaveze završila je Višu školu za soci­ jalne radnike. Penzionirana je 1982. s dužnosti saradnika u Komisiji za molbe i žalbe pri Central­ nom odboru SUBNOR-a. Nakon oslobođenja neprekidno je bila aktivna u društveno-političkim organizacijama snih do gradskih foruma. Ratni je — od mje­ vojni invalid (70 posto). Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Odlikovana je s više ratnih i poslijeratnih odlikovanja. Soka (Koje) Prica Rođena je 1921. u malom ličkom selu Vrpile, Ko­ renica, Hrvatska, u šestočlanoj siromašnoj seljač­ koj porodici Koje i Anđe. Zbog teških socijalnih prilika već u ranoj mladosti primorana je privre­ đivati — i to svaki dan više. Ratni je vihor i ustaški teror, koji je uslijedio nakon okupacije zemlje, raspršio njene snove o 245 �porodičnom životu i zamijenio ih borbom za odr­ žanje. Nebrojeno je puta kći solunskog dobrovoljca slušala priče sa starih bojišta, ne pomišljajući da u ovom novom boju neće biti pošteđena ni ma­ lodobna djeca i starci. Zamijenivši oca i brata, koji su se krili u šumi da bi izbjegli sudbinu onih koji su završili u Jadovnom, bezvoljno je radila i najteže seljačke poslove koji su do tada bili predodređeni za jače. Iako se u tim momentima suočavala s mnogim opasnostima, privikavala na nastalu tešku situaciju. postepeno se Nakon dizanja ustanka bojažljivost ustupa mje­ sto borbenosti pa poziv KPJ u borbu za Soku zna­ či veliku satisfakciju. Brzo pristupa ustanku i od­ mah se uključuje u sve pore NOP-a u selu. U lje­ to 1941. primljena je u skojevsku organizaciju. Također su svi punoljetni članovi njene obitelji pristupili NOP-u. Otac Kojo, iako u poznim godi­ nama, angažiran je u NOP-u od ustanka; cijelo vrijeme rata bio je član NOO-a u selu. Brat Grujo borio se u operativnoj jedinici od 1942. godine, a od posljedica rata umro je 1951. u Sokina istinska želja bila je da se bori s puškom ruci. To joj se ostvarilo godinu dana kasnije kada je stupila dobrovoljno, augusta 1942. godine, u Prvu žensku omladinsku partizansku četu. Ula­ skom čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspo­ ređena je u bataljon »Mićo Radaković«. I danas se sjećaju njeni suborci dana kad je 246 �došla u Treću četu tog bataljona. Tiha i bjeloputa kakva je bila nije odmah osvojila simpatije onih nepovjerljivih: »Đavola će ova ratovati. Mirna je kao jagnje. Nije ta u stanju ni pile zaklati,« pro­ komentirao je komandir Sarač, »Jedna iz plejade nica — Udbina, str. 537). zvani »Čapajev«. hrabrih«, Zbornik (Savo Kore- Ali snagom duha i volje ta je djevojka brzo uklonila sve sumnje svojih suboraca. Htijući se dokazati prvi puta se javlja u bom­ bašku grupu prilikom napada na neprijateljsko uporište u Tušiloviću. Vođa bombaša sa sumnjom je primio novog dobrovljca, ali se uzdržao od pri­ mjedbi. Izvan svakog očekivanja Soka je pokazala svu smjelost u izvršenju bombaškog zadatka, dje­ lujući tako pozitivno na borbeni polet boraca. Dva dana kasnije, 26. oktobra 1942. godine, zbog tog je podviga pohvaljena Naredbom Štaba 2. udarne brigade. U bataljonu »Mićo Radaković« ratovala je više od šest mjeseci učestvujući u borbama: na Poloju, u Tušiloviću, Rakovici, Vagancu, Ličkom Petro­ vom Selu, Lađevcu, Slunju, Dvoru na Uni, Lovincu, Gračacu, Babinu Potoku i drugdje, redovito među prvim komunistima — dobrovoljcima u za­ uzimanju neprijateljskih uporišta. Nevjerojatnu izdržljivost u borbama i zamornim marševima po­ kazala je u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi. Pri­ likom juriša na Šijanov klanac javila se u bom­ bašku grupu iako je bila ozbiljno bolesna i pod 247 �poštedom. Sva nastojanja njenih drugova i druga­ rica bila su uzaludna, nisu je mogla odvratiti od želje da se bori. Takva je bila: nenametljiva, skromna i mirna, a u stvari izrazito čvrsta ličnost. Bila je izrazita plavuša, višeg rasta, nježnog profila. Sjećanje njene ratne drugarice Maše Seršić-Na- rančić najbolje će ilustrirati Soku kao svestranu ličnost: »Kada je riječ o Soki Priča, valja još ne­ što nadodati. Pored svoje više puta pokazane hra­ brosti, discipline i drugarstva, u četi je bila pozna­ ta i po izradi slapa za borce. Činila je to u časo­ vima predaha, a to tako znalački i lijepo da bi joj mogli pozavidjeti mnogi današnji tvorci tak­ vih suvenira u stilu narodnih vezova«. A onda je došla noć 20. aprila 1943. i njena po­ sljednja borba. I tu je njena odlučnost došla do izražaja što je djelovalo i na grupu bombaša: »Znate li, drugovi, što smo obećali? Nema za nas nemoguće.«, rekla je svojim suborcima. Bila je u prvoj borbenoj liniji s bombom u ruci nedaleko žandarmerijske stanice iz koje je pružen vrlo jak otpor. Puzeći, privlačila se žici preko brisanog prostora koji su ustaše mitraljeskom vatrom. U držale pod neprekidnom času pokreta, kada je htjela baciti bombu, pokošena je mitraljeskim ra­ falom. Premda teško ranjena u glavu, junački je podnosila bolove. Ubrzo je rukama svojih ratnih drugova. 248 umrla, bez jauka, na �Jeka Radaković Dušanka Sladić Ivančević Anđa Serdar Danica Stojić Naranćić 249 �Jeka (Mile) Radaković i Jeka, od milja nazvana Jekica, rođena je 1924. u selu Bruvnu, Gračac, Hrvatska, u seljačkoj poro­ dici. U vremenu prije rata živjela je teško. Živahna i neposredna, šali sklona, često se smi­ jala i s veseljem obavljala kućne poslove, uče­ stvovala u sjetvama i žetvama, izvršavajući svoj dio obaveza za egzistenciju mnogočlane porodice. Od 1941. u Jekinoj porodici nižu se tragedije jedna za drugom. Otac Mile i brat Petar, koji su bili otišli na pečalbu u rudnik u Srbiju, pri po­ vratku kući ginu u aprilskom ratu 1941. prili­ kom talijanskog bombardiranja vlaka kod Vrhovina. Ubrzo nakon toga, poslije uspostave ustaš­ ke vlasti, gine joj i majka Soka pa je bila prisilje­ na preuzeti brigu za mlađu braću i sestre. Međutim, te su nedaće još više usmjerile njen put prema NOP-u. Uključuje se u rad omladinske organizacije u selu i radi na sakupljanju dobro­ voljnih priloga za prve partizanske jedinice, prekopavanje putova, rušenju željezničkih pruga. Ta­ ko je radila cijele prve ratne godine te je koncem 1941. primljena u SKOJ. 25. augusta 1942. stupa u Prvu žensku omladin­ sku partizansku četu, a nakon vojno-političke obu­ ke raspoređena je u bataljon »Stojan Matić« 2. ličke udarne brigade. 250 . �Od samog dolaska u brigadu Jekica doživljava naklonost svojih drugarica i drugova jer je spada­ la među hrabre i izdržljive borce. Jedno se vrije­ me dokazala kao puškomitraljezac i bombaš, a kasnije je postavljena za četnu bolničarku. U sva­ koj borbi koju je vodila njena jedinica služila je za primjer ostalima. Naročito se istakla u četvr­ toj neprijateljskoj ofanzivi, zatim prilikom desan­ ta na Drvar te u oslobođenju Valjeva i Beograda. Sa zadivljujućom je odlučnošću prošla teški rat­ ni put 6. proleterske divizije. Kao primjeran bo­ rac i bolničarka nekoliko je puta pohvaljena od Štaba brigade i divizije. Tako se u Naredbi Štaba 6. divizije, iz početka 1943. godine, navodi: »U svim dosadašnjim borbama hrabrošću i požrtvovnošću kao i ljubavlju za ranjene drugove is­ takla se drugarica Jeka Radaković, bolničarka 1. bataljona 2. udarne brigade.« Jekica je bila u igri i pjesmi, na maršu i u boju uvijek među prvima. No, slučaj je htio da život iz­ gubi na samom kraju teškog puta. Poginula je na dužnosti referenta saniteta bata­ ljona »Stojan Matić«, u proboju sremskog fron­ ta, na Ilincima aprila 1945. godine. U osvit oslobođenja ugasio se njezin život. 251 �Borka (Vaje) Rapajić Rođena je 1922. u selu Jezerce kod Plitvica, Korenica, Hrvatska, Vaje i Milice. kao osmo od petnaestero djece Osnovnu školu je završila u Prijeboju, a 1939. i domaćinski tečaj koji su vodili napredni učitelji na Plitvičkim jezerima. Te i slijedeće godine su­ djeluje u raznim akcijama pri ogranku »Seljač­ kog kola«. i Nakon dolaska ustaša na vlast, u junu 1941. godine, s ostalim je narodom protjerana u Bosnu s obitelji smještena u okolicu Drvara. Njena je aktivnost i tu došla do ustanka u Drvaru i okolici. izražaja prilikom dizanja Početkom septembra vraća se u Jezerce. Uklju­ čuje se u rad omladinske organizacije i prihvaća različite zadatke zbog čega je koncem 1941. prim­ ljena u SKOJ. 25. augusta 1942. ulazi u sastav ladinske čete u Trnavcu. Poslije -političke obuke raspoređena je ljon (kasnije: »Staniša Opsenica«) brigade. Prve ženske om­ završene vojnou Udarni bata2. ličke udarne Borka je bila prava lička djevojka, jedra, samo­ prijegorna, voljela je svoje Jezerce, Plitvice i Ka­ pelu. Bila je požrtvovan borac. Po povratku u Liku, krajem 1942. godine, postavljena je za četnu bol­ ničarku. Isticala se u svim akcijama svoje jedini- 252 �ce, a naročito u Rakovici, Ličkom Petrovom Selu, Gračacu, zatim u borbama u četvrtoj neprijatelj­ skoj ofanzivi i u sjevernoj Dalmaciji. Mnogi se sjećaju njene izdržljivosti i plemenitosti prema ranjenicima u šestoj neprijateljskoj ofanzivi te na borbenom putu u zamornom maršu 6. proleterske divizije od Bosne do Srbije. Dolaskom u Srbiju prima dužnost referenta sa­ niteta svoga bataljona u činu vodnika. Tu je duž­ nost vršila časno sve do 26. oktobra 1944. Tad je u prvom naletu na sremski front poginula kod Ve­ likih Radinaca, nedaleko Sremske Mitrovice. S fronta su je izvukla braća Dušan i Nikola, a kas­ nije, tokom 1946. godine, posmrtni su joj ostaci preneseni na gradsko groblje u Rumu. Tu joj je podignut spomenik. Sahranili su je i ožalili svi koji su je poznavali kao čilu djevojku i vrsnog borca. Anđa (Miće) Serdar Rođena je 1924. u Širokoj Kuli, Gospić. »Na Tušiloviću je druga bitka u kojoj učestvu­ ju naše partizanke. Hrabro jurišaju s partizanima na utvrđene bunkere. U jurišu na bunkere među prvima je bila Serdar Anđa« (»Žena u borbi«, broj 9, decembar 1942.) Prvi put smo se srele kad je došla u Prvu žen- 253 �sku omladinsku partizansku četu 25. augusta 1942. Bila je nižeg rasta, blaga, povučena. Imala je plave oči u kojima se ogledala tuga zbog gubit­ ka oca. Otac Mićo Serdar bio je predratni komu­ nista i on je na Anđu i ostale članove porodice pre­ nosio napredne ideje. Međutim, nedugo nakon okupacije zemlje živ je bačen u bezdan Jadovna na Velebitu. Iako joj je bilo teško, to Anđu nije obeshrabrilo pa se ubrzo uključila u rad NOP-a. Učinila je to ne u rodnom selu Širokoj Kuli, već na Ljubovu, budući da je zbog teških socijalnih prilika porodice bila prisiljena raditi kod Opsenice. S puno elana aktivira se u sakupljanju hra­ ne, odjeće i obuće za borce, prekopavanju puto­ va te podizanju i sklanjanju ljetine ispred nepri­ jatelja. Krajem 1941. primljena je u SKOJ. Ubrzo nakon toga upoznale smo se u našoj četi, slušala sam je kako priča. Ugodnog glasa, stalože­ na, pričala je na jednostavan način i o najtežim trenucima života. Govorila je o ocu, s tugom i sje­ tom, ali i buntovno o slobodi, o novim danima. Među ostalim rekla mi je da je rođena 1924. u Širokoj Kuli, zaseoku Podovi. Još smo dugo pri­ čale — neposredno i bilo mi je jasno da se radi o smirenoj, ali odvažnoj djevojci kojoj je jasan cilj kome teži. Ulaskom čete u sastav 2. ličke brigade raspore­ đena je u Udarni bataljon. Opravdala je sva očekivanja. Već se u prvoj bor­ bi na Poloju i drugoj na Tušiloviću pokazala ne­ 254 �ustrašivom. To se uostalom navodi u početnom citatu iz »Žena u borbi«, a nekoliko je puta po­ hvaljena i pred strojem. Anđa dugo sudjeluje kao borac i pomoćnik puškomitraljesca pa je tako u borbi na Gračacu, kad je neprijatelj stvarao ob­ ruč sa svih strana, uzela puškomitraljez iz ruku poginulog druga — i otvorila vatru. U prvim redovima, s puno volje i odlučnosti, izdržala je sve teškoće borbenog puta 6. prole­ terske divizije »Nikola Tesla«. Krajem 1944. godine postavljena je na dužnost referenta saniteta bataljona za vezu pri 6. diviziji. U proboju sremskog fronta, aprila 1945. godi­ ne, kod Batrovaca nailazi na minu koja je raznosi. Tako je okončan život te toliko hrabre i plemenite djevojke. Dušanka (Miće) Sladić-Ivančević Rođena 1925. u zaseoku Sječivica, selo Turjanski, Otočac, Hrvatska, od oca Miće i majke Božice ko­ ji su jedno vrijeme zbog ostavštine živjeli nevjen­ čani pa je prvo dvoje djece nosilo majčino prezi­ me. Stoga je Dušanka imala oba prezimena. Prije rata živjela je kao i mnoge druge ličke djevojke, a kada je otpočeo rat, aktivno se uklju­ čila na strani NOP-a te je u jesen 1941. primljena u skojevsku organizaciju. 255 �U augustu 1942. godine — uz blagoslov maj­ ke koja izjavljuje: »Moja je Dušanka dobra i znam da će se časno ponijeti, danas nije sigurno nigdje« — odlazi u Prvu žensku omladinsku četu, a za­ tim u bataljon »Stojan Matić« 2. ličke udarne bri­ gade. Kada je stigla u bataljon, mnogo se govorilo o njenoj ljepoti, pažnji i pristupačnosti. Iz svih pojedinačnih zapažanja drugarica i drugova može se zaključiti da je iz nje zračio savršen sklad. Bila je blaga, uvijek prirodna i druželjeubiva pa nije čudno da se — u to vrijeme krvoprolića i svakodnevnih mučnih slika čalo jer je bila nešto teškim zbivanjima. — posve o njoj suprotno toliko pri­ tadašnjim Rado se i često smijala kako bi skrenula misli s ratnih zbivanja, a lijepo je i pjevala. Rijetko sa­ ma, odmah bi se pridružili i ostali. Tako je Du­ šanka za sve borce njenog bataljona značila tra­ čak svjetla i nade na čemernim i kaljužnim puto­ vima kojima se jedinica kretala. A i u borbi je bi­ la svjesna, upečatljiva i snalažljiva. Uvijek je sti­ gla biti tamo gdje je najpotrebnija, previti ranje­ nog druga. Februara 1943. u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, u vihoru straha i smrti koji je bjesnio kroz Liku i nosio sve na što je naišao, u tom je vihoru na Vrpilama kod Korenice nestala i Dušanka. Ni grob joj se ne zna. Kada je glas o pogibiji stigao do njene majke, 256 �koja je u to vrijeme bila u zbjegu pred fašizmom, zapitala je: »Da li će netko zapamtiti Dušankin grob i da li će doživjeti slobodu onaj tko ga za­ pamti?« Danica (Marka) Stojić-Narančić Rođena je 1923. u selu Jošan kod Udbine, općina Korenica, Hrvatska, kao najstarije od četvero djece iz seljačke porodice Marka i Smiljane. Os­ novnu školu završila je u rodnom selu, ali zbog obaveza u domaćinstvu, koje su na njena leđa pa­ le već u ranom djetinjstvu, upisala se četiri go­ dine kasnije. Presudne 1941. Danica se zatekla u rodnom selu Jošanu, kod Udbine, u kojoj je nakon proglašenja tzv. NDH uspostavljeno ustaško poglavarstvo. U tom periodu punom straha, nesigurnosti i neiz­ vjesnosti, kada je ustaški teror poprimio neopisi­ ve razmjere, suočavala se s mnogo teškoća i opas­ nosti. Vijest o pozivu KPJ na ustanak vratila joj je nadu i samopouzdanje. Njen rad za NOP datira od prvih dana ustanka, kada se uključuje u om­ ladinsku organizaciju i upoznaje s ciljevima NOB-a. Sudjelovala je u sakupljanju hrane, obu­ će i odjeće, u kopanju rovova, u izradi odjevnih predmeta za prve ustaničke čete i vodove. 17 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CETA 257 �Gornji Jošan, a naročito zaselak Stojića, nala­ zio se od ustanka nadalje na ratnom poprištu. Si­ gurnost naroda bila je ugrožena, zbog čestih is­ pada iz neprijateljskog uporišta i neposredne pri­ sutnosti ustaškog mitraljeskog gnijezda u planta­ ži ispod prvih kuća. Danica je često po direktivi SKOJ-a izvršavala zadatke koji nisu bili laki ni bezopasni. Ona je s dvije omladinke preuzela svu brigu za smještaj, ishranu i pranje rublja boraca partizanskih vodova koji su obezbjeđivali selo pre­ ma neprijateljskom uporištu. Po sjećanju mnogih Danica je bila djevojka izuzetne odvažnosti. Ko­ liko bi puta na čistini usred dana, uz pratnju us­ taških plotuna, nosila hranu i vodu našoj posadi teškog mitraljeza na brdo Stražbenicu! Zbog svoje izuzetne aktivnosti i neustrašivosti primljena je u SKOJ početkom 1942. Prilikom prvog napada na Udbinu juna 1942. bila je vodič partizanskoj jedinici, koja je napada­ la na Gradinu, a u drugom napadu 21. 8. 1942. i sama je učestvovala kao borac. Nakon nekoliko dana stupila je u Prvu žensku omladinsku četu koja je 25. augusta formirana u selu Trnavcu. Ulaskom te čete u sastav 2. udarne brigade raspoređena je u bataljon »Ognjen Priča«. Ognjenovci se i danas sjećaju Daničinih podviga u borbi na Poloju, 17. oktobra 1942. godine, kad je hvatala talijanske konjanike u trku. Sa svojim bataljonom učestvovala je u svim borbenim akci­ jama u Kordunu, Baniji i Lici pokazujući hra­ 258 �brost i staloženost. Posebno se istakla polovinom januara 1943. u napadu naših jedinica na četničko-talijanske snage u Gračacu. Koncem januara 1943. godine, u četvrtoj nepri­ jateljskoj of anzi vi na položaju na Ljubovu, obo­ ljela je od pjegavog tifusa i otpremljena na lije­ čenje. Kad se aprila 1943. vratila u svoju jedini­ cu, primljena je u KPJ i postavljena za rukovodi­ oca SKOJ-a u bataljonu »Ognjen Priča«. Njena hrabrost i izdržljivost dolaze do izraža­ ja i u borbama s Talijanima i četnicima u sjever­ noj Dalmaciji gdje je 2. brigada upućena po za­ datku u ljeto 1943. Koristeći svaki slobodan momenat, nesebično se angažira u radu sa skojevcima i drugom omla­ dinom kojoj je pri izvršenju svakog borbenog za­ datka služila primjerom. Polovinom juna 1943. ranjena je u sjevernoj Dalmaciji kod Kistanja i otpremljena u Liku na bolničko liječenje. Neposredno pred polazak 6. divizije u Bosnu u sastav 1. proleterskog korpusa vraća se u svoj bataljon i dalje vršeći dužnost sekretara bataljonskog biroa SKOJ-a. Početkom 1944. godine, zbog posljedica ranjavanja i opekline, ponovo je ot­ premljena u bolnicu u Bosanski Petrovac, zatim u Dobroselo pa Otočac. Kako više nije bila sposob­ na za napore u operativnoj jedinici, upućena je u Kotarski komitet KP Udbina gdje je aktivno ra­ dila do kraja rata. Nakon oslobođenja upućena je na rad u Zagreb, 17* 259 �u kadrovsku službu Ministarstva trgovine i opskr­ be. Kako joj je muž 1949. službeno premješten u Osijek, zapošljava se u Povjereništvu trgovine i opskrbe Oblasnog narodnog odbora. U Zagreb se vraća 1962. i radi kao administrativno lice na Prirodoslovno-matematičkom fakultetu te nakon sticanja potrebnih uvjeta odlazi 1973. u penziju. Kroz cijelo poslijeratno razdoblje nastavila je s društveno-političkom aktivnošću u sredinama u kojima je boravila. Danas s porodicom živi u Za­ grebu te je na terenu svoje mjesne zajednice osta­ la i dalje aktivna u društveno-političkom životu. Zbog posljedica ranjavanja ratni je vojni invalid (30 posto). Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hra­ brost, Ordenom zasluga za narod II reda i Orde­ nom bratstva i jedinstva. Ljuba (Maksima) Šainović Rođena je 1921. u Svračkovom Selu, Udbina, Hr­ vatska, od oca Maksima i majke Pere. Primljena je u SKOJ decembra 1941. nakon što je sudjelovala u izvršavanju raznih zadataka za NOP preko omladinske organizacije. Ljuba je bi­ la posebno zainteresirana za politička kretanja i vrlo aktivna. Tako je u jesen 1941. prilikom na­ pada na Podlapaču prihvaćala i njegovala ranje­ nike. Učestvovala je u drugom napadu na Udbinu. Nakon dolaska u četu, 25. augusta 1942. godine, 260 �i završene vojno-političke obuke raspoređena je u Udarni bataljon 2. ličke brigade. Od prvog je dana bila istaknuti borac, a zatim se i politički razvijala i postala politički delegat voda. Osim na Poloju, Tušiloviću i drugim bitka­ ma, Ljuba je naročito zapažena u borbi na Slunju gdje je pokazala veliku hrabrost kad je s grupom boraca uskočila u žandarmerijsku postaju. Za taj je podvig pohvaljena, kao politički delegat voda, pred strojem bataljona. Ta pohvala upućena Lju­ bi Šainović nije bila jedina koju je dobila. Više je puta pohvaljivana zbog izvanredne hrabrosti. Zbog toga je već u novembru mjesecu primljena u KPJ. Imala je još jednu sposobnost, vrlo zna­ čajnu. Cesto bi pisala zanimljive članke za džep­ ne novine i na druge se načine isticala u kulturno-prosvjetnom radu. Kao rukovodilac uvijek je bila na visini zada­ taka. Njen se nježni glas čuo u svim prilikama, bo­ drila je svoje borce u teškim časovima. Junački je izdržala tri ratne godine. Poginula je jula 1944. kao pomoćnik komesara čete, na po ložaju Korićani između Glamoča i Livna. Njen ratni drug Milan Balać, komandir 2. čete Udarnog bataljona, piše: »Pored ostalih njenih saboraca ja sam živi svjedok mjesta i vremena po­ gibije drugarice Šainović Ljube. Drugom polovi­ nom mjeseca jula 1944. godine 2. brigada na svom polaznom maršu za Srbiju vodila je žestoke borbe s njemačkim i ustaškim jedinicama na položaju 261 �Livno — Korićani i uspješno sprečavala neprija­ telja na Glamoču, nanijevši mu osjetne gubitke. Na položaju šume Korićani 2. četa Udarnog bataljona uspješno je odbijala napade — i u toj bor­ bi hrabro je poginula drugarica Ljuba.« Sara (Mile) Šijan-Spoja Rođena je 1921. u selu Debelo Brdo, Bunić, Korenica, Hrvatska, kao treće od petero djece u se­ ljačkoj porodici Mile i Božice. Osnovnu školu za­ vršila je u rodnom mjestu. Nakon toga ostala je u selu baveći se zemljoradnjom i domaćinstvom. Poslije dizanja ustanka odmah se uključila u NOP angažirajući se u omladinskoj organizaciji u selu. Učestvovala je na organiziranju omladin­ skih skupova, u sabirnim akcijama. Prenosila je iz okupirane Korenice različiti materijal, poštu i poruke. Od početka 1942. aktivira se u SMG na radnim i drugim akcijama. Tada je primljena u SKOJ. U augustu 1942. odlazi u Prvu žensku omladin­ sku partizansku četu u Trnavac gdje završava i vojno-političku obuku. Ulaskom Ženske čete u sa­ stav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u 2. četu bataljona »Mićo Radaković«. Sa svojom je­ dinicom učestvovala je u svim borbenim akcija­ ma na Kordunu i Baniji. Nakon povratka 2. bri- 262 �Sara Šijan Spoja Zorka Škorić Mitrović Danica Tepavac Milja Ugarak Balać 263 �gade u Liku sudjeluje u borbi na Lovincu i Gra­ čacu. U četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, na polo­ žaju u Končarevom Kraju, oboljela je od upale pluća i otpremljena na liječenje u bolnicu u Vrelo kod Korenice. Kako je bolnica evakuirana, lije­ čenje i oporavak nastavila je u selu Krbavici u zaseoku Baljkuši. Kada je ozdravila, u proljeće 1943. godine, pri­ ključila se Artiljerijskom divizionu 8. kordunaške divizije jer nije mogla sustići svoju jedinicu, koja je tada bila na borbenom zadatku u sjever­ noj Dalmaciji. Krajem 1944. prekomandovana je u KNOJ u kome je ostala do septembra 1945. ka­ da je demobilizirana. U članstvo KPJ primljena je juna 1945. Nakon demobilizacije zasnovala je porodicu kojom živi u Beogradu. Majka je dvoje djece. s Aktivna je u društveno-političkim organizacija­ ma na terenu gdje stanuje. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost i Ordenom zasluga za narod III reda. Zorka (Mile) Škorić-Mitrović Rođena je 1923. u selu Donji Frkašić, Korenica, Hrvatska, u siromašnoj seljačkoj porodici Mile i Boje u kojoj je bilo troje djece. Zbog teške eko­ nomske situacije otac je morao otići na rad u 264 �Francusku, jer nije mogao na malo oskudne zem­ lje izdržavati šestero članova obitelji. Osnovnu školu završila je u rodnom mjestu, a kako nije imala mogućnosti za daljnje školovanje, ostala je u krugu obitelji pomažući u zemljoradnji i doma­ ćinstvu. Nakon dizanja ustanka uključuje se u omladin­ sku organizaciju koja je bila bezrezervna podrška masovnom pokretu u selu. Tako se i Zorka aktivi­ ra na sakupljanju hrane, obuće i raznog drugog materijala za prve partizanske jedinice. U decem­ bru 1941. primljena je u SKOJ te ju je skojevska organizacija zadužila za rad među ženama. Naroči­ to se isticala u organiziranju žena i omladine na sakupljanju hrane i raznog materijala za bolnice u Frkašiću i Bijelim potocima. Na tim i sličnim zadacima radila je do augusta 1942. kada odlazi u Prvu žensku omladinsku par­ tizansku četu u selo Trnavac. Ulaskom čete u sa­ stav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u 2. četu Udarnog bataljona. U sastavu tog bataljona učestvovala je u prvim borbenim redovima na bor­ benom putu 2. ličke udarne brigade u Kordunu i Baniji. Novembra 1942. primljena je u KPJ. Na­ kon povratka 2. brigade za Liku učestvuje u bor­ bama u Lovincu i okolici, zatim u teškom borbe­ nom okršaju s četnicima i Talijanima na Gračacu. Nakon toga završila je kurs za političke delegate pri Štabu 6. divizije te je po završenom kursu po­ stavljena za delegata svoga voda. 265 �Juna mjeseca 1943. razboljela se od pjegavog tifusa pa je otpremljena na liječenje u bolnicu u Krbavici. kod Nakon kuće bolničkog Kotarski liječenja komitet Korenica i oporavka rasporedio ju je na teren za političkog radnika. Birana je za člana Općinskog NOO-a i Općinskog komiteta KP Bjelopolje. Na tim je zadacima radila sve do os­ lobođenja zemlje. Nakon toga radila je u Kotarskom NOO-u u Titovoj Korenici u odjeljenju unutrašnjih poslo­ va. U oktobru 1945. kolonizirana je s porodicom u Zemun. Tu se odmah društveno-politički aktivi­ rala. Bila je sekretar Mjesne partijske organiza­ cije, član Općinskog komiteta i član odbora za na­ seljavanje kolonista. Početkom 1947. zaposlila se u tekstilnoj industriji »Sutjeska«, a oktobra mje­ seca 1947. postavljena je za personalnog referenta Poduzeća »Miloš Mamić« u Zemunu. U tim je po­ duzećima bila društveno-politički aktivna. Kako je zasnovala porodicu i rodila dvoje dje­ ce, bila je prisiljena da iz obiteljskih i zdravstve­ nih razloga prekine radni odnos 1952. godine, ali je i dalje ostala aktivna na terenu gdje je stano­ vala. Penzionirana je 1958. kao borac NOR-a. Rezervni je kapetan JNA. Ratni je vojni invalid (30 posto). Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod sa srebrnim zracima, 266 Ordenom bratstva i jedinstva sa srebr- �nini vijencem, Ordenom Republike sa srebrnim vijencem. Za društvenu-političku aktivnost dobi­ la je tri puta Plaketu grada Beograda i Plaketu SUBNOR-a Zemun. Danica (Bo^e) Tepavac Rođena je 1922. kao peto od šestero djece Bože i Smilje u selu Visuću, Udbina, Hrvatska. Bavila se zemljoradnjom i domaćinstvom. Osnovnu je školu završila u svom selu. Nakon izbijanja ustanka odmah se opredjelju­ je za NOP, djelujući preko omladinske organiza­ cije. Prenosi predmete i oružje, hranu, poštu, spašava prikuplja i njeguje odjevne ranjenike. Krajem 1941. primljena je u SKOJ. 25. augusta 1942. stupa u Prvu žensku omladin­ sku partizansku četu i prolazi vojno-političku obu­ ku u Trnavcu. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković«. U razgovorima s borcima Danica je znala reći da joj ništa nije teško. Bila je staložena i kao oso­ ba veoma upečatljiva. Imala je takta u ophođenju s ljudima pa je stekla mnoga prijateljstva. Svi su je cijenili i gledali u njoj ličnost koja se pamti. Već u prvim akcijama prijavljuje se za bom­ baša. Ističe se u svim borbama svoje jedinice. Već početkom 1943. postaje član KPJ. 267 �U to je vrijeme pohađala sanitetski kurs u Podlapači. U ljeto 1943. prolazi sav dinarski krš, a u borbi s četnicima na Mokrom Polju u sjevernoj Dalmaciji, jula 1943. godine, teško je ranjena (u obje noge). Prenesena je u Partizansku bolnicu u Krbavicu na liječenje. Tu je preboljela i pjega­ vi tifus. Kada je ozdravila i izašla iz bolnice, više nije bila sposobna za napore u operativnoj jedinici jer se teško kretala. Stoga je određena na politički rad u pozadinu i ubrzo izabrana u Mjesni NOO. O toj njenoj aktivnosti napisano je ovo: »Kao naj­ bolja odbornica NOO-a od 1943. do 1945. godine istakla se Danica Tepavac. Ona je najprije bila borac s puškom u ruci. Teško je bila ranjena. Kad se, oporavila, izabrana je u NOO.« (Jelena Bićanić, »Rad žena u nekim kotarima Like, Korduna i Ba­ nije i prva konferencija AFŽ-a Hrvatske.« Uz dužnost u NOO-u aktivira se i u skojevskoj organizaciji pa je tako vrlo uspješno radila do kraja rata. A kada je došla dugo očekivana slo­ boda, kada su njeni snovi već postajali stvarnost, septembra 1945. godine, na putu na Kongres om­ ladine u Zagreb, poginula je u saobraćajnoj ne­ sreći kod Slunja. Poslije svih patnji i borbenih okršaja za slobo­ du teško mi je napisati da je poginula nakon os­ lobođenja zemlje. Sahranjena je u Visuću, u svo­ joj 23. godini života. 268 �Milja (Jovana) Ugarak-Balać Rođena je 1925. u selu Vrebac, Gospić, Hrvatska, gdje je završila osnovnu školu. Potječe iz seljač­ ke porodice Jovana i Marije u kojoj je bilo četve­ ro djece. Do rata je živjela u krugu svoje obitelji baveći se zemljoradnjom i domaćinstvom. Poziv KPJ za ustanak zatekao ju je u rodnom selu. Opredijelila se za NOP i uključila u rad om­ ladinske organizacije. Bila je i član Odbora na­ rodne pomoći u selu i angažirala se na sakupljanju hrane, obuće, odjeće i drugog materijala za prve partizanske jedinice. Krajem 1941. primljena je u skojevsku organizaciju. Od proljeća 1942. bila je član Mjesnog NOO-a u kojem je djelovala do od­ laska u Prvu žensku omladinsku partizansku četu. Nakon završene vojno-političke obuke raspore­ đena je u bataljon »Ognjen Priča« u sastavu 2. ličke udarne brigade. Kao borac bila je sudionik svih borbenih akcija koje je ta brigada vodila na Kordunu, potvrđujući svoju hrabrost i istrajnost. Zbog primjernog držanja u borbama, već u no­ vembru 1942. godine, primljena je u KPJ. Nedugo zatim, 27. novembra 1942. godine, ra­ njena je prilikom borbe u Dvoru na Uni. Liječe­ na je u partizanskim bolnicama: Slunju, Zbjegu i Petrovoj gori. Kada je ozdravila, raspoređena je u 3. ličku brigadu, u bataljon »Velebit« za bolni­ čarku. Nakon izvjesnog vremena prekomandovana je u bataljon »Bićo Kesić«, a zatim u Artilje­ 269 �rijsku brigadu 6. proleterske divizije. U sastavu tih jedinica prošla je cijeli borbeni put i zamorni marš 6. proleterske divizije kroz Bosnu, Crnu Go­ ru i Srbiju u stalnoj borbi i brizi za ranjenike. Sudionik je u oslobođenju Valjeva i Beograda. Aprila 1945. godine, na sremskom frontu, upu­ ćena je za referenta saniteta bataljona za vezu pri 6. proleterskoj diviziji gdje je ostala do kraja rata. Nakon oslobođenja zemlje demobilizirana je u činu zastavnika. Zasnovala je porodicu i majka je ženskog djeteta. Danas sa svojom obitelji živi u Beogradu. Ratni je vojni invalid (40 posto). Poslije demobilizacije radila je kao tvornička radnica. Kada je stekla potrebne uvjete, otišla je u penziju. Za ratne zasluge odlikovana je: Meda­ ljom za hrabrost, Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod i Ordenom bratstva i jedinstva. Sofija (Stanka) Ugarković-Popadić Rođena je 1924. u selu Komić, Udbina, Hrvatska, gdje je završila osnovnu školu. Potječe iz siromaš­ ne seljačke porodice Stanka i Milke u kojoj je bilo dvanaestero djece. Mnogočlana obitelj teško je sastavljala kraj s krajem. Kada je 1939. umro otac, tako teška ekonomska situacija još se pogor­ šala. Zato se i Sofija već u ranim godinama mora- 270 �la uključiti u rad na obrađivanju zemlje i u do­ maćinstvu. Okupacija zemlje zatekla ju je u rodnom selu. Nakon dizanja ustanka, poziva KPJ za borbu, nje­ na se čitava obitelj opredjeljuje za NOP. Sofija se angažira u omladinskoj organizaciji i postaje jedna od najaktivnijih omladinki u selu. Oktobra 1941. primljena je u SKOJ. Od tada pa dalje ak­ tivira se na okupljanju omladine na raznim ak­ tivnostima u sklopu NOP-a. Juna 1942. godine stupa u bataljon »Mićo Radaković« gdje je bila bolničarka. Da bi završila vojno-političku obuku, prelazi u augustu iste godine u Prvu žensku omladinsku četu u selo Trnavac. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne brigade ras­ poređena je u Udarni bataljon. U trećoj borbenoj akciji na Rakovici, krajem oktobra 1942. godine, ranjena je i liječena u partizanskim bolnicama u Zbjegu i Skradu. Početkom 1943. jedno je vrije­ me liječena u Sanitetu 6. divizije u kojem je, na­ kon što je ozdravila, zadržana na dužnosti bolni­ čarke. U KPJ primljena je u decembru 1943. godine. Početkom 1944. upućena je na viši sanitetski kurs pri Štabu 1. proleterskog korpusa. U to je vrijeme u Drvaru održavan Drugi kongres USAOJ-a, na kojem je bila prisutna kao delegat sanitet­ skog kursa. Kurs nije završio po planu zbog de­ santa na Drvar pa je s ostalim kursistima učestvo­ vala u borbama za obranu Drvara. 271 �Nakon toga raspoređena je na dužnost glavne sestre u Medicinskom bataljonu 6. proleterske di­ vizije. U njemu je bila i sekretar bataljonskog biroa SKOJ-a te sekretar partijske ćelije u četi. Prošla je zamorni marš i borbeni put 6. proleter­ ske divizije od Drvara do Srbije, zatim oslobođe­ nje Valjeva, Beograda, sremski front — do oslo­ bođenja Zagreba. Septembra 1945. demobilizirana je u činu ka­ petana. U Zagrebu je zasnovala radni odnos, a za­ tim se udala i s mužem preselila u Pančevo gdje i danas živi. Majka je ženskog djeteta. U svim mjestima boravka bila je društveno-politički aktivna u mjesnim i općinskim društveno-političkim organizacijama. Više puta bila je dele­ gat na raznim kongresima i konferencijama. Ratni je vojni invalid (80 posto). Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hra­ brost, Ordenom zasluga za narod III reda, Orde­ nom Republike s bronzanim vijencem i s dva stra­ na odlikovanja. Milica-Mika (Marka) Vejnović Rođena je 1920. u selu Vrelu, Korenica, Hrvatska. Otac joj se bavio zemljoradnjom, mlinarenjem i stuparenjem. Prije rata pripadao je SDS. Majka Evica umrla je 1934. Za Miku su tada nastupili veoma teški dani jer je kao najstarija kćerka u 272 �porodici preuzela sve kućne obaveze, ali i rad na polju i u šumi. Uz to je završila osnovnu školu u selu i dva razreda gimnazije u Korenici. Pod uticajem komunista — brata joj Marka i Ilije Milanovića, Mika se već u ljeto 1940. poli­ tički opredjeljuje. Postaje član SKOJ-a. Godine 1941. aktivno surađuje u NOR-u. Sep­ tembra 1941. nakon paljenja Vrela od strane Tali­ jana, Mika odlazi kod tetke u Debelo Brdo gdje nastavlja svoju aktivnost za NOP. Nakon nekoliko mjeseci vraća se u rodno selo angažirajući se na okupljanju mladih u SMG i omasovljenju skojevske organizacije. U augustu 1942. stupa u Prvu žensku omladin­ sku četu. Njen iskaz dopisniku Agitpropa OK KP za Liku, na vojno-političkoj obuci u Trnavcu, sep­ tembra 1942. godine glasi: »Nije mi žao poginuti. Zašto da ja žalim svoj život? Strašnije je ostati rob nego poginuti za slobodu svoga naroda!« (»Lički partizan«, godina I, broj 6). Nakon završene obuke raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković« 2. ličke udarne brigade. S velikim je borbenim zanosom učestvovala u svim bitkama svoje jedinice. Budući da se politički br­ zo razvijala, već je u oktobru 1942. primljena u KPJ, što je bila rijetkost za mlada čovjeka u to vrijeme. Zatim je postavljena za delegata voda u svojoj četi. U proljeće 1943. ranjena je u borbama oko Gos- 18 PRVA ŽENSKA UČKA PART. CETA 273 �pića. U Krbavici na liječenju preboljela je pjega­ vi tifus. Kada je ozdravila, prekomandovana je u 1. lič­ ku brigadu za sekretara biroa SKOJ-a, u bataljon »Marko Orešković«. Kao politički radnik bila je samopouzdana i odlučna, jednako kao i u borbi. Krajnje koncizna i odmjerena u stavovima veoma je pozitivno djelovala na okolinu. Poginula je 25. maja 1944. prilikom njemačkog desanta na Drvar. Hrabro je položila svoj život u obrani vrhovnog rukovodstva NOP-a dosljedno se boreći do zadnjeg časa. And a (Petra) Vukmirović Rođena je 1922. na Ljubovu, Bunić, Korenica, Hr­ vatska, kao treće dijete u seljačkoj obitelji Petra i Mileve (Čuje). Potječe iz siromašne mnogočlane seljačke porodice, koja je teško egzistirala na os­ kudnom imanju kamenitog i vrletnog Ljubova. Zbog lošeg imovinskog stanja otac i najstariji brat Jovo često su odlazili na rad u inozemstvo i to u zemlje Evrope i Amerike, gdje su se upoznali s idejama radničkog pokreta. Nakon povratka ku­ ći svoja su uvjerenja i saznanja prenosili na svo­ ju djecu: Anđu, Milana te Jovinu djecu: Dušana, Milu i Petra. Najstariji brat Jovo i dalje odlazi na rad u Francusku, kako bi prehranio šestero 274 �djece i teško bolesnu ženu, dok se starija sestra Mika udaje. Na Andina leđa pada briga o čitavoj obitelji. Pored kućnih poslova obavlja i teške te­ žačke radove. U zimsko doba marljivo bi prela, tkala i plela, spremajući djevojačko ruho, a kad je stasala za udaju došli su teški dani: okupacija zemlje, hapšenja, progoni, pokolji. . . Juna 1941. ustaše joj odvode oca i bacaju u jamu na Prijeboju. Neposredno pred ustanak hap­ se brata Milana i njegovog sina Petra te ih zatva­ raju u Korenici. Naravno, to ne plaši Anđu. Ona i cijela porodica aktivno se uključuju u NOP na poziv KPJ na us­ tanak. Postaje jedna od najaktivnijih omladinki u selu, zbog čega je u oktobru 1941. primljena u skojevsku organizaciju. Nakon odluke OK SKOJ-a prijavljuje se i od­ lazi (augusta 1942. godine) u Prvu žensku omla­ dinsku četu u Trnavac. Na žalost, nakon završene borbene obuke nije mogla biti raspoređena u ope­ rativnu jedinicu, jer je u međuvremenu doživjela tešku tjelesnu povredu, pa je morala ostati na li­ ječenju. U januaru 1943. ulazi u sastav bataljona »Ognjen Priča« koji je upravo tada, u četvrtoj ofanzivi, držao položaj na Ljubovu. Kasnije sa svojim bataljonom učestvuje u borbama: na Širo­ koj Kuli, Bilaj Ribniku, u prvom napadu na Gos­ pić te u borbama u sjevernoj Dalmaciji, gdje je 2. udarna brigada upućena radi čišćenja tog terena od četnika i Talijana. Povratkom brigade u Liku 18* 275 �Sofija Ugarković Popadić Mara ZorićTrstenjak učestvuje u borbama na komunikaciji Bihać—Do­ nji Lapac—Gračac te ponovo u borbama za Gospić i okolicu. Na forsiranom maršu 6. divizije od Like preko Čemernice, Drvara, Glamoča, do Bugojna Anđa je išla ponosno, kao da nije znala za umor. Izmje­ njivala bi borce u nošenju oružja i municije, a svaki zastoj i kraći odmor koristila je da im ušije dugme ili okrpi čarape i odjeću. Nakon kratkog odmora u Bugojnu 2. brigada je upućena po naj­ većoj ciči zimi i vijavici preko Kupresa i Kupreškog polja na borbeni zadatak u Šujicu. Tu je borbeni put Anđe Vukmirović zauvijek prekinut. Njen san o slobodi i ljepšoj budućnosti izgubio se uz zvižduk vjetra i prasak topovske gra- 276 �nate. Poginula je 17. decembra 1943. u svojoj dva­ deset prvoj godini života na Šujici — daleko od rodnog sela — željenog Ljubova. Sahranjena je u zajedničku grobnicu s grupom boraca koji su istog dana poginuli od topovske granate. Bila je tiha, ali čvrsta i hrabra glasnik pobjede koju nije dočekala. djevojka — Mara (Jove) Zorić-Trstenjak Rođena je 1926. u selu Lički Osreci, Donji Lapac, Hrvatska, kao šesto od devetero djece u siromaš­ noj seljačkoj porodici Jove i Duke. Nakon zavr­ šetka osnovne škole otišla je u Žednik kod Subotice gdje se zaposlila. 1941. godine vratila se u rod­ no selo. Nakon dizanja ustanka opredjeljuje se za NOP. Preko omladinske organizacije angažira se u ak­ cijama na sakupljanju hrane, obuće, odjeće i dru­ gog materijala za prve partizanske jedinice. U skojevsku organizaciju primljena je decembra 1941. U augustu 1942. dobrovoljno se javlja i odlazi u Prvu žensku omladinsku partizansku četu u se­ lo Trnavac. Nakon završene vojno-političke obuke raspoređena je u Udarni bataljon 2. ličke brigade. U svojoj borbenoj akciji, u borbi s talijanskim jedinicama na Poloju kod Perjasice, pokazala je primjernu hrabrost. Već u drugom sukobu s ne­ 277 �prijateljem, prilikom napada na Tušilović, 24. ok­ tobra 1942. ranjena je u jurišu na betonirane bun­ kere pa je otpremljena na liječenje. Nakon po­ vratka u jedinicu raspoređena je u četu za vezu iste brigade. U toj je jedinici prošla daljnji bor­ beni put u Lici, sjevernoj Dalmaciji, a učestvova­ la je i u borbama u šestoj neprijateljskoj ofanzivi u Bosni. U članstvo KPJ primljena je početkom 1944. Nedugo zatim ponovo je teško ranjena prilikom njemačkog desanta na Drvar 25. maja 1944. Ot­ premljena je s grupom teških ranjenika na liječe­ nje na Siciliju — u Italiju. Nakon oslobođenja zemlje vratila se u Jugosla­ viju pa je produžila liječenje u Zagrebu još godi­ nu i pol dana. Nakon toga otišla je u Apatin gdje joj je bio koloniziran otac. U to je vrijeme pen­ zionirana u činu potporučnika. Nakon nekoliko mjeseci prešla je u Beograd i upisala gimnaziju, ali je zbog bolesti nije mogla završiti. Ubrzo se zaposlila u invalidsko-privrednom poduzeću u kojem je radila do 1950. Te je godine kao stipendista OUN-a otišla na šest mje­ seci u skandinavske zemlje na izučavanje socijal­ ne problematike. Po povratku u Beograd radila je još godinu dana, ali je zbog pogoršanog zdrav­ stvenog stanja otišla u penziju. Danas sa svojom porodicom živi u Sarajevu. Majka je ženskog dje­ teta. Još je uvijek društveno-politički aktivna, ko­ liko joj dopušta zdravstveno stanje. 278 �Ratni je vojni invalid (100 posto) I grupe. Za zasluge u ratu odlikovana je: Ordenom hrabrost i Ordenom zasluga za narod III reda. za Ljuba (Proke) Žakula Ova najmlađa pripadnica Prve ženske partizanske čete rođena je 1927. od oca Proke i majke Mare u Jasikovcu, Korenica, Hrvatska, gdje je završila osnovnu školu. Odmah nakon dizanja ustanka 1941. aktivan je sudionik u radu omladinske organizacije u Jasi­ kovcu. Te joj godine umire majka pa sav teret do­ maćinstva pada na nju i stariju sestru Savku. Savka se morala nastaviti brinuti za obitelj, dok je Ljuba, ponesena omladinskim entuzijazmom i borbenošću, prva u selu dobrovoljno otišla u Pr­ vu žensku omladinsku četu u Trnavcu. Nakon završene vojno-političke obuke raspore­ đena je u bataljon »Mićo Radaković« 2. ličke udar­ ne brigade. Već u tim danima postaje svjesna da je fizički malaksala. No, kad je to uspoređivala sa sveko­ likom patnjom boraca i naroda, izgledalo joj je nevažno te je još upornije išla naprijed. A ići na­ prijed to je značilo — ne štedeći se, u prvim bor­ benim redovima proći sve teške borbe: Poloj, Tušilović, Vaganac, Rakovica, Ličko Petrovo Selo, Slunj i Dvor na Uni. U povratku jedinice u Liku 279 �učestvovala je u napadu na Lovinac i Gračac, a zatim se u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi suoči­ la s danonoćnim napadom neprijatelja kao i s vre­ menskim nepogodama, što je prevazilazilo njenu snagu i znatno se odrazilo na već načetom joj zdravlju. Nakon četvrte ofanzive s jedinicom kreće u sje­ vernu Dalmaciju, a po povratku iz Dalmacije ta krhka djevojka, već ozbiljno bolesna, učestvuje u napadu na Gospić. Desetak dana usiljenog marša, prilikom odlaska 6. divizije u sastav 1. proleterskog korpusa, dalje pogoršava njeno zdravstveno stanje da bi pred napad na Drvar bila već na izmaku snage. No, nije pristala da ide na liječenje u Italiju, već je za vrijeme desanta na Drvar radila kao bolničarka da bi uskoro i sama pala u krevet. Bolest ju je sva­ kodnevno pratila u obliku otežanog disanja i krva­ vih tragova. Stoga će još neko vrijeme biti liječena u partizanskim bolnicama, a zatim vraćena kući 1945. godine. Nadala se da će u slobodi lakše podnositi svoju bolest i pobijediti je. Ali duge patnje i stradanja već su joj iscrpile organizam. Svenula je. Dijag­ noza je bila kobna: TBC kostiju, od koje je okto­ bra 1946. i umrla. Kao djevojčica je došla u četu, a kao tek puno­ ljetna djevojka, prošavši cio borbeni put do desan­ ta na Drvar — umrla je, umrla u proljeću života s prvim jesenskim kišama. 280 �Đuro Radovanac IlijaVukmirović Đuro (Sofronija) Radovanac Rođen je 1907. u selu Mekinjar, Korenica, Hrvat­ ska, od oca Sofronija i majke Janje. Tu je osnovnu školu. Porodica je bila siromašna on već u šesnaestoj godini otišao u Srbiju fizički radnik radio na željezničkim prugama završio pa je i kao i pu­ tovima do 1928. Po odsluženju vojnog roka stupio je u žandar­ meriju i tu ostao do 6. aprila 1941. U žandarme­ riji je završio pripremnu, patrolnu i podoficirsku školu. Zatim je raspoređen u Dravski žandarmerijski puk u Ljubljani. Rat ga je zatekao u stanici Jezersko nad Kranjem u svojstvu komandira sta- 281 �nice. Kapitulaciju bivše jugoslavenske vojske do­ živio je u Litiji kod Ljubljane. Odatle je uspio da se prebaci u svoje rodno selo. Drugog augusta 1941. kada je u njegovom selu planuo ustanak, izabran je za komandira sela Do­ nji Rebić i zaseoka Gornji Rebić. Formirao je seo­ sku stražu i postavio osiguranje prema ustaškom garnizonu na Udbini. Od prvih dana ustanka uče­ stvovao je u svim oružanim akcijama koje su vo­ đene na udbinskom području. Krajem januara 1942. formiran je bataljon »Krbava« u kojem je Đuro Radovanac postavljen za komandira 2. čete. U maju iste godine postav­ ljen je za zamjenika komandanta bataljona, a is­ tovremeno je vršio dužnost operativnog oficira bataljona do jula mjeseca te godine. Naredbom Štaba 2. ličkog partizanskog odreda određen je da obavi vojnu obuku s Prvom žen­ skom omladinskom partizanskom četom koja je formirana 25. augusta 1942. u selu Trnavcu kod Korenice. Kad je završena obuka, četu je predao Štabu Grupe ličkih partizanskih odreda u Šalamuniću i 28. septembra vratio se na svoju raniju duž­ nost u bataljon. Početkom decembra 1942. postavljen je za ko­ mandanta bataljona »Krbava«, a 21. decembra po­ stao je član KPJ. U bataljonu »Krbava« bio je do 2. marta 1943. godine, a tada je primio dužnost ko­ mandanta bataljona »Velebit« 3. ličke brigade. Od­ mah zatim razbolio se od tifusa. Kada je ozdravio, 282 �10. maja iste godine postavljen je za komandanta bataljona »Pekiša Vuksan« i na toj dužnosti ostao do januara 1944. Tada je primio dužnost obavje­ štajnog oficira brigade, a poslije 7. oktobra duž­ nost komandanta grada Valjeva gdje je ostao do marta 1945. Tada je prešao u Narodnu miliciju u svojstvu komandanta Oružane milicije Valjevo. U januaru 1946. godine postavljen je za upravnika Oficirske škole Narodne milicije SR Srbije, a u septembru 1948. za upravnika Oficirske škole Mi­ nistarstva unutrašnjih poslova FNRJ. U septem­ bru 1951. otišao je na školovanje u Višu školu Mi­ nistarstva unutrašnjih poslova FNRJ. Nakon tog školovanja 1953. odlazi na dužnost komandanta Narodne milicije za grad Beograd. Na tom je položaju ostao do novembra 1956, a zatim je postavljen za inspektora u Republički se­ kretarijat unutrašnjih poslova. Uskoro je proiz­ veden za višeg savjetnika s kojim je zvanjem oti­ šao u mirovinu krajem 1963. Već 1953. imao je čin pukovnika. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«, a za ratne zasluge, kao i za zasluge u miru, odlikovan je s više ratnih i mirnodopskih odlikovanja. Živio je u Beogradu gdje je 23. 12. 1985. godine umro i uz najveće počasti sahranjen na gradskom groblju. 283 �Ilija (Peträ) Vukmirović Rođen je 1914. u selu Ljubovu, općina Bihać, u veoma siromašnoj seljačkoj porodici. Zbog siro­ maštva nije imao mogućnosti za školovanje pa je već u četrnaestoj godini počeo raditi kao sluga i nadničar na dobrovoljačkim imanjima u banat­ skom mjestu Karađorđevo. Radio je i kao drvo­ sječa i na izgradnji putova i željezničkih pruga sve do 1937. U vremenu od 1937. do 1939. godine bio je na odsluženju vojnog roka. Nakon godinu dana po­ stao je kaplar jugoslavenske vojske. Po odsluže­ nju vojnog roka radio je na utvrđivanju vojnih objekata na jugoslavensko-talijanskoj granici u blizini Škofje Loke. Odatle je kao vojni obveznik u aprilu 1941. otišao u Banju Luku gdje ga je za­ tekla kapitulacija zemlje. Poslije kapitulacije pao je u zarobljeništvo ustaša koji su ga sproveli u Zagreb i predali njemačkoj vojsci. Nijemci su ga odveli u sabirni logor odakle je trebao biti trans­ portiran u Njemačku. Međutim, prilikom ukrca­ vanja u transport uspio je pobjeći i pod lažnim imenom stići u svoje selo. Nakon izbijanja ustanka odmah je stupio u od­ red Staniše Opsenice na Ljubovu. Bio je izabran za komandira voda na kojoj je dužnosti ostao do augusta 1942. Kada je 25. augusta 1942. formirana Prva žen­ ska omladinska partizanska četa u selu Trnavcu, 284 �nedaleko od Korenice, Ilija je, po nalogu Štaba Grupe NOP odreda za Liku, poslat za vojnog in­ struktora u tu četu koja je u Trnavcu imala vojno-političku obuku. Četu je s uspjehom obučio ru­ kovanju oružjem, savlađujući i sav ostali vojnički dio programa na vrijeme. Po završetku vojno-po- litičke obuke sve su drugarice raspoređene u 2. ličku brigadu. Ilija se s četom oprostio u Veljunu na Kordunu i otišao na novu dužnost. Bio je raspoređen u bataljon »Stojan Matić«, a nešto kasnije prekomandovan je u bataljon »Mićo Radaković« gdje je primljen u KPJ. Tu je bio komandir čete sve do ranjavanja 1943. Kada je ozdravio, ostao je na radu u obavještaj­ nom centru sa sjedištem u Korenici. Na toj je duž­ nosti ostao do oslobođenja zemlje. Poslije oslobođenja u Bački Brestovac. koloniziran je s porodicom U Seljačkoj radnoj zadruzi radio je kao traktorista, a 1963. otišao je u pen­ ziju. Bio je član Sreskog narodnog odbora. Aktivan je u političkom životu u Veterniku gdje danas živi. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Odlikovan je s više ratnih odlikovanja. 285 �Palim drugaricama Prve periske partizanske cete Bunkeri, čuke i strništa ostala su stalna prebilavišta Zorke, Nene i Dušanke, partizanki Prve ženske čete. Junački su na Kordunu pale na žici život ostavile. One su ne samo živjele, već i mrtve s nama nastavile. Na Gračacu na dnu mutne bare u podrumu kod četničke navale, posljednjim pogledom, drugarski pozdrav su nam dale. Tri djevojke odvažne i hrabre Zorka, Anka i Borka, u grabi zakopane mlade mrtve, aV gorde su ostale. I tako smo mladost pokopavali s osjećajem bola za njima, njihove sudbine oplakivali i dužnu im počast odavali. 286 �Iz dnevnika Dese STOJIĆ Pjesma je napisana na Ljubovu u rovu 29. 1. 1943. godine u IV neprijateljskoj ofanzivi. Nezaboravni likovi prve ženske partizanske čete Ostale su nijeme usne nedorečene riječi: Mene, Dušanke, Drage, Bosiljke jedne i druge, obje Zorke, Stojanke, Jeke i Danice, Ljube, Anđe i Milice, i onih na Ljubovu što život izgubiše — mlade hrabre bombašice. Oči su im htjele da gledaju riječi sa usana da naviru, a ležale su s rukama ispruženim pokraj srušenog zida. U samrtnom pogledu i nijemim usnama — dok im se život prekida, plamtjela je snaga u njima. Ostao im je osmijeh na licu usred puste bare i podruma u Gračacu. 287 �Svoj život hrabro su dale — za slobodu, mir i zoru, koja više neće biti tragična, tmurna, crna i stravična, već svijetla kao biser u moru. Palim partizankama — herojima Prve ženske čete neka je vječna slava! A zora nek blista kao nedorečene riječi — zora sunčana, slobodna i plava. Desanka STOJIČ — MARČETIĆ 288 �Tužni povratak Vraćam se sama — ranjena — pored groblja. Ponoć je — kasno doba. Proljeće je počelo — aV tmurno, selo ofanzivom opustjelo — tužno. Nema više roditelja a ni obiteljskog doma, ni lasta da sviju gnijezda — jer nema ni krova. Grobovi i goli zidovi ostali su u seocu, kao otvorena rana na srcu. U surovom ratu život je zamro i u maju, jedino je kukavica tužno kukala u gaju. U mašti sam se prisjećala djetinjstva i dana ranijeg povratka, kad sam se ljeti kući vraćala gledajući burno rađanje života. Slušala sam lavež pasa oko tora, veseli cvrkut ševa iznad polja, bleket janjeta zalutalog kod vrela i odjek djevojačke pjesme sa prela. Preživljavajući ljudske sudbine bol je potisnuo oživjele uspomene, a s golih zidina ispod brine osjetih pustoš i miris paljevine. 19 PRVA 2ENSKA LICKA PART. CETA 289 �Al’ na tragičnom umiranju u sumraku rađao se novi život u svitanju! Polet zore u svom tinjanju — navješćuje slobodno proljeće u maju. Proljeće, 1943. Desanka STOJIĆ — MARČETIĆ 290 �Sadržaj Strana 7 Predgovor................................................... ..... Uvod.......................................................................... 9 Borbeni polet ličke omladine...................................13 Odluka OK SKOJ-a za Liku.................................... 16 Vojno-politička obuka.................................................. 19 Ratna štampa o Prvoj ženskoj omladinskoj četi . . 24 Ulazak čete u sastav 2. ličke brigade...................... 32 Druga ženska omladinska četa............................... 37 Ženska omladinska četa odreda »Velebit« . . . . 40 Ženska omladinska četa 3. NOP odreda..................42 Ženska omladinska četa 4. NOP odreda..................43 Prvo borbeno krštenje.............................................45 Dokazivanje u narednim borbama.......................... 55 Sin naše čete.......................................................... 64 Povratak za Liku.....................................................68 Posljedice četvrte neprijateljske ofanzive . . . . 74 »Nagari, neslani Jovane!«........................................76 Od Like do Srbije....................................................81 Od Beograda do Zagreba........................................ 90 Druže, drži vezu!.............................................. 94 Memorijalni Muzej Prve ženske partizanske čete . . 99 Likovi boraca ............................................................ 109 Politički komesar čete Naranča (Petra) Končar-Rodić 111 Komandir 1. voda Sofija (Bogdana) Drakulić-Bogojević 114 Politički delegat 1. voda Nevenka Nena (Save) Lazić 117 19* 291 �Strana Komandir 2. voda Danica (Stojana) Mirić . . . . 121 Politički delegat 2. voda Desanka (Nikole) Stojić-Marčetić.................................................................. 124 Komandir 3. voda Milica (Sime) Obradović-Milošević 126 Politički delegat 3. voda Kata (Ise) Radaković-Prica . 129 Savka (Jovana) Bjegović-Obradović............................. 131 Milica-Mica (Gavre) Bjelobaba-Tišma...........................133 Marija (Miče) Bogdanović-Panjković.............................135 Anka (Miladina) Brkić-Đukić....................................... 137 Jovanka (Milana) Budisavljević-Broz........................... 140 Dragica (Bože) Cvjetićanin........................................... 143 Jeka (Stevana) Čanković..............................................145 Milica (Jovana) Čortan-Svilar...................................... 147 Dragica (Mile) ćosić..................................................... 150 Dušanka (Mila) Ćuiđ................................................... 151 Milica (Janka) Čuić-Rađenović.................................... 153 Milica-Mica (Dušana) Delić-Đukić . . . . . 155 Mileva (Dragana) Dmitrašinović-Orelj.......................... 156 Jelka (Petra) Dozet-Blagojević...................................... 160 Marija Mara (Nikole) Dukić-Pavičić.............................. 162 Zorka (Petra) Dukić..................................................... 164 Bosiljka (Jove) Đerić-Krga............................................166 Zorka (Mila) Gajić........................................................ 168 Draga (Mile) Glumac-Drakulić . . . . . . 171 Zorka (Blagoja) Grbić-Vujović...................................... 172 Milka (Marka) Grković-Prstojević................................. 174 Evica-Dunjka (Bude) Jelavac-šijan.............................. 176 Pera (Bude) Klašnja..................................................... 179 Soka (Jovana) Keča..................................................... 181 Bosiljka Lola (Petra) Kolundžić.................................... 182 Draga (Stanka) Končar................................................ 186 Vida (Nikola) Končar....................................................189 Milica-Mica (Petra) Korać-Belić....................................191 Anka (Dane) Kosanović................................................ 192 292 �Strana Mileva (Jovana) Kovačević-Jokanović...........................194 Danica (Jove) Krga-Panjković...................................... 196 Milka (Mile) Lukić........................................................ 199 Soka (Mojsije) Ljubović-Džombić..................................201 Jovanka (Bože) Mandarić-Hočevar............................... 203 Bosiljka-Bosa (Isaka) Marčetić.....................................205 Stojanka (Vuje) Matijević............................................. 210 Saja (Dane) Medić-Gotovina................................... ..... 211 Soka (Nikole) Medić..................................................... 214 Ljeposava-Sava (Ise) Miljanović....................................216 Smilja (Petra) Miljuš-Mitić........................................... 217 Soka (Save) Mirić-Ratković.......................................... 219 Stojanka (Nikole) Mirić-Šijan....................................... 220 Milica-Mica (Bogdana) Momčilović-Kirin . . . . 223 Maša (Milana) Narančić-Seršić.................................... 226 Dragica (Ise) Ninković-Vorkapić...................................228 Ljubica (Save) Njegovan-Kleut..................................... 230 Danica (Vaje) Orlić.......................................................233 Bosiljka (Mile) Petrović................................................ 235 Borka (Đure) Pilja-Hrnjak............................................ 237 Milica Mica (Nikole) Počuča......................................... 238 Milka (Nikole) Pokrajac-Zorić....................................... 241 Dušanka (Mile) Popović............................................... 244 Soka (Koje) Priča......................................................... 245 Jeka (Mile) Radaković.................................................. 250 Borka (Vaje) Rapajić.................................................... 252 Anđa (Miče) Serdar...................................................... 253 Dušanka (Miće) Sladić-Ivančević................................. 255 Danica (Marka) Stojić-Narančić................................... 257 Ljuba (Maksima) Šainović............................................260 Sara (Mile) Šijan-Spoja................................................ 262 Zorka (Mile) Škorić-Mitrović.........................................264 Danica (Bože) Tepavac.................................................267 293 �Strana Milja (Jovana) Ugarak-Balać........................................ 269 Sofija (Stanka) Ugarković-Popadić............................... 270 Milica-Mika (Marka) Vejnović............................... 272 Anđa (Petra) Vukmirović..............................................274 Mara (Jove) Zorić-Trstenjak.........................................277 Ljuba (Proke) Žakula................................................... 279 Đuro (Sofronija) Radovanac.................................. 281 Ilija (Petra) Vukmirović......................................... 284 Palim drugaricama Prve ženske partizanske čete . . 286 Nezaboravni likovi Prve ženske partizanske čete . . 287 Tužni povratak..................................................... 289 294 �Desanka Stojić PRVA ŽENSKA PARTIZANSKA ČETA* Izdavač REPUBLIČKA KONFERENCIJA SSRN HRVATSKE KONFERENCIJA ZA DRUŠTVENI POLOŽAJ ŽENE I PORODICE, ZAGREB, Vlaška 70a HISTORIJSKI ARHIV U KARLOVCU, Lj. Šestica 5 Za izdavača JELENA CUKROV Dr ĐURO ZATEZALO Redaktor Dr GOJKO VEZMAR Oprema i grafičko uređenje Graf. ing. ROKO BOLANCA Lektor VERA BATELJ, prof. Korektor JELENA ZATEZALO Naklada 3 000 primjeraka � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Prva ženska partizanska četa Subject The topic of the resource partizanke Creator An entity primarily responsible for making the resource Desanka Stojić Source A related resource from which the described resource is derived web Publisher An entity responsible for making the resource available Republička konferencija SSRN Hrvatske; Konferencija za društveni položaj žene i porodice; Historijski arhiv Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Rights Information about rights held in and over the resource Republička konferencija SSRN Hrvatske; Konferencija za društveni položaj žene i porodice; Historijski arhiv Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 40-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 294 str. Narodnooslobodilačka borba NOB partizanke ženska partizanska četa ženski pokreti http://afzarhiv.org/files/original/7097de5ed2effaed4e68a08654b451da.pdf 336c499cc6cd705e6008d7f6544d9833 PDF Text Text �Nakladnik: Savez antifašističkih boraca i antifašista Republike Hrvatske Za nakladnika: Ratko Maričić, dipl. iur. Urednik: Saša Ščapec, mag. oec. Recenzent: Nataša Mataušić, prof. pov. Lektor i korektor: mr. sc. Miroslav Kirinčić 2 Grafička priprema i dizajn: Mario Šimunković, univ. bacc. oec. studeni 2013. godine Naklada: 500 primjeraka Ova publikacija financirana je uz potporu Ministarstva Branitelja CIP zapis dostupan u računalnome katalogu Nacionalne i sveučilišne knjižnice u Zagrebu pod brojem 859123. ISBN 978-953-7587-14-7 �Sadržaj: Uvod / 6 Aktivnost žena u razdoblju do Drugog svjetskog rata / 6 Žene u sindikatima / 10 Žene u kulturno-prosvjetnim organizacijama / 14 Napredni ženski tisak / 17 Žene u Narodnosolobodilačkoj borbi / 20 Rajka Baković / 32 Olga Ban / 34 Anka Berus / 36 Persa Bosanac / 38 Anka Butorac / 40 Nada Dimić / 42 Kata Dumbović - Kovačić Mati / 44 Ljubica Gerovac / 46 Savka Javorina Saša / 48 Milanka Kljajić / 50 Dragica Končar / 52 Milka Kufrin / 54 Sofija Marinković Sonja / 56 Anka Pađ en / 58 Kata Pejnović / 60 Smilja Pokrajac / 62 Ivanka Trohar / 64 Marija Vidović Abesinka / 66 Literatura / 70 3 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Partizanke Hrvatske u Narodnooslobodilačkoj borbi Subject The topic of the resource Narodnooslobodilačka borba Creator An entity primarily responsible for making the resource urednik Saša Ščapec Source A related resource from which the described resource is derived web Publisher An entity responsible for making the resource available Savez antifašističkih boraca i antifašista Republike Hrvatske Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Rights Information about rights held in and over the resource Savez antifašističkih boraca i antifašista Republike Hrvatske Language A language of the resource HR Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 43-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 71 str. Hrvatska Narodnooslobodilačka borba NOB partizanke ženski pokreti http://afzarhiv.org/files/original/ccd21fc4533046baeba0b767565370f1.pdf 51c8aacb6cd2d9824108db986526efc3 PDF Text Text I NARODN.OOSLOBODILACKOJ BORBI 1941-1945® GODINE SJECANJA UCESNIKA Slilm na omotu ISMET MUJEZINOVlc ,,SVJETLOST«, OOUR IZDAVACKA DJELATNOST, SARAJEVO 1977. �RUKOPISE PRIPREMIO INSTITUT ZA ISTORIJU SARAJEVO UVOD Redakcija: Dr ZDRAVKO ANTONIC NEVENKA BAJIC Dr DRAGO BOROVCANIN Dr RASIM HUREM (Glavni urednik) Mr DUBRAVKA sKARICA Recenzenti Dr NIKOLA BABIC MILORAD GAJIC edu mnogim knjigama, edicijama, zbornicima sjecanja itd. o narodnooslobodilackoj i uopste revolucionarnoj borbi koje su do sada izdate, ili su u pripremi, pojavljuje se i ovaj zbornik - ,Zene B i H u narodnooslobodilackoj borbi 1941-1945.". Ovom knjigom ispunjava se jedna velika praznina u inace bogatoj literaturi, kako memoarskoj, taka i naucno-istrazivackoj, posvecenoj istoriji i razvoju Komunisticke partije, radnickog pokreta, narodnooslobodilacke borbe i revolucije na nasem tlu. Da li se ova knjiga pojavljuje na vrijeme, ili sa nekim zakasnjenjem, nije ni bitno jer nista ovoj ediciji ne maze da oduzme od njenog znacaja, pa cak bih rekao, i aktuelnosti u smislu uticanja i na danasnji politicki zivot. Ovaj zbornik radova i sjecanja, pretezno zena, neobicno je koristan zato sto ce dopimiti sliku revolucionarne borbe koju je Komunisticka partija Jugoslavije vodila od svog osnivanja, a posebno u toku narodnooslobodilackog rata za nacionalno i socijalno oslobodenje. Doduse, sve sto je danas napisano o narodnoslobodilackom ratu napisano je u sustini i o ucescu zena u njemu. Medutim, sirina narodnoslobodilackog pokreta nije mogla biti svenarodna bez ucesca zena, isto kao sto revolucionarne promjene ne bi bile taka duboke da u isto vrijeme nisu sadrzavale u sebi korjenitu izmjenu u drustvenom i politickom polozaju zene, odnosno ostvarivanje njene pune drustvene ravnopravnosti. 0 svemu tome govori ova knjiga. Kroz svoje priloge zene svih nasih naroda, svih krajeva, zene iz gradova, posebno one sa nekad zaostalog sela, kroz svoja sjecanja ozivljavaju dane revolucije i narodnooslobodilackog rata. Bili su to dani kada je u revoluciji, kroz borbu za nacionalnu slobodu i nezavisnost, izvrsen duboki preobrazaj od starog burzoaskog drustva u novo socijalisticko drustvo u kame radni ljudi upravljaju svojom sudbinom. Za zenu je to bilo i vise. Bilo je to ru5enje svijeta koji ju je drzao u potci- M Odgovorni urednik JASMINA MUSABEGOVIC v �njenosti i ropstvu a ana je revolucijom prelw njegovih rusevina zakoraCila u svijet, drustvo, u kame je dobijala sva politicka i druga prava. U tome je i aktuelnost ave knjige. Ona nas podsjeca na doba kada smo vrsili taj preobrazaj sa oruzjem u ruci u jednom strasno te5kom ratu. Podsjeca da u tim najtezim danima zene nisu bile pasivne i pokorne nego da su se pokgzale sposobnim i doraslim duznostima koje su im povjerene u svim oblastima zivota i borbe. Komunisticka partija Bosne i Hercegovine vodila je zene u njihovoj borbi za ravnopravnost. Vodila ih je i u narodnooslobodilackoj borbi i revoluciji u kojoj su zene Bosne i Hercegovine iznijele visestruki teret na svojim plecima: kao vojnici, kao ruke - pomocnice partizanskim odredima i jedinicama narodnooslobodilacke vojske. Vodila ih je i uvela u politicki zivot, u svoje organizacije antifasistickog fronta, dala im je u ruke orude vlasti - ucesce u narodnooslobodilackim odborima. Organizovan narodnooslobodilacki pokret nije · se ustrucavao ni bojao da zeni povjeri svaku od tih funkcija. Zato je knjiga ,Zene B i H u narodnooslobodilackoj borbi od 1941. do 1945." vrijedna paznje i veoma aktuelna i danas jer nas, pored podsjecanja na slavne dane nase istorije i ulogu i junastvo zene u njima, u isto vrijeme primorava da razmisljamo da li se u savremenim uslovima, kada je to mnogo lak.Se, dovoljno angazujemo na punom i stvarnom ucescu zena u izgradnji samoupravnog drustva kao Sto smo to radili u ratu. Ovaj zbornik mogao bi da nas podsjeti da li i .koliko se na nekim podrucjima zaostaje, a i da nas podstakne da sto brze otklanjamo smetnje koje otezavaju puna i ravnopravno ucesce zena u svim oblastima drustvenog zivota od politike do narodne odbrane. To mora da bude stalna briga i duznost svih organizovanih snaga drustva na celu sa Savezom komunista. Znacaj knjige ,Zene B i H u narodnooslobodilackoj borbi 1941-1945." je i u tome sto zavreduje da postane nadahnuce i podstrek mladim generacijama u njihovoj borbi za dalje ostvarivanje takvih samoupravnih socijalistickih odnosa koji ce biti samo tada potpuni aka zena u njima ravnopravno ucestvuje. Sadrzina objavljenih radova i sjecanja, na staro doba i zivot i borbu zene tada, objektivno usmjerava svaku novu mladu generaciju koja stupa u zivot na to da onemogucava svaki i najmanji pokusaj ozivljavanja konzervativnih odnosa i starog patrijarhalnog shvatanja 0 zeni i rijenom mjestu u porodici, u radnoj organizaciji, u politici i uopste u javnom zivotu. Sarajevo, januara·1977. RATO DUGONJIC VI �Josip Broz-Tito GOVOR NA PRVOJ ZEMALJSKOJ KONFERENCIJI ANTIFASISTICKOG FRONTA ZENA* rugarice! Predajem vam pozdrave u ime Vrhovnog staba i u ime boraca, komandira, komandanata i politickih komesara nase junacke Narodnooslobodilacke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije. (,Zivjela vojska!") Ja sam neobicno srecan sto mogu da prisustvujem ovoj historijskoj skupstini Antifasistickog fronta zena i da vidim delegate nasih junackih zena Jugoslavije, koje su u ovoj dugotrajnoj natcovjecanskoj borbi dale toliko zrtava i primjera heroizma, da se time mozemo ponositi i sa ponosom se smatrati saveznicima nase velike ruske brace, sovjetskog naroda i herojskih sovjetskih zena. (,Zivjeli") Vasa danasnja skupstina ima veliki historijski znacaj. Antifasisticki pokret zena postoji u Jugoslaviji vee odavno, ali nikada nije mogao u svojoj punoj organizacionoj formi doci do takvog izrazaja kao sto je danas dosao. To je zasluga nasih slavnih boraca, onih koji su dali svoje zivote, svoju krv, i onih koji se bore u svim dijelovima nase napacene zemlje. Zene Jugoslavije pokazale su svoj heroizam jos u ono vrijeme kad se tek zaCinjao antifasisticki pokret zena, 1936. godine, tezeci da budu u prvim redovima borbe za ugnjetene i izrabljivane narode Jugoslavije. Danas Antifasisticki front zena ima viSestruki znacaj. Zene se bore danas rame uz rame sa muskarcima za slobodu naroda Jugoslavlje, protiv zvjerskih okupatorskih osvajaca i protiv njihovih domacih slugu. One se bore za slobodu i nezavisnost svojih naroda, one se bore protiv fasistiokih sistema, si·stema srednjovjekovnog ropstva, kakav postoji u Njemackoj. One se bore za nezavisnost svojih naroda, a to je sastavni dio velike borbe za njihovu ravnopravnost, koju su nasim zenama, u granicama Jugoslavije, osporavali, ne dajuci im ni pravo glasa, ni pravo odlucivanja o pitanjima drustvenog zivota. U ovoj borbi one se bore danas za ravnopravnost zena. U ovoj nejednakoj, natcovjecanskoj borbi one su dokazale da su imale pravo traziti svoju ravnopravnost, one su to dokazale svojim zivotima, svojom krvlju na polju bitke sa njemackim, talijanskim i madarskim fasistima i ostalim osvajaCima. D 1 * Oddan 5. decembra 1942. u Bosanskom Petrovcu. Preuzeto iz knjige Josip Broz Tito, Borba za osloboaenje Jugoslavije 1941-1945, Kultura, Beograd 1947, str. 119-124. �Kceri nasih naroda stale su u prve redove Narodnooslobodilacke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije. Nasa pozadina je, vise nego iSta drugo, dokaz koliko su one svjesne ovog historijskog momenta, kad se odlucuje sudbina ~it~vog coyj_ecar:stva, kad se o~lucuj~ s!-1-dbi:r:a _zena. I bas zato, ova danasnJa skupstma }rna ogroman histonJSki znacaJ. Nase zene, nase kceri, majke, ucestvuju s puskom u ruci u narodnooslobodilackoj borbi. Ja se ponosim sto stojim na. celu tar:nije u koj?j im~ ogroman broj zena. (Aplauz). Ja mogu kazati da su zene u OVOJ borbi po svom heroizn;u, P? sv9joj izddljivosti bile i )_es'':. n_a prvo:n n;jes~u i u prvim redovima, I nasim narod1ma JugoslaviJe cmi cast sto IIDaJU takve kceri. Drugarice! Jasno je da na ~ene ~ ovoj borbi pav~a _ogr~m~ ~i~ tereta - kako u pozadini, tako cesto I na frontu. Vasi smovi, ocev1 1 braca su, razumije se, vojnici na bojistu, a vi ste u pozadini isto tako vazan faktor. Sve ono sto danas Cini nasa vojska jeste devedeset odsto zasluga i nasih junackih zena Jugoslavije. Borba koju mi vodimo iziskuje ogromne Zrtve, a te zrtve padaju svom tezinom na nase zene, na nase majke i kceri, koje gube svoje najmilije. Nasa do~adasnja borba progutala je mnogo krasnih drugarica, krasnih boraca - kceri nasih naroda. Mnoge su pale od krvnicke ruke okupatora, mnoge su pale od krvnicke ruke ustasa i cetnika Draze Mihailovica, mnoge su obescascene, zloSitaVIljane ,i uhijene. Sla:va p<l'lim heroJima na:seg muroda! (,;Sla:va im! ") Smrt izdajnicima! (,Smrt!") Ali zrtve koje daje nas narod, nase zene, nisu pokolebale vjeru zena u ishod ove borbe, u pobjedu ove pravedne borbe. Naprotiv, ja podvlaCim ovdje da su nase zene najviSe dale za tu borbu; u pozadini one su najcvrsce i najprije mogle naCi pravi put. To govore primjeri onih zena iz onih mjesta, iz onih sela i krajeva koji· su hili pod uticajem ustasa, pod uticajem Draze Mihailov:ica. I to je ono sto mora da _nas ispuni ponosom i vjerom: nase zene nisu usle U OVU borbu slucaJnO, nesvjesno, spontano, vee svjesno, svjesne historijskog zbivanja, svjesne da borba koja se vodi za oslobodenje naseg naroda, jeste borba za srecniju buducnost nasih naroda i srecniju buducnost samih zena. (Aplauz.). Zene Jugoslavije, koje su u ovoj borbi sa takvim samoprijegorom dale takve zrtve, one sto tako upurno stoje u prvim redovima narodnooslobodilacke borbe, imaju pravo da ovdje, danas, jedanput zauvijek, utvrde jednu Cinjenicu: da ova borba mora donijeti ploda i za zene naroda Jugoslavije, da nikada viSe niko nece moCi istrgnuti te skupo placene plodove iz njihovih rulku! (Atpbuz.). Za ovu stvar nasih zena stajace nasa Narodnooslobodilacka vojska i sve zene koje se nalaze u prvim redovima velike borbe. Mozda neko na strani sanja da ce u Jugoslaviji poslije rata poceti opet sve po starom, pa ce zene prijeCi u kuhinju i nece odluCivati ni o cemu. Ali, zene su, drugovi i drugarice, polozile ispit zrelosti; one su pokazale da su sposobne ne samo da rade kod kucanstva, nego i da se bore s puskom u ruci, da mogu i da vladaju (,Tako je!") i da dde vlast u rukama. I ova skupstina je dokaz da nase zene ozbiljno primaju sudbinu naroda i svoju sudbinu u svoje ruke. Antifasisticki front zena, koji je uspio da ujedini zene za velike ciljeve borbe, za konacnu pobjedu nad okupatorom i njegovim slugama, ima cilj da dovede zene do ~onacnog oslobodenja, da izvojuje njihovu gradansku ravnopravnost, drustvenu ravnopravnost. ~red nama, dru~ovi} dtugarice, stoje velike i teske borbe. Cinjeni~a da Je _ogromna vecma zenana nasoj strani davala nam je i dace nam 1 ubuduce podstreka da jos jace i cvrsce zbijemo svoje redove da iz?rzimo sv~ t~sk?9e: U tesk9j bo~bi kakvu jos imamo da vodimo, ~azumi­ Je. se, Aptifasi.sticki front zena 1ma pred sobom velike i teske zadatke. VI ste, drugance, dosad pokazale svoju veliku ljubav i razumijevanje za borbu, za nase drugove i drugarice na bojiStu. Vi ste davale sto ste n;o!?l~, ali ipak jos nisu iskoriscene sve mogucnosti koje se daju iskonstitl, da bi nasi drugovi i drugarice, nasi borci, imali sve sto im treba. Zat<;>. st~ se vi .?vdj~ i sasta~e, zat~ c~t.e vi postaviti svoj rad jos organizovamJ~ I sa yise Sisterr:_a, I u.smJ~nti ga na to da nasa vojska dobije maksi;n_um. s}o se moze dati. MI u varna gledamo glavni oslonac u pozadm1. VI ~ene treb.a _ne samo ?a se brinete o svojim zadacima prema ~ron~u ne?io _I o poz~dmi, ~a b~_?~Im ?kom pratite da sene ugnijez;di nepriJatelJ, koJI J~ ugro~en zaJednickim mteresima svih slobodoljubivih snaga Jug?slaviJe. I t.aJ z~datak pada na vas. Nasim borcima treba odijela, treba carapa - z1ma Je - treba rukavica, hrane i jos mnogo i mnogo ~e~.a ~_;ugog . .'~o, najviSe zavisi od vas, drugarice. Vi ste desna ruka Antif~~Istlckog. VIJ~_ca na~odpog oslobodenja Jugoslavije. Vi ste najmasovniJ~ org~mzaCIJa, naJveca snaga u pozadini, koja moze mnogo da da, koJa moze mnogo da pomogne. _lma jos r:~n?go i .m:r:ogo _zena koje su pod teretom okupatora, koje ce~aJu. vvasu riJec, koJe cekaJU vda dodete do njih i da ih pozovete u zaJ~dmck~ borbu. ~ogu da kazem da sam vanredno zadovoljan rezultatlma koJ.e .st~ postigle. na nasoj. oslobodenoj teritoriji. Vi ste postigle mnogo, ah JOS mnogo I mnogo rmamo da uradimo da hi se zene u drugim oblastima okupile oko Antifasistickog fronta' zena. Zene Jugoslavije imaju pravo i duznost im je da se bore, jer one na oltar ove pravedne borbe daju ono sto im je najdraze - svoje sino~e, svoje kceri. Ja sam uvjeren, drugarice, da nam plodove ove borbe koJa se danas vodi nece nikada niko moCi oteti. Ja sam uvjeren da cete i dalje u nasoj borbi stoicki podnositi sve oskudice i da necete poklek~uti ni pred kakvim teskocama, da cete izddati zajedno sa nama, zaJedno s Narodnooslobodilackom vojskom do konacne pobjede, koja ja vam ovdje mogu reCi- nece biti daleko. Danas - i same to znate - fasisticki osvajaCi, fasisticki mracnjaci do.Zivljavaju poraz z~ porazom na bojiStu velike, prostrane sovjetske zemlJe. (Aplauz.). HeroJslka Crvena armija lomi i 1krsi fasi,sti"'Ske bandi:te i .~ve_j e bli!.i i. ?lizi dar:. kad ce konacno dod do sloma ove, to boze nepobJedn'le, faslJsticke armiJe. Ja mogu da kazem .da u dzinoViSikoj bor'bi :koju vode sovjetski narodi, sovjetske zene daju bezbroj primjera nezapamcenog heroizma i izddljivosti. Zato jos jedanput ovdje moram da podvucem da se nasi narodi mogu ponositi sto i nase zene stoje isto tako istrajno, isto tako izddljivo u ovoj teskoj i nejednakoj borbi. Treba da se ponosimo time sto narodi Sovjetskog Saveza (,Zivjeli!"), sto Sovjetski Savez zna i cijeni veliku ulogu zena Jugoslavije u nasoj narodnooslobodilackoj borbi. (Aplauz.) Na koncu bih htio da kazem jos to da je Antifasisticki front zena koji postoji vee odavno, a sada je dobio i svoju organizacionu formu: v 2 3 �Olga Marasovic jedna od organizacija koja j.e zai~ta vponikla o~o~do, blago~areci cest? puta nezapamcenoj upornostl sam1h zena. Ja m1shm, drugance, da Anti~ fasisticki front zena predstavlja takvu organizaciju, takvu snagu sa k?· jom cemo zaista smjelo moci da idemo u .susret svim te~kocama koJe stoje pred nama. Zelim vam, drage drugance, mnogo uspJeha u vase:t;n daljem radu i zelim da vas rad hude plodonos.an, da hude na dohr?hit nase, narodnooslohodilacke horhe, na dohroh1t na~e konacne pohJede i nase zajednicke holje huducnosti. Da zivi Antifasisticki front zena! Da zive herojske zene Sovjetskog Saveza! Da zivi Sovjetski Savez! Smrt fasizmu - slohoda narodu! STANODAVKEJEDNEILEGALKE ohjeda nase oru:Zane horhe ne hi se ostvarila da u njene toko~ ve nisu utkane misli, zelje, horha i zrtve ogromne vecine nasih ljudi. U histri tok revolucije, cija je matica hila Komunisticka partija Jugoslavije, sa svih strana slivale su se teznje i akcije rodoljuhivih ljudi, zena i omladine narastajuci u nezadrzivu snagu naroda, koji je pohijedio i ako je protiv sehe imao daleko nadmocnijeg neprijatelja. Nema potrehe upo:redivati velicinu doprinosa pohjedi revolucije onih koji su se horili sa puskom u ruci i onih koji su u pozadini i1i na okupiranoj teritoriji, svojim radom i akcijama, stvarali uslove da oruzana horha hude sto efikasnija, da partizanska vojska lakse pohjeduje neprijatelja. Nije se ginulo ~samo na hojnom polju. Zatvori i logori progutali su ogromne zrtve. Takva smrt za ucesnike NOP-a hila je jos teza, jer je zavisila od iskljucive volje okupatora. Od njega je zavisilo kada ce hiti izvrseno strijeljanje, kada ce zivot prestati. Covjek je .bio hespomocan u cekanju trenutka kada ce svojim zivotom dokazati kako voli svoju zemlju, svoj narod. Na hojnom polju je to sasvim drukcije. Iako je neprijatelj bio tehnicki i brojcano uvijek u nadmoenosti, ginuo je i on. I on je svojim zivotom - tom skupom cijenom - placao svoja necovjecna djela. Njegovu bolju tehnicku opremljenost i brojnu nadmocnost, kompenzirala je u mnogim bitkama partizanska ratna vjestina i vojna pronicljivost, a nadasve ljuhav prema slobodi i svome narodu. I horci na frontu i pripadnici NOP-a na okupiranoj teritoriji su znali da se slohoda placa zivotom, da hez zrtava nema boljeg zivota. u okupiranim gradovima bilo je jasno da se i najmanji i najsitniji doprinos NOB-u najcesce placa najskupljom cijenom. Pa ipak, ljudi su tamo gdje su se zatekli, gdje su zivjeli i radili, postajali svojom svjesnom akcijom pripadnici NOP-a, pripadnici revolucije, stvarajuci tako jedan neraskidivi lanac borbe sa svima onima koji su na bilo koji nacin doprinosili toj horbi. U okupiranim gradovima zene su davale svoj doprinos jacanju ilegalnog pokreta, radile i borile se onako i onoliko koliko je od njih tra:Zeno, koliko je jezgro tog ilegalnog pokreta bilo u mogucnosti da ih organizaciono poveze. Stavise, one su i samoinicijativno radile ono P 4 5 �tajna da je i ta treca kuca Radosavljevica sigunna baz NO:P-a. U dvoriSte te male prizemne bosanske kuee spustali su se partizanski kuriri sa Romanije. Preruseni u seljacko odijelo sa tipicnim :romanijskim saloVlima oko glave, oni su u samaricama svojih konja donosili partizansku Stampu i uzicku ,Borbu" i u njima odnosili sanitetski materijal i druge porucene stvari iz grada. Sve se to kod Zore nasluCivalo iako se o tome nije nik,ada govorilo. Tako su se preko nje ukrstruli mnog[ partizanski i partijslk,i konci. Ona je cutke i savjesno obavljala svoj posao, sreena sto je kao domaeica i majka, svrsavajuCi svoje ,svakodnevne poslove, davala dragocjeni doprinos narodnooslohodilackoj horbi u kojoj je ucestvovala Citava njena i Lazina porodica. Zora je slobodu docekala bez svog druga Laze. Njega su kao pripadnika NOP-a ntkrHi. U 1ogom je dozi.vio sudbinu ogromne veCine logorasa. sto su smatrale da kovisti NOP-u pa su postajale sretne kada je to bivalo zapazeno i koriSteno kao licna karta za organizovano pri;stupanje NOP-u. U mojim sjecanj.ima cesto su prisutne dvije drugarke, obicne i jecLnostavne zene, koje sam kao ilegalac sretala u Sarajevu i Mostaru. Medu njima su i one koje su mi bile stanodavke, i koje su, u onim teskim ratnim danima, kada je i najmanja saradnja~za NOP bila dovoljna kao inkriminacija za zatvor, logor, pa cak i ISmrt, bile spremne da svjesno podijele, zajedno sa mnom i svojom djecom, sve konsekvence koje su proizlazile iz mog ilega1nog partijskog rada. Hi,ljadu devet stotina cetrdeset prve godine Zora RadosavljeviC je sa muzem Larom i dvoje djece stamovala u prizemnom stanu dvor.isne zgrade u ulici Jugoslovenske armije. Njenog brata, kojeg je mnogo voljela, vee su bile ustase odvele u logor. Bilo .je izvjesno da viSe nije ziv. Zoru sam poznavala jos kao gimnazijalku iz Bijeljine, ali to nije bio razlog sto mi je ona hila prva ,gazdarica" kao ilegalki. Slucajni susret na ulici u okupiranom Sarajevu odmah je otkrio njeno polliticko opredjeljenje. Tesko .se sada sjetiti poslije viSe od trideset godina sta je to meni neopozivo govorilo da je Zora ne samo nas covjek nego i covjek koji se nudi da bude Olt'ganizovani saradnik NOP-a. Tako sam se nasla u njenoj kuCi :da, zajedno sa njom i njenim ukucanima, dijelim oskudne ratne zalogaje, kada je njenoj djeci dobra ishrana ·"Qila uslov normalnog fiZJickog razvoja. Zivot je hio takav da se uvijek nije moglo voditi racnna o eventualnim posljedicama nasih ponekad nesmotrenih postupaka. Iako pro.tiv pravila konspiracije ilegalnog rada desavalo ·se, ne doduse uv:ijek nasom nepaznjom, da se u kuCi Zore RadosavljeVIic nade, najedanput, po nekoliko ilegalaca. Tamo je cesto navraoao jos 1941. godine Vladimirr Pede Valter. Dolazio je kao ilega:lac i Dane Olbina. Nije se sasvim otvoreno gov01:~i,lo da ja tamo staJllujem, ali se to sa:svim lako moglo pretpostaviti. Tako se desavalo da je stan Zore RadosavljeVIie, koristen kao stan jednog ilegalca, u isto vl1ijeme postao i obavje5tajni punkt za ilegalce koji su tamo navraeaH. Zora je prenosila savjesno i brizno njihove uzajamrte poruke, ponekad prsmene, ,ponekad usmene. IPired djecom je nalazila ubjedljive razloge zasto kroz kueu cesto prolaze ljudi koji prije rata n!isu bili poznati ka:o rodbina iH kueni prijatelji. To je trebalo stalmo ponavljati .kako bi u ·slucaju dolaska policije iskazi djece hili identicni i za polidju prihvatljivi. Zora je u takvom svom zivotu i radu savladava:la duboku bol koju je nosila za i12gubljenirm bratom. U svemu je imaJla podrsku svoga muza Laze. Jedno drugome nisu mnogo pricali o .tome kako je ko a:ngazovan u NOP-u, ali se znalo da su o!badvoje aktivni. Takode smo znale da je Lazin brat Vlajko vrlo aktivam. pdpadnik NOP-a, da on vee od pocertka okupacije ide tim s•toparrna. u Cadordzinoj ulici zivjele <SU dvi'je Lazirie sestre. RadmHa, profesor, i Kova, u6itelj.ica. Za Lazu i Zoru nije bila 6 7 Mil'ka Krsulj je bila majka dvoje djece. Stanovala je na Pothrastovima, u kuei okruzenoj bastom i cvijetnjakom. Bila je vrlo racionaJna i dobra domaeica. Basta je hila uvijek primjerno obradena, pa se ratna nemastina u njenoj .kuCi mnogo ma:nje osjecala. Hranila je kozu tako da u to ratno vrijeme nismo bili liSeni ni mlijeka. U kavezima uz hastensku ogradu bilo je uvije:k pitomih zeceva. Zbog toga ~se ni u mesu nije oskudijevalo. Milka je hila mnogo veza:na za svoga druga Ivicu. On je bio pripadnik NOP-a. Tako se i ona opredijelila za narodnoosloboditlacku borbu, iako do tada poli.tika nije bila predmet njenog posebnog interesovanja. Osrednjeg rasta, uV'ijek vesela i nasmijana, bila je bezgranicno dobra. Trudila se da svakome ilegalcu koji dode u njenu kueu pruzi bar za trenutak osjecaj toplog kuenog ognjista. Pri tome je uvijek bila svjesna opasnosti koje su pvijetile njoj i njenoj porodici. Novu 1942. godinu Vladimir ,Perie, Dane Olbina i ja docekali smo u njenoj kuCi pi8JuCi proglrus Gradskog komiteta KPJ za Sarajevo. Posl1ije obavljenog posla ostalo je vremena i za razonodu. Za one ratne uslove Milka nam je priredila vrlo bogatu trpezu, sretna da nam harem tako moze priuStiti nesto od n!OvogodiSnje atmosfere. Kada ·Se K:osta Nad prebacivao preko Sarajeva u Bosarrsku krajinu, dovela sam ga kod srvoje ,ga.z:darice" Milke. Dobro ga je osmotrila, bilo joj je jasno da je dosao iz partizana. Pozvala me je u drugu sobu da mi saopsti sta je rijesila da skuha za veceru, gdje ee mu napraviti postelju, sta ee mu izdvojiti .iz IviCine garderobe da holje izgleda. Bila je sreena sto se Kosta poslije partizanskih uslova, osjecao prijatno u sredini porodice ciji je stub Cinila tako vrijedna i prijatna domacica. U ranu zoru 16. jula 1942. godine, poslije mog bijega iz bolnice, ponovo sam dosla u moj s.tari sta:n kod Milke i Ivice. Nisa:m imala knd. Prozor njihove sobe bio je otvoren. Prohudila sarm ih. Prva je na prowr izasla Milka. Nikada neeu zaboraviti izraz na njenom lieu. Za trenutak jako iznenadena, a potom sretna sto me opet vidi. Znala sam da ee po- �* ** licija povodom moga bijega organizovati potjeru po gradu. Kod Milke i Ivice osjeeala sam se bezbjednom. Cuvali su me i lijecili jos skoro mjesec dana. Iz njihove kuee otisla sam u Mostar. Milka je zajedno sa svim svojim ukueanima docekala slobodu. Nesretnim slucajem poginula je u jednoj saobraeajnoj nesreei. U evidenciji Gradskog komiteta KPJ Mostar postojala je citava lista stanova za smjestaj ilegalaca. Moje prvo ,ilegalno stanovanje", po odluci sekretara Gradskog komiteta KPJ, bilo je kod porodice Muslibegoviea, na Carini. U kuCi je hila majka, :lena vee u godinama, i dvije keerke, Munta i Derva. Stariji brat je vee bio u logoru. Iako sam vrlo cesto svracala u muslimanske porodice, tada mi se pruzila prilika da prvi put stanujem u takvoj porodici. Moji ukueani su svojim gostoprimstvom, toplinom i neposrednoscu, ucinili da njihova kuea odmah postane i mojom. U njihovom ophodenju prema meni nije bilo nista smiSljeno ili namjesteno. Okruzivale su me ljubavlju i paznjom prosto radi toga sto su hili dobri i neposredni ljudi, sto su se vezale za NOP, sto su znale da je to njihov doprinos narodnooslobodilackoj borbi. Majka se u kuei slusala. Laganih pokreta, uzdr:Zanih rijeci kada se govorilo ko je kakav u komsiluku (skoro svi su hili vezani za NOP), objektivno je znala da ocjenjuje ljude i dogadaje. Uz to je voljela da se sali, smatrajuci da ce razne sale i dosjetke stvoriti u kuCi prijatniju atmosferu. Obavljala je i sve poslove van kuee. Munta je hila glavna domacica. Zadovoljstvo je bilo gledati kako joj kucni poslovi idu od ruke. Ona i Derva, jednostavne djevojke, sa oskudnim osnovnim obrazovanjem, u rat su usle kada je bilo vrijeme da zasnuju svoju porodicu. Rat je prekinuo te djevojacke snove i zivjelo .se sa jedinom miSlju kada ee se rat zavrsiti pobjedom partizana. Sa odusevljenjem su pricale o dobrim vijestima koje su cule u gradu ili u komsiluku. Avgust 1942. za mene je bio nepodnosljivo topao. Moji domacini su bili vee navikli da sa manje tegoba podnose vrucine svog rodnog grada. Da nocu u kuci ne bude suviSe toplo, spavalo se na avliji, koja je od drugih, komsijskih, hila ogradena dosta dotrajalim kamenim zidom. On nije mogao da sakrije sve ono sto se u nasoj avliji desavalo. Ukucani, osim mene, spavali su kao u polusnu, stalno na oprezu, da se nesto neprijatno ne de.si. iK.uca Muslibegovica je meni hila prava skola. Tu sam se ucila kako da govorim karakteristicnim mostarskim naglaskom, upotrebljavam u govoru turcizme koji su bili u vrlo cestoj upotrebi, kako treba nositi zar i feredzu ( dio zenske garderobe koji se zadrzao u Mostaru), kako se uopste kretati, pa da se niCim ne odskace iz mostarske sredine. Moj najbolji ucitelj u svemu hila je Munta. Pred zenama koje su navracale u kucu vrlo domiSijato je davala o meni podatke kao rodici koja je dosla u goste iz provincije. Poslije nekoliko mjeseci, konspiracije radi, trehalo je mijenjati stan. Moje ,gazdarice" su ostale tuzne S.to sam morala da ih napustim. One su dobile novu ,goscu", a mene su drugovi smjestili kod sestara Basagic u Zaliku. Porodicu Basagic cinile .su tri sestre: Hajrija, Fija i Behta. Jedan brat je vee tada poginuo kao partizanski kurir, a drugi, stariji, Hido bio je u Mostarskom partizanskom bataljonu. Fija je radila u opstinskom sudu, a Hajrija i Behka su studirale. Behka je cesto bila kod tetke u .selu ViSiCima kod Capljine. U kuci je hila i djevojcica Sala, koju su sestre Basagic uzele od roditelja da je podignu i daju u skolu. Kada sam ja dosla, Sali je objasnjeno da sam njihova rodica. Tako je Sala u meni stekla tetku i tetkom me je uvijek oslovljavala. Tesko je pobrojati sve epitete koji su pripadali sestrama Basagic. Malo se razlikovala jedna od druge. Tihe, vrijedne, razumne i dobre, koje je zivot privikao nedacama svjesno, svojom logicnom miSlju i ljudskom ljepotom opredijelile su se za NOP. Tako je bilo i sa braeom. Mene su prihvatile kao sestru pa sam se ja tako i ponasala. StaviSe, za nekoliko dana ja sam se u njihovoj kuci najviSe pitala. Tako su one htjele, a ja se tome nisam protivila. Tesko mi je padalo sto zbog rnoga prisustva u njihovoj kuCi nije bilo preporucljivo da se prihvataju veCih zadataka van kuce i sto su pred svojim drugaricama i drugovima, za koje su nasluCivale da su pripadnici NOP-a, morali da izigravaju politicki potpuno nezainteresovane osobe. Jednom prilikom policija je upala u kucu. Trazila je njihovu rodicu iz VlSica. U stanu se slucajno zatekao i Svetozar Vukmanov,ic-Tempo, koji je trebao da se prebaci u Vrhovni stab u Prozor. Proslo je nekoliko minuta dok nismo saznali koga zapravo policija trazi. Za uzbudenje i strah su postojali puni razlozi. Dva ,teska ilegalca" za koje su samo sestre Basagic znale da su komunisti, nalazili su se u njihovoj kuei. Divila sam se prisebnosti svih ukucana. U razgovoru sa policijom sestre Basagic pokazale su iskustvo vee oprobanih ilegalaca, pripadnika NOP-a. Zahvaljujuci njihovom, Tempovom i mom dr:Zanju, policija nije, u kuCi, zapazila niSta sumnjivo. Pouceni ovim slucajem, niko od drugova ilegalaca nij.e vise navracao u ovu kucu, a uskoro sam i ja odselila u drugi stan. Poslije izvjesnog vremena Hajrija je, povodom jedne provale, uhapsena i kuCi se viSe nije vratila. Hido je poginuo u partizanima, a Fija je nekoliko godina poslije rata umrla kao teski srcani bolesnik. Od citave porodice ostala je samo Behka. 8 9 Moj novi stanodavac hila je porodica Hadrovic iz Cernice. Majka Dudija je hila dusa porodice. Najstariji sin Meho radio je u trgovini ziveznih namirnica, a sestra Tima i Binak, kao i brat Safa, ostali su kod kuce sa jedinom miSlju da jednog dana odu u partizane. Majka je u citavoj kuci uzivala posebno postovanje. Ona se pitala da li ce u kucu primiti jednu partizanku. Odmah je pfi.stala. 0 meni nije znala drugo osim da sam komunista, a to je za nju bilo dovoljno. Za to kratko ratno vrijeme rijec ,komunista" je postala personifikacija svega postenog i ljudskog. Svaka druga legitimacija hila je suvisna. Sijede kovrdzave kose, sa samijom na glavi, plavih blagih ociju, laganih pokreta, majka Dudija se trudila da svojim kuharskim vjesti- �Uglje5a Danilovic nama i materinskom ljubavlju sto viSe ugodi svojoj djeoi. Mene nije niCim od njih odvajala. Zvali .su me Bevahirom. Moj duzi staz stanovanja u muslimanskim mostarskim porodicama uCi111io je da se ni ja rri'sam mnogo odvajala izgledom od obi6nih djevojaka po mostarsk.Jim mahalama. Svojim ponasanjem i pojavom majka je odavala zenu koja se sva posvetila djeci i porodic:i. Medutim, u njenom srou ~stalo je jos mnogo mjesta za svu postenu omladinu, za drugarice i drugove njene djece za partizane i sv,e one koji ce jednog dana postati partizani. Bila je pobozna. PPilikom svake molitve i klanjanja nije zaboravljala partizane. Molila je Arlaha da ih pomogne da sto prije pobijede. Sa svojom djecom docekala je slobodu. PITANJE RAVNOPRAVNOSTI ZENA U POLITIC! KPJ omuni:stiCka partija Jugoslavije od svoga osnivanja u svojoj poHt~Okoj praksi posvechrala je odredenu paznju pitanju borbe zena za njihovu ravnopravnost. Ona je, dosljedno marksisti6kom pogledu na svijet, gledala na to pHanje kao na dio borbe za opstu ravnopravnost ljudi, a protiv ugnjetavanja oovjeka covjekom. P11incipijelan stav u pogledu ravnopravnosti zena bio je usvojen u naprednom radnickom pokretu vee u daba Marksa i Engelsa. No, postojale su ve1ike razlike u dijelov,ima pokreta u g1edanju na to pitanJe, narocitJo od pojave reformizma. Te razHke su iSle od deklarativnog usvajanja principa o ravnopravnosti zena do konkretne borbe za njegovu realizaciju u prak.Jsi. U svojim dje1ima Marks i Engels su stajali na stanovis,tu da je ,zen:sko pitanje" klasno pitanje, posebno su istical.i tdke forme eksploatacije zena i djece u kapitalistickom drustvu, govoriH 0 potrebi borbe protiv te ekisploatacije, kao jednom od prvih zadata:ka klasnog radniekog pokreta. U pogledu kontkretne borbe za ravnopravnost zena postojale su razHke i u Komuni,stiokoj partiji Jugoslavije, u raznim pepiodima njenog razvitka. Mada se nikada nije odustajalo od nacelnog stava, stepen angazovano:sti u ovom pitanju zavisio je od stanja u samoj Partiji, od poHtioke strategije i taktike u datom vremenu, od teorretske i politicke zrelo:sti pojedillnih organizacija, kao i konkretnih uslova u kojima je Partija djelovala. U cjelini se moze reCi da je sve do 1937. godine ovaj rad bio povremeno zanemanivan, neujednaeen, sa dosta kolebanja i lutanja. Tek od dolaska novog rukovodstva na celo Pa11tije, sa Tioom kao generalillim sekretarom, dolazi i u ovom pitanju do jasne lrrnije, cvrstih stavova i obaveza Oiiganizacija i clanova KP hiko ce se prema tome odnos~ti i postupati. PPilazeci revolucionarnom pokretu, mi mladi clanovi KP, uOili smo kao abecedu marksizma, izmedu ostalog, i osnovne pojmove o potlacenom polozaju zene u kapitalistickom drustvu. Ucili smo da zena treba da bude ravnopravna sa muskarcem u sva:kom pogledu, da korijeni njene neravnopravno.sti lere u klasnoj organizaciji drustva, da je ta neravnopravnost istorijsika kategodja i kao takva prolazna i promjenljiva. Lepeza neravnopravno Siti zena u kapi,ta.Jizmu veoma je s•irOika: nejednakost na poslu, u plati, u politickim i gradans'kim praVIima, u bracnim odnosima, u porodici i sl. Ucili smo da ce borba za likvidaciju pojedinih obldka neravnopravnosti razllcHo trajati. Neke ce biti moguce otldon.iti K Uspomene koje me vezu za period mog ilegalnog djelovanja u revoluciji su ostale za mene nezaboravne i najmilije ..Tada sam najneposrednije osjetila .i vidjela kako je revo~ucija postala zivotno djelo ogromne mase ljudi, kako su oni cesto bez ikakvog politickog znanja, svojim nepogresivim narodnim instJinktom, bi1i Vlezauri za postenje, za covjecnost, za brat'stvo, za pravednu borbu - jednom rijecju, za revoluciju. 1 10 11 �~ec u o'k~iri~a kla.snog drus~va! a neke ce se duze zadrzati i poslije njegovog U~IvdanJa: Ah, .o~ usvaJanJa teoretskog stava do njegove realizacije u praks1 cest<: J~ yehkr ra.spon. Odredene konzervativne predstave 0 zeni U:~ smo stekh JO~ kao dJeca u porodici i drustvu u kame smo rasli i b~ce P.otrebno duze vremen~ da mnogo toga u svojoj svijesti promijemmo 1 prev!adar;no. A zato Je potrebno ne samo vaspitanje nego i odreaena snaga l volJa. . . ,po~ozaj ~e:qe u ,?ru~tyu ~~~i~i od. raznih fakt~ra i okolnosti, usljed koJI~ taJ J?OlozaJ mo~~ vbiti t~z1 1h laks1. On zavisi od ekonomske razvijeno~t~ sredm.e,. od pohtickog srstema, od snage konzervativnih pogleda, od re~~gr<:zn?sti I ~:t:J.O?o drugog. Medutim, na stanoviStu da treba iz osnova miJenJat; J?Ol~zaJ ze!le u drustvu stajali su ne samo komunistri nego i ~apredm lJUdi.. 0 sv1m tim uslovima i okolnostima moralo se voditi racuna a~o se htjelo da borba za raznopravnost zene bude konkretna, efikasna 1 plodonosna. .U predratnoj Jugoslaviji, zemlji zaostaloj u svakom pogledu vlad:=to Je ne sa:r:n?v ~op.italiza~ nego. i jedan nedemokratski i krajnje 'reakcwn~ran po~~tic~~ s1stem .I zato Je polazaj zene u njoj bio gori nego u d~ug1m razyiJeniJim zemlJama. Posebno su bile teske prilike u onim sred~nama_, ~OJC SU Se tek oslobadale feudalnih okvira i stega, kao sto je bw slu~.aJ sa bosansk~hercegovackim selom. Na nasem selu je dominirala patnJalh:=tlna. po:rodic:a, a ~e.oska porodicna zadruga tek se raslojavala; TI?nog.e nav1k~ 1 yo.gledi nosih su pecat srednjeg vijeka, a pritisak religwzm~ dogmi ~10. Je ogron;.an. ~roizvodne snage bosanskohercegovackog sela bil~ ~? ~ra]nJe. nerazVIJen~ l nosile su pecat naturalne privrede. Napora~ ~Ipcki r~~ bw Je glavm faktor proizvodnje. Ishrana ljudi i opsti uslovi Zivota bih su n_a gr~n!9i odr~anj~ i iscrpljivali su radnu snagu. Z~a na selru ?d t?ga Je. naJVIse trpJela, ]er je na nju bio svaljen dobar dw .tereta. :t:~lJopnvredn~h r~dova, pored brige o dofnacinstvu, djeci i sl., a nJena fizwka snaga bila Je manja. Ovome svemu vreba dodati nepismenost, ~eprosvij~c~nost, nehigijenske uslove, postojanje stalnih zariSt~ zarazmh boles~I, sto se. ?arocito reflektovalo u masovnom umiranju djeCe. Takve su .bile matenjalne prilike u kojima je zivjela zena na selu. Za zenu u to vrijeme i u selu, a najveCim dijelom i u gradu posto. Jale S"}! posebne nor~e vladanja i ponasanja u porodioi i drustvu.' Ona se u. kuci mora~a vlad~t1 kao da je gradanin drugog reda. Udavala se i zasm~ala poro~Icu,.pnje svega, po volji svojih roditelja. U braku i imovinskn~ odn:osima rn:aia j~ manja prava od muskarca i po ohicajima i po b~rzoa~kim. za~omn;.a. Zenska djeca su manje iSla u Skole i procenat ne!nsn;e~uh bw Je veci nego kod muske djece, a neka zanimanja bila su IsklJuc~na za zene. Pod ovakvim uslovima zivjela je ogramna veCina zena, ~ sto su neke te o·kove raskinule bio je samo izuzetak od opsteg prav:tla. ·v Nan;>cito je biov~e~ak. polozaj zene Muslimanke u gradovima a jos VIse u svehm~. Sarna cmJ.emca da se ona morala kriti, davao joj je pecat od dru~t~:a Izolovanog I bespravnog bica. Konzervativne muslimanske sn~ge, J~S od .vremen.a Turske vi Austrije, vodile su zilavu borbu protiv opismenJavanJa m~sh~anske zenske djece. One su to cinile i za vrijeme .stare Jug~slaviJe I u tome u najvecoj mjeri uspijevale. Sa tim otJ?O~IJJ?-~ sr~~:tah sn;o se i mi za vrJjeme rata i u prvim godinama sociJahsti~e .1zg~adn~e. No, :t:rilike nisu bile mnogo bolje ni u drugim nacionalmm 1 VJerskim sredmama gdje su korijeni relig1oznosti i konzer- 12 13 vativizma bili dosta duboki. Razlike su postojale viSe u spoljnim manifestacijama nego u sustini. Sve ovo o cemu govorim nije bila neka daleka proslost nego realnost stare Jugoslavije u kojoj je zivjela i borila se predratna generacija. Ove djelimicne ilustracije neravnopravnosti zena u proslosti ne iznosim zato da bih Dime iscrpio ovu temu, nego samo zato da istaknem u kakvom je izuzetno teskom polozaju zivjela zena i kako su bili teski us1ovd njenog oslobodenja i emancipacije. No treba reci i to da su u toj istoj Jugoslavij.i postojale snage koje su 'se borile protiv takvog stanja. Postojao je i pokre~ za rayn~­ pravnost zena. On je bio razlicite. sm:ge, u raznim. vr~~e?skrm penodima, a sacinjavale su ga dosta broJne zenske orgamzaciJe I -yeoma raznorodni idejni i politicki elementi. Na celu toga pokreta staJale su u pocetku ,feministkinje" i ,sifrozetkinje", najcesce intelektualke, svjesne pripadnice burzoaske klase, koje su borbu za izvjesna zenska prava vodile izolovano od klasne i politicke borbe i cesto je usmjocavale kao front protiv muskog pola. Ali, pored njih u pokretu su ucestvoval~ i z,ene gradanke, domacice, sluzbenice, kao clanov.i. razni~ P<:tpormh, kulturnih i drugih drustava. Sam pokret u prvo vnJeme mJe bw masovan, niti je zahvatao osnovne mase zena: radnice i zene sela. Tek od 1938. godine, kada se u njega ukljucuju i .J?ostaju g~~vn.i akte~i ze?~ komunisti i simpatizeri Komunisticke partiJe, on miJenJa svoJU fizwnomiju i snagu. Nisam se bavio istorijatom pokreta zena i zato ne bih zelio da izricem neke cvrste tvrdnje, ali mi se cini da je nasa Partija, u ra_nij:m periodu, pored pravilne kritike slabosti ?voga pokreta,. njego.ve IdeJp~ orijentacije i organizacione uskosti, zauz1mala prema nJemu 1 sekta~.ki stav. Polazeci od cinjenice da su rukovodioci pokreta zena propOVIJedali politicku neutralnost, stajaliv na st.~noyiStu klasl?-og rr:i.ra, istic~li kao svoj glavni cilj pravo glasa zene, CIJem~o se da J.e to c1st<;> burzoaska akcija koja samo unosi zabunu medu zene _radmce !vrdnJam~ da je moguce postici ravnopravnost zena bez promJene burzoaskog sistema i klasne borbe. Pri tome se gubilo iz vida da je taj pokret okupljao odredeni broj drustveno aktivnih zena. i d~ je on vobje~tiv_no ~sio stare politicke i drustvene odnose, bez obzira sta su zeljeh nJegovi rukovodioci. Sektasko stanoviste prema pokretu zena bilo je odraz sektaske linije i u drugim pitanjima (na~Jonalnom,. seljackom i dr.). ~ .st\~ari, pod plastom ,,ciste klasne borbe zanemanvala se bor?~ za djehmicne ciljeve i pribavljanje politickih saveznika. Takvom pohtikom se I?rep~­ stao feministickoj demagogiji jedan broj postenih i dobronamjermh aktivistkinja. Istina, Centralni komitet je u godina:ma 1934-19~.5. nas~? jao da ovu sektasku liniju izmijeni i u tom sklopu dao onJentaciJU i na sire okupljanje i pokretanje zena u borbu. Ovo. Je narocito doslo do izrazaja u akciji stvaranja narod~i~ frontova, posh]; VII .kong::~sa ~o: minterne. No, rezultati te nove hmJe u odnosu na zene msu bill vehkr i do njih se tesko dolazilo. Sjecam se da smo mi na Univerzitetu, u godinama 1933-1936. jos uvijek gledali na pokret zena kao na manevar budoaskih intelektualki. Promjena odnosa Partije prema svim masovnim organizacijama, u kojima se mogla voditi borba za makar i sitnije .~konomske i P?l~­ ticke ciljeve, dosla je sa novim rukovodstvom vPartiJe .u. 19.37;. ¥odn~1. Od tada se mijenja i nas odnos prema pokretu zena. KntikUJUCI I da~Je njegovu uskost i bliZoasku ideologiju, komunistkinje se u njemu aktiv- �no angazuju i postepeno preuZJimaju rukovodecu ulogu. Akciju pobeta zena..od. tada sve viS.e preuzimaju i vode veCinom mlade zene, clanovi Pa!tiJe. 1 S~OJ-~, koJe se ukljucuju u zenska drustva, angazuju u zenskim hstov!ma 1. ~I. N~kolil~o go~ina pred sam rat, pokvet zena dobija :nasovnev·d:menz1J~; N]ega 1 d~lJe saCinjavaju razne organizacije zena 1 or:. ne cmi ~ek:u cvrsto. _orgamZJovanu cjelinu. Ali se njegova aktivnost o.dviJa .u akcajama,. u koJima ucestvuje hiljade ze:pa, a intenzitet te a:k:tlvnosti ~ s~klav~u. J:e. sa__. opstom P?l<itickom aktivnoscu u zemlji. Tako se orgamzuJu sm 1h UZI skupovi zena, dr.Ze zborovi, skU;pljaju potpisi ~a pravo glasa zena, zene se pozil.vaju na opste politicke zborove i sl. ~ene ~e, na t~j nacin, sia:oko rungazuju ne samo na parolama za prava ~ena I za. opstu ravnc:p:av~ost zena, neg? i za poboljsanje polozaja zena radmca,. za porno~ zem s~la (u P::?SVJetnom, kulturnom i drugom p~gl~du), a Is to ta~o I za ~psve pohticke s1obode, protiv skupoce, za mir I odbranu zemlJe, a protiV fasizma i rata. Ovom aktivnoscu se znat~o sirio bo::beni f!ont protiv reaikcije, fasizma, protiv konzerva,tivizma ~ zaostalost1. .Na celu t'<;>ga. fro~ta stajala je Komunisnic:k:a partija zaJedno sa drugim progres'lVmm ljudima. Aktlvnost Partije u pokretanju zena odvijala· se u Bosni i Hercegovini, ali sa izvjesnim usporavanjem u odnosu na ostale centre. Uzro:k: tome je s.to j.~ ovdje kasnije doslo do obnove partij,ske organizacije. Sa !<:~nsohdaciJOm novog Pokrajinskog partijskog rukovodstva u 1939. ~.odma, ovo~e radu se poklanja mnogo veca paznja. Pocev od PokraJmskog .~om~~eta! preiko ob!as:t;ih komiteta, do partijskih celija, borba za mobilizaciJU I pokretanJe zena postaje jedam od vazlllih zadataka. !<~muni.s~i su bili duzni da se na ovom pitanju u punoj mjeri angaZUJU, ah. 1s~o tako ?a u svome 1!cnom ponasanju i dr.Zanju prema zeni b:~du pnmJ~ ostahn;a. Uz komitete su stvarane posebne grupe, komiSIJe, sastavlJ~ne od zena clanova Partije i simpati,zerki za rad sa zen~~a. Rad tih g:upa P<;>lazio je od opstih ciljeva Partije, u to vrijeme, ah je posebno bao USillJe!Ten prema zenama. Neko od clanova komiteta ?io je zad~zen da radii sa sv:im komisijama i da o tome mdu obavjestava partliJsko rukovodstvo. Celije su radile na slican naCin. Rad sa zenama bio je jedan od sektora partijskog rada. Radilo se slicno kao i n.a li~iji si!ldirkata. Glavna briga posveCivana je on:im krugovima zena koJe msu ~Ile obuvhva~ene sindikalnom organizacijom: domacice, intelektualke, zene sluzbemce. Na selo se teze prodiralo, ali i to je postavljeno kao sasv:im od!Teaen zadatak. 1 1! gradskim centrima Sarajevu, B. Luci i Mostaru postignuti su u godmama 1939-1941. veoma znacajni rezultati, o kojima sire govore d::~garice u ~)Voj knjizi. Isti ta'kvi rezultati postizani su i u nekim manJlill gradovima, kao npr. u Bijeljini i drugdje. Ta aktivnost je bila raznovrsna i bogata kao i u Citavoj zemlji. Ovaj masovni, na si,rokom planu zasnovan politicki md, rezultirao . Je neprekidnim jacanjem naseg idejnog uticaja u sve sirem krugu zena. To ..se ?gledalo, pored os<talog, i u sve vecem ucdeu zena u akcijama koJI~ ~e neposlfednov r~k<;>VIodila Parti~a .. _!edna od ta:kvih akcija koja ~asl~~UJe pos~~~u paznJu Jeste rad na hmJI Narodne pomoCi, tj. pomoCi ':, brlZl za pohticke zatvorenike. Istaknucu ovdje samo kao primjer ono ~to se na ~orne radilo u Sarajevu, gdje je taj rad medu zenama bio zaIsta znacajan .. Na njegovom celu stajala je nezarboravna drugarica, vanredan komumsta Hana Ozmo. Njena kancelarija bila je mjesto gdje su navracali komrmirsti, bivsi robijasi, kad su izlazili . sa . robije. ~reko Harre su dobijali prve informacije: veze i :pomoc ..ona Je l;Hila ?rrgamza~tor slanja paketa u Sremsku Mitrovwu, odrzavala Je :r~z~. 1 br.n~ula. se za porodice, organizovala skupljanJe. novca. _Jedn<;>m riJeCJU, radila Je kao profesionalac na to:me. poslu. RIZ1:k~val~ Jev·pn tom~ da b.ude hapse_na, da izgu<hi zaposlenJe I dovede u pitanJe zivot SV?Je .broJne porodic.e. Hana na tome poslu nije bila sama. Angazovala Je s1ro.k krug drugih Z!erra, climova i neclanova Partijre. Znacajne aikcije medu zenama vodene su za pomoc Spaniji. Prilikom strajkova u gradovima vodene su akcije medu zenama za .s.kupljanje pomoCi strajkasima, sto je imalo ne samo ka~<ykter matenJalne pomoCi nego i bilo izraz solidarnosti za bo:r~u rad::noke klase. Nasta~ jalo se da se a1kcije za a.J<:tiv.izaciju zena UVIJek pnlagode konkretnoJ . . . si tuaciji i trenutJku. No treba istalknu!ti da smo se mi u ovom poslu sukobljavah I sa nizom p~teskoca i problema. Nek~ te~koce su bile sl:l?jektJivnog, a dru~ Qbjektivnog karaik:tera. Kao subJektiVIllo, t.~eba, pnJ~ s:rega.'. pom~nuti da je mali broj zena bio obuhvacen partiJ.s~om ~rg<_l'mzaciJO~, cemu je uzrok bio u teskocama ilegalnog rada, ah I l??'SlJedi~.a s~ktasrk?g od~ nosa prema zeni. Mali broj zena clanova ParNJe znaci<;> Jt:; n;ah broJ aktivisfkinja u pokretu zena, koje su mogle ~a se. u :punoJ, mJen yosvete ovom poslu. Jedan broj zena Cl~nov~ PartiJre bw Je vee angazovan u sindikalnom i drugom radu pa Im Je ostaJalo malo vremena ~a al<:tivnost. Bdlo je drugarica koje su vse prema OVOJ? ,l?oslu odn?sile .~ek­ taski nerado su se na njemu angazovale, smatraJUCI ga manJe vnjedn:im ~ odnosu na o'stale sektore partijske i poHHoke a:ktivnosti. Mi sn;o morali ost,nirje kritikova~ti takve drugarice .zbog takv:og o~n~sa. PoJedine partijrske celije i neki. kJom!te.ti. nedovolJno s~ se! ka~ cJ.el;na, angazovali na ovome zadatku I u CJehm su ga prepustah poJedmim drugaricama iii gmpama, a ovo je imalo kao posljedicu da je taj r.ad bio nepovezarn sa ostalom polirtickom .a1kt~vnoscu i za~o ponekad _Jednostran Hi pogrda1n. Zato su se ovim pitanJem poza:ba;"Ile V pokraJI~~ka konferendja KP za B i H u julu 1940. i V .~e~alJrska konfer~nCIJa KP u oktobru iste godine. Na obje konferenoiJe Je zauzet odlucan stav da je potrebno posvetiti ve6u paznju radu sa z~n~ma. i ot.~loniti po~~zane slabosti, jer je to nalagala spoljna i unutrasnJa sl.fuaOIJa vu. ze~lJI. v iNa pocetku clanka sam pomenuo ~ .kakvom su :P?loz~J~ bile ~ene u ogromnoj ve6irni u Bosni i Hercegovm1. Zato su bih tes:ki. uslovi ~a njihova pokretanje i angazovanje. Nije potrebn<;>. na~lasa':ati. kako JC bilo tesko nepismenu zenu uciniti svjesnom svop~ lJ~dskih I gradanskih prava. Nije bilo lako pro?ijati ?~deme rehgwzn:Ih stega, ~?nzer~ vativnog morala i predrarsuda I unosit~ savren:ene .Po.gle~e na Ziv?t I ljudske odrnose. A sa tim brojnim ostacima proslosti bilo .Je. optereceno oitavo staro dmstvo. Rea'kcionari svih v:rsta supr<;>~st~vlJah s~ ~e budenju zene, ne ustezuCi se pri tome da slobo~oummJ~. z.ene nazi:'aJu pogrdnim imenima i da ih optuzuju kako, toboZJe, razbiJaJu porodwu, moral i slicno. Cim su .se komunistkinje jace angazovale na o.vo~e po.slu, rezimska policija i drugi organi vlasti poceli su da p~eduz~maJU m1e:~ da se ta aktivnost medu zenama sprijeCi i onemogu<:SI. Om su ova~ SIroki pokret zena k~alifikovali kao vjestaaki .is~orsir~m~ ark9iju Komunisticke partije. Policija je pocela da zabranJUJe poJedma zenska d~­ stva. Medutim, sve te mjere nisu mogle sam pokret da zaustave. Koh- o:ru 14 15 �ko su orga~ni vlasti postajaM tigorozniji i bezobzirniji, utoli!ko su se nase drugarice viSe dovijale kako da te mjere izbjegnu i izigraju. Veoma znacajnu ulogu u razvijanju rada medu zenama odigrale su m!a~e aktivistkinje, clanovi SKOJ-a i simpatizerke, studentkinje, s~~dnJOS'kol1ke, radnice, uoitel1jke, koje su se sa veliikom kurazi i entu· ZIJa~mom. angazova_le na ovome velikom i plemenitom poslu. One su ~VOJU aktiVnc;>.st pnlagodavale . ~redini, uzrastu, pozitivnim tradicijama I sl. U ~redn]Jm skolama razVIJao se rad na idejnom uzdizanju i polit~ckom budenju srednjoskolki, preko raznih aktivnosti, kao sto su bile l'I!~ra~e druzine, ferijalni sav~z, skauti i drugo. Studentkinje su najVIse ~jel:JVale p:eko Studen~skih drustava. U skolama, U gradovima, a sve vise 1. na. seh~.a, .~tvaram s~ horovi, diletantske grupe, organizovana predavanJa, Izleti 1 SIJela, a pn svemu tome vodilo se racuna da ta aktivnost hude korisna, da omladini i starijim, i zenama i muskarcima da sto realniju sliku postojeceg stanja i potrehu njegovog mijenjanja. Ov~j. predrat~i pionirsk! rad medu zenama imao je neprocjenjivog znacaJa za n;isu revolucwnarnu horbu i dalji drustveni razvitak. Be~ toga rada .tesko hi bilo realizovati i ohjasniti .one krupne rezultate koJe smo post1gli u pokretanju i mohilizaciji zena u ratu i revoluciji i na poslijeratnoj izgradnji zemlje. · ' Zene Bosne i Hercegovine, kao i citave Jugoslavije, horile su se ravnc;>pr~vno. sa mus~arcir:~;J.a u :atu i revoluciji i imaju jednake zasluge ~a? I.P~IhoviV dru~ov1 muskva~c1 za pohjedonosni zavrsetak rata i sociJahsticki drustvem preohrazaJ. One su ucestvovale na svim sektorirna horhe: u il~galnoiD: radu u gradovirna i neoslohodenoj teritoriji sa pusk?m u ruc1 u partizanskim odredirna, u organizaciji zivota i obezihjedenJu. slol;>?dne te::Horije. Cak hi se rnoglo reC:i da su one neke zadatke uspjeSmJe ohavljale nego rnuskarci. V~c u .Predvecerje r~ta, kada se Partija pripremala za eventualni rat, pnstupilo s~. stva!anJu, odnosno predvidena su rezervna partijska rukovodstva, u CIJern Je sastavu trehalo da hude sto vise zena. Ovo stoga sto se !llislil'? da ce rnuskarci hiti pozvani u vojsku. Kada se priSlo nep~~redmrn pnprernarna ustanka, jos sli se viSe uzirnale drugarice u partiJska rukoyod~~va; P~cetkorn ?.ruz~nih borhi veCina partijskih ruk?vods!ava se IZIDIJem!~· Jer su. vecma clanova izasli na teren kao orgam~~ton usta?ka. Na .nJthovo IDJesto dosli su rnladi drugovi i drugarice. ~l.Icne prornjene desile su se i u partijskirn celijarna. Na ove nove partiJs·k~ kadrove pali su sloze~>i i odgovorni zadaci. Poznato je da hi se bez .Ile.g~lne horhe u gradovm;a i neoslohodenoj teritoriji tesko rnogao zarnis~Iti <;!lakav v tok NOR. T,Irn putern su odrzavane veze i vrsena je koo:dmac!Ja ~ruza~e horhe u. prvo vrijerne, odakle su stalno priticali nov1 horc1, pnkuplJana rnatenJalna pornoc, podaci o neprijatelju i sl. Tu su ~e u P'?cetku nalazila :partijska i vojna rukovodstva ustanka. •v Bilo hi Iluzorno da se 1 pokusa da se u jednorn clanku iscrpnije op1se sav ~naj ogro~ni dop:inos ~oji su zene Bosne i Hercegovine dale u narodnoJ. re'::?luciJI. To h1 za~tiJevalo da se opiSe sta je u tome pogledu uradw c1tav narod. Ja cu, stoga, pokusati da ovdje sarno su:narno nav:;Iernv neke o;! aktivnosti n.~ kojirna su se najviSe angazovale zene, naroc1to zene nas1h sela u koJirna se odvijala narodnooslohodi- · lacka. horh~. Nas narodnooslobodilacki rat irnao je svenarodni karakter, tJ. u nJega su se dohrovoljno ukljucile najsire rnase. Prirodno je da su se rnajke, zene i sestre onih ljudi koji su, na poziv KPJ, krenuli 16 17 na ustanak smatrale, ta'kode, ucesmCirna te borbe. Neke od njih su i same uzirnale pusku iii rna kakvo orude za borbu i zajedno sa svojirn drugovima rnuskarcirna posle na neprijatelja. Druge su ostale da zarnijene rnuskarce u :poslovirna koje su oni do tada vodili. Ti poslovi su hili od presudne vaznosti za oruzanu horhu. Prije svega, zene sela su prirnile na 'Svoja pleca sav teret poljoprivredpih radova. Starci i djeca, koji su jos ostali u selima, malo su irn u tome rnogli pornoCi. Trebalo je zasijati, ohraditi i poznjeti poljoprivredne kulture, trebalo je odriati stoku, jer hez toga hi hila nemoguca prehrana partizanske v;ojske i naroda, a bez hrane ne hi bilo rnoguee voditi ni oruzanu borbu. Partizanskirn borcirna trebalo je pored hrane ohezbijediti odjecu i obucu. Taj zadatak takode je, pretezno, pao na z·enu. ,Prije nego sto su stvorene partizanske bolnice zene sela 1su irnale zadatak da prihvataju, prenose i njeguju ranjenike. Poslije stvaranja bolnica zene sela su trehale da obezbijede prehranu i namirnice, narocito za teze ranjenike, a u :slucajevirna neprijateljs.ke ofanzive da ih ·sklanjaju u skloniSta i zernunice. Mnogi partizani koji •su rane preboljeli, sa nezaboravnorn zahvalnoscu sjecaju se rnajCinske i sestrinske ljubavi sa 'kojorn 1su njegovani i cuvani. Briga oko ranjenika je jedno veliko poglavlje aktivnosti zena sela. Uhistva, paljevine i pustosenja, 'koja je cinio okupator i njegove sluge za Citavo vrijerne narodnooslobodilaoke borbe, ostavljali >su porodice bez hrane i krova nad glavorn, djecu bez roditelja, starce bez hranhelja. Sve te zrtve trebalo je prihvatiti i odrzati u zivotu. Briga, prije svega o djeci, lhio je u tada5njim us1ovirna veoma tezruk i odgovoran zadata~k. Mi srno u revoluciju kretali radi covjelka i njegov.og boljeg zivota i zato srno se borili za sva'ki ljudski zivot. Djece, ratne sirocadi, hivalo je sve viSe, ukoliko je rat dulje trajao. U prihvatandu i zastiti ove djece najviSe su uCinile zene, jer su najv:iSe i mogle tim nejakirn zrtvarna rata da zamijene porodicu. U vodenju ratnih operacija irna i takvih poslova koje ne rnoraju dhavljati sarno naoruzani borci. Prevoz hrane i drugih potreba za vojsku, rusenje za neprijatelja vaznih kornunikacija i ohjekata, ka:o i izgradnju potrebnih objekata V·rsila ·su nevojna lica. Tu 1Su, opet, u prvorn planu zene ..Porusena naselja su po dva i tri puta, obnavljana u toku rata. Na zavrsetku rata najpreCi zadatak je bio obnova porusenih sela, ciji je broj bio ogrornan, i preseljenje !judi iz zernunica. Taj posao, u dobroj mjeri, dbavljale su zene, jer su muskarci jos rnorali da drie pusku u ruci da bi sacuvali revoluciju i slohodu od novih rnogucih nasilnika. Uspjeh oruzanog U!stan'ka u jednoj visenadonalnoj sredini, kakva je hila Bosna i Hercegovina, zavisio je u najvecoj mjeri od toga kako ce se prerna njernu odnositi ·sve nacionalnosti. To nije bio samo jedan nacelan .stav koji su zastupali kornunisti, nego je to potvrdivalo i cjelokupno s~tarije i nov.ije i1storijsko iskustvo na tlu ove zernlje. Uspjesi ili neuspjesi svih huna i ustanaka, a njih je bilo viSe, zavisili su bas od tcga odnosa. U i1zgradivanju bratstva i jedinstva naroda Bosne j_ Hercegovine rnnogo su ucinile zene. Po ISVojoj prirodi zene 'SU cesto bile osjetljive rna sve zlocine i necovjestva koje su Cinili okupator i njegove sluge, ustase i cetnici. Iako rnnoge od njih ni!su rnogle da razurniju· sve vijugave puteve rata i revolucije, iako su b.ile odgojene pod uticajern religije i u nacionalnoj izolaciji, rnoglo hi se reci da su 2 2ene BiH u NOB 1941-1945. �zene ~sve tri nadonalnosti ibile manje podlozne 1kvislinSikoj propagandi. Nisu slucajno vee u 1941. godini organizovani brojni skupovi zena koje :su svoj gla:s dizale protiv sovini,stickog divljanja i klanja. Razumije <Se da su u sv:im ,pomenutim aktivnostima pored zena uce~stvovali i musrkarci, ali je teziSte bilo na zenama. Veliku ulogu u ovom radu imale 'SU zene rpredratnih clanova Partije i S:KJOJ-a, 1ka:o i dmge zene a'ktivi~stkinje, op kojih su u prvom momentu ~regrutovan:i ~kadrovi. !Mnoge su bili rukovodioci ilegalnih organizacija 1Partije i drugih ilegalnih organizacija. Svoj nacela:n stav u odnosu na ravnopravnost !Zena NOP nije !Sarno na rijeCima zastUJpao nego odmah sprovodio i u rpraksi. Zena je ravnopravno sa muSil<arcem ucestvovala u izgradnji vee prvih organa narodne vla:sti i u izgradivanju novih drustvenih odnosa. Ona je ibiva:la i bivala birana u prve narodnooslobodilacke odbore. Ona je ucestvovala u rjesavanju svih vaznih rpitanja, a koja 1su ~se odnosila na organizaciju slobodnog zivota i pomaganje narodnooslobodilacke borbe. Ona je ucestvovala u zastiti oslohodene teritorije od !llt':~prijatelja i njegovih spijuna i pomagaca. Za Citavo vrijeme rata i neposredno poslije · osloibodenja velika je paznja rpoklanjana organizaciji zena - Antifasistickom frontu zena. Mi smo zene organilzovali u sve drustveno-politicke organizacije, zajedno sa illUSkarcima, no, bas IZato StO je OSDOVna masa zena tek Sada ulazila u puni politiCiki zivot i upravljanje drustvenim rposlovima bila je potrebna i posebna organizacija :lena. Na ovome zadat'ku radile su zene clanovi KPJ i druge a'ktivist'kinje, kao i 21ene iz borbenih jedinica. Za vrijeme bovbenog zatiSja ili odmora, partizanke obilaze sela, oddavaju posebne Sikupove zena na ikojima im govore o ciljevima NOB-a. Centralni komitet i Vrhovni stab vodili su neprekidnu ibrigu o sto veeem ukljucivanju ZCilla u pokret. Uz njihovu pomoe i inicijativu u proljeee 1942. godine u Foci organizovana je rprva konferencija :lena istocne Bosne. Na toj konferenciji ucestvovao je veliki ibroj zena Muslimanki. Kada se zna ka'kve je muke i stradanja rprosao muslimanski narod, bas u ovim 1 krajevima, za vrijeme cetnicke strahovlade, onda je jasno da je ovaj odziv Muslimanki !lla nas ~poziv :bio ~siguran znak povjerenja u narodnooslobodilaoku borbu. Drugi i jos znacajniji skup zena organizovan je u Bihaeu u zimi 1942. godine. Na oiba ova skupa ucestvovali su predsta:vnici OK i Vhrovnog sta:ba. Medutim, nije bilo dovoljno samo zeni priznati rpoliticka i gradanska prava, nego je bilo rpotrebno da se ona osposobi da ta rprava u punoj mjeri kori:sti. iDa hi mogla da postane svjesta:n graditelj novag drustva, :lena je morala uzdizati svoj obrazovni i rkuhurni nivo. Zato se vee na sldbodnoj teritoriji od 1941. godine priSlo organizaCIJI skola i raznih kurseva na kojima su u najveeoj mjeri okupljene zene. P,ri tome mi SIDO glavnu brigu pokJanjaJi zenskoj omladini, ali nismo zapostavljali ni starije zene domaCice. time se maze objarsni,ti ovako ma:sovno prirpadniStvo zena narodnooslobodilaokom pokretu? U svim nerazvijenim sredinama bilo je o?uvijek pravilo da su 'Se politilka i ratovanje smatrali musrkim poslovima. Taka je bivalo i u rproslosti nase zemlje. Sto mlada generacija stupa u prve redove svih drustvenih ~promjena i rpreobrazaja, to je, rekao bih, prirodni zaikon .ljiUJds!kog ra.zvit'ka. A1i masnvno arktivno ucesee zena u politiokoj !i: oruzanoj borbi, kao sto je bio slucaj kod 1 nas, bez sumnje je nov fenomen. Za njegovo objasnjenje potrebno je, svaka'ko, imati u vidu viSe faktora. hta:knuo bib samo neke, po mom misljenju, najvaznije. Prvo, to je fenomen narodne revolucije same po sebi. Lenjin, taj nenadmasni genije revolucije, cesto je govorio da 'Se snaga revolucije i njen:i oblici ne mogu mjeriti uobicajenim mjerilima. U njoj nastupaju, nove drustvene snage, na:stupa erupcija svih ;prigusivanih atpara i nezadovoljstva potlacenih klasa i slojeva i odlucnost za promjenom prezivjelih drustvenih odnosa. Revolucija je vrijeme kada se svidaju svi stari racuni i postavljaju temelji novih odnosa. U pokret i tPOliticki zivot stupaju i one drustvene :snage koje 'Su vijekovima iz toga bile i~skljucene i nJihova se svijest naglo ,budi. Na:stupaju proleteri, seljaci, gradska sirotinja, ugnjetavane nacionalnosti, a u svemu tome i zene. Drugi faktor je specifican karakter nase revolucije. Vee rsam rekao da je ana :bila rsvenarodna i da je po1krenula siroke mase. Pocela kao narodnooslobodilacki rat protiv porobljavanja, istrebljenja, pljacke i nasilja, ana 'je od samog rpocetka nosila i ~sve elemente socijalne revolucije. To je doslo odatle sto su se drustvene klase 1staroga drustva razlicito ponijele prema ratu i okupaciji. Bur:loazija svih nacionalnosti, u svojoj veCirri, ponijela ~se lmpitulantski i potonula u blato nacionalne izdaje. Jedan dio je prihvatio okupatora kao gospodara i krenuo u saradnju sa njim, a drugi dio cekao da se sudbina o:kupacije zemlje rijdi na ratiStu veliikih :sila. Radrricka klasa, seljastvo i patriot1s1 elementi, sa iK<omunistickom pavtijom na celu, primili su ld. na svoja pleea sav teret oslo!bodilaokog mta. Prirodno je da su u takvom razvitku borbe sve klase 'bile zainteresovane kakva ee biti sutrasnjica. Budoazija je htjela da sacuva 1stari, 1klasni poredak, a do juce ugnjetene tk:lase i nacionalnosti nisu ib:ile spremne da to dozvole, da ugnjetavanje od strane tudina zamijene <SUtra klasnim i nacionalnim ugnjetavanjem. Zene radnice, seljan'ke, druge radne zene dijelile su sve terete klasne eksploatacije i nacionalnog porobljavanja u staroj ddavi i nije ni1kakvo cudo da su svoje mjesto nasle na strani onih snaga koje su se borile da se to staro viSe ne povrati. :Proces 1budenja ,j emancipacije :lena davno je otpoceo i neprekidno trajao, medutim, aktivizacija zena u revoluciji nije rezultat samo toga procesa nego klasne i nacionalne bovbe u cjelini. Za punije o!bjasnjenje ma'SOV1nog ucesea :lena treba sigurno uzeti jos neke elemente. To je borbena tradicija nasih naroda koji su morali vijekovima da se bore za svoj opstanak na ovom nemirnom balkanskom podrucju. U tim rborbama ucestvovale su, na ovaj ili onaj naCin, i same zene. iDalje, neposredni ciljevi koje je revolucija rjesavala sazrijevali SU postepeno. Oni su hili bliski i razumljivi ljudima, jer se radilo o njihovim neposrednim interesima: o nacionalnoj slobodi, o ravnopravnos1Ji, o borbi protiv eksploatacije, o tome da narod sam odlucuje o svojoj sudbini i sl. No, sigurno da je jedan od najznacajnijih faktora bio i to da se Komunisticka partija iskreno i dosljedno zalagala da zene porkrene· u politicki zivot, u borbu za promjenu starih prezivjelih odnosa, nasuprot burzoaskim partijama, koje su tezile da zenski pol zauvijek iskljuce iz politickog zivota. 1 18 19 �Na tin:. temeljima borbe za ravnopravnost zena ostvarenim u ?ruzanom ?1Jelub I!a~e reyolucije, razvija se snazni proc~s emancipacije zden~ u sv1m o ICima 1zgradnje naseg socijalistiokog samoupravnog ru:stva. ~e~a. nikakve sumnje da se stvarna ravnopravnost zene maze ?bezbi}ed1t1 s~mo! ~~ko se budu rje5avali oni problemi koji opterecuju z:m.~ .1 name~u JOJ dvostruke obaveze. To su, prije svega bri a 0 :fJeci 1 ~omacm~tvu: Sarno pod uslovima da i muskarci prim~ na gsebe Jed~n dw }e .bn!?e 1 ~a se u drustvu ti pmblemi dosljedno rje5avaju maze se .osek~vati ~a .ce proces oslobodenja i emancipacije ici do svog~ ~~nog rJesc:nJ~. ~ls.hm da su danas ekonomski uslovi zreli, a politwka .opredJelJenJa Jasna da se na ovom putu i·de bde i dosljednije Nob s~urno je i to da ce socijalizam, kao prelazni period od klasnog u es as~o drustvo, ostaviti ponesto i iz ave oblasti za iducu etapu za komumzam. ' v Dana Begic 1 OSVRT NA NAPREDNI POKRET ZENA U BOSNI I HERCEGOVINI IZMEDU DVA SVJETSKA RATA v asovno ucesce zena Bosne i Hercegovine u oslobodilackom ratu i revoluciji od 1941-1945. godine nametalo je istrazivacima i istoricarima zadatak da utvrde i rasvijetle aktivnost i zivot zena u Bosni i Hercegovini unazad nekoliko .decenija, kako bi, osim konstatacije o tradicionalnom patriotizmu u borbi protiv tudina i vjekovne borhe za bolji zivot, sagledali i utvrdili i druge elemente koji su uticali na herojsko ddanje i masovno ucesce zena u narodnooslobodilackom ratu i revoluciji. Dostupni izvori i utvrdene cinjenice ukazuju da horba zena za socijalno .i ekonomsko oslobodenje od njenih pocetaka nije bila periferna a ni lokalna drustvena pojava, vee organizovani napor i kontinuitetna borba, sa viSe ili manje uspjeha, od prvih godina dvadesetog vijeka, od formiranja radnicke ,klase u Bosni i Hercegovini, prvih radniokih strajkova, pa do revolucionarnih socijalnih i ekonomskih promjena. Borba za oslobodenje zene protiv ustaljenih vjekovnih normi u porodici i drustvu kretala se i razvijala pod raznim idejnim uticajima i strujanjima, zavisno od ekonomskog polozaja zena u drustvu i privredi na selu, u kuci. iNaslijedeni obicaji i konfesionalne norme bile su dosta izrazene tdkom razvitka pokreta zena. Otuda se u borbi za drustveno-ekonomsko i politicko oslobodenje zene unose i razlicita shvatanja, programi i ciljevi borbe sa znatnim odjekom svih onih previranja koja su se desavala u ostalim evropskim zemljama sa mnogo razvijenijim politiOkim i drustvenim sistemom u poredenju sa tadasnjim bosanskohercegovackim drustvenim ·prilikama. Jos su polovinom XIX stoljeca osnivaci marksizma uocili mje,sto i ulogu zene u modernom kapitalistickom drustvu i analizom utvrdili da je problem drustveno-ekonomskog i politickog polozaja zena iklasno pitanje, te da je ono sastavni dio klasne borbe koju vodi radni&a klasa. Ta konstatacija je definisana i u ,Komunistickom manifestu". Sva kasnija previranja i akcije u borhi za bolji polozaj zene u drustvu dbuhvatice prvenstveno dva pitanja, i to: boi'bu za politicku ravnopravnost zene u drustvu davanjem prava glasa da maze da bira i da bude birana, i drugo: bol'bu za ekonomsku ravnopravnost zena pod parolom: ,Za jednak rad jedna~ka nagrada." I, zaista, prvi organizovani istupi zena u Bosni i Hercegovini hili su u okviru akcija ·koje je vodila nerazvijena radnioka klasa protiv M 20 21 �austro-ugarske ikolonijalne eksploatacije i njenog za:konodavstva. Te akcije su na pocetku borbe imale ekonomski a kasnije sve viSe politicki karakter. Njima je, prije sedam decenija, zapocela borba za pravedniji polozaj zena u bosanS>kohercegovackom drustvu. Medu radnicima organizatorima <i ucesnicima strajkova, potpisnicima peticija za bolje uslove rada i vece nagradivanje nalazile su se i zene radnice iz sarajev·ske tekstilne i duvanske industrije. Tako je peticiju sarajevskih radnika od 21. VIII 1905. godine potpisala tekstiiJ.na radnica Eliza SimiC. Ona je bil~ i medu <sa;zivaCi:r:na ~ organizatorima prvog radnickog ~bora 1905. god1rne u SaraJevu. StraJk radnica u sarajevskoj Fabrici cilima 1905. godine nije prestao ni onda .Imda je policija zatvorila veCinu njegovih organizatora. ·U majskim demonstracijama 1906. godine koje su bile uvod u Generalni strajk, sarajevsike radnice iz Cilimare i tvornice duvana <SU padale pod udarcima policije i ko1pitama policijskih konja, ali nisu odustale od borbe. Generalni strajk u tkome 'SU zene radnice masovno ucestvovale zavrsen je kao rezultat uspjesne borbe radnicke klase u BiH. Osnivanjem Socijaldemokratske stranke BiH, politi6ka borba za drustveno-ekonoms,J\Ji polozaj zena postaje sve organizovanija. Radnice, lbez razHke na vjeru, uClanjuju se u sindikalne organizacije, a mnoge postaju clanovi mjesnih organizacija i povjerenistava SDS BiH u Sarajevu, Tuzli. <Prvi svjetski tat je tes,ko pogodio zenu i u gradu .i na selu. Zato se vode akcije za novcane potpore zenama ciji su muzevi bili mobilisani u ratu. U tom cilju, urz: pomoc preostta11irh aiktiiVista j,z SDS B:iH, osnovan je i poseban odbor rezervistickih zena. U ovom periodu doslo je i ~o antiratnih aikcija medu zenama seljankama. Poznata je pobuna seosk1h zena pod vodstvom seljanke Ane Njego iz okoline Sarajeva krajem 1917. godine. P~lo~aj zena i djece za vrijeme p~vog svjetskog rata po grado. VIma bw Je veoma teza'k. ,,Glas slobode , organ SDS BiH u broju od 30. novembra 1918. godine je o tome pisao: ,U fabrikama, radionicama i rudnicima, pored izvjesnog broja starih radnika, danas rade zarobljenic~, ~enske i djeca .. Z~roblj.eni~i rade. za hranu (glavna hrana je ~~pa 1 tlkva) a zenske 1 djeca ImaJu nevJerovatno malene nadnice koJima mogu provoditi vrlo kukavan zivot na ovoj skupoci." 1Pred kraj rata radnicke i sindikalne organizacije u BiH radile Sl;lv ~a svom obnavljanju i sve intenzivnijem u'kljucivanju zena u radmc:kl pokret. Pocetkom 1918. godine, u Sarajevu je formiran Zens](li ~o~ija!istic~i agitacioni odlbor ciji je zadatak bio da aktivira politicki 1 .sm~1kalm _n~d meau zenama. 24. marta te iste godine ovaj odbor orgamzuJe ,Vehkl sastanak zena sarajevslkih radnica i siromasnih radnickih ~e~a" na .kojoj je usvojena rezolucija gdje se ikonstatuje:" da je danasnJe stanJe ratom stvoreno za zene radnika za sve radnicke i siromasne zene postalo izvorom ·bijede i oskudice 'u svemu i svakog drugog zla. Radnice moraju da rade za niske nadnice koje su vrlo malene a reze~visticke zene moraju da zive od vrlo rniskih potpora, koje mnogo za~~taJu .za pot~or~ma u Austriji i Ugarskoj. VeCina zena i djevojaka koJ~ma Je hramtelJ odveden u vojsku da bi mogli ishraniti sebe i SVOJ~ djecu prisiljeni su stupati u razne poslove, a u svim tim poslovi~1a zenska se radna snaga manje placa nego muska. Siromasne su ~er;e u ~v?. dob~ ~zlo~ene stotinama neprilika, koje im njihov bijedni I zalosm z1vot JOS v1se zagorcavaju." U istoj rezoluciji sa izrazava v 22 23 velika radost sto su siroke mase zena pocele .stupati u socijalisticke organizacije i sto je ova konferencija tako do?ro uspjela .. v . Ukljucivanje radnika Bosne i Hercego-ym~ u .ra~n;ck.l pokret postajalo je sve brojnije, o cemu se konstatuJe 1 u IZVJestaJu SDS B1H, koji je podnesen n.a VI .. i .za~}j~cnom kongresu .S!ranke u l~or_ne se kaze: ,da je zenskl SOCljahsti~kl pokret ·~ Bo~m 1.. H~r~~g?vm~ V~lo a<ktivan, da je marta 1918. godi!le nab~an zensk~ vsociJahsticki ~g~tac10~ ni odbor i da je to rezultat vehke pobjede radmcke ~lase .. ova] .zenvski socijalisticki agitacioni odbor je pokaz';lo mnogo ag:~n~st~ pa Je ca~ i znatan clio mus'hmarllslkih zena m~gamzovan u sociJahs•tiCiku orgamzaciju. Z:enski dan u Sarajevu je sa v~Hkim u~pj~h~r;r:t prireden ?4. marta 1918. godine i 6. aprila 1919. godme vkao I djeC~Jl dan ~ apnlu 1918. godi:ne." I u os;taHtm gradovima, ka;o sto su BanJa. 1uka 1 TuZJla, bilo je uspjeha u organizovanju zena radnica. U T~zh se sar_no za jedan dan u radnicku organizaciju up~salo oko. 12~. zena _radn~ca. U to doiba za zene je clanarina, U radmm orgamzaCIJama, IZnosila 30 helera, a za muskarce 50 helera. Tek formirane radni6ke organizacije u Bosni i Hercegovini :posvecuju paznju proslavi 8. marta, Dana zena, i !im.e vpokazuju s-yoJU S?lidarno'st sa radnicama iz osta;log naprednog covJecanstva ..Pn_'I yut Je organizovana proslava 1913. godine, ali se 8. mart pr?slav;? JOS .1.914: i 1918. godine. 0 tim uspjesnim proslavama donos1 opsirne ':1Jesti ,Glas slobode", organ SiDS BiH. U jedn?m Clanku se .kaze: ,da 1 ako nije postojala razvijena radnicka klasa, 1pa1k su polu~1sme~e bosanske radnice i zene, proslavljajuCi ovaj dan, pokazale SVOJU sohdarnost s.~ zahtjevima radnica sirom svijeta za mir, za ravnopravnost, za bolJI zivot". Nepismenost i neprosvijece~?st zena ~osne i l!e.rvcegovine b.ili su kocnica i prepreka na putu nJihovog d;ystv~no·pohtiCko~ okuplJanja i organizovanja. 1Prema popisu stanovmstva 1z 1910. godme u BiH je bilo pismenih zena p~ -yjerskoj pripadnos!i: musli~anki 637, pravoslavnih 13 167 i katolkmJa 26 375. Bosansk1 sabor Je. tek 19~1. godine, poslije dU.Zih diskusija, usvojio Za:ko~ o obaveznoJ. nasta:vi u ?Snovnim skolama za svu musku i zensku djecu od 7 godma bez obz1ra na vjeru i naciona1nost. Ovaj zak.on, ~~vojen Roslije ~0 i vi~e g~d.i~a austrougarske okupacije, nisu ynh-yatih vodeci ..mushmanski. poht19~­ ri. ,.Muslimanski klub" iz SaraJeva Je preko SVOJih predstavmka traz10 u Saboru da se zenska muslimanska djeca oslobode obavezne nastave, sto je od strane vlasti i usvojeno. Tako ce jos dugo Muslimarrka u Bosni i Hercegovini ostati nC~Pismena i nepros-yijecen~. Pa iak? _nepisme~a, Muslimanka je ibila prisiljena da se zaposlJava 1 da rad1 1zvan kuce, a time je istovremeno zapocela vi. njena du~og~diSnja borba za puno oslobodenje i ravnopravan polozaJ sa ostahm zenama sve do oslobodenja, odnosno do sikidanja zara i feredze tek na osnovu Zakona u novoj Jugoslaviji. Kada je 1918. godine doslo do ujedinjenja. s.vih ju&os~o:rensk~h zemalja u jednu drzavu, Kraljevinu SHS, dolaZI I do VUJedi?JavanJ~ jugoslovenskog radniOkog pokreta. U tom sklopu s~ vrse pnpreme 1 za ujedinjavanje zenskog socijalistickog pokret~ te Je 13. apn.l.a 15H9. godine u sali Radni~kog doma u Sarajev_u odrza_r:a konferenciJa ~en~ socijalistkinja na kojoj su prisutne clamce domJele o?I':ku 0 UJed1njavanju u jedinstveni zenski socijalisticki pokret. NedJelJu dana kas- �nije, ~e . i~te. godine, u Be<:gradu j~. o.dr.Za!la zajednicka konferencija na koJOJ Je 1zabran odbor zena sociJahsta 1 donesena odluka o formi~an)u p~krajinskih ~~k~etarijata ze~a. Na ovoj konferenciji prihvacen Je 1 Stacut zena so~~Jahsta (k<:»mumsta) koji je usvojen i na Osnivac~om koJ?;gresu partiJ.~ ~1.. ~pnla 19.19. godine. U Statutu zena sodjah:>ta stOJI: ,Zene ~.ociJahsti 1 ikomumsti usvajaju maksimalni i minimalm ~~ogram partiJe k?munista Jugoslavije i smatraju sebe kao dio par.t;Js~e komune. U 1sto doba one iskljucuju sva.ku zasebnu organi~aciJU zena a. se?e smatraju teh:t~ickim izvrsnim odborom u agitaciji 1 orgam~~wanJU z~na. lj tom sm1slu konferencija zena - socijalista Jugos~av:Je . donos1 ovaJ Statut po kome ce se obavljati cjelokupni prakt1cm dw rada zenskog socijalistickog (tkomunistiCkog) pokreta". Ovim statutom, socijalisticki pokret zena je dobio ujedno i svoj program, te ce njegova aktivnost od tada biti usmjerena programom SRPJ(k) sve do donosenja Zakona o zastiti ddave, kada KPJ prelazi u ilegalnost. ' . Poslije odrzavanja konferencije zena socijalista u Beogradu, u ~ar!'lJevu Je 11. se:I?tembra 1919. godine odrzana konferencija na kojoj ~e 1zabran PokraJmski sekretarijat zena socijalista. (tkomunista). Da Je .ov'!- or~anizacija ~~na socijalis·tkinja radila sa uspjehom, vidi se IZ I~VJestaJa Sekr~tanJata po'krajinskog izvrsnog odbora SRPJ(k) od 2~: JUna .1920. g?dme, uv kom.e se kaze da se pokret zena povoljno razVIJa u BtH, da clanova zena 1ma oko 1 200, a od toga samo u Sarajevu pr~ko 450. lYljes:r:e organizacije zena socijalistkinja postojale su u ~sa­ raJevu, BanJaluci, Mostaru, Tuzli, Zenici, Jajcu, Derventi i Bosanskom Brodu. . Vl~dajuci ikrugo~i. i. rezimi l! staroj Jugoslaviji su smatrali da je ~Jesto .zene u. por:<?diCI. 1. kod djece te da joj zato nije potrebna ni skola m k':ahf1~ac9a, !II•ti su potrebna odredena politicka prava. Dva ustava, kohko 1h Je bilo doneseno, (prvi poznat kao Vidovdanski iz 1921, a drugi Oktroisani iz 1931. godine) nisu pruzali nikakvu zakonsku mv~gucnost z~ni Jugosl!'lvije da ucestvuje u politickom i e:konomsko:n zivotu ze~lJe. Z~k~O~Jen tak~ i~a Ust~~a, zakonodavac je diktirao drus_tveno-pravm. polozaJ .~ene k.o JI Je znacw punu neravnopravnost i U eko?omskom 1 U pobtickom I drustvenom zivotu). U tada vazecim zakomm~ (k~o .npr~ Gradans~om zakoniku, Zakonu o braku i drugim), to se naJbOlJe 1zra~!'lvalo. ~h, K~aljevina Jugoslavija je, bez obzira na ustavne proklalfl;~CIJ.e o !'!IJesvtu ze!le u drustvu i ddavi, svojim sistemof!l eksploa~ac9e Iz~lacila. zenu IZ .kuce u radionice i fabrike, te se broJ zaposlemh zena IZ godme u godmu osjetno povecavao. ~abran?m ra~a .KPJ ?ije_ se ugasila aktivnost zena komunista. ?ene c:Ianovi K~J 1.. simpatizen nastavljaju i dalje da rade u raznim 1legalmm orgamzaCIJama zahtijevajuci politicku i ekonomsku ravnopravnost u drustvu. Zabranom rada KPJ nije se ugasila aktivnost zena komunista. ?ene c_lahovi K~J i.. simpa:tizeri nastavljaju i dalje da rade u raznim 1legalmm orgamzaCIJama zahtijevajuCi politioku i ekonomsku ravnopravnost u drustvu. Odmah, J?O zav~setku p~vog svjetskog rata, osnivaju se i razna kultu~no:p.rOSVJ~tna. I konfesiOnalna • udruzenja zena, ciji SU krajnji ~adac1 vb1l~ p~d1zanJe kulturno-prosvJetnog nivoa zena. Takva drustva 1 udruzenJa mcala su na inicijativu pojedinaca i grupa, a u svoje up- ravne odbore okupljali su uglavnom gradski dio zena, i to intelektualke i domacice. Mnoga od ovih drustava i udruzenja uclanjuju se u orga- 24 25 nizaciju: Jugoslovenski zenski list iii u Feministicku alijansu, koja je imala i svoj list ,Zens,ki pokret" .. 1922. !?!odine postojale s~ or!?!an!~~cije Zenskog pokreta u Tuzli, DoboJU, PnJedoru, Mostaru 1 BIJelJmi, a docnije nesto i u Sarajevu i Banjaluci. Sva ova udruzenja i drustva zena u Bosni i Hercegovini, kao i sire u Jugoslaviji, stalno su isticala svoju politicku neutralnost i ne_vezivanje za bil? kakv~ polit~c~e. pr?grame i politiCke ideje. U prv1m godmama dJelovanJa femimstickih organizacija culi su se i pojedinacni glasovi ,da bi se zene borile sa veCim izgledom na uspjeh za dobivanje prava glasa kao i za ostale svoje zahtjeve kada bi se nalazile u politickim strankama nego pod zastavom politicke neutralnosti". Medutim, rukovodstvo ovog gradanskog feministickog pokreta i dalje je stajalo prividno na ~o~icijama politicke neutralnosti, mada ih je direktno podr.Zavala postoJeca vlast. tPored ovih drustava u BiH su djelovala nacionalna kulturno-prosvjetna drustva: Prosvjeta, Gajret, Napredak i dr. koja su osnivala zenske odbore u veCim mjestima BiH, a ovi su djelovali u okviru programa rada svog maticnog drustva. Glavni zadatak ze!lskih o.dbora nacionalnih drustava je ibio podizanje opsteg kulturnog 1 prosvJetnog nivoa zene, a posebno zene na selu. Drustvo Prosvjeta je osniv~lo skole za seoske domacice i one su radile .punih deset godina u mnog1m selima u Bosni i Hercegovini. U prosvjeCivanju zenske djece i omladine ova nacionalna drustva su uCinila znatan napor otvarajuCi dacke internate posebno za zensku omladinu, zatim dacke trpeze, te time omogucila vecem broju djevojaka da zavrse srednje skole i studije i da kao intelektualke kasnije svojim radom pomognu podizanje opsteg nivoa naroda, pa samim tim i zena. Napori ovih drustava na podizanju opste pismenosti medu zenama nisu mo~li b~ti potpuno realiz.ova!li, jer su vlasti 1929. godine zabranile rad pnvatmm kulturno-prosvjetmm drustvima i udruzenjima, oddavanje bilo kakvih analfabetskih tecaja i sl. Tako je rad na opismenjavanju naroda, koji su razvijala pomenuta nacionalna drustva, bio obustavljen. VeCina politickih partija u Kraljevini Jugoslaviji nije unosila u S'ViOj program zahtjev .za poli!ioka. i ekonoms~a prava. ze1_1~ niti SU partijski pomagali aktivnost zensk1h gradansk1h orgamzaciJa. Demokratska stranka, Zemljoradnicka, Republikanska i Socijalisticka p~r: tija Jugoslavije su prilikom osnivanja u svome programu postavih zahtjev za ravnopravnost ljudi i zena. Ali, dalje od toga se nije islo. :l<JPJ se odmah, na Osnivackom kongresu 1919. godine, u svom programu jasno opredijelila za punu politicku i ekonomsku ravnopravnost zene. U takvoj orijentaciji KPJ je u redovima zena trazila i nalazila sebi odane saradnike za sire sprovodenje svoga programa. Ali, to ne znaci da se KPJ u vremenskim razmacima nije morala da bori da se u redovima clanstava izgradi jedan pravilniji odnos prema pitanju rada sa zenama. Jedna kraca analiza vaznijih partijskih dokumenata za period od jedne decenije potvrdice gornju konstataciju. Na IV kongresu :l<JPJ 1928. godine oddanom u Drezdenu prihvacena je Rezolucija o pitanju zena u kojoj se konstatuje da: ,posljednjih godina brzim tempom raste znacaj zena za produkciju Jugoslavije zato sto zene predstavljaju daleko jeftiniju i manje svjesnu radnu snagu". Na Kongresu je konstatovano da se u vremenu od 1921. godine do �1926. smanjio procenat zaposlenosti muske radne snage, dok se procenat zaposlenosti zenske radne snage povecao za 97%, tako da radnice sacinjavaju 27% industrijskog proletarijata Jugoslavije. Razlog ovakvog velikog angazovanja zena u industriji lezao je u nejednakom ekonoms.kom nagradivanju, u desetcasovnom radnom vremenu, uglavnom mlad1h radnica od 16 do 22 godine starosti. RaspravljajuCi o polozaju zena, u Rezoluciji IV kongresa KJPJ je istaknuto da za rad sa zenama u radu partijskih organizacija postoji praksa Ba se pitanjem zena iskljucivo bave zene. IV kongres je postavio zadatak da se pri centrali KPJ obrazuje komisija za rad medu zenama koje ce svoju aktivnost usmjeriti ka prido:bijanju zena radnica. Na IV zemaljskoj konferenciji KPJ u decembru 1934. godine, koja je odriana u Ljubljani, konstatovano je da su se organizacije KPJ oporavile od udaraca sestojanuarske diktature i medu ostalim zadacama u zakljuccima Zemaljske konferencije je podvuceno da se rad medu zenama treba smatrati kao vazan sektor partijs,kog rada i da se ne smije zapostavljati. Nekoliko mjeseci kasnije u junskom plenumu Centralnog komiteta KJPJ, koji je adrian u Splitu 9. i 10. juna 1935. godine, razmatrana je situacija u vezi sa odrianim petomajskim skupstinskim iZJborima, analizirani su rezultati u stvaranju Narodnog fronta slobode, te pod tackom 11 ponovo stavljeno Zemaljskom birou u zadatak stvaranje centralne komisije za rad sa zenama i pokretanje toga rada sa ,mrtve tacke". iPosvecujuCi paznju pitanju angazovanja zena u borbi za program partije u partijskoj stampi tih godina je objavljeno viSe dire'ktivnih clanaka kao npr. ,JPred 8-mi mart", 11Za 1Prvi maj", ,za ucesce zena u opstinskim izborima 1936. godine". Na znacajan preokret u radu sa zenama uticalo je i odriavanje VH kongresa Kominterne i zadaci koje je Kongres postavio svim komunistickim partijama u borbi protiv fasizma, stvaranjem Narodnog fronta slobode. U svom referatu Dimitrov je ukazao na znacaj akupljanja zena u siroki antifasisticki front, te na glavne smjernice za siri rad komunistickih partija medu zenama. Naprijed iznesene cinjenice potvrduju da je KPJ, iako u dubokoj ilegalnosti, na svim vaznijim sastancima i plenumima pokretala pitanje rada sa zenama i diskutovala o formama i metodu rada. To je i urodilo odredenim rezultatima u toku tih godina. U Bosni i Hercegovini taj novi duh u radu sa zenama osjecao se sredinom tridesetih godina na konkretnim akcijama. Medu prvim aktivistkinjama susrecemo imena studentkinja iz Bosne i Hercegovine koje se angazuju u postojecim zenskim organizacijama i udruzenjima. Na ovo nas upucuje i mali lbroj dokumenata iz policijskih arhiva Drinske i Vrbaske banovine koji su pratili kretanje intelektualki. DolazeCi u svoJa rodna mjesta napredne studerrtkinje su uticale na pojedince da preko postojecih zenskih drustava otpocne rad sa zenama u duhu partijskih zadataka. Taj rad otpocinje u gradovima Banjaluka, Bijeljina, Sarajevo, Tuzla. Odriavaju se razna predavanja u okviru Udruzenja jugoslovenske akademije omladine ili u okviru KAB-a. Prve antifasisticke akcije sastoje se u prikupljanju pomoci za nase borce u Spaniji, u radu na organizaciji Crvene pomoCi, i akcijama za pravo glasa zena. OsjecajuCi novi duh u radu organizacija Zenskog pokreta, vladajuca administracija je na ovu aktivnost odgovarala i odredenim reakcijama. Vlast je pratila aktiviranje i rad koji se odvijao medu zenama. Nastojala je da onemo- 26 27 guci ovaj rad saljuCi uputstva nadleznim organizacijama i informacije da se pazi na organizaciju Zenski pokret. U raspisu Banske uprave Vrbaske banovine od aprila 1936. godine nadlezni organi upozoravaju ,na obnovu .Zenskog pokreta u postojeCim zenskim organizacijama kao na novu komunisticku direktivu". Dva mjeseca docnije ista Banska uprava salje novi raspis gdje se ponovo stavlja do znanja: ,da ce komunisti specijalno podupirati akciju SKOJ-a i sprovodenje akcije za zensko pravo glasa i ravnopravnost zen a". Prva veca manifestacija Zenskog pokreta Banjaluke bio je politicki ~bor zena za pravo glasa adrian 20. oktobra 1935. godine. Na zboru je istaknuta potreba okupljanja zena u Zenskom pokretu i analizirano stanje radnica i tezak polozaj u kome se one nalaze po preduzeCima. Usvojena je rezolucija u kojoj je trazeno:" da se u novi iZJborni zakon unese jednako opste, tajno i pasivno pravo glasa za sve mus'karce i zene". Sa ~bora je upucen telegram tadasnjem predsjedniku vlade Milanu Stojadinovicu u kome stoji: ,Zene sakupljene na skupstini u Banjoj Luci shvacajuCi da za svjesno ispunjavanje svojih gradanskih duznosti treba da imaju uticaja na formiranje drustva i driave, traze da se u novi izborni zakon uvede opste i tajno pravo glasa za sve gradane jednako za muske i zenske." Tog istog dana kad je adrian zbor zena u Banjaluci i u Beogradu je adrian veliki ZJbor udruzenih zena u Inzinjerskom domu na kame je donijet sadriajno isti protestni telegram upucen predsjedniku vlade. Radi lakseg ostvarivanja svoga programa, K;PJ je preko svojih aktivistkinja, oktobra 1936. godine, pomogla izlazenje casopisa za zene pod nazivom ,Zena danas". Ovaj casopis je redovno izlazio do septembra 1940. godine kao legalni zagovornik mnogih akcija za zene po gradovima i selima. Casopis je u Bosni i Hercegovini bio uspjesno rasturan. Zbog njegove popularnosti, redakcija lista ,Zena danas" iz Beograda je trazila, pocetkom 193'8. godine, od aktivistkinja i simpatizera KPJ u Sarajevu da formiraju jednu podredakciju koja bi pripremila clanke za jedan cijeli broj lista ,Zena danas" posvecen problemima i zivotu zene u Bosni i Hercegovini. U Sarajevu je formirana redakcija u koju su usle: Hana Ozmo, Zora Ser, Milena Vasic, Marija Kos i Cilika Hajnrih. To!kom ljeta 1938. (:Janice sarajevske podredakcije radile su na prikurpljanju clanaka o zivotu i polozaju zene, te je ovaj broj lista ,Zena danas" stampan u Beogradu, oktobra 1938. godine. Pojava ovog bosanskog broja lista ,Zena danas" predstavlja znacajan uspjeh za sarajevske aktivistkinje i simpatizere KPJ ako imamo u vidu cinjenicu da je organizaciju Zenski pokret zalbranio rezim te iste godine. Autori clanka u ovom broju bili su dr Jovan Krsic, Ante Martinovic, Hana Ozmo, Marija Kos, dr Smilja Krsic, Jovanka Siljak, Smilja Korac i dr. Poslije 1936. godine, naroCito nakon hapsenja veceg broja komunista, ozivljava rad organizacije Crvena pomoc koji se sastoji u prikupljanju novcanih priloga i paketa za jugoslovens'ke borce ucesnike spanskog gradanskog rata i za poliricke zatvorenike u Mitrovici, BHeCi i Lepoglavi. K;PJ u 1BiH se oslanja u radu Crvene pomoCi, uglavnom na napredne studentkinje i siri krug zena koje uspjesno izvrsavaju zadatke na prikupljanju novcanih i materijalnih priloga. Narocito je bio dobra organizovan rad Crvene pomoCi u gradovima: Sarajevu, Tuzli, Banjaluci i Bijeljini. Poslije poznate provale sarajevske organizacije 1936. godine, preko Crvene pomoCi zene stalno rade na prikupljanju priloga �zc: politi~k~ zatvorenik~ .. ~rvena pomoc organizuje pisanje protestnog p1sma ~m1stru u~utr~snJih :poslova u Beograd u kome majke i zene zatvoremh komur:1sta rz. SaraJ~va uk~~~ju na .sve strahote koje oni podnose u zloglasnOJ saraJevskOJ BelediJI. U p1smu se zahtijevalo da se pre!ll.~ zatyorenim komun~stima, medu kojima je bilo i sedam zena, :pohciJske 1 zakonske vlast1 odnose kao prema politickim zatvorenicima 1 da. se prestan: sa mucenjem i sikaniranjem sve dotle dok se nalaze pod Istragom. Pismo je potpisalo 90 zena i majki i~ Sarajeva. U Bijeljini studentkinje organizuju, uz pomoc Akademskog studentskog udruzer;t.ja, ak~iju za prikupljanje novcanih i materijalnih priloga za zatvoremke koJI se nalaze u mitrovackoj kaznionici i bijeljinsko~ ~atvoru. U Banjaluci studentkinje i radnice organizuju uz pom'?c MJesnog komitetc:, a putem Crvene pomoci, prikupljanje novcanih pnloga, a pakete za JUgoslovenske dobrovoljce u Spaniji salju preko Crvenog krsta. Nosioci rada Crvene pomoCi u Tuzli su bile uglavnom zene radr;t.ice iii zene radnika. Tokom 1~36/1937. godine aktivistkinje Tuzle ~alJu redovno za spanske dobrovolJce pakete od pola kilograma hrar;te I_Putem Crvenog krsta otpremaju ih u Spaniju. Ponekad bi se sa~upilo ~ d'? 40 paketa mjesecno, ~ rad organizacije Crvena pomoe tekao Je kontmmrano sve do 1941. godme. . Ovakvoj aktivizaciji naprednih zena doprinosila je i opsta situaciJa u zemlji. Prilikom sprovodenja finansijskog zakona za budzet za 1934/1~35. g~odinu vlada je dobila siroka ovlastenja da srprovede racionalnu stednJU budzeta. Jedan od prvih prijedloga bio je da se udate zene, radi stednje, uklone iz dr.Zavne sluzbe. Povodom toga dnevna stampa j~ redovno d?nosila clan.ke za iii protiv takve intervencije, ali je ova namJera vlade 1zazvala vehku zabrinutost kod svih zaposlenih zena i nj~hovih porodica. u Jugoslaviji uopste. Zbog toga je organizacija Zenski pokret u S~raJevu od;rzala posebnu konferenciju na kojoj je istakla svoJe neslaganJe sa takvim prijedlogom vlade jer bi isti imao nemile po~ljedice zaposler:e zene. "l! znak protesta pro~i.v redukcije zena iz drzavn~. sluzb.e,. Zensk1 pokret. Je, sa ove konferenCIJe, uputio protestnu rezol~ciJU mmistarskom savJetu u Beograd trazeei da se prijedlog povuce. .. Kvoristile ~~vs~ sve _n~oguee forme samo da bi se postojeee organiz~CIJe zer:a pol.Iticki ~·ktivirale. Tako se Zenski pokret u Sarajevu, sredmom t:Idesetih godma, posebno angazovao na organizovanju proslave ?,ar:~ ~Ira; U to.m cilj~. odrian~ su akademije koje su imale antifas~s~IC:ki ka:akter I na koJima su Istupali napredni intelektualci, knjizevmci I clamce odbora. Kako je pri organizaciji Zenski pokret u Sarajevu bilo sve vise omladine, to je odluceno da se formira posebna omladinska sekcija ciji ee zadatak biti da okuplja omladinu svih nacionalnosti i da putem predavanja usmjerava njihov rad ka osnovnim zivotnim pitanjima. Predsjednik omladinske sekcije pri Zenskom pokretu u Sarajeyu bila je. Georgina-Dina Vrbica, narodni heroj iz NOB-a, a sekretar B~.anka Levi. Teme nekoliko. odrzanih predavanja najbolje ee potvrditi UJihov ~rakter: ,Ekonomski problemi omladine", ,Uloga zene u demokratiji", ,0 radnici muslimanki", ,Nagli porast venericnih bolesti" i sl. _ Tokom ljeta 1936. godine organizacija Zenski pokret je na zahtjev Ju?osloven~ke unije lige za mir radila na prikupljanju potpisa zena SaraJeva protiv rata, a za mir, te je potpise upuCivala predsjedniku vlade u Beogradu. Medu krupnijim akcijama pocetkom 1937. godine je odda- z: 28 29 vanje seminara za clanove Odbora u okviru organizacije Zenski pokret u Sarajevu. Seminar je redovno posjeCivalo 30-40 slusalaca, a imao je zadatak da objasnjava savremeni polozaj zene i probleme u vezi sa ratom. Vee smo istakli da je prva veea akcija Zenskog pokreta u Banjaluci bila organizacija zbora za pravo glasa zena. Aktivnost Zenskog pokreta u Banjaluci odvijala se putem raznih formi gdje su zene i djevojke bez razHke na nacionalnost, u prostorijama drustva, slusale predavanja i prisustvovale raznim priredbama. Zenski pokret Banjaluke posvetio je narocitu paznju borbi za politicka prava zena, njenom prosvjeCivanju i kulturnom uzdizanju. Ovakav program rada naiSao je medu banjaluckim zenama na odusevljenje, o cemu su se narocito isticale studentkinje i zenska omladina. Partija je tih godina radila na popularizaciji 8. marta - Dana zena. U tom cilju posebnu ulogu je odigrao list ,Zena danas", u kome je, putem clanaka, istorijski objasnjavan znacaj 8. marta. Kako je ovaj datum u Bosni i Hercegovini jos od prije prvog svjetskog rata imao tradiciju, to je sredinom tridesetih godina, sa vee stecenim iskustvom, nastavljeno organizovanje proslava ovoga dana. Time je istovremeno prosirivan krug zainteresovanih zena za njihove probleme, ne samo kod nas nego uopste u svijetu. 1Po direktivama Partije proslave 8. marta su se odvijale u vidu organizovanja manjih sijela po kueama, u mahalama, selima i gradskim kvartovima. Na ovim proslavama su se obicno citali i preradivali clanci iz lista ,Zena danas" ili iz partijske stampe. Proslave 8. marta, od 1937. godine do 1941. tj. do pocetka rata, organizovane su u Sarajevu, Banjaluci, Doboju, Bijeljini, Brckom, Prijedoru, Stocu, Mostaru i Bosanskoj Dubici. Partija je stampala i posebne proglase i letke koji su bili posveeeni 8. martu i upueivani kao poziv radnicima i drugim zenama u borbi protiv skupoee, terora, za poboljsanje radnickih nadnica, za slobodu sindikalnog pokreta, protiv koncentracionih logora, kao i protiv imperijalistickog rata. U istoriji naprednog Zenskog pokreta u Bosni i Hercegovini bio je jos jedan datum kada su sindikalno organizovane radnice, napredne zene i intelektualke, wojim prisustvom na proslavama demonstrirale svoju klasnu pripadnost, istrazivajuei istovremeno i nezadovoljstvo prerna vladajueem rezimu. Bile su to proslave 1. maja, praznika rada. U gradovima: Sarajevu, Tuzli, Mostaru, Banjaluci, Prijedoru, Bijeljini, Doboju, Brckom u prvomajskim proslavama ucestvovale su zene i zenska omladina te se i na taj nacin provodila direkt.iva Partije da se sto sire obuhvate svi slojevi radnog naroda u borbi protiv rezima. Izbijanjem drugog svjetskog. rata KPJ zapocinje sire pripreme za odbranu zemlje u koje se sve viSe ukljucuju zene. U junu 1939. godine na Zemaljskom savjetovanju KPJ odrzanom pod Smarnom Gorom u Sloveniji, Josip Broz Tito je o tome, pored ostalog, rekao: ,U vezi sa ratom i sve veCim progonima pred nas se postavlja vazna zadaea, osigurati spretnim organizacionim mjerama kontinuitet rukovodstva i cvrstu povezanost svih dijelova Partije. Vee danas treba obezbijediti sve forume od mobilizacije i hapsenja. Zato moramo sto hitnije podiCi i izgraditi nove, neprijatelju nepoznate kadrove, a narocito zene. Ne smije biti ni jednog foruma bez zenskih clanova. Ako su veeina drugova do sada potcjenjivali vaznost uvlacenja zena u KPJ, onda sada moraju �postati svjesni cinjenice da je danas stvaranje zenskih kadrova nas najvazniji organizacioni zadatak". I na V zemaljskoj konferenciji KPJ, koja je odr.Zana godinu dana kasnije u Zagrebu, Vida Tomsic je u referatu o pitanju zena i rezultatima dotadasnjeg rada istakla uspjeh u radu Partije na okupljanju i aktiviranju zena u Jugoslaviji u periodu od 1937~1940. godine. Konferencija je potvrdila pravilan stav KPJ da je pitanje iena clio proleterske revolucije i da rad medu zenama postaje sve vazniji sektor rada za KPJ u ovom periodu. U tom smislu je i tadasnja partijska stampa, meau ostalim i list ,Komunist", insistirala na sirem angazovanju zena i njihovom okupljanju u borbi protiv rata, zatim da su one glavna radna snaga u pozadini, s obzirom da ostaju na njivi, na ulici, kao i u porodici bez hranioca. List je isticao da je znacaj rada sa zenama od sudbonosne vaznosti zJbog ratne opasnosti. SprovodeCi ove zadatke partijska organizacija u Bosni i Hercegovini je uspjela da rad zenskih organizacija prilagodi ovim zadacima. Tako se putem organizacija Crvenog krsta organizuju tecajevi za prvu pomoc. Kursevi su odr.Zavani u Banjaluci, Tuzli, Bijeljini i Sarajevu. U Banjaluci rukovodilac kursa bila je dr Danica Perovic. Odrzana su takva dva kursa koje je pohadalo oko 40 zena. U Tuzli, u zgradi tuzlanske gimnazije, odrzana su takode dva kursa za prvu pomoc. Kurseve je pohadalo 50 polaznica, zena i djevojaka, a rukovodilac je bio dr Mustafa Mujbegovic. U Bijeljini su se kursevi prve pomoCi drzali u okviru Crvenoga krsta i drustva Kola srpskih sestara. Predavac na ovim kursevima bio je dr Voji1slav Keomanovic-Dedo. U akciji za pravo glasa zena, koju je organizovala KPJ u drugoj polovini 1939. godine, ucestvovalo je hiljadu zena i djevojaka sirom cijele Jugoslavije. Do ove akcije je doslo poslije obrazovanja vlade Cvetkovic-Macek i obecanja koje je vlada dala narodu da ce se donijeti novi izborni zakon u zemlji. \U Bos1ni i Hercegovini Partija je izvrsila pripreme za odr.Zavanje zborova za pravo glasa zena u Sarajevu, Tuzli, Bijeljini i Banjaluci. Odr.Zana su samo dva zbora, i to u Banjaluci i Bijeljini, dok je zborove u Sarajevu i Tuzli policija zabranila. Racuna se da je na teritoriji Jugoslavije u tom periodu odr2ano ukupno 50 zborova za pravo glasa zena. U Banjaluci je zbor odr2an 19. govembra 1939. godine. Prema izvjestaju organizacije Zenskog pdkreta u Banjaluci, zboru je prisustvovalo oko 1 500 osoba, od kojih su polovina bili muskarci. Na zboru za pravo glasa zena ispoljilo se puno jedinstvo ucesnika. Govornici su bili: Stanka Subic-Todorovic, predsjednica Zenskog pokreta Banjaluke, prota Dusan Kecmanovic ispred Samostalne demokratske stranke, Pavo Radan, delegat Mjesnog medustrukovnog odbora, ing. Svetozar Vojsic, delegat Zemljoradnicke stranke, Mara Gajic, radnica i Stoja Tesanovic, seljanka iz Krupe na Vrbasu. iPotpise za pravo glasa zena prikupljali su i aktivisti i simpatizeri KiPJ. Prema jednom izvjestaju, sa teritorije Banjaluke i Bosanske krajine upuceno je predsjedniku vlade oko 600 karata i dopisnica sa potpisima i zahtjevima za pravo glasa zena. U Bijeljini je prvo odrzan prosireni pripremni sastanak sa oko 30 zena, radi donosenja odluke o organizovanju zbora i daljem radu u akciji za pravo glasa. Nosioci ove aktivnosti bili su clanovi omladinskih sekcija, mahom studentkinje i mlade radnice-aktivisti KPJ - koje su radile u okviru postojeCih zenskih drustava. Na ovom pripremnom sa- 30 31 stanlm je zakljuceno da se oddi zbor za citav bijeljinski srez i da se prikupljaju potpisi gradana za pravo glasa zena. 10. decembra 1939. godine oddan je veliki Libor zena za pravo glasa ga kome su govorili: Milica Popovic (domaCica iz Bijeljine), Olga Marasovic (pravnik), Milka caldarovic (uciteljica), Sena Resic (domacica), koja je govorila u ime zena Mu:slimaniki, za,tim dr Voji~slav Kecmanovk-Dedo (IU .ime Udruzene opozicije), te Trifko Marjanovic (ucitelj) u ime Udruzenja uCitelja sreza Bijeljina. Zboru je prisustvovalo preko 300 lica. Organizatori zbora u Sarajevu bili su aktivisti KPJ: Hana Ozmo, Zora Ser, Marija Kos i Cilika Hajnrih. Prikupljeno je viSe hiljada potpisa koji su upuceni u Beograd. Odrzavanje zbora zabranio je ban Drinske banovine. U Tuzli su takode aktivisti Partije prikupljali potpise i izvrSili pripreme za oddavanje zbora, ali su vlasti isti zabranile. Prve organizovane sindikalne akcije zena radnica u Bosni i Hercegovini pocinju sredinom 1936, kada se po direktivi Partije vrsi formiranje i obnavljanje klasnih strukovnih organizacija. Jula mjeseca 1936. godine u Sarajevu se osniva pododbor saveza tekstilnih radnika u koji se uclanjuju radnice tekstilne industrije. Racuna se da je u sarajevskoj tekstilnoj industriji bilo zaposleno oko 1 200 radnica {,Cilimara", ,Kljuc" i viSe sitnih preduzeca) Ciji je radni dan trajao od 8 do 10 casova. Osnivanje ovog pododbora pada u vrijeme jacanja sindikalnog pokreta uopste, sto je radnicama omogucavalo poboljsanje ekonoms'kog polozaja kroz organizovanu klasnu borbu. Pocelo se prvo od predstavki, koje su upuCivane Berzi rada u Sarajevo, sa za:htjevom za porvecan}e plata. Njihovom naporu pridruzila se i organizacija Zenski pokret u Sarajevu, koja je svojevremeno iznosila u javnim predavanjima tezak polozaj zaposlenih radnica u tekstilnoj industriji, posebno radnica Muslimanki, koje jedva zaraduju 40 para po satu. Pored broja zaposlenih radnica koje su registrovali okruzni uredi za osiguranje radnika u Sarajevu, Banjaluci, Tuzli i Mostaru, u BiH je bio vrlo veliki broj sezonskih radnica koje nisu bile socijalno osigurane. Narocito je ovo bilo znacajno za otkupne i duvanske stanice po Hercegovini, gdje se u vrijeme sezone broj uposlenih zena i radnica •kretao izmedu 4-4 500. Jedan od veCih strajkova zena radnica bio je 1938. godine strajk u tvornici ,Kljuc", koji je trajao 44 dana i u kome su zene trazile povecanje satnice za 25 para. Strajk je poslije viSe intervencija sa uspjehom zavrsen i radnice su postigle svoje prve rezultate. Konferencija radnika i radnica tekstilne industrije koja je oddana 19. novembra 1939. godine u Radnickom domu u Sarajevu, spada u znacajnije akcije zena radnica. Glavno pitanje :bio je polozaj zene radnice u tekstilnoj industriji i povecanje plana. Kako je Partija bila neposredni organizator ove konferencije, istupanje radnica iz pojedinih tvornica (,Kljuc", ,Cilimara", ,Globus", ,1Lik", ,Merima" itd.) predstavlja istovremeno organizovanu smotru radnicke solidarnosti i snazan izraz klasnog negodovanja protiv eksploatisanja zena radnica. Ekonomske akci;e, koje su izvedene i u drugim mjestima Bosne i Hercegovine, imale st. punu pomoc tada vee organizaciono sredene i kadrovski ojacane KPJ, koja je preko radnicke stampe (,Glas", ,Radnicki tjednik") omogucavala radnicima i radnicama da u svojoj borbi budu sto uporniji. Otuda �u partijskoj stampi nalazi:no n:;~~vne iz;rjes~aje iz Bosne iv ~ercego":ine iz veCih i manjih preduzeca koJI mform1su Javnost o polozaJU radmca. Taka je u prvoj polovini 1940. godine odrzan veliki strajk zena radnica u tekstilnoj tvornici platna DD ,Vitkovic" u Mostaru, zatim strajk u stanici duvana u Ljubuskom z:bog otpustanja sa posla 20 radnica, zatim kretanje medu radnicama u SoHnu kod Brakog u tvornici pletene robe i carapa (u sistemu tvornica ,Bata"). U decembni 1940. godine izvrsene su pripreme za strajk radnica svalja bijelog rublja u Sarajevu, a direktno je ovim strajkom rukovodila sindikalna komisija Mjesnog komiteta KPJ Sarajevo. Sve ove ekonomske akcije su znacile sprovodenje direktiva KPJ o odlucnijem i boljem klasnom organizovanju zena radnica za svoja prava. Izbijanjem drugog svjetskog rata u nasoj zemlji dolazi do naglog poskupljenja zivotnih namirnica. Organizacije KPJ su radile na pokreta· nju borbe protiv skupoce, aktivirajuCi na tom planu sindikalne, zenske i omladinske organizacije. U Bosni i Hercegovini organizacije zena su povele akciju protiv skupoce uglavnom u onim gradovima gdje je pitanje snabdijevanja bilo najbolnije ·i najteze, kao n~ primjer u Sarajevu, Mostaru, Tuzli i Prijedoru. U Tuzli je 1939. godine Mjesni komitet KPJ organizovao mjeseca septembra demonstracije radnickih zena koje su bile uperene djelomicno protiv mobilizacije radni·ka i rudara, a zatim i protiv rata i skupoce. Pred vojnim okrugom i pred z:gradom opstine demonstiralo je vise od 200 zena. Policija je pokusala rasturiti demonstracije, a goloruke zene u odbrani svoje licnosti su upotrebljavale drvene nanule. Posta je policija ipak uspjela da rasturi demonstracije u centru grada, zene su se uputile ka radnicko-rudarskom kvartu Tusanj, gdje je sakupljenim zenama govorio Ratko Vokic, Clan KPJ. Velike demonstracije protiv skupoce organizovane su u Mostaru 24. avgusta 1940. godine, gdje je preko 2 000 radnika, radnica, omladine i zena demonstriralo protiv skupoce i ratnih spekulanata. Naoruzana policija i zandarmi su napali demonstrante otvorivsi puscanu vatru. U Prijedoru .sprovodeci direktive Partije, Mjesna organizacija je u proljece 1941. godine organizovala demonstracije zaposlenih radnica i zena u Tvornici keksa sa parolama protiv skupoce, protiv ratnih spekulanata, protiv podizanja cijena. U istom periodu i u Banjaluci se vade akcije protiv skupoce. Zene radnice i cinovnice trazile su od vlasti osnivanje komisije za odredivanje i kontrolu cijena pri Gradskoj optSini Banjaluka. Iz ovog kraceg pregleda o nastanku i razvitku naprednog zenskog pokreta do izbijanja drugog svjetskog rata vidi se kontinuitet u vodenju tih akcija. Atmosfera za rad sa zenama i organizacijama zena bila je izuzetno povoljna kako u pogledu politicke, tako i ekonomske stvarnosti. Iako nije imao jedinstvenu organizacionu formu, napredni zenski pokret u Bosni i Hercegovini se stvarao i razvijao od akcije do akcije, koje su u datom momentu i vremenu najviSe odgovarale interesima samih zena, Komunisticke partije Jugoslavije i radnicke klase, odnosno sirim interesima zemlje. Taj pokret se razvio i djelovao u onim gradovima i naseljima u kojima su djelovale ilegalne organizacije KPJ, a to su: Sarajevo, Banjaluka, Mostar, Prijedor, Bihac, Bosanski Novi, Tuzla, Bijeljina, Brcko i dr. To je upravo i potvrda teze da je KPJ bila organi- zator i rukovodilac mnogih akcija zena i da su njeni clanovi i sipmatizeri bili nosioci antirfasistickog duha u pokretu zena od sredine 30-tih godina do 1941. godine. I zato, masovno ucesce zena Bosne i Hercegovine u narodnooslo'bodilackom ratu i revoluciji je prirodni nastavak jedne aktivnosti ciji je organizator bila radnicka klasa sa naprednim progresivnim snagama i Partijom na celu. Tako su zene sela i gradova u Bosni i Hercegovini svojlm brojnim ucescem u NO:B-u pokazale ne samo visoko rodoljublje i hrabrost vee i zreli politicki duh ciji korijeni leze u revolucionarnom radnickom pokretu i antifasistickim akcijama izmedu dva svjetska rata. 32 33 3 :lene BiH u NOB 1941-1945. �pored opstedrustvenih teskoca, jos jedan razlog koji je uticao da se zena vezuje za,ideje radnickog pokreta i proleterske revolucije. Posebno je istaknuta odgovornost Partije kao cjeline, a ne samo zenskih kadrova za rad medu zenama. ViSe nego ikada do tada podvucena su ne samo pitanja zena u radnom odnosu - zastita materinstva zaposlene zene, za jednak rad jednaka plata, pravo na rad itd. - nego i ostala p[tanja u kojima se ogleda nejednakost i ropstvo zena - dvojni moral u drustvu i porodici, nekaznjeno zavodnistvo, kupovanje zena, prostitucija, mnogozenstvo, nejednak tretman bracnog i vanbracnog djeteta - a mnoga od tih pitanja hila su i te kako aktuelna za polozaj zena u Bosni i Hercegovini, u kojoj su postojali svi oblici diskriminacije zena - od nasljeda, koje je ostavila turska feudalna vladavina, do tegoba proleterke zaposlene pod nejednakim uslovima u fabrikama i drugim institucijama. PovezujuCi dvostrukim nitima interese radnih zena sa interesima radnicke klase i revolucionarnog pokreta, Partija je odvajala mase zena od bur2oaskog feministickog pokreta, Ciji reformizam u okviru klasnog drustva nije mogao ni zastupati ni ostvariti interese siromasnih slojeva zena ogromne mase seljanki, domacica, radnica, i intelektu'alki. Kao rezultat zakljucaka V zemaljske konferencije i Pokrajinske konferencije za Bosnu i Hercegovinu doslo je, u drugoj polovini 1940. godine, do masovnijeg prijema zena u KPJ i SKOJ. U tom periodu i u toku 1941. godine primljeno je u KPJ viSe zena nego za sve vrijeme od prelaska Partije u ilegalnost, to znaci za period od skoro dvadeset go dina. ,Prema prikupljenim podacima, do kraja 1940. godine primljeno je u Bosni i Hercegovini oko 20 zena u clanstvo KPJ. Nesta viSe djevojaka bilo je u clanstvu SKOJ-a. VeCina nov.o.primljenih clanica KPJ bile su uzdignutije revolucionarke, dotada vanpartijski komunisti, koje su imale sve uslove da postanu clanovi kadrovske partije kakva je tada hila KPJ. Mnoge od njih prosle su kroz borbene okrsaje u akcijama SKOJ-a, omladinskog i radnickog pokreta. Pri Pokrajinskom komitetu stvorena je i Komisija za zene. Zene clanovi Partije i SKOJ-a, i pored male brojnosti, odigrale su znacajnu ulogu u toku revolucije, kako u ilegalnom radu u okupiranim gradovima, tako i redovima Narodnooslobodilacke vojske i na oslobodenoj teritoriji. Isto tako, antifasistkinje i simpatizerke radnickog pokreta, ciji je broj neprestano rastao, predstavljale su nezamjenjivu snagu revolucionarnog i narodnooslobodilackog pokreta dajuCi nevidene zrtve u borbi za slobodu. Iz njihovih redova formirane su nove Clanice Partije i SKOJ-a, i to br2im tempom nego ranije, jer su svi ovi kadrovi izrastali iz revolucionarnih borbi i jer sektastvu u odnosu na zene, u tim danima kada su sve narodne snage bile potrebne za borbu, nije bilo mjesta. Pored organizacionih mjera koje su dovele do veceg prijema zena u KPJ i SKOJ, jasne analize polozaja zena i zadataka komunista u barhi za izmjenu polozaja zena u drustvu, treba naglasiti, s jedne strane, znacaj koji je Partija pridavala masovnom ucescu zena u revolucionarnoj borbi i revoluciji i, s druge, veliko povjerenje u mogucnosti i sposobnosti zena da se have svim drustvenim poslovima kao i muskarci. Vazno je naglasi't:i da ravnopravnost mus•karca i zene u programu Komunisticke partije nije nikada hila formulisana drukcije nego kao pravo zene da utice, da se bori i da odgovara za bolji zivot naroda i 36 37 napredak zemlje. Partija je pozivala zene u borbeni stroj izjednacujuCi ih po obavezama i pravima sa muskarcima. Nije se radilo o tome da se zene kao potlaceni elemenat zastite i povlaste, nego o tome da se probudi crrjihovo samopm]z,danje i da .1m se omogu.Ci da se .bore za svoje i za opste narodne interese. Zenama nisu stvarane nikakve iluzije o tome da ce revolucija i socijalizam nezavisno od njih donijeti ravnopravnost, nego je jasno receno da ce zene u borbenom stroju socijalisticke revolucije izvojevati svoju ravnopravnost. To nije bilo prolijevanje suza nad sudbinom potlacenih zena, nego jasan program, na cije je ostvarivanje Partija pozivala zene vjerujuCi u njihovu jednakost, u njihove snage i sposobnosti. Narocito bih htjela da istaknem da okupljanje zena u narodnooslobodilaoki poikret nije hi,1o rrri tezi ni mukotrpniji 'I'ad od politicikog .rada u masama uopste. Na putu okupljanja zena u NOB nije stajala zaostala svijest zena, nego konzervativizam uopste, obicaji, navike i tradicije primitivnog, patrijarhalnog drustva. U vrlo kratkom roku pokazalo se kakve sve politicke, patriotske, radne, borbene i revolucionarne 1snage i tezhje nose u sebi ogromne mase zena. Sve je utoliko impresivnije sto su se u matici revolucionarnih zbivanja nasle seoske zene, u velikom bmju nepismene, bez ikakvog iskustva u drustvenim poslovima, bez tradicija rna u kakvom, a pogotovo politickom organizovanju. Intenzivan politicki rad i obuhvatanje zena u raznim akcijama, a iznad svega povjerenje u sposobnost zena, za kratko vrijeme su ucinili da zene ravnopravno ucestvuju i na najtezim poslovima i u borbama narodnooslobodilackog pokreta i njegove vojske. Jos prije pocetka ustanka, u nizu nasih gradova oddavani su ilegalni kursevi prve pomoCi i ukazivanja pomoCi ranjenicima, ciji su ucesnici bile skojevke i mlade antifasistkinje. Kursevi su odr2avani u Sarajevu, Bijeljini, Banjaluci, Prijedoru i drugim mjestima. Kasnije su se prosirili i na slobodnu teritoriju 1 njima su obuhvatane mlade seljanke. Medu njima se naslo stotine hrabrih ratnih bolnicarki na svim bojistima u nasoj zemlji. Jstaknuta je uloga zene u radu ilegalnog pokreta u okupiranim gradovima. Odmah u pocetku ustanka, kada je najveci broj starijih komunista odlazio iz gradova radi pripreme oruzane borbe, na njihovo mjesto u partijske komitete i skojevska rukovodstva dolazile su zene. Mnogobrojni poslovi politioke propagande, prebacivanja na oslobodenu teritoriju, skupljanje vojnog i sanitetskog materijala, povezivanje sa viSim partijskim rukovodstvima, sakrivanje ilegalaca, obavje5tavanje o hapsenjima, .pomoc uhapsenim i njihovim porodicama, kao i organizovanje masovnih akcija protiv progona, skupoce itd. - zasluga su mnogobrojnih ilegalnih partijskih i skojevskih radnica i hiljada antifasistkinja spremnih da podnesu najvece zrtve. Stotine znanih i neznanih, priznatih i nepriznatih heroja medu zenama u to doba pokazuju u kojoj mjeri je u njima zivjelo osjecanje da su sposobne i za najvece napore i mucenja, a da ne naruse partijsku direktivu o dr2anju pred neprijateljem. Uspjesne akcije ilegalnog pokreta u gradovima navele su ustaske vlasti u Banjoj Luci i Bihacu, kao .i nekiim drugim mjestima, da pripremaju naredbu o zabrani nosenja zara, jer su hili svjesni antifasistickog poJ.ueta medu zenama, kao i toga da je :zar postao uporiste mnogih partijskih i skojevskih Hegalnih aktivistkinja. �Na ~sloboaenu teritoriju dolazile su svakodnevno zene kojima je opstanak1t1 okupiranim gradovima postao nemoguc pa su se po direktivama Partije prebacivale na slobodnu teritoriju iii u vojne jedinice. U veCini okruznih i sreskih komiteta, u pocetku ustanka, kao njihovi clanovi bile su i zene. Najcesce su bile zaduzene za rad sa zenama i omladinom, organizujuCi aktive i odbore zena i omladine koji su kasnije prerasli u najmasovnije organizacije Narodnooslobodilackog fronta. Ali rad sa zenama nije bio iskljucivo posao drugarica. Jacati Partiju i SKOJ clanstvom iz redova zena i omladine bio je svakodnevni radni zadatak partijskih i skojevskih organizacija i njihovih clanova. Jedna od redovnih tacaka dnevnog reda partijskih organizacija bio je rad meau zenama, odnosno rad Antifasistickog fronta zena. U svim celijama hila su posebna zaduzenja za rad meau zenama. u tom pogledu treba naroCito istaCi dosljedan rad Partije u drvarskom, podgrmeckom i kozarskom okrugu. Za vrlo kratko vrijeme, u Partiju, SKOJ i njihova rukovodstva birane su i najistaknutije seoske zene i omladinke. Idejni i eticki stavovi koje je proklamovala KP i bila njihov nasilac uticali lu da se veCina zena aktivnih u narodnooslobodilackom pokretu ideoloski opredijeli za komuniste. Unutar AFZ-a, koji je kao masovna vanpartijska organizacija okupljao zene bez obzira na vjeru, nacionalnost politicku pripadnost, socijalno porijeklo, itd, gotovo da se nije moglo govoriti o pripadnicima nekih drugih politickih i idejnih struja. Bez obzira na brojnu uclanjenost u Partiju i SKOJ, koja nije zavisila samo od zelja zena da se uclane u ove organizacije nego i od ocjena partijskih organizacija, u kojima su kriteriji prema prijemu zena hili ostriji, ogromna masa aktivnih zena nije imala drugu politicku pripadnost, one su se najveCim dijelom osjecale komunistima. Saznanje da su komunisti jedini koji proklamuju ravnopravnost zena imala . je u tom pogledu znacajno mjesto. Vizija jedne nove buducnosti zivljenja hila je neodvojiva od KPJ i njene rukovodece uloge u revoluciji. Iako nije hila dominantna, tema ravnopravnosti zena hila je stalno prisutna u radu sa zenama i po~itiakom rClldu UJopste. U suS!tini tog novog saznanja, koje je razvijalo snagu i ponos zena, nije bilo niceg sifrazetskog, niceg feministickog. Sva njihova snaga hila je posvecena djelu slobode kojoj je takvo masovno uce5ce zena dalo ne samo svenarodni karakter nego i jednu novu dimenziju - pored nacionalne slobode i ravnopravnosti, osloboaenja klase - jos i ukidanje diskriminacije prema polu. Same zene su razrijeSile i dilemu oko svog ucesca u borbi sa oruzjem u ruci - mnoge su zahtijevale da idu u vojne jedinice. Vee u jesen 1941. godine, djevojke iz okoline Drvara i sela Trninic 1Brijeg, Drvar Selo i Sipovljani, njih trideset, zavrsile su vojno-politicki kurs. Na vojno-politickim kursevima u Podgrmecu veoma brzo su pocele da ucestvuju i djevojke. Sarno na jednom takvom kursu, pocetkom 1942. godine, osposobljena je ceta od 75 devojaka. Na zahtjev zena iz drvarskog kraja koje su ucestvovale u izradi bombi odr.tan je za njih kurs za bombase. Ovo su samo neki primjeri inicijative zena da se u svim ratnim naporima izjednace sa ostalim borcima. Zene su u najkracem vremenu prelamale u sebi mnogo od onoga sto se kao tipicno zensko formiralo pod u~~cajem vijekova i obicaja. OkrecuCi leaa tradiciji koja je sputavala nJihove snage - one su moralno, fizicki i psiholoski postale drukcije, ne u smislu da su sticale osobine muskaraca kako se to cesto misli, n.ego su postajale ono sto je :bilo potrebno slobodi naroda i revoluciji. revoluciji su zene i djevojke nasle nesto sto je vaznije od licne sudbine ilapisane u istoriju zene, ali su nagonski trazile izlaz iz sudbine svojih majki i baba. Prvi put u istoriji, valjda, zena je izgradivala svoj sopstveni ideal zene, nezavisno od toga kakvu ·zenu .zeli muskarac. Taj ideal gradila je mjerilima revolucije i pobjede nad neprijateljem. Vrijednost, kao sto su odanost narodu, hrabrost, znanje, preduzimljivost, potiskivala su stara mjerila koja su od zene trazila poslusnost, nemijesanje u muske poslove, zatvorenost u kuCi itd. Muskarci su se manje rnijenjali, mnogi od njih su prihvatili tu novu zenu, drugaricu, kao nuznu ali i prolaznu ratnu pojavu, dio surove ratne stvarnosti. Zene su zbog svog istorijskog polozaja bile zainteresovanije za dublju izmjenu svijeta u kojem ce zivjeti nakon osloboaenja. Izlazeci u drustveni zivot i potvrdujuci pred drustvom svoje sposcibnosti i snagu - zene su postajale i svjesne sinetnji na putu kojim idu. Nije slucajno sto je bas tada nepismenost posta:Ia teret zeni, zapreka u koristenju svojih prava i svojih mogucnosti. Hiljade nepismenih seljanki bez ikakvog pritiska ukljucivale su se u analfabetske tecajeve, na zdravstvene kl1rseve, odlazile su na kulturne priredbe satima · udaljene od njihovih sela. U Partiji su ilene vidjele garanciju da ce se mnoge stvari u njihovom zivotu izmijeniti. Revolucija je mijenjala mnoge do tada ustaljene oblike zivota. U partijskim i skojevskim organizacijama, osim o iborbenim zadacima, raspravljalo se gotovo svakodnevno i o moralnom liku komunista, ukljucujuCi u moraine osobine i odnos prema zeni. TuCi zenu, braniti djevojci iii zeni da ide na konferencije, radne akcije, u borbu, zabranjivati pohadanje analbbetskih tecajeva - sve je to u svijesti masa dobijalo pecat proslosti, zaostalosti, ometanja borbe i reakcionarnosti. · Posto je drustvena emandpacija zena iSla br.te od porodicne, zena je tnufuo postajala horae proti'v konzervativ.izma porodice, potCinjenog polozaja u njoj, tradicionalizma. U mnogim sredinama, cak i takvim u kojima je muskarac stupao u redove narodnooslobodilackog pokreta, bilo je pokusaja da se u porodici sacuvaju stari odnosi da zene ostanu po strani, pri svojim uo!bicajenim d.uznostima, pasivne u odnosu na drustvena ;zbivanja. Te ibrane, medutim, nisu mogle . viSe da se odrze. Oslanjajuci se na progresivne snage drustva rukovodenog komun!stickom partijom, zene su postajale sudionici u svim akcijama, ne obaziruCi se na konzervClltivi1zam i U(p11kos konzervaJtci.vcima. · Zena: se nije mogla promijeniti, ·postati horae i heroj bez iborbe sa svojom sopstvenom istorijom i bez borbe sa patrijarhalnim drustvom. Muskarci su mogli ratovati i postajati heroji bez potrebe da promijene odnose prema zeni. Zena nije mogla stupiti u borbene redove bez iborbe sa kon:zervativizmom porodice i nasljedem proslosti. ZaJto se u revoluciji .nije radilo samo o tome da se zena izvuce iz zaostalosti i da se. promijeni njena svijest, nego je hila potrebna izmjena svijesti citavog drustva. Borba protiv konzervativizma i reakcije postala je istovjetni interes za narodnooslobodilacki pokret u cjelini i za zene, kojima je bio smetnja za ukljucivanje u borbu. Takvo siroko prihvatanje zenskih rnasa u aktivni politicki zivot i borbu nije bio posljedica odjednorn promijenjene svijesti o pot:relbi oslabodenja :lena od pravne, ekonomske i u 38 39 �politicke nejednakosti, njenog oslobodenja od tutorstva muskarca u porodici. Najvazniji uticaj izvrSila je objektivna potreba da se mobilisu sve snage u borbi protiv neprijatelja. A nacelo ravnopravnosti sluzilo je najprogresivn.ijim s:t;laga~a revolucij~, .sa kom!lnistima na celu, da otvaraju perspektiVU traJnostl novog polozaJa zene 1 onda kada ratne potrebe to ne budu iziskivale. Ravnopravnost zena prestala je biti program jos u toku rata, zahvaljujuci ucescu :lena u :bo:r;,bi. Svojim ucescem u revoluciji sa puskom u ruci i u drugim vidovima revolucionarne borbe zene su od programa napravile realnost koju viSe niko, i da je htio, ne bi mogao osporiti. v II Za stvaranje bratstva i jedinstva nasih naroda imaju velike zasluge i zene. U narodnooslobodilackom pokretu zene su vidjele put za spas svoje djece. Shvatajuci dwboko da nacionalni i vjerski razdor i mrlnja znace propast za sve nase narode, vee 1941. godine, sa konferencije koju su odr.Zale 2'1. avgusta u oslobodenom Drvaru, zene Drvarske kotline upucuju pismo hraJbrim vojnicima nasih narodnooslobodilackih gerilskih odreda - u kome, izmedu ostalog, borce pozivaju da suzdr.Ze ,svoj gnjev, svoju zelju za osvetom kada je u pitanju mirni i posteni hrvatski i muslimanski svijet koji nije htio i koji nije skrivio zlocine nad srpskim narodom i koji danas zajedno sa nama stupa u borbu protiv zajednickog neprijatelja, protiv krvolocnog fasizma i njegovih placenih sluga". .Jz istog perioda datira i Rezolucija sa zbora zena na teritoriji opstine RujiSka (1Podgrmec), u kojoj se kaze: . ,Mi, napacene zene i djevojke sa sela, okupile · smo se danas prvi put da slobodno govorimo o sebi, da kazemo nase misljenje o narodnoj borbi, da ka:lemo da mi ucestvujemo u njoj, jer uvidamo da ce jedino borba donijeti spas nasem napacenom narodu. IMi znamo da je i ovaj nas ZJbor i ova nasa sloiboda samo jedan clio one velike narodne sl01bode koja ce doCi sa 'PObjedom naseg oru:lja. !U nasoj Bosni, u kojoj su neprijatelji hratstva naroda bacili iskru bratoubilacke mrlnje medu iSrbe, Hrvate i Muslimane, palo je mnogo zrtava sa jedne i sa druge strane. IMi znamo da klanje i ubijanje hoce fasisti. Mi znamo da je nasa Narodnooslobodilacka vojska nosilac pobjede i bratstva, nosilac borbe protiv klanja i wbijanja. IMi pozivamo 1borce nase, nasu rponosnu narodnu vojsku da bez milosti iskorijeni sve one zloCince i placenike koji su proljevali nevinu narodnu krv. Ali vas isto tako zaklinjemo suzama koje smo prolile nad nasim zgazenim pravima i slobodom, nad nasim popaljenim selima i poklanim zrtvama, zaklinjemo vas patnjama koje smo podnijeli, da svoje svijetlo oruzje, da svoju cast Narodnooslobodilacke vojske hikada ne okaljate krvlju nase brace druge vjere koji nisu nMta skrivili, da ne dopustite da na nasu vojsku padne prokletstvo hiljada nesretnih majki druge vjere nad grobovima njihove nejake djece koju ste vi uniStili". Ova pisma napisana su nakon uzasnih nasilja koja su ustaski zlocinci izvrsili u tim krajevima. >Prisutne na ovim konferencijama bile su, uglavnom, srpske seljanke koje su :prve bile izlozene paljevini sela, uni- 40 41 stavanju svojih najblizih rodaka, svoje djece. Ova pisma govore koliko su zenama politicki jasne i prihvatljive ideje bratstva i jedinstva, koliko su bile sigurne da je moguce udruziti sve majke kada su u pitanju djeca. StupajuCi u politicki zivot zene su postajale uticajan politicki faktor i nosilac novih ideja ne samo medu zenama nego i u citavom narodu. 0 znacaju okupljanja :lena sa tog stanoviSta govori i drug Tito u jednom pismu Kardelju za vrijeme 1boravka Vrhovnog staba u Foci (23. februfa 1942. godine). ,Inace ovdje smo razvili tako intenzivan politicki rad da nadmasuje u mnogome rad u Uzicu i drugim mjestima gdje smo do sada bili, narocito po zenskoj liniji ima mnogo uspjeha. Ne samo medu gradankama, nego jos viSe medu seljankama. Ovdje smo uspjeli da postignemo da rade zajedno IMuslimanke i Srpkinje. U nedelju smo odr:lali zenski zbor na kome su bile prisutne delegatkinje iz citave oslobodene teritorije, a ponajviSe seljakinja. Zbor je sjajno uspio, jer je 1bilo preko 500 zena. Tu je stvoren ant:iJfasisticki savez :lena za Bosnu i Hercegovinu. Najinteresantnije je to da se u ovim najza:bacenijim bosanskim selima seljakinje masovno odusevljavaju za narodnooslobodilacku borbu. Partizani imaju veliki ugled kod :lena i one ce nam mnogo pomoci da suzbiju kod muzeva cetnicku propagandu. U samoj Foci uspjelo se odmah prvih dana po dolasku okupiti 90% :lena koje dolaze na sastanke." Okupatori i domaCi izdajnici nisu uspjeli da od zena stvore aktivno orude nacionalnog i vjerskog razdora i bratoubilackog rata, bilo da se radi o ustaskom ili cetnickom pokretu. Obratno, zene su vrlo brzo shvatile da ne mogu ostati van borbe za jedinstvo naroda protiv okupatora i izdajnika. I najkraci boravak partizanskih jedinica u pojedinim selima i gradovima znacio je rpristupanje novih aktivista i saradnika narodnooslobodilackog rpokreta. Brzom opredjeljivanju zena doprinosili su znatno i uslovi rata i okupacije. Sredstva ratne tehnike i fasisticka varvarstva brisala su sve razlike izmedu fronta i pozadine. Zene su sa citavim narodom sticale iskustva o pravim neprijateljima, jer su se nalazile u svim :Zaristima ratnih Z!bivanja. Tesko je reCi koji je od orblika angazovanja zena u INOB-u bio najtezi. I ilegalni rad, i rborba sa puskom u ruci. i rad u partizanskom sanitetu, kao i rad na oslobodenoj teritoriji imali su karakter ratovanja. tPrvi organizacioni oblik okupljanja zena hili su atkivi iii odbori :lena koje su u pocetku stvarali stabovi ustanickih jedinica sa zadatkom da se brinu za ishranu i odijevanje vojske. Takvi odbori nikli su, na primjer, u Hercegovini odmah rpo stvaranju oslobodene teritorije 1941. godine. Zavisno od stanja partijske organizacije, oni su hili viSe iii manje i politicka tijela za rad medu zenama. Gdje god je posvecena odgovarajuca paznja :politickom uzdizanju tih zena, one ~su ostale saradnici NOP-a i onda kada je oslobodena teritorija ponovo zauzeta od neprijatelja. One su bile obavjestajci, kuriri, prikupljale potre~ne stva~i za partizane, itd. Stotine :lena istocne Hercegovine hapsene su. 1 pr.oganJa.ne kao pristalice partizana, odvedene u zatvore u DUJbrovmku 1 drug1m mjestima. Odbori :lena, odnosno, Antifasisticki front zena stvaran je odozdo, u selima i oslobodenim mjestima i vrlo brzo je obuhvatao mase zena. Rad medu zenama bio je neposredni zadatak partijskih organizacija i �svih partijskih rukovodst~va. s-:ak~ partijski .sa~tan~k im~o j~ n~ dne:vnom redu i pitanje o~l?amzovanJa ~~na, kao 1 plt~nJe ~zdizanJ': .~en~loh kadrova, njihovog pnJe:na u .;~artlJU, predlagan~e naJ.sp_os~bmph zer:a u odbore narodne vlastl, partiJSka rukovodstva 1td. CmJemca Je da Je oslobodena teritorija najveCim dijelom obuhvatala sela, pa su se tu razvijale i najmasovnije organizacije Antifasistickog fronta. :lena. Masovno ukljucivanje seoskih zena u redove narodnooslobodilackog pokreta imalo je neocjenjiv znacaj kako sa stanoviSta potreba vojske, tako i onemogucavanja neprijatelja .da dode ~o ~amirnic<: i .drugih po~re~a za svoje jedinice. Obrada zemlJe, sakuplJanJe hrane 1 nJeno sklanJ~nJe pred neprijateljem, ib~ig~ za rv':njeni~e, z~ djecu - to s~ s~:r;no neb od znacajnih poslova koJe Je vrs10 ·~FZ .zaJedno sa o~g.amzaCIJ~r_r;av omladine, narodnim odborima itd. SvoJU pnpadnost borb1 1 revoluc.IJI zene ~u ispoljavale kako ogromnim radnim elanom, tako i masovmm herOI~­ mom u teskim trenucima neprijateljskih prodora na oslobodenu tentoriju kao, na primjer, za vrijeme ofanzive na Kozaru, desanta na Drvar itd. Zene Semberije izravnale su se po hra:brosti sa najboljim borcima za vrijeme VI neprijateljske ofanzive. Po njihovim selima, u bazama bile su sklonjene stotine ranjenih partizana. Daninia su fasisti na najsvirepiji nacin mucili zene i djecu da ·bi iznudili od njih podatke 0 bazama. Vjesali su ih na drvece, sjekli im dojke, ubijali djecu pred ocima majki - baze su ostale neotkrivene. Kada je u drugoj polovini 1943. godine istocna •Bosna ponovo oslobodena, organizacije zena su se bde razvile. U oslobodenoj Tuzli 22. oktabra odrzana je Okruzna konferencija Antifasistickog fronta zena. Njeni delegati govorili su u ime dvadeset hiljada organizovanih zena istocne Bosne. Tako je bilo sirom Bosne i Hercegovine. U ediciji ,Hercegovina u narodnooslobodilackoj lborbi" govori se o jednom od najveCih podviga ilegalnog narodnooslobodilackog pokreta u Mostaru u kome su velikti ulogu imale zene. Citiramo neke dijelove: ,Poslije hitke na Sutjesci veCina prezivjelih boraca Mostarskog .bataljona okupila se u poveleskim selima i odatle se spustila u Mostar ... Pored 60 boraca iz bataljona, krilo se isto toliko drugova i drugarica koje je trazila policija. Tom prilikom Mjesni komitet 1Partije i SKOJ-a, naroCito org~nizacija A:FZ-a i od:bori narodne pomoCi, svestrario su se angazovali. Gotovo nije lbilo kuce aktivista i simpatizera u kojoj se neko nije krio." U jednom clanku koji je objavila ,Nova zena'' organ Glavnog adbora AFZ-a Bosne i Hercegovine, piSe: ,1Svako oslobodenje Livna, a ono je za cetiri godine rata dozivjelo cetiri puta taj radosni cas, svaki bmava:k crnogorskih, sandZaaNih .i svbijanskih ,proletera, dalmatii[1Sikih brigada i krajiskih udarnika, povecao je broj ovih jedinica iz Livna i sela oko njega. Gotovo svi muskarci iz ovih sela koja su imala prije rata oko 700 kuca, njih vise od 1 200, javilo se u razne partizanske jedinice. Zene i omladinke orale su, proizvodile hranu, obeZJbjedivale svoju vojsku, a kroz njihova sela proslo je za cetiri godine viSe hiljada partizana i na hiljade izbjeglica iz Banije i Korduna. Oko 2 500 zena i djevojaka ucestvovale su u toku rata u prenosenju ranjenika u udaljene bolnice. U vojnim jedinicama ucestvovalo je vise od 200 zena sa puskom u ruci. Najvise ih je stupilo u brigade za vrijeme prvog i drugog oslo- bodenja Livna. Jz Livna i okolice javilo se u partizane 60 djevojaka Muslimanki. NajviSe ih je stupilo u bataljon ,Vojin Zirojevic", koji je, nakon formiranja Desete hercegovacke brigade krajem 1942. godine, usao u njen sastav. Mnoge od djevojaka koje su stupile u ovaj ibataljon poginl11e su u mnogobrojnim bitkama koje je vodila ova brigada". Zene su u pocetku ustanka u oruzane jedinice ulazile u prvom redu ka9 aktivistkinje NOP-a sa okupirane teritorije, i to onda kada im je opstanak bio ugrozen provalom policije, kada je prijetila opasnost da budu uhapsene, rpa su morale 'biti povucene na slobodnu teritoriju ili u vojne jedinice. Za svo vrijeme rata u vojne jedinice ulazile su zene za vrijeme neprijateljskih ofanziva na slobodnu teritoriju. To su bile aktivistkinje narodnooslobodilackog pokreta, Clanice KPJ i SKOJ-a, clanovi narodnooslobodilackih odbora, aktivistkinje AFZ-a. Osim tog naCina ulazenja u borbu sa puSilmm u ruci bilo je i dmgih - zene i djevoj!kekoje su zavrsile sanitetske tecajeve dolazile su u jedinice kao ibolnicarke, sanitetski referenti itd. , U pocetku ustanka nije ibilo odredenog stava u vezi sa ulaskom zena u odrede i ibrigade. U ,1Proleteru" broj 14----,15 {za mart-april 1942. godine) u clanku ,Vaznost ucesca zena u danasnjoj narodnooslobodilackoj borbl" izmedu ostalog pise: ,Kod mnogih nasih partijaca postoje neka nazadnjacka i nakaradna gledista da zene ne mogu ucestvovati sa oruzjem u borbi, da one ne tre:ba da vrse razne funkcije u stabovima itd. To su gledista pete kolone koja hoce da onemoguCi aktivno ucestvovanje zena u borbi ... a tome nasjedaju mnogi nasi drugovi ... Zene su do sada kazale da su isto tako sposobne snositi sve teskoce partizanskog ratovanja kao i muskarci. Zato treba zenama omoguCiti puno ucesce u toj bor'bi, kao i muskarcima .. . Od 1942. godine na vojno-politickim kursevima koji su odr:lani na oslobodenoj teritoriji bile su ucesnici i zene. One su nakon kurseva rasporedivane na razne duznosti u vojnim jedinicama. Prema pribliznim procjenama u raznim oblicima aktivnosti narodnooslobodilackog pokreta ucestvovalo je od 1941-1945. godine oko pola miliona zena Bosne i Hercegovine. Prema podacima sakupljenim u Savezu boraca Republike 9 057 zena deportovane su kao aktivisti i saradnici narodnooslo!bodilackog pokreta u koncentracione logore, od cega su 3 263 zene ubijene ili umrle od gladi i bolesti. Od ukupno 103 354 zrtava fasistickog terora u Bosni i Hercegovini, zena je 34 530, a djece do 13 godina 20 920. 11 838 Bosanki i Hercegovki borile su se sa puskom u ruci, a na raznim frontovima poginulo je 1 787 bosansko-hercegovackih partizanki. U clanku ,;Nasa zena u narodnooslobodilackom ratu" objavljenom u prvom broju lista bosansko-hercegovackih zena ,Nova zena", Duro Pucar pise: ,Velike su :lrtve koje je nas narod ulozio u ovom oslobodilackom ratu, a narocito su velike zrtve bosanskohercegovackih zena koje su od prvog dana, sa muzevima, sa bracom i ocevima stale rame uz rame, uzele pusku u ruku i posle u neravni boj sa neprijateljem. Posle su da brane svoj krov nad glavom, svoju zemlju, svoju cast i svoju slobodu. Mnoge zene koje su do juce bile majke i kucanice, radnice u polju, danas su borci na frontu. Nema ni jednog posla, rna kako bio tezak i naporan, koje nase zene ne bi uspjesno obavile. One danas rade 11 42 43 �Samija Slipicevic-Bubic kao bolnicarke i njeguju bolesne i ranjene borce. One kose, oru i siju i oibavljaju sve poljoprivredne poslove. One isto tako us:pjesno rade na kidanju i popravljanju cesta i pruga. One na svojim pleCima vuku hra- ZENE MOSTARA U PRVIM GODINAMA RATA nu za vojsku na frontu onim stazama kojima nikakvo prevozno sredstvo ne moze proci. One :predu, pletu i tkaju i time ublazavaju oskudicu nase vojske. Zene sa uspjehom rade na suzbijanju bolesti koje su neminovne u svakom ratu. 'Sve te zrtve i svi ti napori koji .su do sada cinjeni i koji se neprestano cine jesu plemenita djela nasih :Zena na dobroibit sviju i cijelog naroda". N ' 44 45 apredni radnicki po'kre:t: u Mostaru bio je dosta jak. Od samih pocetaka, okupljajuci se u Radnickom domu, u njemu su ucestvovale i zene. Od 1937. godine po direktivi l<JPJ pocelo se masovnije raditi i napredne snage okupljati oko URS-ovih sindikata. U rad sindikata sve masovnije se ukljucuju i zene, jer je u gradu bilo viSe preduzeca sa pretezno zenskom radnom snagom, kao sto su Tvornica platna ,Vitkovic", Tvornica duhana, Tvornica sapuna i Otkupna stanica duhana, a velik broj zena bio je zaposlen po privatnim krojackim i frizerskim radnjama. Preko sindikalnog pokreta zena je dolazila do spoznaje da je njezin polozaj daleko tezi od polozaja ostalih radnika, jer je manje placena za isti rad, jer nije imala ni neka osnovna prava, a viSe je eksploatisana nego muskarci, pa su i akcije koje su vodili sindikati obuhvatale sve veCi broj zena - radnica. Takvi su, na primjer, strajkovi krojaca, te strajkovi radnica Tvornice platna ,Vitkovic", Tvornice duhana, Tvornice sapuna. Preko sindikata zene su sticale i izvjesno opste i politicko obrazovanje preko kurseva u Radnickom domu. Organizovanijim radom poceli smo obuhvatati 1939. godine i nezaposlene zene. IR.ad sa zenama odvijao se u vidu sijela. Prvo sijelo odrzano je u mojoj kuci, gdje je bilo preko 30 zena iz kvarta Carine. Na ovim sijelima zene su se upoznavale sa politickom situacijom u svijetu, a preradivali su se i izvjesni materijali, kao ,Zena u socijalizmu", citao se list ,Zena danas" i ostalo sto je tada za ovu svrhu bilo namijenjeno. Drugo ovakvo sijelo je odrzano u Ilickoj uHci u kuci Mume Sinanovica gdje je bilo oko 20 zena. Ovom sijelu prisustvovale su vecinom zene Hrvatice. Trece i cetvrto sijelo odr.Zano je u Donjoj mahali u Imsiragica kuci i kuci Jusufa Bijavice. Poslije toga sijelo je odrzano u kvartu Luka u 'kuCi Jusufa Jusufovica, krojaca. Sva ova .sijela su hila brojno posjecena. Ucestvovalo se u ra.zgovoru. Zene su se interesovale za mnoga pitanja, pa i za politicka. Ovakav smo rad nastavili sve do 1941. godine. Na ovim sijelima odredene drugarice su govorile o politickoj situaciji. Medu zenama Muslimankama govorila je pored Muslimanke i Hrvatica, sto su zene sa simpatijama prihvatile. :Za rad sa zenama u kvartovima !bile su zaduzene Anda Knezevic, Darinka Bitanga i Samija Bu;bic. �Kao sto je Partija djelovala u gradu, tako su se pronalazile i forme za djelovanje na okolna sela. Jedna od formi je hila i organizovanje omladinskih izleta u okolna sela. Na ovim izletima okupljali smo pored omladine i zene, sa kojima se, takode, razgovaralo o rpolitickoj situaciji. Tako su 1939. i 1940. godine organizovani izleti u Humilisane, Jarak~­ Vlinu, Bunu, Jasenku, Blaga:j, gdje su se pored omladine masovno oda:m-vali i zene i muskarci. Jak uticaj i djelovanje Partije hilo je i preko Gajretove odnosno Muslimanske hihlioteke, kasnije, od 1940. godine Narodne bihlioteke. U njoj je bilo uclanjeno dosta :lena ne samo intelektualki nego i ostalih. Pored kulturno-prosvjetnog rada u Bihlioteci su hili organizovani i razni kursevi, kao kurs prve pomoCi, domaCinski lmrs, a preko svega toga medu zenama se djelovalo politicki. . . .. Ovakvo djelovanje medu zenama naslo JC od~aza u syim akciJama koje je provodila Partija. Naprijed_ sm~ napomenuh d~ su zene masovno ucestvovale U strajkovima, a tako IStO I U demonstraCIJama U Septembru 1940. godine. Moze se slobodno reCi da su oko pol<;>:Vinu uces~i~a u demonstracijama saCinjavale ~en~, pa_ su neke od. nJ_I_h to~ pr~l.Ik~m pretukli zandarmi, a n~~e su brl~. 1 nt~Jene. Uhrz? pos'~IJe ov~hv UJshjedile su i druge demonstraciJe, na koJima Je takode bw vehk broJ zena. Rat i okupacija zahtijevali su i nove forme rada, veeu budnost i konspiraciju. I pored represalija k?j~ su pro':'?di.li Ta.lij~r;ti i u~t~~e, zene se nisu pokolebale, nego su se JOS masovmJe I aktivmJe ukljucile u NOP, i to i Muslimanke i Hrvatice i Srpkinje. Iako je vrlo mali broj zena bio u clanstvu Partije, mnoge od njih su djelovale kao komunisti i prenosile uticaj Partije na mase. Sve je to uslovilo da su se od prvih dana okupacije preko zene odvijalemnoge akcije oko priprema i slanja odreda, sakupljanja Crvene pomoCi, i tako dalje. Mnoge su kuee hili punktovi za skupljanje oruzja i drugog materijala. 0 tome su se uglavnom brinule zene. Treeeg decembra 1941. godine Partija organizuje politicko-ekonomsku akciju, gdje masovno ucestvuju zene grada Mostara. To je hila iskljuCivo akcija :lena, koja je do kraja uspjela. Skup :lena je bio na Tepi, tj. pijaci. Zene su uporno trazile repu zvanu viktorija, koje nije bilo dovo,ljno, a taJkode i maJs:noee koje nlije bilo uopste. Nezadovoljne odgovorom trznog nadzornika uputile snio se prema opCini uzvikujuCi: ,Hoeemo hljeba, hoeemo repe, hoeemo masnoee." Ni u opCini nismo dobili bolji odgovor. Nisu mogl'i pomoCi jer je, navodno, nacelnilk Butlliill bio bolestan. OtiSle smo njegovoj kuCi i dalje demonstrirajuei. Avlija i sokak u kojem je stanovao Butum u Brankovcu - sada Osmana Dikiea ulica, bila je ispunjena zenama sa praznim cekerima i loncima. Iznenaden i uplasen tolikim brojem i uzvicima :lena nacelnik Butum jc izasao u pidzami na tavan ( tako se u bosanskim kueama zove unutrasnja terasa okrenuta dvoriStu) i drseuCi od straha zenama se obratio rijecima: ,Seke moje, hajte kueama biee na Te;pi u roku dan-dva i repe i masnoee." Zene su i dalje demonstrirale trazeCi odnosne artikle za prehranu dovikujuCi mu da su njihova djeca gladna, da on ima svega i da ih ne razumije. Nismo mu vjerovale, nego su zene otiSle u ekonomat na staroj zeljeznickoj stanici, gdje su mimo magazinera Ilke Barbariea prodrle u magazin i u revol1tu parale vreee i prosiJpaJle brasno, seeer, ulje i suhe sljive. Magaziner se lkao od stt<raha sklonio (inace je bio simpatizer NOP-a) tako da su zene nesmetano radile sta su htjele. Iz magazina su se zene uputile na hasce. Tamo su cupale prasu i kupus, i to i u nasih simpatizera i u drugih poljoprivrednika, da se nadv_nasim si~~pat~zerin::a ?e hi vrSile represalije, kao i da se akcija u oCima nepnJatelja pnkaze kao ekonomska. U svojoj biti ona je hila duboko politicka. Akcija je trajala od 7 sati ujutro do oko 11 sati i tek tada su se zene raziSle svojim kueama. Policija je stajala i posmatrala. Sve zene su bile u zarovima i feredzama. U ovoj akciji ucestvovalo je oko 300 zena. IPoliticko djelovanje prije rata medu zenama imalo je velikog odraza tako da nam ni kasnije nije bilo tesko mobilisati zene ni za kakvu akc~ju. ~ee poce~kom 1~41. godine,_ po direktivi ,Partije, organizuju se samtetski kursevi po SVIID kvartovima. Isto tako zene se dobrovoljno 1941. godine javljaju u Protivhemijsku zastitu (PHZ). U masovnim demonstracijama 27. marta 1941. godine zene su u velikom broju ucestvovale. Vee u aprilu i maju 1941. godine zene sakrivaju oruzje kao i ilegalce. ' . ' Juna i jula 1941. godine prebacivale smo zene Jevrejke iz Sarajeva I Tuzle u Mostar. Ovu akciju smo vrsile u zarovima i za svaku od njih hio je pripremljen zar i propusnica koja je glasila na zenu Muslimanku i~ Mostara. Isto tako prilikom interniranja :lena ,Srpkinja u koncentracwne logore Makrac, Glinu, Dvor na Uni i druge, zene Mostara pokazale su svoju solidarnost. Ukrcavale su se u vozove kojima su zene odvodene u logore i u putu im dodavale hranu i novae. . Vee 1941. godine formiraju se odbori zena za Desnu i Lijevu obalu, kao I pododbori po kvartovima. U odborima su bile zene koje su rukovodile pododborima, a svaka zena iz pododbora imala je svoju grupu :lena na koje je prenosila zadatke. Na taj nacin se djelovalo politicki medu zenama i omogueavalo provodenje svih partijskih direktiva. Odborom zena Desne obale Neretve rukovodila je Bisera Puzie, a Lijevom Samija Bubie. . . Izmed? mnogiJ:l zadataka i akcija koje su sprovodile zene, lbio je I taJ da ~u zene Ca~me uzele u zadatak da izvezu zastavu koju ee poslati za 1. maJ 1942. godme Mostarskom partizanskom odredu koji se tih dana t~ebao ~ormirati osamostaljivanjem i reorganizacijom Konjickog bataljona Sjevernohercegovackog NOP odreda. Odredile su grupu zena koje ee to raditi. Medu njima su :bile Zora Keselj, Fahra Fejie, Dobrila Carie Samija Bubie, Dika Hadzie, te Rada Mulabakija, u Cijoj se je kuCi za~ stava i vezla. Tesko se dolazilo do materijala, ali se ugalvnom nabavio i zastava je na vrijeme izvezena. . v• ZeJ?-e Sl;l, }ak<;>de, pomagale }tr~jkove d~ka u Trgovackoj akademiji 1 UcitelJskoJ skoh. I zbog hapsenJa daka zene grada su organizovale demonstracije pred policijom i Talijanskom komandom. Tom prilikom policajci i Talijani su tukli i rastjerivali zene. One su ipak uspjele da se djeca izvuku iz zatvora. Ova akcija je hila aprila mjeseca 1942. godine au njoj je ucestvovalo preko 50 zena. ' 46 47 �Zaga Umicevic GODINE 1941. S BANJALUCKIM ZENAMA mom boravku u Banjoj Luci, koji je trajao od jula 1941. godine pa do maja 1942, nosim vrlo upecatljJva sjecanja, prvenstveno na zene- djevojke i majke, one od sesnaest do sezdeset godina, raznih zanimanja i nacionalnosti, raznih nazora, pogleda na svijet i razlicitog vaspitanja. Sve su one, a bilo ih je na stotine, u jednom trenutku postale beskompromisni borci protiv okupatora i domaCih izdajnika. Sve svoje snage, ljubav, odanost, upornost i pozrtvovanje stavljale su na raspolaganje ciljevima narodnooslobodilacke borbe, Partije. Naoko mirno, one su obavljale svoj svakodnevni posao: kuvale su, spremale, podizale djecu, radile po kancelarijama, odlazile u ucionice, za katedre, aH su imale pred sobom jasno opredijeljen put i m~~o: syaki dan nesto uciniti da se doprinese pobjedi nad mrskim nepnJatelJem. Fasiste su sigurno viSe mrzili nego oni na oslobodenoj teritoriji. Svakoga su dana bili vred njihovim oCima, svakoga dana i casa lbila su prisutna nedjela koja su cinili: hapsenja, mucenja i ubijanja njihovih bliskih i dragih, znanih i neznanih. One .su, te :banja:lucke zene, majke i djevojke, nesebicno, svaki dan i svaki cas, prinosile zrtve slob6di i boljem zivotu, ali to nisu smatrale zrtvom vee svojom duznoscu. To je lbio sastavni, nerazdvojni dio njihovog zivota, uslov njihovog postojanja. Danas kada razmislja:rn o tom vremenu od koga me dijeli 35 godina, zalim sto nisam imala vise zivotnog iskustva, sto nisam viSe znala jer mi se Cini da je, ipak, propalo dosta inicijativa onih hrabrih zena i djevojaka. iK.oncem juna, Zajko nizdarevic, clan Mjesnog komiteta Komunisticke partije za Bosanski Novi, koji je jos djelovao u ovom gradu, donio mi je, u selo Javornik na Baniji, gdje sam se tada krila, direktivu Dure Pucara-Starog da treba odmah da dodem radi ilegalnog partijskog rada u Banju Luku. Te iste noci sam se pre!bacila preko Une u Bosanski Novi. Prenocila sam u kuCi Ferida-Fede Dedica, a sutradan, preobucena u zar, u pratnji Zajka Dizdarevica, vozom otputovala u Banju Luku. Tu smo se oboje istoga dana javili dn.tgu Starom. Bio je vruc ljetni dan. Ja prvi put u zaru, i to stofanom. CekajuCi odredeno vrijeme da se nademo sa drugom Starim, hodali smo po Gornjem Seheru. Mene je zar stezao. Znoj me oblijevao od vruCine i od muke sto mi je kmz pecu sve izgledalo crno, mucno i mracno. Osjetila 0 48 49 sam da ne mogu viSe u zaru da se krecem. Dogovorila sam se sa Zajkom da ga skinem. Ali gdje? Popela sam se u neki vocnjak, skinula zar i oslobodena, osjetila sam odjednom radost. Neko dijete koje .se tuda igralo odjednom povice: ,Gledaj, ona je skinula zar ... " Zajko i ja se pozurismo da nas djeCija vika ne ada. To je bio moj prvi susret sa okupiranom Banjom Lukom. Odmah sam se, poslije razgovora sa Durom Pucarom, koji je bio sekretar Oblasnog komiteta Partije za Bosansku krajinu, a zivio ilegalno u Banjoj Luci, povezala sa Dusankom Kovacevic i Radom Vranjesevic, koje su se gradom kretale u zarovima. U tom simbolu vjekovne potlacenosti zene ohavljale smo zadatke Partije za potpuno oslobodenje covjeka. Nas tri, zatim Rahmija Kadenic i Dusko Bole, kao sekretar, sacinjavali smo tada Mjesni komitet KPJ u iBanjoj Luci. Istovremeno sam vrsila duznost sekretara Mjesnog komiteta SKDJ-a. Posta su se Rada Vranjesevic i Dusanka Kovacevic kao i Dusko Bole morali prebaciti u rpartizane, duznost sekretara Mjesnog komiteta Partlje preuzela je Jovanka Covic. Pored nas dvije i Rahmije, koji je has nekako tada bio uhapsen, u Mjesni komitet je ubrzo usao Ivan Zic, a onda i Ibro :Sarac. A kada je Jovanka Covic, poslije pokusaja da je uhapse, morala napustiti :Banju Luku, preuzela sam duznost sekretara Mjesnog komiteta KJPJ. Ja sam na toj duznosti u Banjoj Luci ostala sve do maja 1942. godine, kada sam morala otiCi iz grada jer su me uveliko trazili. U tom periodu ustaske vlasti zavele su teror i tbezakonje u gradu. Narod je strahovao i niko nije bio siguran da nece, u rna kom momentu, i na njega doci red za zatvor ili logor. Bas u tom vremenu pripadnici narodnooslobodilackog pokreta u Banjoj Luci smjelo su obavljali svoje zadatke. Komunisti su, bez obzira na teror, na postojanje velikog broja agenata, policajaca ustasa i okupatorske vojske, radili na informisanju gradana, prikupljanju priloga svih moguCih vrsta, od novca i raznih materijala do municije i oruzja. Banja Luka je po mahalama, bastama, iza kapija, zatvorenih prozora, U kucama pa cak l JaVnim ustanovama, .zivjela jednim drugim zivotom, koji se osjecao u svakom damaru porobljenog grada. Sastanci su odriavani po kucama a zadaci su se vrlo cesto prenosili u prolazu, na ulici. Banjaluckim ulicama hodali su rpremseni ilegalci, organizacija ilegalnog rada pokrivala je, poput mreze, cijelu Banju Luku. ,Partija radi kao sat!" konstatovala je Ustaska nadzorna sluzba u gradu, 15. novemhra 1941. godine, i to poslije vala masovnog hapsenja i slanja komunista i saradnika NOP-a u logore. I pored stalnog hapsenja komunista, kao i odlazenja u partizane, banjalucka partijska organizacija je neprekidno \brojala dvadesetak clanova, a skojevski aktivi oko 40 do 50 omladinaca i omladinki. Na mjesto onih koji su odlazili u partizane ili koji su odvodeni u logore ili su ubijani, dolazili hi drugi, stalno je pristizala rijeka onih koji su bili na strani Partije. U gradu su postojale partijske celije, i to: u centru grada, u Petom kvartu (naselje na desnoj strani Vrbasa), u Gornjem Seheru, na Hisetima, u Bojica Hanu i pri Sluzbenickoj menzi, dok nije zabranjen njen rad. Nesta kasnije partijska organizacija formirana je i u Uredu za kolonizaciju. Svaka od ovih partijskih celija ·imala je svog sekretara, koji je bio direktno vezan za Mjesni komitet. Gotovo stalno najmanje 4 :l:ene BiH u NOB 1941-1945. �polovinu clanova Partije i SKOJ-a sacinjavale su zene. U periodu o kome aovorim clanovi Partije hile su: Jovanka Covic, Dusanka Cumura, Fahrij~ FejzagiC, Z~ba Galijasevic, Nafa HarambasiC, Dus.anka Kov~~~­ vic, Mileva Ljubotma, Zdrava !Korda, Bosa Kapor, Vah1da MaglaJhc, Milena MllosavljeviC, Danica Marie, Jela Perovic, Nada .Podgornik, Zaga Umicevic i Rada Vranjesev,ic. Pored njih naJbrajam i neike Slkojeva.~e: Semsa GalijaseviC, Mara Kapor, Gordana Kovacevfc, Zora Kovacevic, Dusanka Perovic, Lutka SmailagiC, Desa Stupar i druge. Vjerovatno ovdje nedostaje poneko ime. Dugi vremenski period ucinio je svoje, iako bi bio dug nas zivih da nijedno ime iz tih dana ne prepustimo zaboravu. Za Citavo vrijeme mog boravka u okupiranoj Banjoj Luci, ilegalni narodnooslobodilacki pokret i nasa Partija imali su medu zenama i omladinom najodanije pristalice, neumorne i predane radnike. Na njih se Partija oslanjala u izvrsavanju najdelikatnijih i najtezih zadataka. Upoznala sam veHk hroij :lena, maj:kli i djevojalka koje su neustrasivo oibavljale sve zadatke koje im je ~Partija postavljala. Moja djelatnost u Banjoj Luci odvijala se, velikim dijelom, uz pomoc .tih junackih i hrabrih :lena. Pored clanova iPartije, narodnih heroja Rade Vranjesevic Vahide Maglajlic i vee na:brojanih drugarica, ovdje je djelovala citava plejada anonimnih junaka - :lena, koje su, najcesce pod zarom, obavljale kurirske funkcije, prikupljale hranu, odjecu, oruzje, pripremale stanove za ilegalce, kuvale i nosile hranu zatvorenicima. Pri Mjesnom komitetu 'Partije djelovao je, vee u najranijem riodu ilegalnog NOP-a, Odbor Narodne pomoCi u kome su, takode, djelovale zene. Preko njega prikupljali su se dobrovoljni prilozi za porodice ciji su sinovi iii hranitelji otiSli u partizane iii za pohapsene drugove i drugarice. Po kvartovima odbor je formirao grupe aktivista koji su organizovali mrezu saradnika po pojedinim ulicama. ~Preko tih saradnika prikupljali su se prilozi, a sabirna mjesta su se nalazila u pojedinim kucama. Iako i sa:mi u oskudici, gradani su nesebi,cno davali novae, odjecu, hranu, lijekove i drugo. Sjecam se s koliko je hladnokrvnosti i hrabrosti Vahida Maglaljic prikupljeni materijal slala partizanima. Ona je usred dana primala kurire i seljake s oslobodene teritorije, tovarila na konje hranu, sanitetski materijal i sve drugo sto je bilo potrebno i sama je svoje dugo cuvano i prikupljano djevojacko ruho prekrojila za ranjene drugove. U tome joj je pomagala i njena majka, kadinica Maglajlic. ~Veza sa okolnim jedinicama odrzavana je preko partizanskog Voda za vezu, koji se nalazio najcesce u selu Poniru, u blizini Banje Luke. Sa oslobodene teritorije mi smo dobijali vijesti o stanju na terenu, direktive od Oblasnog komiteta KPJ za Bosansku krajinu, letke i drugi materijal. Takode smo obavjestavani sta je nasim jedinicama najpotrebnije kao i to koje ljude treba spremiti za oslobodenu teritoriju. Istovremeno smo iz Banje Luke slali informacije o kretanju neprijatelja, o stanju u gradu, hapsenjima itd. Kao kuriri izmedu grada i punktova gdje su stizali drugovi iz Voda za vezu, radile su iNafa Harambasic, Grozda Bilanovic, Zumra Cejvan, Nevenka Cumura, Nevenka Dadasovic, Gordana Kovacevic, Mileva Ljubotina, Mara i Bosa Kapor, Dusanka PeroviC, Havka Sarac i druge. ,Preko tih kanala organizovano su odlazili pojedini drugovi i drugarice u partizane. pe- so 51 Za vrijeme svog ilegalnog boravka u Banjoj Luci, Duro Pucar-Stari oddavao je vezu sa nekim gradovima Bosne i Hercegovine - Prijedorom, Bihacom, Sarajevom i taiko dalje. Za oddavanje ovih veza opet su bi,le najrpo1Jrebnije zene kao ;kruriri. Ta<ko su se u toj ulm:i nasle Zdrava Korda i Zumra Cejvan, lwje su is,le u Prijedm, do:k je Bosa Kapor iSla u Sarajevo itd. Kurirske zadatke obavljale su i Mara Opacic, Havka Sarac i druge. U gradu je jedan od nasih zadataka bio smjestaj kompromitovanih drugova i drugarica. I to su najuspjesnije rjesavale zene. I pored toga sto su mnoge od njih imale djecu, one su, uz veliki rizik, primale i smjestale nase drugove i drugarice. U moje se sjecanje jasno usjeklo nekoliko situacija kada je mene, sekretara Mjesnog komiteta Partije, trebalo prihvatiti, sakriti. UCinile su to zene. Ispricacu neke od tih situacija. 1Pasa, udovica kadije :Harambasica, blaga i mirna zena, na koju je pala duznost da sama, u tim vremenima podize i skoluje troje djece svega se odricala samo da hi svojoj djeci nesto pruzila. Najstarija kci Nafa upravo je maturirala. Te godine u jesen ona se hila upisala na Farmaceutski fakultet u Zagrebu. Srednja, Biba, hila je u sesnaestoj godini, a najmladi djecak Braco, jedva da je napunio trinaest godina Znala je da sam ilegalka, da sam sekretar Mjesnog komitet Partije i da je opasno ddati takvu osobu u svojoj .kuci. Znala je da bi u slucaju provale stradili i oni za koje zivi - njena djeca. Svega je toga Pasa hila svjesna, ali za svih onih pet-sest mjeseci, koliko sam probavila u njenom toplom domu, ona nije nikada ispoljila strah ili zelju da napustim njenu kucu, nikada me nije niCim odvajala od .svojih kceri i sina mjezimca. Stavise, kada bismo njena kcerka Nafa, koja je tada bila clan :Pa:rtije i ja slucajno, u mladalaokoj nehajnosti nesto od pisanih materijala nesmotreno ostavile negdje u kuCi iii kada bi neko ndto donio, a nas nije bilo, ona hi brzo sklanjala, trpajuCi u njedra i1i sakrivala na skrovita mjesta. Kada je njena kCi Nafa uhapsena u Zagrebu, maja 1942. godine, mirno mi je rekla: - Treba da se skloniS odavde, da se izbjegne drugo zlo! I kad pisem o kadinici Pas·i Harambasic, sjecam se ttrenutaka drugovanja sa njenom kcerkom Nafom, za koju nijedan zadatak nije bio neizvodljiv, niti tezak. Komunikativna po prirodi, znala je brzo da uspostavi kontakte s kim je to bilo potrebno ili nabavi u najkracem roku ono sto je bilo potrebno za partizane. Ostao mi je u sjecanju jedan dogadaj, koji je ukazivao na nasu mladalacku nesmotrenost: jednog proljetnjeg popodneva, poslije uspjesno obavljenog zadatka, Zdrava :Korda, takode clan Partije, Nafa Harambasic i ja, prolazeCi pokraj fotografske radnje, zazeljele smo da se uslikamo. Sto naumismo, to i ostvarismo. Uslikale smo se zajednicki i slika je nekim kanalima dospjela policiji u ruke. Mi je nismo nikada vidjele. Prenpostavljam i ne mogu da se otmem utisku ·da je to bio jedan od razloga za hapsenje Nafe Harambasic, a kasnije i Zdrave Korde. Radmila Zic zivjela je u Banjoj Luci sa svojim muzem Ivom, profesorom gimnazije koji je bio zajedno .sa mnom clan Mjesnog komiteta .:KJPJ. Nekada je dovoljan samo jedan dogadaj pa da neko ostane u sjecanju za Citav zivot. Tako je bilo i sa Radmilom Zic. Bio je hladan aprilski dan, 1942. godine. Po raskvasenim ulicama topio se snijeg. Ci- �tav dan sam naporno radila. Nisam bila stigla da za sebe obezbijedim prenociSte, a za nekoliko minuta isticao je policijski sat. A nad se na ulici poslije policijskog sata i biti uhvacen, znacilo je sigurni zatvor. Razmisljala sam brzo kome da zakucam na vrata, ko od simpa:tizera strunuje u blizi,ni. SHgoh, truko, pred S 1tan Zioovih i pozvoniih. Otvorila mi je Radmila, gostoljubiva kao .i uvijek. Rekoh joj da ne mogu nad prenodste, a vee je lblizu policijski sat. Ivo, mjen muz, cutao je. Dva sinCica, Rikard i Romeo, stajali su i gledali u nas, a mala ViSnja je spavala u kolijevci. Rada jednim pogledom obuhvati svoju djecu, a onda cvrstim glasom, kome se niko ne bi mogao suprotstaviti rece: - Ostajd ovdje! Moras da se odmoris! Ja necu spavati, pazicu. Ako bilo sta bude, mozes pobjeCi kroz prozor. Pokazaeu ti kuda ... Ovakvo reagovanje Rade Zic, majke troje nejake djece, tada sam smatrala potpuno normalnim. Bila sam sama i nisam nosila odgovornost za porodicu i nejac. Velicine te zrtve postala sam svjesna tek nekoliko godina kasnije, kada sam i sama postala majka. Ljeposava Opacic. Bio je maj 1942. godine. Medu ustasama i policijom nastalo je uzbudenje i pometnja. Dva dana prije presli su prvi avijaticari, Franjo Kluz i Rudi Cajavec, partizanima u oslobodeni Prijedor. Ni dana viSe ne smijem ostati u gradu. Traze me agenti. Raspisana je za mnom i potjernica. Obavijestena sam da ustase znaju da se krecem u zaru, da imam legitimaciju na ime Munire Kulenovie, znaju, dakle, moje pravo i moje ilegalno ime. Treba izid iz grada. Zdrava Korda mi je saopstila da se mogu prebaciti rano ujutro s Malte u Bojiea Hanu. Trebalo je iz centra grada, iz stana Franje Hofbauera, otiei na Maltu, na kraj grada. Znaci, trebalo je preCi neopazice viSe od dva kilometra preko Citave Banje Luke. Zdrava i ja donijele smo odluku da idem alejom, a ne glavnom ulicom, da to bude odmah poslije podne i da idem bez zara. Dogovorile smo se, takode, da se sto ibolje i elegantnije obucem. Pretpostavljale smo da postoji manja opasnost da me prepoznaju, jer su znali da se krecem u zaru. Cule smo da su vee neke zene, odjevene u zar, legitimisali na ulici. Isto tako, mislile smo, ustase nece ni pomisliti da bih se, usred dana, usudila proCi Banjom Lukom. Obukla sam kostim dr Gertrude Stern, .banjalucke ljekarke, koja nam je, prije nego sto je otisla u partizane, ostavila na raspolaganje svoju garderobu. Obula sam i njene cipele s potpeticom. U njima sam, kasnije, presla s partizanima c.itavu centralnu Bosnu i ~slavoniju. Zamijenila sam ih na neobican nacin; pri nasem napadu na Bosanski Kobas, kada smo se vratili iz Slavonije. Od svakog borca iz nase gerilske grupe, koja je brojala dvadesetak ljudi, dobila sam po jedan par cipela broj 37, iz prodavnice ,Bata". Posto nije bilo dobro da idem sama, mislile smo da bi to bilo suviSe upadno, pa je sa mnom, bez oklijevanja, krenula Ljeposava Opacie, s kojom je prethodno Zdrava razgovarala. Bila je to sredovjecna zena. Imala je tri kceri i sina. Jedna kcerka, Mara, obavljala. je razne zadatke u ilegalnom pokretu. Ljeposava me je jedva poznavala, ali joj je bilo poznato da me policija trazi. Razgovarajud mirno sa mnom, dried me ispod ruke ka:o da smo u setnji, iSla je dugom, tek prolistalom banjaluckom alejom bez ikakvog .kolebanja i nervoze. Kada pisem ove rijeci, zivo se sjecam divne drugarice Zdrave Korde. Rodene smo u istom selu - Svodni. Bila je dijete sedmoclane porodice zeljeznicara Mile Korde, najmlada od pet sestara. Zavrsila je gimnazi~u 52 53 aprila 1941. godine. Mnogo je voljela citati, njen krug interesovanJa bio je vrlo sirok. Zdravu je covjek morao voljeti. Bila je takav komunista koji je svojom hrabroscu, svojom vjerom u pobjedu, nadahnjivao omladinu za akcije, za djela. Sjecam .se uvijek njene jednostavnosti, skromnosti, njene dobrote i spremnosti da uradi sve sto je bilo potrebno. Svoje misli je znala precizno i jasno formulisati, kad je govorila, sabesjedniku je gledala pravo u oCi, govorila je tiho, uvjerljivo i ·bez gestikulacija. Ni u najtezim trenucima nije posumnjala u nasu pobjedu, nikad je nije napustao zivotni optimizam i vedrina. Stalno je zivjela u ubjedenju da je nekomp11omitovana, da je agenti ne poznaju i da policija o njoj ne zna niSta. Majka Duja ju je molila da dode kod nje u selo, da se malo skloni, ali to Zdrava nije htjela. Nije mogla ostaviti pa:rtijske zadatke. Bila je .stalozenija i ozbiljnija nego sto bi se to ocekivalo od osamnaestogodisnje djevojke. Kad danas razmiSljam o svom izlasku u partizane, iz okupirane Banje Luke, sigurna sam da to bez Zdrave ne ibih mogla uCiniti. Ka.da je vidjela da ovdje vise ni casa ne mogu ostati, uspostavila je vezu sa simpatizerom i saradnikom I'brom PraCicem, koji je radio u Uredu zo kolonizaciju. Sarno dva dana ranije odletio je avionom u partizane direktor Ureda Rudi Cajavec, a pet je nasih drugova - clanova Partije koji su radili u tom Uredu, sa punim kamionom materijala preslo na oslobodenu teritoriju preko Lijevca Polja. Zdrava je, planirajuCi moje bjekstvo, nasla 'kucu na Malti u kojoj .sam mogla prenociti da bih ujutro rano, kolima Ureda za kolonizaciju, krenula na oslobodenu teritoriju. Slucaj je htio da su ustase trebale doznati na koji se naCin kamion pun razne opreme sa pet ljudi prebacio partizanima. Taj zadatak trebalo je da obave dvojica namjestenika iz Ureda od kojih je jedan bio I.bro Pracic, nas saradnik. Po dogovoru s Ibrom, trebalo je da na Malti sacekam taj automobil, da pridem onom drugom covjeku i upitam ga da li se mogu s njima poves:ti do Karajzovaca u Lijevce Polje. Plan je bio smion, ali je uspio. U ta dva dana najkriticnijeg perioda mog iboravka u 1Banjoj Lud, ·kada su me trazili na sve strane, Zdrava je dolazila i nekoliko puta u stan Franje Hofbauera, u kome sam se naIazila da bi me izvijestila o svemu sto je ucinila u pogledu mog odlaska u partizane. Na moja upozorenja da se sama cuva, odgovarala bi da za nju nema opasnosti. I kada sam se, uz pomoe .Ljeposave Opacie, prebacila u malu kueu na Malti, dosla je ovamo, rano ujutro idueeg dana da me isprati. Gledala je kroz prozor kada sam izlazila iz kuee, kada sam prilazila automobilu i konacno sjedala u njega. To je .bilo moje posljednje videnje sa Zdravom Kordom. Uhapsena je samo nekoliko dana poslije mog izlaska. iK.asnije sam od prezivjelih uhapsenika cula da se na policiji herojski dr:lala. Ubijena je u zatvoru. Iz tog vremena pamtim jos jednu drugaricu - Steficu - Bebu Roter. Bila je krojacica i njen lijepo uredeni krojacki salon bio je gostoljubivo otvoren za sastanke Mjesnog komiteta KPJ, za nase ilegalce - rukovodioce. U njenom stanu boravili su ilegalno Vaso Butozan, Duro Pucar, Danica Marie, Adela 6unaric. KoristeCi se okolnoscu da je u njen salon dolazilo mnogo musterija, moglo se kod nje svraeati a da se ne izazove sumnja policije. Nikada nije odbila pomoe kada je trebalo da oddim sastanak u njenom salonu i kada smo trazili da neko od ilegalaca kod nje stanuje. 'S divljenjem je govorila o hladnokrvnom �drzanju :Dure Pucara-Starog u najkomplikovanijim situacijama. Nad drugovima koje je prihvatila bdjela je sa najvecom odgovornoscu. Sjecam se jednog slucaja. Trebalo je da se prebacim u partizane. Pozdravila sam se s njom. Znala je da odlazim. Medutim, kana! kojim smo trebali otiCi otkriven je. Pravovremeno su me o tome obavijestili taka da nisam pala policiji u ruke. Kada sam se vratila iz Gornjeg Sehera, otiSla sam Bebi Rater. Ona se istin~ki obradovala mom povratku i nagovarala me da kod nje ostanem. Uopste se nije plasila za sebe u trenutku kada su me najvise proganjali u Banjoj Luci, kada su me agenti trazili na sve strane. Nije pomisljala na to da ibi me mogli pratiti i taka doznati moje skroviste. Pri Mjesnom komitetu KPJ organizovan je i odbor za sakupljanje sanitetskog materijala i pripremanje kadrova za sanitet partizanskih jedinica i oslobodenu teritoriju. I ovaj su posao, uglavnom, organizovale i nosile zene. One su, prikupljanjem priloga od saradnika ili kupovinom lijekova posredstvom simpatizera, slale na oslobodenu teritoriju vece kolicine sanitetskog materijala. Znacajnu ulogu u prikupljanju lijekova i sanitetskog materijala odigrala je grupa u ibolnici koju su sacinjavale dr Danica Perovic, dr Gertruda Stern, dr Suzana Canji, dr Mirjana Beleskin i apotekarka Vera Babic. U Higijenskom zavodu organizovana je, takode, jedna grupa koju su sacinjavali Havka Sarac, Razija msceviC, Zlata Smajlagic i drugi. U pocetku su se sakupljali lijekovi, zavoji i os:tali sanitetski materijal, koji je iz bolnice prebacivan kod Lujze Lipovac, a od njene kuce su ga odnosili dalje kuriri, uglavnom zene. Uspostavljanjem veze sa Mjesnim komitetom, ilegalni rad u banjaluckoj bolnici dobio je sire razmjere i odvijao se po unaprijed pripremljenom planu. U bolnicu je slat i ibilten koji je stampan u tehnici Mjesnog komiteta. Rad u bolnici je pod jesen 1941. dobio jos organizovaniju formu. Radi ilustracije navodim primjer epidemije svraba medu borci:ma. Dr Danica ,P.eroviC je tada iz holnice na osloibodenu teritoriju poslala na kilograme sumpora i masti. Takav rad u bolnici trajao je i u prvoj polovini 1942. godini. ;Pocetkom te godine, dr Stern se prebacila u jedinicu, a u kracem roku su takode otiSli u partizane dr Danica Perovic i dr Ihsan Zukanovic. Poslije toga pocelo je u bolnici hapsenje taka da su zaostali clanovi grupe, koji nisu stigli da se prebace u jedinice, pohapseni. Mjesni komitet je s jeseni 1941. godine organizovao i skracene sanitetske kurseve za djevojke, i to u Bojica Hanu, u Petom kvartu i na Hisetima. Rukovodioci, a uglavnom i predavaCi ovih kurseva bile su Jela Perovic, Dusanka Cumura i ja. Dakle, rukovodioci, predavaci i slusaoci bile su djevojke. Kursevi su trajali po nekoliko dana, a na svakom je oddano po 10 predavanja, uglavnom prakticnog karaktera iz oblasti prve pomoCi, zbrinjavanja ranjenika i organizacije sanitetske sluzbe u jedinici. Skora sve kursistkinje, a njih je 24 zavrsilo kurs u gradu, kasnije su izasle u partizane. Mnoge od njih postale su sanitetski referenti iii zdravstveni ili politicki radnici u pozadini. Mnoge su od ovih djevojaka ostavile svoje mlade zivote spasavajuCi ranjene drugove. Jedne se sjecam vrlo upecatljivo. Bila je to Lutka Smailagic, osamnaestogodiSnja ucenica, maturantkinja, zapravo, koja je te, 1941. godine, kao i citava njena generacija, dobila ;Pavelicevu spomen-svjedodzbu i spremala se za medicinski studij. Bilo je ljeto 1941. godine kada smo se prvi put srele. Stanovala sam neko vrijeme u njenoj kuci, 54 55 i to neposredno poslije dolaska u Banju Luku. Nosila je zavoj na glavi kao uspomenu na tragican izlet u Jajce. Taj izlet je za banjalucku omladinu organizovala majka priznatog ustase Viktora GutiCa. Po preporuci skojevske organizacije, na izlet je poslo nekoliko djevojaka skojevki i aktivista lbanjalucke gimnazije, i to - Lutka-Lutvija Smaihgic, Emilija Rebac, 'Sida Jelic, RU.Za Kuzenkijevic, Zdrava Korda i druge. Autobus se prevrnuo u Vrbas, jer je safer bio premoren od nocnog prevozenja protjeranih Srba. Tom prilikom je poginula Emilija Rebac, a Lutka je ranjena. Bio je to za izmucenu i napacenu Banju Luku veliki udarac. Vee tih dana Lutka je odlucila da odgodi svoj san o studiju medicine, znala je da su njene mlade snage potrebnije na drugom mjestu, u borbenim redovima. Pocela je, uz sestru Zlatu, koja je bila medicinska sestra, da uci osnovne stvari o njezi ranjenika i prvoj pomoci. Bila je to lijepa, prelijepa plavokosa djevojka, krupnih, nasmijanih ociju, brzih pokreta, uvijek vedra, spremna za igru i pjesmu. Uz to je bila i veoma vrijedna. Obavljala je sve kucne poslove u petoclanoj porodici, jer su obje starije sestre radile. Stizala je na sve. Njena kuca je bila uvijek puna drugarica, puna mladosti i veselja. Stizala je da uradi i sve poslove koje joj je skojevska organizacija stavljala u zadatak. Znala je svakoga pokrenuti u akciju. UCila je pismenosti djevojke koje to nisu imale prilike nauCiti. Drugovala je s njima. Voljele su je jer je hila otvorena i iskrena. iPod kraj 1941. godine otisla je u partizane i svoj prvi posao partizanke bolnicarke pocela u planini Cemernici. Kasnije je presla u partizansku bolnicu na Kozari. Za vrijeme kozarske ofanzive fasisti su pronasli ranjenike koje je njegovala ratna bolnicarka Lutka. U mladalackim snovima ona je zeljela da bude ljekar. •Poginula je u borbi za ranjene drugove. Mjesni komitet organizovao je i kuvanje i donosenje hrane u Crnu kucu, gdje su hili zatvoreni komunisti i 11odoljubi. I to su iskljuCivo obavljale zene. Ovako organizovana pomoc zatvorenim drugovima bila je od velike koristi naroCito onim simpatizerima i saradnicima NOP-a koji nisu nikoga imali u iBanjoj Luci. Kakvo je stanje tada vladalo u Crnoj kud, najbolje svjedoci izvjestaj ljekara ustaskog zatvora od 1. februara 1942. godine. U njemu se, izmedu ostalog kaze: ,,Kruh je slab i smijesne velicine, tako da se na ljudima koji su primorani jesti hranu iz zatvora, maze odmah na prvi pogled opaziti mrsavljenje i kad bi tako potrajalo, ljudi ce oslabiti u tolikoj mjeri da ce lijecnicka pomoc biti uzaludna." Putem hrane prenosene su i vijesti iz grada u zatvor. Tako su zene donosile tim putem o'bavjestenja koja su bila za partijsku organizaciju dragocjena. Mjesni komitet je tako informisan o drhmju pojedinaca pred policijom, odakle su stizala i upozorenja o tome koje drugarice i drugove traze radi hapsenja. Ja sam, na primjer, tako saznala, preko nasih zatvorenih drugova, dame ustase traze. U ovom razdoblju znatno je bila razvijena politicka djelatnost. Preko sastanaka ili pojedinacnih razgovora, clanovi Partije i aktivisti, blagovremeno su upoznavali gradane o zbivanjima u svijetu i u nasoj zemlji. Raskrinkavana je ustaska propaganda i objasnjavani ciljevi i zadaci NOB-a. Na razne nacine ometana je mobilizacija obveznika u oruzane snage NDH kao i odvodenje radnika u Njemacku. Gradani, pozivani u domolbranstvo ili na rad u Njemacku, najcesce bi odlazili u partizanc ili prelazili u ilegalnost. �U ovom vremenu i pored ogromnih poteskoca djelovala je partizanska tehnika u kojoj su, od drugarica, radile Havka Sarac i Zumra Cejvan. Na pisacoj maSiini i sapirografu umnozeno je nelkoM:ko hilj<~Jda letaka i proglasa, radio-vijesti i drugih materijala koji su preradivani u partijskim celijama, medu grupama aktivista i simpatizera. Izmedu ostalih, stampani su i leci u kojima su pozivani vojni obveznici da se odazivaju na mobilizaciju, radnici da ne idu u Njemacku i taka dalje. U nekoliko navrata imali smo vrlo uspjesne akcij~ prikupljanja kancelarijskog materijala - papira, matrica, vrpci za pisacu masinu itd. Jos jednu je akciju vrijedno zabiljeziti. Bila je od velikog znacaja za ilegalni NOP, a .Unvedena je pod rulkovod:Sitvom Mjesnog komilteta KPJ, a uz pomoc simpatizera Ismete Demirovic. To je hila izvodenje iz grada poznatog agenta Ratimira Paternostera i njegovo privodenje pred narodni sud. Ratimir ,Paternoster je izmedu 1937. i 1939. godine ucestvovao u nekim akcijama naprednog i revolucionarnog pokreta u Banjoj Luci, ali je kasnije prestao sa tom aktivnoscu. Odmah poslije okupacije stavio se u sluzbu Nijemcima i ustasama. Posta je znao mnoge ljude, ucinio je ustasama velike usluge. Taka je, na primjer, prokazao komuniste JSafeta Filipovica i Radenka Stojnica, koji su djelovali na kljuckom terenu. Oni su uhapseni i odvedeni u J asenovac onda kada su Partiji hili najpotrebniji. On je, izmedu ostalog, bio organizator i ucesnik u pokusaju hapsenja sekretara MK KPJ za Banju Luku, Jovanke Covic u Sluzbenickoj menzi, a bio je inicijator hapsenja i sa Nijemcima ucesnik u ubistvu Brace 1P.otkonjaka. Jednom je, u cekaonici rza po.sjete ustaskog zatvora, zapazio Ismetu Demirovic, suprugu :Saliha Demirovica, sluzbenika Ravnateljstva suma, koji je tih dana pritvoren kao saradnik NOP-a. Odmah joj se poceo udvarati. Rukovodstvo ilegalnog NOP-a poznavalo je odnose u policiji i ustaskoj nadzornoj sluzbi i odlucilo je da Paternosterovo razocaranje koje je nastalo kao rezultat neostvarenih ambicija kod ustasa, iskoristi. Ismeti Demirovic, saradniku NOP-a, data je u zadatak da prihvati udvaranje i da dalje djeluje prema dogovoru. Ismeta se primila ovog teskog zadatka i pocela da se sastaje sa Paternostemm. Paternosteru su rpo.stavljeni zadaci da pusti iz zatvora uhapsene drugove, sto je on vrlo nevjesto izveo, taka da je akcija ;propala. MisleCi da rukovodioci NOP-a ne znaju za sve njegove zlocine, a razocaran u svoje ustaske i njemacke naredbodavce, a vjerovatno i ibog ljubavi koju je osjecao prema Ismeti, on je pristao da ode na oslobodenu partizansku teritoriju. Tu ga je vojni sud osudio na smrt. ;Pocetkom januara mjeseca 1942. godine iz Banje Luke je, zahvaljujuci aktivistkinji Hatidzi Maslo, izveden u partizane doktor Klajnhapel. U akciji za prebacivanje ovog ljekara na oslobodenu teritoriju ucestvovala je grupa parti<zana iz Treceg odreda, kao i grupa aktivista ilegalnog NOP-a iz grada. Hatidza Maslo, supruga jednog od partizanskih rukovodilaca u okolini Banje Luke, Idriza Masle, iznajmila je, 6. januara 1942. godine, u sest casova ujutro fijaker od Mustafe Katane i pod izgovorom da joj je otac tesko bolestan, izvela iz grada doktora Klajnhapla u pravcu Gornjeg Sehera gdje su joj stanovali roditelji. Kada je fijaker stigao do Sitara, prema ranije utvrdenom planu, pojavili su se partizani i zaroibili doktora. Posredstvom fijakeriste supruzi Klajnhapla poslata je obavijest da su joj muza zarobili partizani. Sa doktorom, na oslobodeni teritorij, izasla je i Hatidza Maslo. 1Bila je horae i pozadin- 56 57 ski radnik. U kozarskoj ofanzivi je zarobljena i odvedena u Bosansku GradiSku, gdje je ubijena. iNegdje u martu 1942. godine, poslije februarskog pokolja Srba u okolini Banje Luke (Sargovac, Motike) zabiljezena je jos jedna manifestacija banjaluckih zena. Poslije ovog zlocinackog akta, gdje je hladnim oruzjem likvidirano 1500 ljudi, zena i djece, digao je glas citav narod, a posebno muslimanski zivalj. U cilju zastrasivanja Muslimana, ustase su pocele masovno zatvarati napredne Muslimane. Ova nije uplasilo muslimanski zivalj, koji sa jos viSe uspjeha nastavlja sa akcijama protiv ustasa. Pod rukovodstvom a:ktivista ilegalnog INOP-a, oko 500 zena Muslimanki, pod zarovima organizovalo je demonstracije po gradu, zahtijevajuCi pustanje njihove djece i brace iz zatvora. Iz ovog perioda nosim duboko u sjecanju i lik omladinke Nazife Isakovic. Zivjela je u maloj kuCi u Gornjem Seheru sa svojim bratom Zaimom, koji je tada bio Clan Partije. Naza je donosila izvjestaje i poruke od Zaima nama, a od nas je preuzimalala stvari koje je trebalo prenijeti u Gornji Seher da bi se prebacile partizanima. Birala je najlJepse rijeci kada je govorila o svom bratu. NiSta na svijetu nije postojalo sto ne bi za njega ucinila. ,Sarno da mu se stogod ne desi govorila je cesto, ,Dajte meni da za njega uradim sve sto treba, samo da se on sacuva .. .". Koji god bi joj zadatak brat povjerio, ana bi ga izvrsavala. Prenosila je oruzje za partizane, vazne poruke, hila je spremna da sve uradi. ,,Jedino sto ne bih mogla uciniti, a to je da skinem zar" - govorila mi je cesto. Divila sam se toj djevojci, koja je, slijedeCi put svoga brata, clana Partije, hila zaista primjer pozrtvovanja i odanosti. Srela sam je negdje 1944. godine u partizanima, razumije se, bez zara. Njena plava kosa je leprsala na vjetru, a velike plave oci su veselo gledale svijet oko sebe. Obratih joj se: - Nazo, sta je bilo sa zarom? Sjecas li se sta si mi govorila u Banjoj Luci? - Nisam znala da je taka divno gledati svijet bez pece. Nikad viSe ne bih mogla na sebe staviti zar i pecu ... Upitah je za Zaima. Njene su se oci ucas ispunile suzama. Tuzno mi je rekla: - Zaima viSe nema ... Ova je samo jedan djelic iz jednog vremena koji govori o zen~ma na okupiranoj teritoriji. Bilo bi mi drago aka sam bar malo uspJela da prikazem njihovu spremnost i zrtve, iako se sigurno izlazem opasnosti da mnoge zene i ne spomenem. Tome je razlog zaboravnost, a i to sto sam, kao ilegalac, nastojala da pamtim samo ono sto je nuzno. Kad razmiSljam o tim danima, mnogo toga navire u sjecanje, aH nisam u stanju da to sve napiSem, nedostaju mi rijeci da se izrazim. Htjela sam da kazem mnogo, a znam da sam kazala malo o onim najmladim i najstarijim. Trebalo bi jos mnogo reCi o onim divnim zenama koje su se svakog dana brizno preispitivale da li su svaki zadatak, svaku stvar koju su morale uciniti za pokret toga dana zaista i uradile. Hrabrost, domiSljatost, spremnost, pozrtvovanje, vjeru u pobjedu, lj,UJbav za posao koj:i mde, sve to sto S'U zene Banje Lu!ke prilozi,le borbi svoje napacene zemlje, sve je to toliko veliko, taka uspjesno zato sto su znale zasto se bore, sto su bile uvjerene da mora doci bolji zivot. �Dokija Brkic-JoviciC i Rajka MariC-Karisik UCESCE ZENA SELA GUCEVA U NOB-u o kapitulaciji vojske stare Jugoslavije kroz Gucevo su prolazile manje grupice vojnika. Jedni su hili pod oruzjem, a drugi nisu. I vojnici iz naseg sela, po flOVratku svojim kucama, donijeli su oruzje: puske, bombe i sl., koje su odmah posakrivali. Donijeli su i vojnicka odijela koja su zene prefarbale pa su tako nosena. iPocetkom ljeta 1941. godine u nase selo je dosao Danilo Dokic i sa ljudima iz sela oddao sastanak na kome ih je upoznao o mjerama koje predUJZima KjPJ za pr.iJpremanje ustan!ka. Komunisti su imali uticaja na veCi broj ljudi u Gucevu i prije rata. Danilo je istakao i potrebu prikupljanja i cuvanja oruija, cuvanja ljudi da ne budu odvedeni u logor iii ufbijeni jer ce ustanak ubrzo poceti. Do ustanka je brzo doslo. Formirana je odmah u gucevska ceta. Zadaci zena 1bili su u pocetku da spremaju hra:nu i nose je na polozaje oko Rogatice. Tako su u selu Gucevo radile dvije pekare za hljeb. Rad u pekarama obavljale su zene. One su spremale i ostalu hra. nu i nosile na polozaje. Hrana je spremana i nosena kako za gucevsku cetu, tako isto i za ostale borce, na polozajima oko Rogatice. Te zadatke je izvrsavala i omladina, narocito zenska. Nesta kasnije, kada su partizanske jedinice organizovale zajednicku ishranu, zene Guceva su se organizovale da skupljaju zito, krompir, pasulj i drugo sto je tre'balo za voj.sku. Pored toga, one preduzimaju akciju na pletenju dzempera, salova, carapa i drugih odjevnih predmeta za vojsku. Narocito su mnogo radile na sakupljanju hrane, zavoja i drugih potreba za partizanske bolnice. Kada je pocetkom 1942. godine doslo do odvajanja cetnika od partizana, zene, kao i svi muskarci naseg sela, ostale su cvrsto uz Komunisticku partiju i narodnooslobodilacki pokret. Nije ni jedno domaCinstvo otislo na stranu neprijatelja. Prema tome, i zene sela Guceva cvrsto su vezane za narodnooslobodilacki pokret. U naletu trece neprijateljske ofanzive svi mjestani sela Guceva su po direktivi rukovodstva NOP-a napustili svoje domove i povukli se sa gucevskom cetom u pravcu Gorazda, gdje su se tada nalazile partizanske jedinice. Iako smo napustili domove, mi smo opet uz borce spremale i nosile hranu na polozaje, koji su hili na Gnili, Jabuci i oko Gorazda. Kako je neprijatelj bio mnogo jaci, nije se mogao polozaj oddati. Jedan lbroj P 58 59 djevojaka je krenuo sa cetom u sastavu Beogradskog bataljona i povukao se u pravcu Crne Gore. ,p 0 povratku ·partizanskih jedinica na Romaniju dobivamo zadatak da se povucemo kucama i da i dalje radimo za pokret. Tada su se i porodice vratile. ku~~~ma. Medu!im, sel<;> s~ p~tpuno opljackali n~pri­ jatelji. No, orgamzaCIJa S~veza ze~~ _koJ_a Je ~1lo osnova~':l u 9-ucev_u krajem januara 1942. godme otpocmJe 1legalm rad. NepnJatelJima Je bilo pozhato da je nase selo partizansko i da u njega dolaze clanovi "Okruznog komlteta K,PJ za Romaniju Grujo NovakoviC, Veso RackoviC i drugi, pa je otpoceo veCi pritisak na selo. Cetnici su poceli tuCi i muciti zene da odaju svoje sinove, odnosno muzeve, sestre, da odaju bracu i da se oda]u drugovi i da se kaze gdje su clanovi Okruznog komiteta. Zene ovoga sela, uprkos svim mucenjima i prijetnjama, nisu se pokolebale nego su jos viSe radile i stajale uz Partiju i narodnooslobodilacki pokret. Rukovodilac Saveza zena hila je Jovicic Vinka, koja je postala i clan KPJ 1942. godine. Ona je sve zadatke primljene od partijske organizacije prenosila na ostale zene. Osnovni zadaci zena u to vtijeme bili su agitacija i propaganda, rad sa zenama i u drugim selima, suzbijanje neprijateljskog djelovanja, izvjestajna sluzba . o kre~a­ nju neprijatelja i saznanju njihovih namJera. Veza i rad sa 1legalmm radnicima u Rogatici odvija:li su se, takode, preko zena. 'Pored ovih zadataka stajali su i fizicki teski poslovi, jer zene su morale da obraduju zemlju: oranje, kopanje, kosenje, susenje voca. Izvodile su akcije na pomaganju u obradi zemlje onim porodicama ciji su borci izginuli u narodnooslobodilackoj .borbi. U maju 1943. godine formiran je aktiv SKOJ-a u Gucevu, veCinom od djevojaka koje su radile sa omladinom u selu, kao i okolnim selima, u cilju povezivanja i pomaganja narodnooslobodilackog pokreta. U jesen 1943. godine osnovana je i organizacija AFZ-a u selu i izabran seoski odbor AFZ-a. Za predsjednika odbora izabrana je Mileva Cerovic. Na sastanku zena prilikom formiranja organizacije je hila prisutna Mileva Scepanovic iz Romanijskog partizanskog odreda. Jedan od zadataka bio je politicko-ideolosko uzdizanje zena. Redovno smo preradivale partijski materijal i Citale vijesti koje su dolazile sa terena i fronta. Od starih zena najredovnije su dolazile na sastanke Anda Karisik i Jelka i Goja Jovicic. Iako stare, one su bile neustrasive i sve zadatke obavljale sa puno volje. Kako je nasa organizacija hila vrlo aktivna, to se vremenom pocelo da radi i sa zenama drugih sela: Dobrasina, Podgaj, SenkoviCi, Varosiste, Zilicina i Socice. Prvo povezivanje sa simpatizerima iz Rogatice obavila je Darinka Jovicic, koja je povezala doktora Sefika Sadikovica sa Ljubojem JoviCicem. Kasnije se veza postigla i sa drom Alijom TomiCem, Aksam1jama, Remzijom KJres'Om i Hasanom PHavom. Ti zadaci su najcesce obavljani preko Darinke, Jelke i Ruzice JoviCic i Ande KariSik. One su prenosile izvjestaje i vijesti sa terena do njih u gradu, a sakrivali su ih u opanke, carape, pletenice i postavu od odjece i tako bi prolazile pored ustaske straze. Iznosile bi iz grada razni sanitetski materijal i lijekove za borce kao i izvjestaje o namjerama ustasa i njihovom kretanju. One su bile izlozene velikoj opasnosti, jer cesto su iznosile i falsifikovane legitimacije za clanove Okruznog komiteta KPJ za Romaniju, da mogu pod tudim imenom raditi i izvrsava:ti partijske zadatke. �. U novembru 1944. godine na Oblasnom t" k · . k'?J~ je odriano u Vlasenici ucestvovale su ~Ie;s ~m s~~Je.tovapJu Hamida Malkoc-Cadra UJIC. One su po dolasku u selo prenijele zadatke a .erovic .I Milka kojima su bili: Objasnjavanje politicke situaci. sa savf~t~van).a medu se onemoguci da se napustaju sela da se 0 bJe du .zem J1 ~ SVIJetu, da i da bude dosta hrane za narod i v~ 'sku r~ UJe ze~1 sto bolje Ja rapa i dzempera za borce riku l'ar!·e d. Organ~z~vano. Je pletenje catizera za brigade itd. Kaclap su leln· ~1 ob7v~mh pnloga od simpasavjetovanju, nastavili su sa jos ja~f s:zna 1 sd ?rugarice bile na mjdtanima. Odvodili su ih u cetniCk kerorod na zenama i ostalim cili na razne naCine sve s nam ·erome 0 J?an e, t~m? ih tukli i murad. Sve smo to hra:bro izdr.Z 1 J N' . da Ih zaplase 1 onemoguce im pokolebala n.iti bilo koga izdai!.e. 1 Jednog trenutka ni jedna se nije Na kra JU se moze reci da v G v sve zadatke koje su dobivale na ~~. zene . uceva u to~u cijelog NOB-a dale znacajan doprinos uspjehu nas~~~dB~~bro obaviJale. One su tako RAD PARTIJSKE ORGANIZACIJE U FABRICI DUHANA U MOSTARU tvornici duhana u Mostaru u godinama pred II svjetski rat djelovala je sindikalna organizacija koja je i pored ostre presije uprave preduzeca i policije imala izvjesnih uspjeha u borbi za poboljsanje zivotnih i radnih uslova radnika. Ti uspjesi bi svakako hili jos i veci da taj period nije karakterisala i frakcionaska borba u samim redovima sindikata. Neposredno pred drugi svjetski rat, narocito poslije V zemaljske konferencije KPJ, odr.Zane 1940. godine, K:PJ je obratila veliku paznju organizovanom, politickom radu medu zenama. Partijska organizacija Mostara stavila je u zadatak komunistima da djeluju idejno-politicki medu zenama, a narocito u nekoliko fabrika i preduzeca u kojima je bila zaposlena pretezno zenska radna snaga. ZahvaljujuCi organizovanom djelovanju :KJPJ i uticaju pojedinih zaduzenih clanova KPJ da politicki i idejno djeluju u fabrici duhana, ukljucila sam se, neposredno pred rat, u napredni, revolucionarni, radnicki pokret Mostara. 1940. i 1941. godine ucestvovala sam u svim demonstracijama koje je Mjesni komitet KPJ Mostara organizovao prvo u borbi protiv fasizacije zemlje, a zatim protiv rata i okupacije nase zemlje. Po okupaciji nase zemlje KPJ je pocela sa pripremama za ustanak. Formiran je odbor za prvu pomoc u cijem radu su ucestvovale: Fadila Bilava, Behva Orucevic, Ferda Karadza, Marica Cvitkovic~Pave­ lic, Sana Bilic, Esefa BiliC, Zulejha sehic, ja i drugi. U junu mjesecu organizovan je kurs za bolnicarke, koji su pohadale nas sest radnica iz Falbrike duhana i Duhanske stanice. Mene je na taj kurs uputila jedna drugarica koja je bila clan Partije. Kurs se odr.Zavao dva puta sedmicno i na njemu smo ucili o osnovama preventive i medicine. Prvi sastanak odrzan je na Balinovcu. Od drugarica koje su pohadale taj kurs kasnije je stvoreno skojevsko jezgro. Nekako u isto vrijeme formiran je i partijski aktiv za Fabriku duhana i Duhansku IS<tanicu ciji iSU clanovi hili: Haso FazHnovic, Sana BiMc, Slava Balac, Refka Kosic, Avdo Hodzic i ja. Prvi sastanak smo odr.Zali u kvartu ,Luka", u kuci JusUJfa Cevre, sekretara Mjesnog komiteta KPJ za Mostar. Na tom sastanku bilo je najviSe govora o stvaranju skojevske organizacije, kao i o jacanju organizacije Narodne pomoci. Govorilo se i o potrebi da se nabavlja sanitetski materijal, a nama, s obzirom da smo radili u Fabrici duhana, dat je zadatak da iznosimo cigarete iz U 60 61 �preduzeca. U to vrijerne pada i forrniranje pododbora AFZ-a za Fabriku duhana i Duhansku stanicu, u cijern radu su ucestvovale: Stoja J>alarneta, Bisera Sukalic, Tidza Santic, Mejra Solkovic, Fata Gusanac, Ajna Jelin, f>ulzara Balic. U pocetku je pododbororn rukovodila Bisera Puzic-Tausan, a po njenorn izlasku u partizane, rukovodenje sam ja preuzela po zadatku Partije. U prirnanju ornladinaca i ornladinki u SKQJ rni srno izgradili citav sistern. Da bi neko rnogao da ude u tu organizaciju, rnorao je da pokaze dosta hrabrosti i snalazljivosti. Taka je jedan ornladinac rnorao da razbije viSe desetina ulicrrih sijalica, ili da iznese iz Fabrike neki rnaterijal za partizane, pa da tek onda racuna na prijern u SKOJ. Medutirn, ni to nije bilo sasvirn dovoljno, pa su se takvi rnladiCi i djevojke podvrgavali i posebnorn ispitu hrabrosti. Neko od starijih zakazao bi ornladincu koji je trebao da bude prirnljen u SKOJ sastanak na najopasnijern rnjestu i prethodno rnu rekao da treba da izvrsi neki rizican zadatak - prenosenje ilegalnog rnaterijala, rnunicije i slicno. Ako ·bi taj ornladinac dosao na sastana:k i izrazio, rbez predornisljanja, sprernnost da izvr.Si svaki zadatak, i to pokaze na djelu, onda bi rnu se saopstavalo da je prirnljen u SKOJ. · U sjecanju rni je jedan sastanak koji srno odrzali krajern 1941. godine. Prije toga pisao rni je neki drug, koga tada nisarn poznavala i rekao rni da treba da se naderno na odredenorn rnjestu i onda da poderno na izvr5enje jednog zadatka. OtiSli srno na periferiju Mostara, u kvart koji se zove Zalik, u kucu Basagica. Tu je oddan sastanak korne je pored ostalih prisustvovao Salko Pezo, tada sekretar Mjesnog korniteta SKOJ-a i rukovodioci SKOJ-a po skolarna. Tu se govorilo o zadacirna ornladine, o brizi prerna ilegalcirna, njihovorn srnjestaju, provodenju kroz grad itd. Bilo je rijeCi i o diverzijarna koje bi izvr.Sili ornladinci, kao i o prikupljanju sanitetskog i drugog rnaterijala. Srednjoskolci su tu dali, bez rezerve, obecanje da ce bojkotovati nastavu u skolama, da ce dizati odjecu ustaskoj ornladini, razbijati sijalice u gradu i slicno. Ornladinci iz Rudnika dobili su zadatak da vrse sabotaze u jarni, da kvare strojeve i elektricne instalacije; skojevci sa zeljeznice rekli su da ce i dalje nastaviti sa kvarenjern lokornotiva, vagona i zeIjeznickih postrojenja. Mi iz Fabrike duhana dobili srno zadatak da iznosirno cigarete. Na torn opasnorn poslu ucestvovale su uglavnorn zene. Kada su se pojavile prve krade, uprava Fa:brike je poo.Strila i onaka ostre rnjere bezbjednosti. Broj kontrola se povecao, niko nije rnogao ni uCi ni izaCi iz tvornickog kruga a da ne bude terneljito pretresen. Kada srrio konstatovali da rnuskarci, zbog detaljnijih predleda na kapiji, ne bi tre:balo da vr.Se ave zadatke, odlucili smo da to Cine iskljucivo zene. Posto nas je na kapiji pretresala jedna starija zena koja nije tada radila za narodnooslobodilacki pokret, partijska organizacija je donijela odluku da se s njorn razgovara da odredenirn radrnicarna, rkoje su i:~norsile dgarete, ,,rprogleda kroz prste". Na taj naoin srno uspjeli najprije da nagovorirno zenu, a zatirn srno, gotovo bez ikakvih srnetnji, iznosili rvelike 'kolicine cigareta i ostalog materijala, koji je bio potreban narodnooslobodilackorn pokretu. Sav materijal smo odnosili u arnbulantu preduzeca i predavali ga Muji Kapetanovicu, koji je tu radio, i ·koji ga je odatle predavao slijedecoj vezi. Na ovirn zadacirna radila sam kontinuirano sve do moga izlaska u partizane - )942. godine. I ored toga sto je izvrsavanje ovih zadataka tr~zil~ .Pu;m odv~z­ ost i Festa dovodilo ljude u opasne situacije, orgamza~IJa Jb svkkllrn nom dobivala sve veCi broj sirnpatizera i clanova koJ; su ez . o.eb a n'a trazili da ucestvuju u nasirn akcijarna. Sjecarn se _Jed:~wg pnmJe: ~oji veorna dobro ilustruje raspolozenje rnladica i dJeV~Jaka lrerna ~arodnooslobodilackorn pokretu. Jedna djevojka naprav1lak Je dne u gre.Sku zbog koje je ornladinska organizacija d~nijel,a odlu u V'h VIe ona javno bojkotuje. Bojkot se sastojao u tome s~o n~ko od nas; c ano.la i sirn atizera nije srnio da se druzi s torn dJ~VoJkorn. To Je. ostav1 o tako ;nazan utisark na n ju da se ona, za neikobko dana, ~bnutlla. r:arna trazeCi da izvrsi bilo kakav, pa i najopasniji, zadatak. Mid skov JOJ k~­ zali da cerno sa njorn razgovarati sarno onda kada n~rn o aze . a Je njena greska hila slucajna i da z.eli da izv_rs':va sve nas~. Iad~tk~ Ibo~­ veze. Sutradan je ta ista djevojka, nepnrnJetn?, premJe a IZ a n .. ~ hiljadu cigareta spretno i~'bjegavsi opasnost koJa J~ ':reb~·lt na Sva ozarena satekala nas je na kapiji i kazala da Je I~V~SI a za a a I da rnoli da skinerno bojkot. Eto ta~vi trenuci predstvljah su u pravorn smislu borbeno kaljenje rnladih skojevaca. . rNije rnanje zanirnljiv ni nacin na koji je Partija saops~adala naJboljirn ornladincirna da su prirnljeni u njene.. redove: .Ja se I. anas s': izvjesnirn uzbudenjern sjecarn dogadaja vkOJI .sudb1I; vezkm za ~~{ ri ·ern u Partiju. Na jednorn sastanku receno J~ a v~u us ?ro rnor ~a Jprihvatirn jedan veorna opasan zadatak koJI traz.1 rnaks;kurn l'h~r brosti pa i sprernnosti na zivotnu opasnost. Drugov1 bsu rn1 d'a 1 d a 0 to~e treba doibro da razrnislirn, da sarna. pr~d svo ?rn utvr Irn a Ii sam u otpunosti sprernna da se prihvatirn :zvrsenJa .~og za.da~~:'l· D · k .. p u slijedili iza toga predstavljali su casove naJmtenzn~_J:llJ1h am 'siJ~~j~ 0 tome kakav bi to rnogao biti zadatak ka?a se. tra~I tollkz::ijesenosti da se on prihvati. Ali je iznad sv~ga lebdJel~ pitadnJe d!l li cu rnoCi da ga iz·v:r'S'irn. Ta neir2lvesnoS't, rna kobko nelago: ·~ak ono,~I­ Ia ·e divno uvjerenje da .Partija racuna na rnene, d~ rn1 ca povJerav~ jedan delikatan zadatak. Oc~kiva~je da se konac~o Jazna kak~i":' je to zadatak forrnira ko~.':c!10 ~ .covJe~u stav, pornaze · a se utvr 1 istinska ljubav prerna PartlJI I nasoJ borb1. d ;t t k Onda sam, jednoga dana, obavijestena da o~ern na sas ana n!l korne cu najzad doznati o kakvorn se zadatk~ rad1. Torn. sastanku pnsustvovali su Ljubo Bresan, tada sekretar MJes.~?g k<;>~1t~ta ~PJ, zatirn Mladen Knezevic, Olga Marasovic, Hamo S1s~rak. 1 JOs. nekiP. T~~a art1Je. 0 stena odluka da treba da udern u MJesm korn1tet 1· • ~ ~0 J~os~e pzadatak na koji su me priprernali drugoyi. .Kad 3'~rn saznala za ~jeg1, vidjela sam da je to iskusenje, p~~d r:~1ZVJesnoscu z~takka, konacno ucvrstilo uvjerenje da rad za PartlJU niJe poznavao m a vo kolebanje, nikakvu neodlucnost. d l?-Jt: 62 63 �Anita sam se zvala, Pupoljak ruze sam bila, Cetrnaest godina sam imala N i mrava nisam zgazila ... Nada ManojloviC ZENE BIJELJINE U PRVOJ RATNOJ GODINI ec uoci drugog svjetskog rata zene Bijeljine i cijele Semlberije pocele su aktivnije ulaziti. u _:politicki .~ivot zemlje:. Kada im se u 1941. godini Komumst1cka partlJa JugoslaviJe obratila - racunajuci na njih kao zna~ajan _faktor ~ ??rbi protiy o~up~­ tora i njegovih slugu, a za slobodu 1 bolJU sutrasnJ~cu - ?asia Je Sl· guran oslonac ne u malom broju zena naseg grada 1 okolmh sela. Postavlja se pitanje otkuda to? ZahvaljujuCi sretnoj okolnosti da su u nasoj sredini ~~nikli i djelovali stari revolucionari Alija Alijagic i Rodoljub Colakov1c, slobo_dar: ske, socijalisticke i ideje marksizma pocele su rela~iv~o rano :p_rod1rat1 i u ove nase krajeve. U godinama kada se Komumstlcka )'a~;:IJa J_ugoslavije pocela osjetnije oporavlj~t~ ~~ u~ar~a ~?narhc;>fas1stlcke diktature, u nasem gradu se, zahvalJUJUCI uticaJu 1 mtenz1vno~ rad_u Partije, sirio krug ljudi koji su se poceli ir;~eres<;>vati_ za ~arksizaill: 1 l!svajati ga kao svoju ideologiju. Medu nJima Je b1la nJetko koJa zena. 1933. godine, kada su komunisti Bijeljine organizovali prvu ozbiljniju akdju - bacanje letaik:a koji su interpret'kali st~vove ..~z p~o­ grama KPJ - dvije zene su direktno ucestvovale u tO] akClJl. Bile su to radnice Hajrija Alijagic i Suhreta Topic. Znatnije ucesce veceg broja zena u politickom zivotu ~~ada pocelo se osjecati tek od 1936. godine pa nadalje. Upravo u vnJeme kada se Komunisticka partija Jugoslavije organizaciono ucvrstila i sredila i zene naseg grada pocele su pokretati konkretne politicke akcije. U organizovanju ovih akcija isticale su se prvenstveno radnice okupljene oko URS-ovih sindikata, i to: Mira Mijojlic, Dana Markovic, Olga Vukotic, Radojka Kesic, Stana Knezevic, Vida Perkovic; kao i napredne studentkinje i prosvjetne radnice: Olga Marasovic, Radojka Lakic, Zora Marinkovic, sestre Dragica i Nevenka Filipovic, Herta Baum, Stojanka Popovic, Olga Kecmanovic, Judita Hajon, Dara Bogdanovic, Seka Luger, Nada Manojlovic. Jedna od prvih politickih akcija zena grada Bijeljine hila je prikupljanje pomoCi republikanskoj Spaniji. U tu svrhu organiz~vana je priredba posvecena borbi spanskog naroda. Sa pozornice vehke sale hotela ,Drine" zvonko su odjekivali stihovi koje je recitovala poznata beogradska umjetnica Mila Dimic: V 64 65 Stihovi su hili bunt pjesnika protiv fasisticke celicne pticurine koja je masovno kosila nevinu djecu Spanije. Driiga znacajna, mozda najznacajnija politicka akcija zenske omladine Bijeljine, prije rata, hila je konferencija posvecena borbi zena za pravo glasa. Uz masovno ucesce zena konferencija je oddana 1939. godine, takode u sali hotela ,Drina", uz prisustvo zvanicnog predstavnika vlasti. Bio je tr urvi javni politicki dogovor zena u istoriji ovoga kraja. Sa konferencije su zene odlazile ozarenih lica, ponosne, uz zive komentare o izgledima na bolju sutrasnjicu. Ta njihova nadanja su hila razumljiva, jer do tada ogromna veCina njih nije se mijesala u, politiku i nije znala da postoji jedno ucenje, Marksovo ucenje, o slobodi licnosti, 0 pravednijem drustvenom ,poretku, u kome ce biti humaniji odnosi medu ljudima, a to znaci i drukciji polozaj zene u drustvu, braku, porodici. Dusa organizacije ove konferencije hila je Olga Marasovic. Da bi mogla vrsiti jaci uticaj na zenske mase, Partija je preko spomenutih aktivistkinja pronalazila razne forme rada. U tom smislu su pri gradanskim zenskim drustvima ,Kolu srpskih sestara" i ,Kneginji Zorki" bile organizoane omladinske · sekcije. Sekciju ,Kola srpskih sestara" vodila je Radojka LakiC, vee poznata kao komunista, a sekciju ,Kneginje Zorke" Zora Marinkovic, strucna uciteljica, tiha, odmjerena djevojka, koja se druzila sa komunistima. Sekcije su radile na budenju politicke svijesti zena, na njihovom zdravstvenom i ekonomskom prosvjeCivanju, na pomoci socijalno ugrozenoj zeni, majci. ,Kneginja Zorka" je, na primjer, kao humanitarno gradansko drustvo otvorila dacku kuhinju za siromasne dake i dake vozare. Aktivistkinje sekcije su po spisku na smjenu dezurale, servirale, pomagale u kuhinji. Kuhinja je radila u podrumu gimnazije, koji je predstavljao i zgodan kutak za rad kruzoka sekcije. Preko sekcije ,Kola srpskih sestara" zene komunisti, i ne samo one, nego i pojedine studentkinje, koje su se sa njima druzile, dolazile su u kontakJt sa ucenicama ,starijih ra~reda Zenske s·tnu6ne Slkole, brudu 6m ik'Valif~kovanim ra:dnicama, u:po~nava1e ih sa idejama socijwHzma i marksizma. Doturanjem lijepe knjige, razgovorom o politickoj situaciji, 0 knjizi, 0 zivotu, zabavi, ljubavi, braku, zene intelektualke postajale su prisnije sa zenama radnicama. Za uspjesan rad ovih sekcija mozemo dijelom zahvaliti i srecnoj okolnosti da su predsjednice ,Kola srpskih sestara" i ,Kneginje Zorke" bile Joka Aleksic i Natalija StaniSic, dvije veoma ugledne i cijenjene zene u gradu. Obadvije su bile poznate javne, kulturne radnice, obrazovane zene, demokratski nastrojene sa puno razumijevanja za progresivnu omladinu i njena stremljenja. Bila je upravo milina raditi sa takvim zenama. lPored njih, u gradu je zivjelo jos nekoliko uglednih zena, sa kojima je zenska omladina mogla naCi zajednicki jezik. Hila je to Rahela Papo, majka poznate komunistkinje Berte, Masa Kecmanovic, supruga 5 :Zene BiH u NOB 1941-1945. �Dede iKecmanov'ica, rodena Ceihiirrrja, zadojena demolkirausikirrn idejama Tome Masarika, Alisa Perendija, supruga prvog predsjednika Narodnooslobodilackog odbora grada Bijeljine, Bozana CurCic, simpaticna Dalmatinka, uvijek nasmijana i spremna za saradnju, Muharembegovica, napredna MUJslirrnan!ka, koja se ponasa!la i olblacila kao prava Evropljanka, noseCi uvijek podignutu pecu na glavi. Tu je i Nata Vojakovic i Gospa Ristic, dvije drage i plemenite zene, kojeo su siroke ruke pomagale sirotinju, a od prvog dana rata bile nase aktivne saradnice. Mladost naseg grada znala se i veseliti. Za razonodu su organizevane priredbe sa prigodnim programom, koje su se najviSe odriavale u prostorijama Radnickog doma. Na njima bi ucestvovao i poznati recitativni hor grada. Hor je bio sastavljen od radnicke i intelektualne omladine, a predstavljao je znacajnu formu rada u podizanju borbenog, kulturnog i umjetnickog duha omladine. Sa svojim odabranim repertoarorn nastupao je u gradu, cesto odlazio u sela i na izlete, gdje su njegovi Clanovi kontaktirali sa seoskorn omladinom. Probe hora su odrzavane u prostorijama zenJsikie stru6ne Sikole dva puta nedjelj·no. Divni stihovi socijalne, revolucionarne, nacionaln~ poezije odjekivali su ne samo u prostorijama skole nego i u cijeloj tzv. ,Srpskoj ulici", taka da su se prolaznici zaustavljali i osluskivali. . . . Nosimo, nosimo za drugog, Za drugog su nase kicme I pakleni kruzni hod, Nosimo, kicma se svija, Od tovara nosimo ... U razvijanju kulturno-zabavnog zivota u gradu vidnu ulogu je imalo i amatersko drustvo ,Scena". Zenska napredna omladina se i u njemu aktivirala. Nezaboravne su role uciteljice Koviljke Ristie, iz Nusieevog repertoara, odigrane sa puna talenta, kao i rola Keti Zajdl iz ,Mature", koju je vanredno kreirala studentkinja Dragica Krnie. I na kraju treba reCi da se djelatnost napredne zenske omladine u predratnom periodu nije iscrpljivala samo preko spomenutih formi rada. Radilo se veoma ozbiljno i na teoretskom i na ideoloskom uzdizanju aktivistkinja. Vee 1938-1939. godine formirani su kruzoci od po tri Clana, na kojima se izucavao: razvitak drustva od Filipa Filipoviea, Politicka ekonomija od Segela, Dijalekticki materijalizam od Talhajmera. Kruzoci su odriavani po kueama, a njima je rukovodila Olga Marasovic. Po svoj prilici to su rriorali biti skojevski kruzoci, ali nam tonikada nije receno. nosla je 1941. godina. Nekoliko dana poslije Beograda okupator je bombardovao vojni aerodrom kod Bijeljine. U gradu se javila panika i strah od dolaska fasista. Uskoro, grad je bio okupiran. Vlast je preuzela njemacka komanda. Sirom su otvorene jevrejske i neke srpske radnje, odakle je olos poceo nemilice razvlaciti robu, tiskajuCi se uz psovku i prasak prozora. Pucnjem u zrak strazar bi rastjerivao masu. Nastalo je maltretiranje neduznih Jevreja. Muskarce su odvodili na rad u logor, a zene u Sokolski dom da ribaju i peru prozore. Bio je ogranicen cas kretanja. U strahu pred njemackom silom grad se povukao u sebe. Vee polovinom aprila mjeseca, uz zvanicnu pornpu, u Bijeljinu je usia ,hrvatska" vojska i preuzela vlast. U biti se nije nista izmijenilo. Maltretiranja gradana su nastavljena. Zene su bile posebno ugrozene naroCito. Jevrejke i Srpkinje. Svaki dan je donosio skoro iste novosti: protjerano toliko seljaka, zatvoreno toliko gradana, opljackane te i te radnje. Grad se pomalo navikao na uslove zivota pod okupatorom. Ali je i smiSljao kako da mu se odupre. Osvanuo je 22. juni 1941. godine - napad Njemacke na SSSR. Svi drugovi koje bi vlast mogla osumnjiciti, po direktivi Mjesnog komiteta Komunisticke partije, napustaju grad. OtiSli su na sela da pripremaju narod na otpor protiv okupatora i njegovih sluga. Ali, preko pojedinaca ani oddavaju vezu sa gradom. Upozoravaju da je potrebno narod obavjestavati o dogadajima na istocnom frontu, o pravim namjerama okupatora koji zeli da zavadi Srbe i Muslimane pa da duze vlada, o tome da KPJ priprema narod na ustanak. U tom smislu drugovi iz sume preporucuju da se slusa Radio-Moskva i London da se po mogucnosti vijesti piSu i raznose po gradu, ili da se usmeno prenose . Negdje pocetkom jula, jednog jutra me na bijeljinskoj pijaci oslovi neki mladie sa crnim naocarima. Na moje iznenadenje i pitanje otkud on ovdje, rekao mi je da sutim i upitao me gdje stanujem. Saznavsi za moju adresu, izgubio se medu snasama. Poslije dva-tri sata stajao je, preko puta kuee Peee Miloseviea, pred opancarskom radnjom, covjek u smedem odijelu, u izrazito zutoj kosulji sa e:elenom kravatom, s(;l fesom na glavi i crnim naocalama. Mahnula sam mu s prozora i Zaga, PeCina kci, i ja smo izasle pred rijega na stepenice. Majci sam objasnila da je to moj drug sa Beogradskog univerziteta Mahmut Basatlija, zvani Bus. Ispricao nam je da dolazi iz Sarajeva poslom. Pokazivao nam je legitimacije, hrvatsku i njemacku, i salio se na racun hrvatske driave. Kada ga je moja majka sa zabrinutoseu upitala sta ee biti sa ovim narodom i cemu sve ovo vodi, rekao je: ,Ne brinite, majko, Rusi su zaratili, za sest mjeseci rat ee biti gotov, Njemacka ee ga izgubiti." Kada se vee digao, na velikom rucnom satu upala mi je u oci mala slicica njegove djevojke i na moje pitanje gdje je ana i sta radi rece mi da su ona i Radojka Lakie ilegalke u Sarajevu. Kreeu se u zaru, spretne su kao prave ,Turkinje" dodade u sali i ode. Razgovor sa Busam za mene je mnogo znaCio. Poslije odlaska veCine drugova u sumu, u partijskom i skojevskom rukovodstvu ostale su mahom zene, omladinke. Svojom aktivnoseu su se isticale Mira Mijojlie, Tifa Lipnicevie, Zora Vucelja, Milena Stojisavljevic. Mjesna organizacija tada je radila na sprovodenju u zivot svih zadataka koji su tada stajali pred partijskom orgnizacijom, a to su: 1. slusanje, usmeno prenosenje i umnozavanje radio-vijesti, 2. informisanje gradana o dogadajima u svijetu i kod nas - usmeno ili pismeno, 3. snabdijevanje partizana odjecom, obuoom, .sanitetskim materijalom, 1 66 67 �4. obavjestavanje partizana o snagama i kretanju neprijatelja, 5. prikupljanje sanitetskog i drugog materijala, 6. prikupljanje oruzja i municije. U izvrsavanju zadataka partijsko rukovodstvo, kao i pojedinci komunisti, oslanjali su se uglavnom na zene - prvenstveno majke partizana. Za odasiljanje prikupljenog materijala q gradu su postojala tri glavna punkta. To su kuce: Zore Pajkanovic, majke cetiri partizana, Ane Mijojlic, majke tri partizana, Gine Cvjetinovic-Capan, majke dva partizana. Pored ova tri glavna punkta postojala je mreza drugih manjih sabiraliSta, odakle je dio materijala iSao u glavne punktove, a jedan dio preko pojedinaca koji su imali direkJtmru vezu sa pa,J1tizanima. Majke partizana su uvlacile u akciju svoje povjerljive komsinice i prijateljice. Sa puno organizacionog smisla, odgovornosti i ljubavi, zene su savjesno, na vrijeme i sa uspjehom izvrsavale povjerene im zadatke. Kao djeca su se radovale kada bi ispred ociju neprijatelja neopazeno stigao materijal na pravo mjesto. A poneka uspjela oruzana akcija partizana hila je zalivena suzama radosnicama. Mozemo slobodno reCi da se grad, negdje od polovine ljeta do kraja decembra, preko konkretnih akcija poceo opredjeljivati za NOP. Okupator i njegove sluge su mogli osjetiti da bijeljinsko srce kuca protiv njega, a za one koji dizu ustanak. Postavlja se pitanje otkuda su se tako rano gradani Bijeljine, a posebno zene, poceli opredjeljivati za NOP? Kada se Hitlerova soldateska srucila na nasu zemlju, poznato je da Komunisticka partija Jugoslavije nije hila nespremna. Platforma sa kojom se obracala narodu u organizovanju ustanka hila je prihvatljiva za svakog postenog covjeka, pa i zenu, bez obzira na njihovu politicku, vjersku, klasnu pripadnost. Trebalo je samo da se Partija zeni obrati, da joj ukaze povjerenje, pa da bude zauvijek pokrenuta vijekovima sputavana ogromna energija i snaga koja je negdje duboko u biti zene tinjala. Sagledavsi opravdanost i velicinu borbe koju vodi Komunisticka partija, zena je srcem, a i razumom, osjetila da je njeno mjesto tu u toj borbi. Partija i njeno ucenje postalo je za zenu simbol neceg najuzviSenijeg, najljudskijeg, jer je jedino ta Partija povela bitku da se zemlja oslobodi, da covjek postane covjekom. U prvim danima ustanka trebalo je ozbiljnije raditi kako bi se zeni objasnila platforma ustanka. Tek poslije toga poceo je proces opredjeljivanja za ili protiv NOP-a. Medu zenama grada taj proces je iSao relativno brzo. Tome je doprinijelo vise faktora: a) raniji uporan rad Partije medu zenama, b) slobodarski duh i borbena tradicija koju je imao ovaj nas kraj, c) odredeni kulturni nivo zitelja ovoga grada, d) teznja ka zivljenju u miru, slozi i ljubavi, e) odbojnost prema svakom nasilju, ubistvu, pljacki. Okupator i njegove sluge, eksponenti NDH, nisu mogli ostati ravnodusni prema ovom procesu opredjeljivanja, koji se ogledao u 68 69 uspjelim akcijama Partije u gradu i prvim oruzanim akcijama partizana u okolnim selima. Zato oni vee u avgustu pribjegavaju hapsenju veceg broja gradana - preko stotinu. Karakteristicno je da medu uhapsenima ima i Muslimana. U oktobru mjesecu dolazi do ponovnog hapsenja. Tom prilikom je pala Zora Vucelja, sekretar Gradskog komiteta SKOJ-a i Mirjana Mijojlic, Clan Gradskog komiteta KPJ. Sjecam se da su mi gradani pricali kako je poznati ustaski zlikovac Tolj jednog pazarnog dana vodio Miru bosu po gradu. Mira je isla dva koraka ispred njega, a on je posmatrao lica prolaznika koji su iSli njoj u susret. Uskoro su Mira i Zora transportovane u Glinu pred ustaski prijeki sud. iPotreseni i dijelom osakaceni zatvaranjem pojedinih dobrih drugarica i drugova, preostali komunisti na slobodi nastavljaju rad nesmanjenim tempom. Iako je zatvaranje Mire i Zore opominjalo na opreznost, zanesena mladost nije se na to mnogo obazirala. Tako Tifa Lipnicevic, student medicine i Milena Stojisavljevic, s~udent prava, svojim radom i neustrasivoscu pridobivaju simpatije i spremnost na saradnju ne samo omladine nego i ozbiljnijih ljudi i .Zena. Tifa, puna zanosa i energije, zadojena idejama velikih revolucionara jos u Bijeljinskoj gimnaziji i na Beogradskom univerzitetu, stalno je u pokretu. Krstari gradom. Zna je gotovo svaki covjek u gradu. Pomalo je neoprezna. Ta neopreznost joj se osvetila negdje krajem decembra 1941. godine, kada i ana pada u ruke neprijatelja. Neprijatelj je imao korpus delikti. Nairne, policajac joj je iz ruke istrgao cedulju kojom je obavjestavala par'tiizane o broju pusa!ka, metwka koje im je upravo poslala. Desilo se to u momentu kada je Tifa, opazivsi iza leda policajca, htjela cedulju da zagnjuri u snijeg. Nastaju teski dani za Tifu. Saslusanja i tortura po najsurovijim metodama ustaskih zlikovaca. Ali, Tifa, ta krhka djevojka visokog cela, pametnih, milih, krupnih, crnih ociju, ostaje nijema kao stijena. Naucila je ona jos u dackim klupama napredne Bijeljinske gimnazije i u studentskim demonstracijama po ulicama Beograda kako se komunista dr:li pred klasnim neprijateljem. Cijelo vrijeme tamnovanja ona prkosi Toljevim razularenim zlikovcima. u gluvoj noci 19. februara 1942. godine grupa partizana preobucena u domobranske uniforme, tako reCi bez metka, oslobada svoju drugaricu iz zatvora. Vijest se kao munja pronijela gradom. Radovanju nije bilo kraja. Istina, radovanje se pomijesalo sa tugom, jer je iste noci na Majevici u Vukosavcima, mucki napadnut stab Majevickog partizanskog odreda i ubijen njegov komandant Ivan Markovic-Irac i komesar Fadil J ahic-Spanac. iPoslije ovog velikog gubitka, za Partiju i partizane, nastala je teska situacija kako na terenu Majevice i Semberije, tako i u gradu. Okupator se poradovao ovom dogadaju. Posao je u potragu za razbijenim partizanima. Poslije mjesec dana i vise, pocetkom aprila 1942. godine Tifa, zajedno sa Milenom Stojisavljevic, biva ponovo uhapsena. Nadene su kod kuce Mijatovica u Suhom .Polju. Tako je Tifa ponovo pala, sada kao partizanka, u sake zlikovaca sa jos neiscijeljenim ranama na njenom mladom tijelu i teskom svjezom ranom u srcu za poginulim drugovima. Ubrzo su obadvije njih transportovane u ustaski zatvor u Slavonski Brod. �:Poslije dogadaja na Vukosavcirna i hapsenja Tife u aprilu rnjesecu zatvoren je veci broj ornladine, uglednih gradana i seljaka. Meau zatvorenicirna se nasao ne mali broj zenske ornladine. To su: Koviljka Jaksic, Dusanka i Milica Bokan, Radojka KesiC, Olga VukotiC, Hasna Dzajic, Zaga Milosevic, Milena Rebic sa majkom Micom, Defka Hamzic, Stana Knezevic, Jelena Pantelic, Ivanka Mijatovic, Zora Svitlic, Cvija rumenih obraza i druge. Tu je i desetak seiljanki iz Kojcinovca, Glogovca, Patkovace, Ugljevika. Sjecam se likova i imena nekih od njih: Joje Gospavi·c, Mileve Savic, MH:ke Zelenovic, .tetike Gine i ndene kcerke Cvijete, Saje Savic, Anke AzinoviC. Bilo nas je oko tridesetak u sobi. Ponekad smo zametale razgovor o dogadajima kod nas i u svijetu, o nasoj borbi, o tome ko su partizani a ko cetnici. Zene sa sela nisu mnogo govorile, ali svaka im je hila mudra. Ocito je bilo da su gotovo sve zbog saradnje sa partizanima dospjele u zatvor. U dubokom sjecanju mi je ostao lik Milke Zelenovic iz Glogovca. Upala je u sobu postarija zena u zelenoj marami, grubih crta lica sa trbuhom gotovo do zuba. Ispricala nam je kako su je u Janji mucili, iznudivajuCi priznanje gdje su parizani. Hila sam iznenadena hrahroscu, pametnim rezonovanjem i smirenim pricanjem ove zene. Misli je izlagala jezgrovitim narodnim jezikom. Poslije nekoliko dana ta Milka se prije vremena porodila na podu bijelji.nskog za.trvora. Na:jednom dko ponoCi oujemo jau!k. Zene rekose "puko Milki vodenjak", a onda oko 2 sata nastase strasni bolovi. Tek pred zoru rodila je musko dijete. U zatvoru je nastalo slavlje. Svi su darivali dijete. Mi:Lka je na intervem.cijru Dede Keomanovica, koji je sa veCim brojem gradana i seljaka tada bio u zatvoru, prebacena u bolnicu. Iz bolnice su je poslije nekoliko dana, zajedno sa djetetom, oslobodili partizani. Jos u toku rata cula sam da su Milku u:bili cetnici u VI neprijateljskoj ofanzivi. Tifu LipniceviC i Milenu Stojisavljevic sam vidjela u ustaskom zatvoru u Slavonskom Brodu, negdje drugom polovinom maja mjeseca 1942. godine. Posto smo Zaga Milosevic i ja odlezale viSe od mjesec i po dana u bijeljinskom zatvoru - 15 dana u samici, ostalo u zenskoj sohi - sprovedene smo u ustaski zatvor u Slavonski Brod navodno radi suocenja sa Tifom. Provedose nas kroz grad vezane, dva policajca i dva oruznika. U kupeu nas dvije djevoj'ke .sa cetiri cuvara NDH. Stigosmo u Slavonski Brod negdje oko 2 sata poslije pola noCi. Nasi pratioci nas predadose u "sigurnije ruke". Posto dezurni sluzbenik uze podatke, strazar nas uz zveket kljuceva uhaci u celiju. Znam da je hio mrldi mrak i da smo gazili preko nekih ljudskih tijela i padali. Kroz prozorske resetke suterenske celije dopirao je tracak svjetlosti sa ulice. PipajuCi sjedosmo na nesto drveno i pricajuCi docekasmo zoru. Najednom cusmo viku strazara i neki zagor. Odvodili su one preko kojih smo padale ulazeCi u celiju. Jutro je. Kroz neki uski koridor pustiSe nas do vode i klozeta. Zapanjile smo se kad ugledasmo Tifu i Milenu. Sa Tifom izmijenjasmo poglede, dok je Milena sva cupava i razharusena umivajuCi se hila nagnuta nad nekim starim lavorom. Ona je simulirala ludu zenu i kao takva je kasnije prehacena u Stenjevac, dusevnu holnicu kraj Zagreha. Vee sutradan neko kucnu na vrata celije i j3;vi; Tifa nije ni~.ta rekla. Bio je to zenski glas. Mi ne odgovaramo .. M1sln:w provo~C:CIJa. u noCi cujemo partizansku pjesmu, a po~om J:mk~~Je. Nas, JOS ne saslusavaju. TreCi dan, ponovo isti glas, "T1fa mJe ~1sta rekl<;t · Dogovaramo se kako cemo se drzati ako nas budu teretile ..cetvrti ~!'ln ~a­ slusanje jedne. - P.eti d~n sa~~usa~je druge. SaslusanJe uz pnJetnJU, . ali hez torture, jer TI:fa za1sta niJ~ ~nsta rekla. U ·hrodskom zatvoru Zaga 1 Ja smo ostale JOS dese.t.ak. dan.~. ~uo­ cenja sa Tifom nije hilo: Za nas dvije je stigla interv~nCIJa .Iz BIJelJme. .Dan prije naseg odlaska vidjele smo ponovo Ttfu u 1stom onom koridoru. Sjedila je na nekom huretu iscrpljena, hlij~da, s,a puno t~~e u ocima. Mimikom nam je saopstila da zna. da se m1 vracam.o ~ BIJ~­ ljinu a da ce ona hiti strijeljana. Na sami dan odlaska pntrcala Je vrati~a nase celije i kroz poveliku supljinu kljuc~onic~ pruzi},a nam kaziprst u znak pozdrava. ,1Pozdravite drugove, pohJeda Je nasa , rekla je slahim glasom. .. . d' 1 rPri povratku u Bijeljinu od strazara koJI ?as J~. spr.~vo IO sazn~ e smo da je djevojka koja nam je javila da T1fa mJe msta rekla h~la sremska partizanka koja je simuli~ala ludu ~enu. Tek tad3; smo shyatile da je ona pjevala partizanske pJesme, koJe s~ odzvanJ~le o z1dove ustaskog mucilista. Svake noCi smjenjivala se pJes~a s.a Ja~komk,l'ddk su tu hrahru i prkosnu sremsku partizanku ustask1 zhkovc1 tu I o iznemoglosti. 70 71 �Nail Redzic MAJKA DEVLA I OSAM ZIDARA * U z pomoe fasistickih okupatora, aprila 1941 vlast u Hrvatsko) i Bosni. i Hercegovini preuzeli su najso'vinistickiji hrva.. tsk~ el~mentr. Proglasena je Nezavisna ))rzava Hrvatska, a od diJel~va Like 1 B?s<1:13ske kraji~e ~ormir~n3l j~ ~stas~a Velika zupa Krhava 1 Psat, sa SJedistem u Bihacu. ToJ zupi Je pnpao i krupski s~~z. Kao i vu drugi~, tako i u kru~skom srezu, odmah nakon okupa~1J~'. po :t;tes~o k_~smJe nego u drugim srezovima, otpoceli su progoni I fiz1cka hkv1dacip Sr;ha. . Uporno i. hezohzirno, hajka na Srhe primala je sve masovniji ohhk. Ve~ ~ ~a)u ustaski stozernik Viktor Gutie u susjednom Sanskom Mostu Je IZJavw: v· , · · · N~~a viSe srl?ske vojske! Nema vise Srhije! Nema gedza nasih krvopiJa, nestalo Je ciganske dinasitije Karadordeviea a i kod nas - uskoro d.rymovi ce pozeljet ,Srhalja' al ,Srhalja viSe ~ece hiti'. Izda.<? sam drasticne naredh~ za n~ih<?vo potpuno ekonomsko uniStenje, a shjede v~ove ~';\ potpuno IStrebljenJe. Ne hudite slahi ni spram jed~oga. _Drzi~e UVIJek na umu da su to hili nasi grohari, i uniStavajte 1h g?Je . stignete, a hlagoslov naseg poglavnika i moj neee vam uzmanJkati." . .Po~lije o':e zlocinacke poruke ustaskog stozernika, sudhina Srha !nla J~ JO~ cr.nJa. Atmosfera, ionako vee zatrovana, postala je jos gora .sve Je VIse Izgledalo da je situacija hezizlazna. U krajevima gdje nije II~ _l:frvata,I ili ~u ~iii u manjini, kao i krupskom srezu, ustaski prvaci trazih su saradmke I medu Muslimanima. I"Organizatori i osni:r:'lci usta~ke vlasti u ovom kraju pozivali su Mu.s. Imane d~ se k~o ,cistokrvn: H_rvati" uvrste u vojne odrede Pavehce;e ~Istas~e dr~.ave. Kod. naJveceg hroja su naiSii na otpor, ali se naslo ~ takvi~ kOJ1 su se pnhvatali oruzja i pristali da pod ustaskim ~nako:t:? 1 s puskom u ruci uzmu aktivnog ucesea u masovnom unik~avfkJU ~1:1ha nad podrucju krupskog sreza. Ne hirajuCi sredstva ustasI z ~ ovci ~u o m~h, u. pocetku, preuzeli sve da produhe jaz izmedu Mushmana I Srha 1 da Jedne protiv drugih gurnu u sto veee krvopro- b zavod,~B~~~~~~l9~l, k_~ft:st~~~f;mff9 .u NOB, zbornirk sjecanja, Vojnoizdavacki Godme 1941. u Bosanskoj Krupi je bilo svega nekoliko hrvatskih porodica. 72 73 lice. U tom su im pomogli najzagrizeniji i zakleti neprijatelji hratstva na jednoj i na drugoj strani. Ipak, veCina Muslimana nije htjela da se dobrovoljno prihvati oruzja, pa su i oni, velikim dijelom, hili na meti ustasama, koje su ih maltretirale, sumnjicile i ddale pod neprekidnom prismotrom. Na taj naCin je najveCi hroj Muslimana na izvjestan nacin hio natjeran da se ddi po strani i da vodi racuna samo o svojoj imovini i vlastitom zivotu, kao i o zivotima svojih najhlizih. Zhog toga je veliki hroj mjestana takvo stanje primao kao jedinu alternativu. Drzeei u pokornosti i strahu Srhe i Muslimane, i sve ,neposlusne" Hrvate, divljanje ustasa primalo je sve cudoviSnije razmjere. Mnogo Ijudi su vee dotad uhili i mnogo ee jos uhiti. Isprva su progonili i uhijali ,samo one sa spiska", a onda sve redom - sve one do kojih su mogli doprijeti. Imovno stanje, polozaj, godine zivota, zanimanje i slicno nisu ustase uopste interesovali. Starog Sujiea, koji je zivio na ohliznjem hrdu Lipiku, u kucici za koju hi se prije moglo reci da je koliba gotovo slijepog i potpuno nepokretnog, prenijele su njegove kceri ~d kuce do stratista, a onda su ga tu, taka nemocna, ustase likvidirale poslije nekolik:o casaka. Jedini putokaz da se uhija hila je to da li je neko Srhin. Biii su to dani strave i uzasa, dani kada je Ijudski zivot hio jeftiniji od puscanog metka. U te dane ustase su, iz okolnih sela, dovodile na desetine i stotine mirnih seljaka, koje su pohvatale na njivama iii u kucama, i odvodile ih ravno nad vee iskopane rake, gdje su imali ,posehnu milost'' oni koji su uhijani vatrenim oruzjem. Tih dana je Bosanska Krupa hila pakao. Ona je to hila za Srhe, ali i za Muslimane. Bili su to dani kada svaki covjek upoznaje samog sehe. Bio je to zivotni :i:srpit za Muslimane, od Iwj<ih se veeilna nij,e slagala s talwim postupkom. Ali je, ipak, samo manji hroj smogao hrahrosti da interveniSe kod ustaskih vlasti sa zahtjevom da prestane uhijanje nevinih ljudi. Zhog toga kada jednom, u dalekoj buducnosti, neko hude citao istoriju ovoga kraja, vjerujem da u njoj neee hiti potresnijih stranica od onih na kojima se hude opisivao heroizam onih Ijudi, ohicno dotad neprimjeCivanih, koji su smatrali kao svoju Ijudsku duznost da u najtezim situacijama, stavljajuci sebe u nezavidnu situaciju, pomognu svojim sugradanima. CovjeCiji zivot ustasama nikad nije puno znaCio, a osobito tih dana, kada je pogrom Srha dostigao kulminaciju i kada je svaki ustasa krojio zakone prema svojim izopacenim arsinima. Ipak, uvijek je hila onih koji su, stavljajuei na kocku svoj zivot, spasavali prijatelje, susjede poznanike iii, jednostavno, one na koje su slucajno na'ilazili i mogli im pomoci. Mnogi ce Muslimani iz Bosanske Krupe i okoline uvijek ostati u sjeeanju svojih potomaka i sugradana po hrahrosti i postenom ddanju u tim teskim danima, kad je vee i samo neutralan i pasivan stav nekoga od nj:ih izazvao kod ustasa podoZJrenje i sumnjicenje da je prosrpski ili prokomunisticki nastrojen. Vee i to je hila dovoljno da se nades u opasnosti, koju cesto ne vidiS, ali je ona svuda, tu, pored tebe, neprekidna, utoliko jos strasnija. Iako mnogi Muslimani iz Bosanske Krupe i okoline zasluzuju da se o njima piSe, ovdje ee hiti rijeCi o jednoj starici - Muslimanki Devli Besirovic, koja je smogla snage da se izdigne, da nadvlada samu sebe, da se oslohodi svih predrasuda i da, ne misled na sehe i na �:livot svoje djeee, pritekne u pomoc osmorici Srba u situaeiji kada ih je od smrti dijelilo samo nekoliko casova. Bili su to zidari iz sela Krslja i Vedovice kod Bosanskog Novog, koji su u tim najdramaticnijim danima, kada je pobijeno na hiljade nevinih ljudi zidali kucu njenom sinu Dervi·su2 • Dvojici starijih zi;dara i ,n;jihov.im pomocnioima ostace u trajnom sjecanju divni lik ove povucene :lene, koja je sve stavila na koeku da bi spasla osam zivota, osam nevinih ljudi i omo~ gucila im da se zivi vrate svojim najmilijima. Sve je pocelo posljednjeg dana zidanja kuce, a sedmog dana masovnog klanja Srba. Dotad zauzete veCim brigama, ustase su ostavile na miru zidare koji su vrijedno radili svoj posao i zeljno cekali cas da ugrabe mogucnost i izvuku se iz Krupe, da odu u svoje selo uda~jeno tridesetak kilometara. Tog, posljednjeg dana rada, na gradevinu Je dosao Ibrahim Saric, u pratnji dvojice ustasa, i svih osam zidara spr~v~o pravo u bivsi Sokolski dom, gdje su dotad, uglavnom, ustase I:kvidm~le pohvatane Srbe. Kad je za to saznala, Devla je odmah upu~Ila muza ustaskom taborniku, da ovaj oslobodi njihove majstore, ali J~ pokusaj mu:la bio uzaludan. Niko nije htio da cuje za oslobodenje zidara pa ni u drugom pokusaju. Molbe i preklinjal).ja ostali su uzaludni. Stavise, bilo je i prijetnji i opomena da ce im sinovi odgovarati sto su dotad stitili Srbe i nisu ih prijavili ustaskim vlas.tima. Videci da muz, u dva pokusaja, niSta nije mogao uciniti Devla se odlucila da licno pokusa, Ona se nije mogla pomiriti s time' da nevini ljudi stradaju. Te iste radnike ona je danima hranila, a oni su predano radili na izgradnji kuce njenom najstarijem sinu. ZanemarujuCi vlastitu sigurnost i sigurnost svoje djeee, jer je ustasa Ibrahim sve glasnije prijetio, Devla je bila rijesena da ucini sve kako bi spasla osam .nedu:lnih ljl!.d~. Sva o?ajna je iSla od jednog do drugog ustaskog fun.kewnera moleei Ih za milost za osmoricu ljudi. NiSta nije pomoglo. Nap~d se .odluCi1la na posldedm.ji polkusaj. Nasla je :lenu ustaskog porucmka Himze Hadzica i s njom i njenim djetetom otiSla u ustasku komandu, koja je 'bila u istoj zgradi u kojoj su ubijali Srbe. Bez velike J?-ade za u~pj~h, ovdje ju je cekalo iznenadenje. Ustasa HadziC pristao ~e da p~~tl zidare: D<;t.li)e J?evla bila dovol~no u:bjedljiva i odlucna pa je HadZIC po~ustiO, Ih Je bilo p:esu~no pnsustvo njegove zene, ili je pak sve to bilo samo obmana I pnvremena odgoda likvidaeije ovih ljudi - ostace zauvijek tajna. 3 . iMa.da jev ~obila .obecanje da ce zidari biti pusteni, Devla nije htjela m da euJe da Ide a da odmah svih osam majstora ne povede kuCi: Dok je. ona ~l?o.rno zahtije~ala da se odmah oslobode majstori, ustasa Ibrahim Sane Je tome pruzao otpor i sve glasnije prijetio. iDevlina. upornost je, ipak, :pobijedila i zidari su pusteni, ali pod vrlo nepovolJmm uslovom. Zahtjev je bio da rade nekoliko sati koliko je jos preostalo do zavrsetka kuce, a onda odmah da idu iz 'Krupe - sto je znacilo ponovni povratak na stratiSte, a nikako konacan sp~s. Da je J?evla prihvatila. taj zahtjev i da se s tim uslovima pomirila, svih osam zidara ponovo hi .se naslo u ru'kama ustaskih zlikovaca. Sig~u;no je da hi v:e~ .~i .rprol~s1kru kroz .grad, iduci na ieljezn:i:Cikru stanicu, bih ponovo uhvacem I mozda odmah na lieu mjesta i ubijeni. Pored toga, u to vrijeme su vozovi iSli neredovno, pruga je cesto rusena, a oko grada se ustanak sve viSe razbuktavao. Uostalom, ni u Bosanskom Novom, za Srbe, situacija nije bila puno bolja. Ipak, Devla je prividno pristala na Hadziceve uslove. Odvela je majstore na gradevinu, gdje je i sama ostala do prvog mraka, a onda je pocela nova drama o.ko .spasavanja zidara. I opet je Devla hila glav· ni junak. Odmah u pocetku postavilo se pitanje: sta da se radi sa osmoricom ljudi kojima iz sata u sat prijeti sve veca opasnost? Medu njima je bilo pedesetogodisnjaka, ali i mladica - gotovo djece - vrsnjaka Devlinih sinova. Pomisao na svoju djeeu davala je Devli novu snagu. Odlucila je da se zidari iste noCi sakriju u pojatu (sjenik), koja je hila puna svjezeg sijena, i da tu cekaju prvu povoljnu priliku, a kada se ona ukaze, da pobjegnu iz Bosanske Krupe, koja je tih dana licila na uzareni kotao. UzimajuCi sve u svoje ruke, Devla je smatrala da na taj nacin najbolje stiti i svoje sinove da oni ne dodu pod udar ustasa. Za osmoricu ljudi, koji su vee jednom bez suda <hili na smrt osudeni, nastale su nove muke. Dani i noCi straha i neizvjesnosti nastali su i za porodicu Besirevic. Ako bi se saznalo za sakrivene Srbe, znacilo bi to sigurnu propast i za jedne i za druge. Skriveni u sijenu, zidari su provodili dane koji su im izgledali duzi od godine, a smjenu dana i noCi raspoznavali su samo po tome sto im je hrana donosena u prvi mrak. ·Pa ni tada hranu nije bilo moguce doturiti svako vece, jer su ustase u neposrednoj blizini u nekoliko mahova organizovale zasjede, i ne znajuCi ko im se u neposrednoj blizini nalazi. Jednom prilikom su ustase cak i sijeno nosile iz iste pojate, ali nista sumnjivo nisu primijetile. Jedino je ustasa Himzo Hadzic dolazio u ovu kucu, znao je za skrivene zidare, pa je cak s njima i razgovarao. Medutim, nije im nista uradio niti poslao druge ustase da ih pohapse zbog obecanja porodici Besirevic, a mozda racunajuCi da ce oni kad-tad Lpak pasiti ustasama u rulke. On nije mislio da ce porodica Besirevic organizovati i izlazak zidara iz Krupe na slobodnu teritoriju. Skriveni u sijenu, nadohvat ruku ustasa, zidari su u pojati proveli jedanaest dana i jedanaest noci. Na kraju, dosla je i posljednja noc, koja je za ove ljude znacila ponovno rodenje. Da bi se zidari izvukli na slobodnu teritoriju, cekala se tamna noc u kojoj ce strazari4 biti pouzdani ljudi. u prvim casovima dvanaeste noCi na stra.:lu su postavljeni pouzdani ljudi, a uz to i iDevlini rodaci: Muharem i Sade Besirevic, zatim njen sin Hajrudin i komsija Besir Nasic. Sa svakim od njih ona je posebno razgovarala da bi hila sto sigurnija da ce zidari slobodno umaei IZ njihovog skroviSta. Grupa je preuzela strazarcenje na periferiji grada prema Vucijaku. A muz Devlin Mustafa je potokom Vucijakom doveo zidare do straze, tu su se pozdravili i rastali. Osmorica zidara su se ubrzo ispod Lipika uputili u obliznju sumu, u kojoj su se u toku noCi mogli osjecati bezbjednim. Posto nisu najbolje poznavali teren, zoru su sacekali u du'bini sume, a onda su se ujutro preba- 2 Kasnije mitraljezac i vodnik u Drugoj proleterskoj brigadi. ' Ustasa HadziC Himzo ubijen je u ratu. 74 75 ' Pored zandarma i domabrana, u te dane sttazu su ddali i civili, koji su imali obavezu da svaku noc odlaze na strazu, iii da nekom plate ko ce za njih strazari ti. �Momcilo Radovic cili u ustanicko selo Veliki RadiC. NaisH su na ustanike, koji su im pomogli da se prebace u njihova selo Krslje i Sedovan, nedaleko od Bosanskog Novog. Na zalost, svoje selo su pronasli, ali ne i svoje kuce i ukucane. Umjesto kuca nasli su zgrariSta, a ukucani su pobjegli ispred ustasa. IzuzimajuCi dvojicu najstarijih majstora, ostali su se latili oruzja, otiSli u borbu i borili se do konacnog oslobodenja zemlje.5 Zajedno s njima borila su se i tri Uevlina sina. t Danas Devla ima osamdeset godina i zivi u svojoj kuCi u Bosanskoj Krupi. Raduje se svakoj posjeti svojih sinova, koji ne zive u Krupi, ali isto taka i posjeti prezivjelih zidara Srba. Oni ni danas, poslije trideset godina, ne zaboravljaju junastvo ave povucene i skromne starice, koja je u najtezim danima te strasne, ali u isto vrijeme i velike 1941. godine, pokazala put kojim treba iCi. ZENE KONJICKOG KRAJA U NOB-u ripreme ustanka u konjickom kraju izvele su organizacije J<,PJ Konjica i Mostara. Organizovani ustanak poceo je septembarskih dana 1941. godine. Komunisti Konjica i Mostara poveli su oruzanu borbu koja od prvih dana dobija potpuno organizovan i masovan karakter sa jasno izrazenim ciljevima: oslobodenje zemlje, unistenje okupatora i njegovih saradnika, razvijanje i jacanje hratstva i jedinSitva. KPJ je imala stal1no vodecu ulogu, ;rukovodila je svim akcijama i cjelokupnim radom na vee stvorenoj slobodnoj teritoriji. Ciljevi i zadaci borbe jos viSe su z'blizili narode konjickog kraja, Muslimane, Hrvate i Srbe u zajednicku i masovnu borbu. Brzo je formiran Konjicki partizanski bataljon od boraca iz konjiOkog kraja, Mostara i drugih .klrajeva Hercegovillle. Brzo je postao jedan od najcvrsCih u Hercegovini. U bataljonu je hila dosta clanova KPJ i SKOJ-a. Priliv boraca bio je sve veCi, dolazili su radnici, seljaci, daci, studenti. U toku cijele borbe, koliko je trajala u ovom kraju, organizovano su djelovale KPJ, SKDJ, IAFZ, kao i mreza narodnooslobodilackih adbora. U toku ratne 1941-1942. oformila se velika slobodna teritorija koja je zahvatala podrucje ad Konjica do Nevesinja. Na ovoj teritoriji organizovano djeluje narodna vlast preko svojih slobodno izabranih seoskih, opstinskih i Sreskog narodnooslobodilackog odbora u Glavaticevu. •Svi pokusaji neprijatelja da povrate ovu teritoriju bili su bezuspjesni. Borci i narod, svi skupa, branili su svoju slobodu od ostalih napada brojnijeg, jaceg i opremljenijeg neprijatelja. U ovim i svim drugim akcijama istakle su se zene svojim nesebicnim radom i pozrtvovanjem. Aktivno su ucestvovale u svim vidovima rada i borbe ne izostajuci iza svojih drugova. Aktivno su radile starice, majke, djevojke, shvativsi borbu kao svoju borbu - borbu za oslobodenje svog doma, svog ognjiSta i svoje porodice. Ta borba i aktivnost vodena je stalno, tj. ad 1941. do 1945. godine u svim krajevima prostranog konjickog podrucja, a borbe u ovom kraju bile su gotovo neprekidne. Sa zenama Konjlica su akDivno uoestvovale i zene iz Mostara i drugih krajeva IHercegovine. Takve su bile Samija Bubic, Bisera Puzic, Mida .Cadra i druge. One su u najviSe slucajeva bile organizatori aktivnosti zena ovog kraja. Zene su bile borci u bataljonu i drugim jedinicama koje su djelovale u ovom kraju, odbornici u organima narodne vlasti, P 5 Osmorica zidara koje je spasila Devla Besirevic hili su: Ostoja Mikan (umro 1943), njegovi sinovi Stojan i Dragan, koji su hili partizani a danas kolonisti u Novom Kozarcu u Banatu, Dorde Milkan {poginuo kao partizan 1943) i Ljutica Novakovic (u ratu hio odhornik, danas zivi u Novom Kozarcu), svi iz Krsalja, i hraca Milan i Slavko Oljaca i Vid Bjeljac, iz Vedovice - sva trojica poginuli 1943. 76 77 �ru:kovodioci KPJ i SKOJ-a, bolnicarke - njegovale su svoje bolesne i ranjene drugove. Bile su i ilegalci, stalno .su radile na kanalima veze odrzavajuCi na taj nacin vezu .sa jedinicama koje su djelovale na ovom podrucju i sa Konjicom, koji je bio pod vlascu neprijatelja. Ciljevi i zadaci zenana oslobodenom podrucju hjepo se vide irz P<rog1lasa odh01ra zena Bora6kog jezera od oktobra 1941. godine: ,Majke, sestre i zene! Vi koje ste uvwrjedene, uovi'ljene i ozaloscene s'kupa sa svima nama i sa hiljade i hiljade nasih drugarica treba da danas pomognete nasu borbu za slobodu i za osvetu nasih nevinih sinova, brace i muzeva ... Mi zene i djevojke organizovale smo sve da potpomognemo nasu vojsku, zato prilazemo sve nase darove u nas zajednicki hram Slobode. Iz svih sela svaki dan primamo darove, pa cak i iz onih sela koja su vrlo daleko od nasih. Vee do sada primili smo stotinu pari carapa, dzempera, vune i ostalog materijala. Zene i djevojke borackojezerskog okruga1 skupa pletu rukavice, dzempere, peru i krpe za nase vojnike. Mi nemamo fabrika i masina - mi imamo vrijedne ruke, siroko srce i moCi cemo obezbijediti nasu vojsku. Mi se obracamo svim postenim zenama bez razlike vjere, mi ne trebamo niSta da zalimo za svoju slobodu, jer znamo da, smo mogle bez svega ostati i da bi se sada drugi sirio po nasim kucama. Primite pozdrave od svih :lena i djevojaka iz oslobodenih krajeva. ZBNSKI ODBOR BORACKOG OKRUGA" Zene su muCili neprijatelji na zvjerski naCin kao sto je to radila Francetica legija krajem 1941. godine, poslije izvedene akcije Konjickog bataljona i napada na neprijateljski voz nedaleko od Konjica. Tada su postale irtve zene - majke sa svojom djecom u CelebiCima i Donjem Selu. Njih su Francetica legionari :live sa djecom bacali u kuce i palili. Slicno su bile mucene zene i u :Konjicu, kada je izvrsena velika racija 22. 4. 1942. godine. Medu pohapsenim zenama bile su Hiba Alagic, Nata PokrajCic, Bosiljka Tomasevic, Dobrila Tomasevic i druge .. Uhapsene su bile izlozene najvecoj torturi, ali su sve junacki podnosile mucenja. Tako je Hiba Alagic bila u zatvoru i pocetkom jula 1942. godine, kada je takoder bila izlozena mucenjima zajedno sa borcima Mostarskog bataljona. Zene - borci ostale su vjerne svojoj lborbi i revoluciji i kada su ocima gledale u puscane cijevi i kame cetnickih zlikovaca juna 1942. godine, kada su na podmukli i podli nacin vrsili ubijanja, kao i kasnije, aprila 1944. godine, kada su cetnici Veljka Remetica na zvjerski naCin mucili bolnicarke i zene - poznate borce Mostarskog odreda u selu Grusci. Tada su postale zrtve cetnickog nasilja Olga :PreviSic, Mila Andric i jos nekoliko bolnicarki iz okoline i Mostara. Zene konjickog kraja na slobodnoj teritoriji 1941. i 1942. godine osnovale su svoj odbor u Cijem su sastavu bile: Olga :PreviSic - predsjednik, Zora Dragic - sekretar i clanovi Samija Bubic, Bisera Puzic, Melanija :Draganic, Angelina Lambie, Stana Saric i Mileva SariC. 1 Narastanje Konjickog bataljona pruzalo je sansu da Bataljon preraste u NOP oclred u kom slucaju ·bi za njegovu teritoriju bila oformljena okruzna rukovodstva drustveno-politiokih organizacija NOP-a, ali do formiranja okruga pod tim nazivom nije doslo - primjedba Redakcije. 78 79 Odbor :lena antifasistkinja organizovao je tecajeve za nepismene zene u Borcima, Glavaticevu i susjednim selima. U tecajevima je radilo od 30-50 zena. Narocito je svoju aktivnost razvila Zora Dragic, mlada uciteljica iz Bijele. Sa zenama su odr:lavani zdravstveni tecajevi, gdje se narocito istice dr Safet Mujic, koji je iSao po susjednim selima i odrzavao predavanja iz prve pomoCi, sve dok se nalazio u ovom kraju. Omladinke su bile posebno angazovane u pletenju odjevnih predmeta za borce ( dzempera, carapa, salova, rukavica it d.). Organizovale su pranje rublja za borce i ranjenike na vee stvorenoj slobodnoj teritoriji. U ovom radu narocito su se istakle svojom aktivnoscu: Milica Crnogorac, starica od 60 godina, majka dva sina prvoborca, te Saja Didik, Hana Hovan, Janja Vulic a, posebno, Mula Cesir, starija :lena iz Razica, koja je i kasnije cuvala borce - ilegalce, ranjenike i bolesnike, narocito u vrljeme IV i V ofanzive. Zene Boraka pruzale su svestranu pomoc borcima i ranjenicima Konjickog bataljona u toku 1941. i 1942. godine, pa i kasnije. U selu je, bila smjestena bolnica Bataljona u poznatoj ,Santica viii". Trebalo je dosta rada i napora oko bolesnih .i ranjenih horaca, ali i tada nije izostala aktivnost zena i djevojaka ovog kraja narocito: Angelina Lambic-Draganic, Stana 'Saric, Ljubica Saric, Vida, Mileva i Durda Draganic. One su svojom aktivnoscu nastavile svoj rad dalje. Nije niSta bio manji rad ni Cvije Micevic, Fimije Spasojevic, Danice Saric, inace ucesnice V neprijateljske ofanzive, Cvije Simic i Anike Sinikovic, koja je stalno radila i pomagala lNOB u ovom kraju. Bilo je dosta zena stalnih saradnika NOB-a koje su djelovale u pojedinim selima i krajevima cija je aktivnost narocito poznata: u Bijeloj Stoja Lazarevic, stalno je radila na vezi izmedu Boraka i Konjica, zatim Esma Ramie takoder iz Bijele, Nafa Ahmetovic iz Podorasca, Dika Gurkovic iz Dzepa,. zatim Mejra Duvnjak i Stoja Magazin, takoder iz Dzepa, Fatima Nuhbegovic, poznata aktivistkinja iz Repovaca i Bradine, Malina Cecez iz nonjeg Sela i Desa Cecez. Poznata je bila i aktivnost Ande Draganic, majke dvojice boraca, Stane Pendo, iz Bjelovcine, Mile Dordic, borca III sandzacke brigade od 1942. godine, iz BradiJne. Danica Kujund~ic iz Celelbica sa .svo]'ih 16-17 godina, stalno je pomagala NOB, a zatim kao horae X hercegovacke brigade borila se u svim njenim akcijama u toku IV i V ofanzive sve do oslobodenja zemlje. U Konjicu, koji je za cijelo vrijeme rata bio u rukama neprijatelja, sem jula 1942. godine, kada je za krace vrijeme bio osloboden od proleterskih brigada, stalno se razvijao i jacao narodnooslobodilacki pokret. Radila je ilegalna organizacija KPJ i SKOJ-a, koje su bile glav· ni inicijatori i organizatori svih akcija u gradu i okolini. Ove organi· zacije stalno su odr:lavale vezu sa borackim jedinicama koje su djelovale na ovom podrucju. Uloga zena u ovim akcijama takoder je bila svestrana. Jedna od poznatih akcija bila je pocetkom 1942. godine. Tada je vladala velika glad u gradu i niSta se nije moglo nabaviti od zivotnih namirnica. Zene su tada izvele poznate demonstracije u kojima je ucestvovalo od 50-60 zena. Sakupile su se u starom dijelu grada, zatim su krenule ulicama protestujuci zbog nedostatka namirnica i sve skupa dosle do Sreskog nacelstva u gradu, gdje su demonstrirale. Ova njihova akcija je i jos vise zblizila zene Konjica u njihovom daljem radu. �U svom radu naroCito su se istakle: Mulija Sunagie - stara zena, majlka dvojice ~oraca, ~~jta BegteseviC, Zrba Beg~a~evi.e .- ma~ka dvojke :boraca, MeJra Ded1c-K!rvavac - poznata aikitlvirs1Jkm•Ja, maJka !bo.rca, Saliha Jeldkovie-Rizvanbegovie, Zagorka rBrborie, Slavojka Rudan, Fata Begtasevie, •Semsa Vajzovie, Anika SinikoviC i Cvija Jurie, Ferida Alajbegovie, DiSa Algie, Muskija rBegie, Hata P.irkie, Ljubica BelSa i Zora Delie ilegalno su radile u gradu zatNOB, te je njihova aktivnost postala uocljiva neprijatelju, pa su morale napustiti Konjic i otiCi na slobodnu teritoriju u jedinicu. Na vezi izmedu Konjica i Dzepa svojim radom istakla se Stana Zivak, koja je stalno radila na odriavanju Veze sa poznatim ilegalcima u Konjicu. Od poznatih aktivista u gradu bila je Koviljka Bjelie, koja je na razne naCine pomagala NOB, dostavljajuCi preko sigurnih veza hranu, oruzje i municiju za borce. Aktivnost zena na podrucju Neretvice narocito pocinje brie da se razvija u toku 1942. godine i ta se aktivnost nastavila sve do oslobodenja nase zemlje. Ova aktivnost jos vise se razvija po oslobodenju ovih krajeva u toku 1942. godine, tj. dolaskom proleterskih jedinica u ovaj kraj. Doslo je do osnivanja partijske i skojevske organizacije, osnivaju se narodnooslobodilacki odbori skoro u svim selima. Svojom aktivnoseu isticu se mlade skojevke: Fatima Alikadie, Raza Buturovie, Fahrija Alikadie, Sakira Buturovie, Safija Buturovie i druge. One su naroCito razvile svoju aktivnost za vrijeme IV neprijateljske ofanzive u smjestaju, njegovanju i prenosenju bolesnih i ranjenih boraca, a bilo ih je koje su posle sa jedinieama, medu kojima i Raza Buturovie, inace ucesnica u borbama u toku V neprijateljske ofanzive. Ucesee zena konjickog kraja u NOB-u bilo je i masovno i svestrano. Ipak svojom aktivnoseu istaklo se nekoliko zena - boraea ciju aktivnost i rad treba posebno istaCi, a to su: , Olga ·Previsie, prije pocetka ustanka radila je na Borackom jezeru sa muzem Vinkom PreviSieem u planinarskoj kuCi ,,Prijatelj prirode". Svojim skromnim i umjesnim ponasanjem zadobila je povjerenje i postovanje ljudi svoga kraja, te je zahvaljujuCi njenoj aktivnosrti u istom objelkrtu uihvaeena i razoruz<ma prva grupa zandarrma pocetkom septembra 1941. godine, sto je istovremeno predstavljalo i pocetak oruzane borbe u ovom kraju. Od tada Olga je stalno i aktivno radila za NOB. Njena aktivnost na slobodnoj teritoriji bila je jednaka sa aktivnoseu boraea Konjicko-mostarskog bataljona Ciji je horae bila sve do svoje smrti. Olga je kao horae prosla i IV i V neprijateljsku ofanzivu. Vrativsi se sa Sutjeske oslabljena, iserpljena i bolesljiva i dalje je nastavila rad u bolnici Mostarskog bataljona i Mostarskog NOP odreda sve do aprila 1944. godine, kada su je uhvatili cetnici Remetiea i na zvjerski naCin ubili u Glavaticevu. Zora Dragie, mlada skojevka i clan KPJ, odmah je nastavila svoju aktivnost u ljeto 1941. godine u Bijeloj i Zora postaje jedan od prvih boraea novoformiranog bataljona. Svoju aktivnost usmjerila je na stvaranje prve organizacije zena, na tecajeve za opismenjavanje zena i na zdravstvene tecajeve. Aktivno ucestvuje u partijskom radu Konjickog bataljona, postaje Clan Biroa :KPJ Konjickog rbataljona. Vjerna svojim drugovima - borcima napusta svoj kraj juna 1942. godine, ubrzo postaJe horae X heroegovaoke brigade. Vrsi'la je duznosrt pomocnika komesara cete i na toj duznosti poginula je 1943. godine po povratku sa Sutjeske u Miljevini. . Zulejha Begeta t~koder. je aktivno radila za NOB. Postaje aktivm horae X hercegovacke bngade, radila je kao bolnicarka u jedinici zatim pri komandi mjesta u Ljubuskom. ' . ~ngeli~~v Lambie ~adila je kao bolnicarka u prvoj partizanskoj bolm.ci ISonJickog b.a~al~ona na _Borcima u ,Santiea viii". Radila je sa ostahm ze~ama .ak~IVIS~Ima do JU~a 19~2. godine. Tada je po duznosti ost~la da cuva 1 ~JeguJe bo~esne ~ ranJe~e borce u cemu je pokazala veh~u humanost, 1 kao skoJevka 1 kao clan KPJ. Docekavsi povratak svoJih d~~gov~ - rb?raca u proljeee 1943. godine Angelina nastavlja put sa nJima I taka Je ucestvovala u borbama u toku V neprijateljske ofanzive. Nastavila je svoju aktivnost i kao horae i bolnicarka u Mostarskom NOP odredu sve do oslobodenja 1945. godine. . Cvij~ Jurie radila je kao ilegalae u Konjicu, u cemu je imala vehkog u.SPJ:ha, a t~ ~e mog~a os~variti zahvaljujuCi povoljnom mjestu ~adila Je. ~ SV?JOJ ~afafl:I, te Je .mogla saznati mnoge vazne pojedinostl o nepnJ~telJu~ nJegovim namJerama i akcijama, sto je blagovremen?, preko s~gurm~. veza, obavjestavala druge aktiviste radi preduzimanJa potrebmh akeiJa. Zbog svog aktivnog rada, cesto je zatvarana i maltretirana od strane neprijatelja. ..Ljubic;a. BelSa kao mlada skojevka aktivno je ilegalno radila u KonJieu,, ah Je .mor~la napu~titi grad i. poCi u Konjicki bataljon, gdje su se vee nalazila nJena braea Zvonko 1 Slavko. Skupa sa borcima Konjickog bataljona posla je jula 1942. godine sa ovog kraja te ee kao bo_rae. X here~goyack~ brigade uzeti aktivnog ucesea u Kraji~i i drugim mJest!ma, gd~e J~ djelovala ova jedinica. Ljubiea je prosla i IV i V o~al?-~r~u. Vrs~la ~~. razne odgovorne. drustveno-politicke duznosti u jedmie1 1 na tentonJ1 sve do oslobodenJa nase zemlje. A;Jila ·~n~~~e hila je i ka~ horae i k.ao drug dobra poznata na slobodnoJ tentOriJ1 u toku 1941. l 1942. godme. Uzela je ucesea u borbama u tok~ v ?eprijateljske ofanzive, gdje je radila kao bolnicarka, sto je nastavila 1 po zavrsetku ofanzive sve dok je cetnici Remetiea nisu uhvatili sa bolesnicima u Grusci aprila 1944. godine kada su je na zvjerski naCin ubili. ' . ~vo je hi? pokusaj da se bar krace prikaze djelovanje zena cija Je aktivn?st b1la svestrana, te se nije mogla odvojiti od neprestane masovne I svestrane borbe naroda, ovoga kraja. 80 81 6 :Zene BiH u NOB 1941-1945. �Halima Maglaj lie-Hadzihalilovic NARODNI HEROJ VAHIDA MAGLAJLIC alo je Banjalucana koji ne znaju kadiju Maglajlica i njegovu porodicu u kojoj su se susretala patrijarhalna i napredna •shvatanja. To ipak nije smetalo da devetoro brace i sestara, zajedno sa roditeljima, nadu zajednicki jezik i postanu saradnici u borbi protiv neprijatelja. Prvo kadijino dijete Vahida rodena je 17. aprila 1907. godne. U djetinjstvu i ranoj mladosti ispoljavala je izuzetnu fizicku i duhovnu snagu. Njena razboritost, marljivost i istrajnost hili su protkani izuzetnom vedrinom, cime je plijenila sve oko sebe. Postala je snazna i uticajna licnost u porodici i drustvu. Neravnopravnost zena je osjecala dublje nego njene vrsnjakinje iz slicnih sredina. Zato se trudila da stekne solidno obrazovanje, smatrajuCi da ce to umanjiti razlike izmedu nje i njene brace i izmijeniti odnos prema njoj kao zeni. Zavrsila je Zensku strucnu skolu kad je malo Muslimanki sticalo i najelementarnija znanja u osnovnoj skoli. U zelji za znanjem htjela je u Zagreb, u Strucnu uCiteljsku skolu. Nastali su dani iskusenja. Trebalo je postupiti kako razum i zelja nalazu, ili poslusati oca koji je mislio da zensko dijete ne treba slati od kuce. Pred ocevim autoritetom ana se, ipak, bar za neko vrijeme, pomirila da zivi zivotom koji joj je od rodenja namijenjen, kojim su uglavnom tada zivjele i ostale muslimanske djevojke. I pored toga, ana se nije prepustala stihiji i nije odustajala od teznje za necim novim, ljepsim, sadriajnijim. Pod uticajem brace Ekrema, Dzevada i Muniba, naprednih omladinaca i komunista, opredijelila se za radnicki pokret, prihvatala nove ideje i postala njihov kreator. NaroCito se zalagala za emancipaciju :lena, postala sekretar, a zatim predsjednica Zenskog pokreta u Banjaluci. U napredne zenske organizacije Vahidu je dovela licna pobuna protiv zivota koji joj je namijenjen, zelja za slobodom, znanjem i akcijom. Sposobna i inteligentna, duboko osjecajna, brzo je uocila vezu izmedu borbe za oslobodenje zena i radniCkog pokreta. Radnicki dam i predavanja koja su odrzavana u njemu omogucili su joj da prosiri vidike. Knjige i borbene pjesme zamijenile su mahalska sijela i razgovore u kojima je prolazio u dobroj mjeri drustveni zivot muslimanskih zena. M 82 83 Nje? dru~~veni ra~v bio je sl?~tavan obavezama prema porodici. T~e?alo JC n.osit~ zar,. knsom ?dla~Itl na sastanke i drugovati sa komumstima. l! tun casovn~a ya~1da J~. zbacivala zar, prenosila se u svijet kratkotraJne slobode 1 ucenJa, SVIJet za koji je htjela da zivi i hila spremna da umre . .Poslij~ <;kupacije, Magla~lica kuca, u kojoj se zivjelo udobno, postaJa J~ zna9aJa!l centar mnog1ma koji su ilegalno zivjeli i radili u BanJaluci. Dusa Cjelokupnog tog rada hila je Vahida. Kucu je, taka reCi, preko noci pretvorila u skladiSte hrane obuce <;>d~ec~, sanitetskog materijala, oruzja i ponasala se kao da joj' ne pri~ JCtl mkakva opasnost. Dva V~h~~Hn.a brata vee su b~~i u partizanima, a jedan u ustaskom zatvoru .. PohciJa _Je, k<; ~r:a po. ~?Jl pu~, premetala kucu, ali Vahida je, kao da JC prkosila ~hZim pollOIJe, s1knvala Hegalce, brinula o njima i o~premala 1~ u.pa~t1zane .. ~ve sto se .u ~uci naslo bilo je na raspolaga~JU ~~~P-~ 1 l]ud1ma koJI :su se stlcaJem okolnosti tu lllasli. Zarove J~ UVIJek 1mala u rez~rvi, a .obez?Jedivala je i kljuceve nekih ilegalmh stanova u gradu. N1kada mko mJe ostao nezbrinut. U svojoj kuci je organizovala i pravu radionicu rublja za borce. Pr~~rajala j~ :Ijevojacko ruho. koje je godinama spremala za svoj bud~c1 dam, c1hme sa poda zaJedno sa majkom osipala, a vunu koriS~1la za J?let~nje dzempera, carapa, i drugih odjevnih predmeta, potrebmh part1zamma. U doba masovnog ubijanja Srba; kada su i ljudi sa zutim trakama o.ko ruku odvo?epi u l~gore, Vahida je u zaru obilazila grad, prikupljala hranu, .odJecu, radw-aparate, sanitetski materijal i novcane priloge za borce 1 partizanske porodice, hrabrila i sirila ideju otpora protiv okupatora. . Maja mjeseca 1941. godine i formalno je postala clan KPJ. Vahida Je tako r~dila dapju i. nocu, sve do onog oktobarskog jutra 1941. godin~: kada Je uhapsena 1 strpana u ustaski zatvor. Mucenjima i batinjanju mJe po~~egla. Hra:bri_la je z~ne s ~?j!ma je. ?ila u ~atvoru: ,Ne mogu oni nama msta. Zaty~raJU, mu~e, ubiJaJU. Ub1ce stotme, a hiljade ce ustati na o~por. ~~vet1cemo vsvak: _uzda~, sv,~ku kap krvi! Slu.Sajte kako nasi pucaJ~! Bhz1 su ?ego sto m1 1 slut1mo. Usta.Se su to primijetile i Vahidu 1zdvoJil.e 1;1 sam1cu. J?ok je ~i~a u sa:n.ici, ugledni gradani Banjaluke, pod utiCaJem komumsta, vrs1h su pntlsak na ustasku policiju da se Vahida premjesti iz samice. Uoci. odvodenja u Zagreb, na Prijeki ustaski sud, 20. decembra 1941. godme, Vahida i Danica Marie su odlucile da pobjegnu skokom kroz prozor))ok je us~ask~ ~~razar setao s druge strane zgrade, one su op~ezn~.skocile, pregazile r]ec1cu Crkvenu i preko basta dotrcale Vahidi!!OJ kuc1. Brz<; su ~e presvukle i produzile kroz grad, oprezno, da ne Izaz<;>vu sumnJu. St1gle su upucene u partizanski odred u Cemernici. Vah1da)e ne~to kasnije otiSla na Kozaru i Podgrmec. Svugdje je vrijedno radila. Njegovala je ranjenike, radila sa zenama i organizovala masovnu pom_oc :'ojsci. U ~nogim mjestima Podgrmeca osnivanje prvih ~dbora ~F~-~ JC nera~dvoJno vezano za Vahidino ime. U srpskim, mushma?-s~nn 1h ~rv~tsk~~ selima,. ona. je doceki:'a:r;a s podjednakom ljuba~~Jll; .1 v~vug.dje Je S1j~la rodolj.ublje. I u najtezim casovima znala je nac1 nJeCI koJe su u src1ma drug1h rasplamsavale odusevljenje za borbu. �Prisustvovala je i Prvoj konferenciji Antifasistickog fronta z~na Jugoslavije u Bosanskom Petrovcu i izabrana u Centralni odbor AFZ-a. ,Pri kraju cetvrte neprijateljske ofanzive, aprila 1943. godine, u RuiSkoj, u ranu zoru, Vahida je pala pokosena iz neprijateljskog mitraljeza. Za izvanredne zasluge proglasena je narodnim herojem. ,SjecajuCi se Vahide i njenih prvih saznanj@. o komunistima i radnickom pokretu ne mogu a da se ne sjetim kako sam kao mlad komunista cesto dolazio u sukob s ocem", kaze Ekrem Maglajlic. ,Vahida mi je tada prilazila i pitala sta jato unosim u kucu. Da bih olaksao sebi, a ujedno pridobio mladu bracu i sestru za radnicki pokret, Vahidi sam objasnio u cemu je sukob izmedu oca i mene, i postepeno, dajuCi joj literaturu i objasnjavajuCi smisao i svrhu bo:cbe radnog naroda, uveo je u red boraca radnickog pokreta. To je bio pocetak njenog saznanja o radnickom pokretu i radu KPJ. Pod uticajem komunista iz nase sire porodice, ona se kasnije potpuno opredijelila za napredni radnicki pokret ... " ,Nase drugarstvo je pocelo u doba Vahidine aktivnosti u Zenskarn pokretu", prica Dusanka Kovacevic. ,Bila je ·nevjerovatna njena zelja za znanjem i ucenjem. Cesto smo nocu citale. U blizini kreveta dr:Zala je desetine knjiga iz oblasti e:konomije, filozofije, pdrodnih nauka. Citale smo zajedno Bebelovu ,Zenu i socijalizam". Jednog dana sa ustrucavanjem mi je pokazala svoj prvi clanak. Naslov mu je bio: ,Istina o zivotu Muslimanke". Bio je to nevjest Clanak, ali snazan svojom iskrenoscu i poniranjem u sustinu problema. U toku okupacije Vahida je smjelo i odvazno obavljala niz znacajnih poslova. Njen smisao za organizaciju je dostizao nesvakidasnje razmjere. U sav svoj posao unosila je sestrinsku ljubav i brigu za svakog covjeka. Nikada nisam vidjela Vahidu da se pred neCim zbunila. Kao da je bila stvorena za to burno, uskomesano doba, kao da joj je ono pomoglo da oslobodi do kraja svoju neiscrpnu snagu j vjeru u bolji zivot ... " ,Prije nego sto sam Vahidu upoznala, mnogo sam o njoj slusala i pripremala se na svakodnevne kontakte s njom, uslovljene mojim ulaskom u njihovu porodicu" - sjeca se Ruza Maglajlic. ,Avgusta 1939. godine dosla sam kao profesor na sluzbu u Banjaluku. Nisam se, kako ono kazu, ni okrenula u gradu, a ona me je vee uvela u rad Zenskog pokreta, ciji je bila predsjednik. Njeno djelovanje iSlo je za tim da svim moguCim metodama probudi svijest kod zena o njihovoj ravnopravnosti i teskom polozaju, kako u porodici i braku, tako i u drustvu. U svim nastojanjima bila je uporna i dosljedna. Koristila se zivim rijecima, literaturom, predavanjima i licnim kontaktima, sluzeCi se uvijek primjerima iz svakidasnjeg zivota. U prvim damima rwta od brace i oca palmpHa je sve vumemo sto hi nasla, isparala i podijelila zenama da pletu pulovere i carape za borce. Iz kuce je iznijela skoro sve posteljno rublje. Sanduke sa svojim ruhom potpuno je ispraznila. DomaCi svileni bez, namijenjen za posteljinu, iskrojila je u zavoje i sterilizovala prije upuCivanja u partizansku bolnicu. Rastale smo se krajem juna 1941. godine i nikad se viSe nismo vidjele. Za vrijeme rata cesce sam dolazila u zabacene krajeve Cazinske krajine. U Maloj Kladusi, Podzvizdu, Geti ... uvidala sam kolika je bila 84 85 snaga njenog duha i rijeci. Svaka zena je zapamtila Vahidu i ponavljala je njene rijeci. Mnoge su se ukljuCile u rad odbora AFZ-a i posle na razne tecajeve zahvaljujuCi Vahidinom uticaju." Svoje sjecanje na Vahidu poceo je Safet Fejzic rijecima: ,Bila je uvijek pouzdana. U maju 1941. godine, kada me je primila u KPJ, Rada Vranjesevic mi je saopstila da mi je KPJ, na prijedlog druga Starog, povjeril~ odgovornu duznost upravnika cinovnicke menze. Povjerila mi je, takode, da je tog dana primila u Partiju Vahidu i da cu preko Vahide odr:Zavati vezu s njom. Ova menza, u stvari, bila je glavna kurirska veza sa pokrajinskim komitetom iz Sarajeva, sa Kozarom, centralnom Bosnom i okolinom Banjaluke (Ponirom). Ovdje je stizala i sva posta za druga Starog, koju sam licno primao. Jula 1941. godine kada sam izabran u Mjesni komitet Banjaluke, stalno sam odrzavao vezu izmedu druga Starog, Rade VranjeseviC i Dusanke Kovacevic, ito preko Vahide. Ona je imala, takode, znacajnu ulogu i u odr:Zavanju kurirskih veza u gradu. Obucena u zar, oddavala je veze, ne samo u gradu nego i izvan njega. Ponovo sa1111 se, a i posljednji put, sa Vahidom sreo tek decembra 1942. godine, u .Lusoi Palamki, ·kwda se Prvi kraj'iski pwleterski bataljon ,Zd·raviko Cela1r" vmtio iz Slavonije. Narod Podgrmeca nas je docekivao razdragano i sa raznim ponudama. Sve je to Vahida organizovala. Svi smo se okupili oko nje. Gutala je svaku rijec dok smo pricali o putu kroz centralnu Bosnu, o cetnickoj izdaji, o muckom ubistvu drugova medu kojima je bio i njen mladi brat Nedzib. Ona je pricala o os'lobodenim kra'jevima u Podgrmeou, o posil:ignutim uspjesima. ,Kod nas postoje poste, skole i bolnice ... Ljudi se osjecaju kao da je potpuno oslobodenje, cak su se poceli i zeniti". u sali je dodala: ,Ovo nam je postao nov problem ... " ,Vahidin lik ostao mi je duboko u sjecanju", istice Zumra Cejvan. ,Bila je jedna od najaktivnijih clanica Zenskog pokreta". Takvu sam je upoznala 1940. godine u Banjaluci. Htjela bih ovdje, koliko-toliko, da osvijetlim njen lik, ali to mi je dosta tesko, jer tako izuzetnog druga, borca i radnika viSe nikad nisam srela. Posjedovala je sve osobine i odlike pravog komuniste i narodnog borca. Od Vahide sam prvi put cula partizansku pjesmu. Dok smo u njenoj sobi sredivale prikupljeni materijal za borce, tiho je zapjevala: ,Po sumama i gorama ... " Pjesmu je cula od boraca kad je kriSom odlazila na Sehitluke. Dok je pjevusila, Vahida je hila uzbudena i oci su joj zasuzile . .Zeljela je da se bori s puskom u ruci, ali je Partija od nje trazila da ostane u gradu. Kuca joj je bila pored same policije, a ona je bez prekida radila, kao da im prkosi. Vahida i ja ponovo smo se srele 1942. godine u Podgrmecu, gdje je bila politicki radnik na terenu. Bila je sretna sto je slobodna i zadovoljna sto radi sa zenama. I Muslimankama i Srpkinjama. To je bio odgovoran posao u vrijeme kada se KPJ svim silama borila za bratstvo i jedinstvo. Rijetko smo se odvajale. Zajedno smo otiSle u oslobodeni Bihac i Cazin. U teskim danima cetvrte ofanzive trebalo je vidjeti Vahidu. Svakome je htjela da pomogne. Ni nocu se nije odmarala. Gledala je da nas najprije smjesti i da nas udomi. Za sebe nije brinula. ,Imam ja dosta rezerve", govorila je vedro se osmjehujuci. �Izvukli smo se iz bombargovanog Bihaca i preko Drvara dosli u Glamoc. Vahida je mnogo zalila sto nije u borbenoj jedinici, jer je to bio njen san. Cinilo joj se da samo u otvorenoj borbi, licem u lice sa neprijateljem, maze dati svu sebe. Zelja joj se ispunila u Livnu, kad je stupila u Drugu krajisku brigadu." ,Vahida je drugovala sa mojom starijom sestrom Aisom, koja je takode bila ilegalni radnik. Moje saznanje o ~~:amahu predstojece revolucije i njenim ciljevima je raslo i uskoro su me angazovali na razliCitim zadacima, vodeCi racuna o mojim godinama i sposobnostima", iznosi u svom sjecanju Mubera Osmic. ,AiSa me poslala, u jesen 1941. godine, da donesem nekakvu ,vunu" od Vahide. Usia sam na sporedni ulaz u djeCiju sobu i sjela na seCiju. PruzajuCi mi korpu prekrivenu peskirom, Vahida rece: Znas sta, Berka, ovo nije samo vuna, to je municija za partizane, a odozgo sam stavila klupcad. Berka, duso, cuvaj se preko mosta, a i put je dalek. Ako se nesto desi ... Tu je malo zastala i ubrzo dodala ... ako padnes, pa ti se prospe, ne govori odakle nosiS. Usput svrati kod Sandora, dace ti jedne bakandze." ,Srela sam je u partizanima, za vrijeme cetvrte ofanzive, i tada mi se ucinila ozbiljnija nego ikad ranije. Bila je u kratkoj bundi od plisa, u smedim pantalonama, s piStoljem. U pokretu prema Satoru odmorili smo se u kuCi strica Gavrila Principa. Bilo nas je mnogo. Dok sam pjevala, Vahida je sjela uza me i pocela plakati. Zagrlila sam je i upitala zasto place. Sjetila se AiSe, koja je toliko zeljela da me vidi. Cijelu noc smo marsirali da savladamo ledom okovani Sator. Vahida je izdr:Zala ogromne napore, u svojstvu politickog radnika otisla na drugu stranu i vise je nisam vidjela. Urezala bih tako duboko njeno ime svuda, kao sto ona zivi u mom sjecanju: beskrajno pozrtvovana, nesebicna, skromna, sa neiscrpnom energijom i zeljom da se sve ono sto je dostojno zivljenja i divljenja, u covjeku i za covjeka, nade u svaCijoj buducnosti ... " ,Nikad nije gubila prisustvo duha", istice Danica Marie. ,Sa Durom Pucarom-Starim dosla sam, novembra 1941. godine, u Banjaluku, da ilegalno radim kao clan KPJ. Dok sam boravila, u Banjaluci, upoznala sam niz aktivista, s kojima sam saradivala, kao na primjer, sa pokojnom AiSom Karabegovic, koja mi je mnogo pomogla da se snadem u ilegalnom radu. Od nje sam saznala za Vahidu Maglajlic, jer mi je o njoj mnogo pricala. Od AiSe sam, takode, saznala da je Vahida uhapsena. Ubrzo, 3. decembra 1941, mene su, takode, uhapsili dvojica ustasa iz Bosanskog Grahova, koji su me prepoznali u Gajevoj ulici, kod hotela ,Palas", odmah odveli u njihov logor, a odatle u ustaski zatvor, gdje se nalazila Vahida. U zatvoru sam nasla Havku Saric, koja mi je rekla da se u podrumu, u samici, nalazi Vahida, da je muce i smatraju teskim politickim krivcem. Poslije nekoliko dana mene su odvojili od Havke i smjestili u drugu sobu, gdje sam zatekla Vahidu. I nju su upravo tog jutra premjestili ovamo iz samice, na intervenciju, kako mi je ona pricala, Ismete Kulenovic iz Banjaluke. Tu je otpocelo moje licno poznanstvo sa Vahidom. Bila je sva izmucena, otecenih nogu i lica, ispijena, blijeda, velikih modrih podocnjaka, zavijenog vrata, posljedica ustaskog mucenja. 86 87 Odmah smo se sprijateljile. Vahidi sam priznala da sam cula za njenu aktivnost. Ona se interesovala za pojedine aktiviste u gradu. Informisala sam je o mnogim drugovima za koje sam znala, o prilikama u Banjaluci. Zajedno smo provele nesto oko dvanaest dana. Vahida je bila svjesna tezine svog polozaja, ali ni jednog momenta nisam osjetila da se demoralisala. Do kraja je ostala energicna i vedra. Predlozila je da bjezimo, jer su nam ustase stavile do znanja da cemo biti upucene u Zagreb, na Prijeki ustaski sud. Tada mi je priznala da se jos u samici bavila miSlju o bjekstvu, ali da je to bilo neizvodljivo. Iz zatvorske sobe, medutim, to je bilo lakse izvesti. Zajednicki smo se pocele pripremati da pobjegnemo iz kandzi smrti. Vahida je u tome pokazala izvanrednu snalazljivost i hrabrost. Dobro je proucila polozaj zatvora i stranu na koju treba bjezati ... Nasa celija, nekadasnja kuhinja jednog od stanova Gruberovica kuce, imala je samo jedan prozor, okrenut prema ustaskom dvoriStu. Vrata ostave i prozor prema basti bili su zakovani daskama. Vahida je uporno, iz dana u dan, prstima rasklimavala eksere na zakovanim vra{ima dok ih nije podesila da se lako mogu iScupati. 0 oslabljene eksere u vratima je vjesala dijelove odjece da prikrije tragove . . . Poslije su njeni utrnuli i pomodreli prsti nastavili da klimaju i izvlace eksere iz zakovanog prozora ostave, nase jedine nade. Zatim smo cekale pravi trenutak. On je, najzad dosao ... Uoci odvodenja na Prijeki sud, uvece 20. decembra 1941. godine, ustase su slavile neki praznik. Dok je ustaski strazar setao s druge strane zgrade, Vahida je uklonila daske s prozora ostave, pogledala okolo i napolje izbacila jastuk. Posto niko nije primijetio pad jastuka, Vahida je prva skoCila, dr:ZeCi torbu u ruci, a za njom i ja. Potrcale smo, preskocile neke tarabe i zadihane stigle do rjecice Crkvene. Snijeg je gusto padao i zasipao nase tragove. Pregazile smo skoro zaledenu rjeciou i bjezale dalje, preko basta koje je Vahida odlicno poznavala. Odjednom sam primijetila da sam bosa, da su moje raskvasene cipele ostale negdje u snijegu. Vahida je bila snalazljiva pa se izula i sa cipelama u ruci pregazila vodu. Premorene i ozeble do~rcale smo pod pro:wre njezine kuce. ,Pobjegle smo, dajte brzo zarove da 1demo dalje", povikala je zadihana Vahida iznenadenim ukucanima. Brzo smo se presvukle i nastavile kroz grad, s naporom usporavajuCi korake da ne izazovemo sumnju. Uzbudene smo prosle pored pojacane ustasko-njemacke strafe na mostu preko Vrbasa. Poslije smo sigurnije produzile manje osvijetljenim ulicama prema Gornjem Seheru. Iste veceri smo stigle u kucu aktiviste Dalke, koga smo obje poznavale. Ne8to viSe od sat vremena iSle smo uzbrdo, po dubokom snijegu, koji je cijelu noc padao. Odjednom smo, pri snijeznom bjelasanju, ugledale da se neko sklonio u grmlje iznad nas. Pomislile smo na ustasku patrolu i odmah legle u snijeg. Ostale smo tako lezeCi do cetiri sata ujutro i vratile se u Gornji Seher, u kucu Zaima HadziisakoviCa, te sakrivene provele dan. Ujutro je Zaim otiSao u grad i vratio se sa Zagom Umicevic. Ona nas je upoznala sa nc:kim Velom Mileticem, koji nas je uvece, 22. decembra 1941. godine, poveo na Ponir, gdje smo stigle u svanuce. Tu smo srele Karla Rojca, komandira cete za vezu sa gradom, i ostale drugove, istinski od:;1hnule i prvi put se odmorile, �IPoslije nekoliko dana upucene smo u Tisovac, odakle je Vahida otiSla u Cemernicu, u partizansku bolnicu. Izvjesno vrijeme je radila kao politicki radnik na terenu Cemernice i Manjace. Poslije rastanka u Tisovcu, opet smo se srele tek u aprilu 1942. godine, prilikom odlaska nasih jedinica iz centralne Bosne u Kozaru. Nas posljednji kraci susret, za vrijeme ofanzive na Kozari, nije mogao biti drugaciji nego srdacan, jer je Vahida na~ mene ostavila nezaboravan utisak kao neustrasiv covjek, komunista i veliki drug ... " ,Vahida je bila pravi drug u nevolji", .sjeca se Jovanka Covic. ,Iz Tuzle, gdje sam bila sekretar Mjesnog komiteta KPJ, morala sam da bjezim u septem:bru 1941. godine, jer su me na ulici prepoznali agenti i pokusali da uhapse. Odjevena u zar, upucena sam hitno, partijskim vezama, u Banjaluku i javila se Vahidi. Toplo me je primila i smjestila u svoju kucu. Tu sam ostala nekoliko dana, dok mi nije obezbijeden drugi stan i dok nisam, preko Vahide, uspostavila vezu sa Durom Pucarom Starim i mjesnom organizacijom KPJ. U Vahidinoj kuCi, u to vrijeme, krile su se Rada Vranjesevic i Dusanka Kovacevic i cekale povoljan trenutak da odu na oslobodenu teritoriju. . Tih dana nismo mi bile jedine u Vahidinoj kuCi. Svakodnevno nas je tu bilo po petero-sestero. Za sve je bilo mjesta za spavanje, hrane i ostalog. Vahida nas je umjdno razmjestila! Za mene je pronasla kompletnu odjecu, od cipela do vesa, i sve sto mi je bilo potrebno da se neupadljivo krecem po gradu. Danas mi izgleda prosto nevjerovatno kako je to sve moglo da se nesmetano cini pred nosom ustaske policije. U Banjaluci je bilo jos takvih kuca, ali porodica Maglajlica, zahvaljujuCi Vahidi i njenom uticaju, u potpunosti se angazovala u borbi protiv neprijatelja. Sve sto se u kuCi naslo bilo je na raspolaganju nasem narodnooslobodilackom pokretu i ljudima koji su se . sticajem okolnosti nasli u gradu na Vrbasu. J a sam izasla na sldbodnu Cemernicu kra:jem oktobra, gdje se, u sredini sume, u brvnarama, pored staba, nalazila partizanska bolnica. Krajem decembra i Vahida je dosla u nas partizanski logor. Ishrana je predstavljala ozbiljan problem. Rijetki su bili dani kad smo imali soli. Jeli smo hljeb od zobenog brasna, a kukuruzni je bio prava poslastica. Sve sto su nase jedinice zaplijenile, davalo se, po pravilu, ranjenicima u bolnici. Skender-Vakuf, mjestance pod obroncima Cemernice, bio je slobodan januara 1942. godine. Mi smo se odmah, sa Stabom bataljona i agitpropom, uputili tamo i smjestili u kucama nasih simpatizera. Vahida i ja smo zajedno. Skender-Vakuf je izgledao prijatan poslije Cemernice i dascara u kojima smo boravili. OtiSla sam u Maslovare krajem januara 1942. godine za politickog komesara bolnice u Borijama. Vahidu sam srela ponovo kod Bocca kada je nas Udarni bataljon prelazio preko Vrbasa, vodio danonocne borbe i povlacio se prema Kozari. Nikada ne mogu zaboraviti Vahidinu paznju i brigu prema meni. Bila sam se nesto ranije porodila i pod najtezim uslovima, sva iscrpljena, nosila dijete u povoju. Vahida mi je pruzila pravu sestrinsku pomoc. Dijete mi je nosila ... J ednom, nocu, kada smo se tiho kretali u koloni i svaki cas ocekivali borbu, ona mi pruzi dijete i prosaputa: Evo ti ga, bojim se cu ga ispustiti kad zapuca ... ti si majka! da . Vahid~ sam posljednji put vidjela u oslobodenom Prijedoru. Ove 1zvanredne zene odavno nema, ali i danas intimno osjecam neki dug prema njoj, iako mi ni vrijeme ni prilike nisu dali da joj uzvratim bar djelic, za njeno plemenito drugarstvo ... " ' ,;Mada smo stanovale u neposrednoj blizini, moj prvi susret sa Vahido~ bio je nes.vaki~~snji i neuobicajen", istice Sida Marjanovic. ,Nisn~o_Jedna drll:goJ pruzile ruku ~ znak upoznavanja. Nismo se ni upitale. Pnv1dno· !kakyog uzbu?enJa,. kratko mi je rekla: Donijela sam ti ~ar .. C?buc1 gav~ smJ~sta r:od1 na uhcu. Pogrbi se, napravi se starom prosJakmJom, drz1 parce hlJeba u ruci i drhti. Ispred tebe ce iCi drug na ?iciklu: Kad budete i:zvan ustaske zone i njemacke posljednje straze na IZlazu 1Z ~:a~a, on ce ~i reCi sta treba dalje da radiS. Plan je bio izvanredno smislJen. Agentl su uzbudeno pretrazivali svaku kucu, baste uz V~?as: Nikog nislf uspjel~ .uhvatiti. Pored nas su prolazili kao poludjele ZV1Jen kad tragaJU za phJenom, ali na druga na biciklu i mene, staru zgrbljenu zenu, niko nije obracao paznju. Na partizanskom slobodnom terenu - na Cemernici - po drugi P.lit sam ~.~ela Yahidu. Bio je kraj decembra. Dosia je u suknji i gojzencama. N1Je st1gla da ponese sve ono sto je mjesecima brizljivo spremala. Sarno. dva dana ranije pobjegla je iz ustaskog zatvora. Blijeda i umor~a! 1zgledala mi je mnogo slabija nego u oktobru, kad sam je prvi puvt V1~Jel~. Zatvo~ je uCini_? svoje. I mada zeljne da joj postavimo pregrst p1tanJa, pust1le smo Je da se odmori i naspava drukcijim snom od,.ono~ u zatvoru. Sutradan je trazila da radi, ali joj nismo dale govorec1: M1 c.emo 0~0 ran~er;tik~, ~ ti pri~aj sta ima u Banjaluci. Mara, Nad~, Zanca, vD~sanka 1 _Ja 1 C1Jela nasa drvena bajta, koju smo zvali bolmco:n, ~lusah sm.? gnJevnu V~hidu. A ona je pricala o nepokolebljivom drzanJlf komur;t~sta '7 zatvonma, o zloglasnim sredstvima mucenja, o svo~ SIDJelom b1Jegu 1z zatvora ... Novu 1942. godinu provele smo sve zaJedno. Bi~o nas je previSe u bol~ici i trebalo je mijenjati zaduzenja. I ..ce~~rmca taka post~?e raskrsmca puteva. Vahida Maglajlic i Jovanka Cov1c odmah se uput1se u Skender-Vakuf, a Nada Mazar i Ankica Babic u odred, u. Ri?nik. Bosa i ja krenusmo preko Vrbasa u Manjacu. Nas rasta.n~k. b~o _Je pomalo sjetan. U sebi smo mislile da li cemo se opet srest1 1 VldJeti? . iPo~~t~o~n maja 1942. godine prikljucili smo se Udarnom batalJonu koJI Je IZ centralne Bosne prelazio u Krajinu. Negdje u sredini kolone. _nasi~ s;mo Vahidu. Nosila je tek rodeno dijete drugarice Jovanke Cov1c, koJa Je slaba, kao kakva sjena, isla za njom. "£!. osvit dana smo stigle u Kozarac. Sutradan, 16. maja 1942. godine, Pn~~~o: je osl~boden. Kurir je donio poruku da Vahida side u grad, na _p.ohti~ki rad. NJeno ogromno iskustvo u radu sa zenama iz grada bilo Je konsno. I tako smo se ponovo rastale. Skoro godinu dana Vahida je provela u politickom radu na tere~m Pod~rm~ca. _Y;drim smijehom, govorljivoscu, jednostavnoscu i pnstupu ljudima 1 zenama, ona je brzo stekla ogromnu popularnost. Kasno poslije podne, pocetkom aprila 1943. godine Dvanaesta krapska _brigada je stigla u RuiSku. Vahida se nasla u tome selu. Nije pro~ao m sat-dv~ a p~otuni pusaka i rafali masinki odjednom su zaparali 1zmedu seosk1h kuca. Na samom brdu, u osvitu zore, krivudala je nepri- ?ez 88 89 �jateljska kalona zatvarajuCi obruc. Bili smo u nepovoljnom polozaju, u dolini, pa smo zeljeli da se domognemo Osredka, uzviSenja koje je dominiralo selom. Kao i uvijek u takvim prilikama, trenuci odlucuju o ishodu borbe. Nekoliko trceCih koraka, prema groblju kuda je oznacen proboj, bili su dovoljni da se ostane u zivotu. Drugarice i drugove izvan tog uskog prolaza zahvatila je unakrsna paljba neprijateljskih puskomitraljeza. Njih dvadeset je palo, a medu njima Vahida ... " ,Sa Vahidom sam se prvi put sreo u Bukica kuCi prica Vele Miletic. Dosao sam kao komandir voda u ceti za vezu. Iznenadila me svojom neposrednoscu i razgovorom kao da se odavno poznajemo. Taka je interesantno pricala da sam je mogao slusati nekoliko dana i noCi, a da ne osjetim kako vrijeme prolazi. Ali, to sebi nismo mogli dozvoliti. Zurili smo svak na svoju stranu. Pokupio sam materijal koji je Vahida donijela za partizane. Sve je bilo rasporedeno u posebne pakete i naznaceno sta kame pripada. Drugove je od ranije poznavala, znala im zelje, pa je tako i poklon namjenjivala. Nekim je cak poslala i po parce butera, sto je tada bila prava rijetkost. Onakva kakva je bila, neposredna, plemenita, cijelim svojim bicem odana narodnooslobodilackom pokretu, postala mi je tako bliska da sam se s njom· rastao kao sa odavno poznatim i najblizim drugom. Od tada je uvijek slala pakete sa napomenom: Vele ova podaj ... Drugi sastanak je uslijedio u Sitarima, kod Adema Bajagilovica. TreCi put smo se sreli kod Zaima i Nazife Hadziisakovic. Dosao sam dobivsi Vahidino pismo. Pisala je: Vele, dodi ti licno kod Zaima. Trebalo je da sto prije Vahidu i Danicu odvedem na oslobodenu teritoriju. Cekale su me sa nestrpljenjem, pogotovu sto sam malo i zakasnio. U uslovima u kojima su se one nalazile nije bilo nimalo lako cekati. Svaki minut mogao je biti koban. Spremajuci se da krene, Vahida je, izmedu ostalog, rekla: Mnogo sam debela, kako li ce mi stajati pantalone? Zato je lako, gore kilogrami brzo spadaju - dodao sam. Kad smo sreli nase straze i dali znak raspoznavanja, Vahida je sva ustreptala rekla: Prvi put sam vidjela naseg vojnika, osjecam se kao u drugoj dr:lavi. U nasem logoru smo vecerali. Za vrijeme vecere Vahida je pricala o zakletvi nad Lenjinovim odrom. Od nje sam prvi put cuo za Kalinjina, Ordzonikidzea, Kirova, Vorosilova, Timosenka, Budonija ... Zao mi je bilo sto smo poslije vecere morali nastaviti put. Z:elio sam da je dugo slusam. Pricala je osjecajno, za to birala pogodan momenat i gledala koga ima pred sobom. Vah1da je boravila dva dana na Poniru i produzila na Cemernicu, a Danica je ostala u ceti. Jedne veceri, kada su se nasi drugovi vratili sa Cemernice, donijeli su mi paket od Vahide. Napisala je i ovih nekoliko rijeci: ,Druze Vele, posto se ti izlazes raznim teskim situacijama, saljem ti topli ves, cuvaj se da ne ozebes .. .' Kad god sam odlazio na Cemernicu, radovao sam se susretu s Vahidom. Gdje god sam bio, uvijek sam se interesovao za nju. Kada sam se vratio iz Crne Gore, cuo sam da je pala u borbi protiv neprijatelja. Nisam vjerovao. Cinilo mi se da ona ne moze nikada poginuti. Ali, morao sam se pomiriti sa tuznom istinom da Vahide vise nema. I danas, kad sjecanja naviru, divim se Vahidinoj fizickoj i duhovnoj snazi pred kojom nije bilo prepreka u ostvarivanju plemenitog cilja ... " 90 91 ,Sekretar prve partijske celije kod nas bila je Vahida", kaze Slavko Popovic. ,Prvi put sam je sreo pocetkom januara 1942. godine. Na konferenciji, kojoj su prisustvovali muskarci, zene i omladina, Vahida je govorila o ciljevima narodnooslobodilacke borbe, a posebno o ulozi zene u borbi. u sjecanju mi posebno zivi i zbog toga sto je ona hila prva zena politicki radnik, koja je zapocela razgovor o fanatizmu i zapostavljanju nasih zena u odnosu na muskarce. Poznavala je mentalitet nasih zena, znala im se pribliziti i kroz razne forme rada brzo se afirmisala. U svakoj prilici je isticala ulogu KPJ i NOB-a i organizovala konkretne akcije. Skupove je koristila i za igru i obicno bila kolovoda. Ona nas je naucila kako se igra kozaracko kola. Za vrijeme Vahidinog boravka u Skender-Vakufu je formirana prva teritorijalna partijska celija od domaCih kadrova. Tada mi je Vahida saopstila da sam kandidat za clana KPJ, a posto je ona rukovodila tom organizacijom, kasnije me primila u KPJ. Iz Skender-Vakufa je otiSla prije cetnickog puca, krajem aprila ili pocetkom maja 1942. godine. ViSe je nisam vidio ... ,Za nju nije bilo prepreka", sjeca se Zivka Podgorac Kukolj. ,Svako od nas docarava svog idola, a moj stvarni idol hila je i ostala Vahida. Nije lako opisati Iicnost u kojoj se steklo bezbroj divnih ljudskih osobina. Priroda ju je obdarila takvim duhom kojim je sijala plemenitost. Zato joj nije bilo tesko okupiti zene nasega kraja. Dovoljno je bilo da je jednom vide i cuju i da se same okupljaju oko nje. Upoznala sam je u Skender-Vakufu, januara 1941. godine. Pobjegla je iz ustaskog zatvora u Banjaluci i kao politicki radnik dosla u nas kraj. Za Vahidu nije bilo vazno da Ii se nalazi u muslimanskoj iii srpskoj kuci. Prema svakome je hila podjednako ljubazna i svugdje podjednako cijenjena. S njom sam bila svakoga dana. I danas sam fascinirana cinjenicom da jedna :lena, ponikla u staroj muslimanskoj porodici i odrasla u dobrim materijalnim uslovima, nije poznavala prepreke u borbi za ostvarenje svojih ideja. Ni glad, ni hladnoca, ni nesanica, ni strah od neprijatelja za Vahidu nisu bili prepreka. Druzeci se s njom pocela sam i misliti kao ona. I mene je Vahida primila u Partiju. Za zene Skender-Vakufa Vahida je pojam samoprijegora, plemenitosti i pozrtvovanosti, a za mene i viSe od toga. Moji prvi koraci u borbi protiv neprijatelja, u drustveno-politickom radu i licnom razvoju blisko su vezani za Vahidino ime ... " ,Nista joj nije bilo tesko", sjeca se Jovanka Trkulja. ,Po dolasku u Skender-Vakuf odlazila je u nase kuce i pojedinacno razgovarala sa zenama, obilazila okolna sela i oko sebe okupljala zene. Nama je izgledalo da to cini sa lakocom. Ali, u posao je unosila cijelu sebe. Nikada joj niSta nije bilo tesko. Odlicno se snalazila u svim situacijama. Kada je na jednoj konferenciji upuCivala zene kako i na koji nacm da pomazu narodnooslobodilacki pokret, jedna Muslimanka je upitala: ,A sta ce nam ljudi reCi.' Posto je poznavala mentalitet tih zena, Vahida joj, nimalo iznenadena, odgovori: ,I ja sam Muslimanka, i to kadijina kCi iz Banjaluke, pa sam dosla da se borim.' Poslije konferencije pomenuta :lena joj pride i upita: ,Jesi li ti bas karijina seer ili se saliS?' ,Zar ti meni ne vjerujes?'- rece Vahida. ,Ama vjerujem ja tebi! A pitam onaka', dodade zena. Kad se udaljila od Vahide, obrati se ostalim ze- �nama: ,Vala, kad moze ona ovolilw raditi, sto mi da ne mozemo? Niko je nije tjerao da se bori, pa i pati sa nama. Mogla je uzivati u svojoj kuci u rahatluku.' Licno sam bila radosna kad sam radila zajedno sa Vahidom. Uzivala sam s1usajuCi je kad govori, ko ma koji put, o NOP-<U, o ciljevima nase borbe i ulozi zena u toj borbi. Uvijek sam od nje nesto naucila .. .'' ,Sa Vahidom sam se upoznao po oslobodenjU; Bihaca", prica, izmedu ostalog, JusUJf Lipovaca. ,Zajedno smo radili na formiranju narodnooslobodilackih odbora u selima. Kada smo dosli u Velika Zalozje, odveo sam Vahidu svojoj kuCi, gdje je povela razgovor sa mojim ocem - hodzom - i jednim susjedom. Taiko su -sa2Jmdi da .joj je otac kadija. Kada je Vahida otiSla u sobu sa mojom majkom i zenom, nas susjed je govorio: ,Dijete, ovi se ne sale. Po svoj prilici, ovi se ne pokoravaju nikome. Ja bih rekao da ce ani naprasiti i cetnike, i ustase, i Nijemce. Vidis bolan, kako ova kadijina seer prica da se maze i gladan ratovati, noCivati na zemlji ... Ja tebi kazem - cija busija, onaga i megdan' ... " ,;Neposredno poslije oslobodenja Bihaca i unske doline, novembra 1942. godine, Vahida je dosla, po zadatku Partije, na teren Cazinske krajine da politicki radi medu zenama", istice Hakija ·Pozderac. ,Uslovi za rad bili su veoma teski. Zaostalost muslimanske zene ovoga kraja, koja je vijekovima bila izrabljivana i u neravnopravnom polozaju, predstavljala je osnovnu teskocu za mladu Banjalucanku. Ako se tome dada da je neprijatelj (okupator i ustase) aktivno djelovao u ovim ~krajevima, sve do njihovog oslo:bodenja, i narocito nastojao da odvoji Muslimane od NOB-a, tek tada se maze sagledati kakav je odgovoran zadatak stajao i pred Vahidom, koja je, puna poleta, volje, vedrine i tople rijeci za covjeka, sirila ideje te borbe. Kad covjek danas baci pogled na dane nase slavne narodnooslobodilacke epopeje, od novembra 1942. godine do pocetka IV neprijateljske afanzive, vezane za Cazinsku krajinu, mora se sjetiti Partiji privr:Zene Vahide. Njoj je palo u duznost da zapocne prve politicke razgovore sa zenama Muslimankama, koje su u zarovima dolazile na sastanke da cuju Vahidu. Koliko su mi se duboko u sjecanje urezali utisci koje su na mene ostavile Vahidine rijeci, pune topline i covjecnosti, pune razumijevanja i osjecanja, upucene Muslimankama Cazinske krajine! Sve svoje vrijeme je posvetila samo radu medu narodom. Njen boravak u kuCi, na putu, svugdje - znacio je intenzivan politicki rad. Nije trazila samo veliki skup da politicki djeluje. U mjestima Cazinske krajine, od Trzca do Buzima, od PiStalina do Vrnograca, poznato je i postovano Vahidino ime ... " ,Po oslobodenju Cazina, Vahida se pojavila u nasoj sredini", sjeca se Nadzlja Omanovic. ,Ocekivao ju je tezak rad sa zenama Cazinske krajine. Kada je stekla sire poznanstvo i simpatije zena, organizovala je konferenciju za formiranje prvih odbora Antifasistickog fronta zena. Na konferenciji Vahida je govorila o znacaju prikupljanja pomoCi ranjenicima u bolnici u Bihacu. Tada je izvrsen i izbor delegata za Prvu zemaljsku konferenciju AntiJfasistickog fronta :lena. Izabrane smo ja i jos jedna ·drugarica. Kada se priblizio dan odlaska u Petrovac, pocele smo vrsiti pripreme. Plasio me je veliki put i neobican dogadaj, tim viSe sto je bila zima, ali bilo mi je veliko ohrabrenje to sto ce i Vahida ici sa nama. Cinilo mi se, ako Vahida ide sa mnom, niSta mi sene maze dogoditi. 92 93 Dva dana prije konferencije, krenule smo u Petrovac. Pred polazak smo se sastale u mojoj kuci. Prvi put sam obukla pantalone, debele carape i gojzerice, a Vahida je smiSijala sale na racun moje odjece. Uzele smo pakete hrane koje smo namijenile borcima u .Petrovcu i nesto poslije dvanaest sati posle pred Komandu mjesta, gdje su nas cekala zaprezna kola. Cijelim putem je duvao hladan vjetar. Snijega jos nije bilo. U Bihac smo isle preiko Rekavica. K:a1ko je mos·t na Un:i bio porusen; prebacile smo se kerepom, i mi i nasa kola, te pred vece stigle u Bihac, gdje smo prenocile. Sutradan nam se prikljucila jos jedna drugarica u zaru koja mi se dobra usjekla u sjecanje, jer je jedina na konferenciji bila u zaru. Iz Bihaca smo imale na raspolaganju autobus i kamion. U autobusu je bilo ostalo samo jedno slobodno mjesto, koje je ponudeno Vahidi. Ona ga je ustupila meni, jer joj je bilo zao sto sam njezna, a ona je krenula kamionom. Autobus je stigao u ~Petrovac oko podne, dan prije konferencije. Sacekala sam kamion kojim je Vahida putovala. Smjestile smo se zajedno u kucu jednog bega. Sestog decembra 1942. godine nasle smo se medu delegatima i gostima iz okupiranih i oslobodenih krajeva. I Vahida je govorila i pozvala majke da salju djecu u narodnooslobodilacku borbu. Obtacala se zenama da sto masovnije ucestvuju u NOB-u. Medu 20 :lena, izabranih u Centralni odbor AFZ-a Jugoslavije, izabrana je i Vahida ... " ,Prije rata Vahidu sam sretala na predavanjima, priredbama, izletima i drugim manifestacijama Kluba akademicara Kulturno-umjetnickog drustva Pelagic, Zenskog pokreta, Prijatelja prirode i dr.'' sjecajuCi se Vahide istakla je Jela Perovic. ,Bila je uvijek otvorena, direktna i originalna u izrazavanju, osrednjeg rasta, sportskog izgleda, cvrsto gradena. Srele smo se na oslobodenoj teritoriji u Podgrmecu, u selu Lipniku, 1942. godine, gdje je bila poslana za clana Sreskog komiteta KPJ za Sanski Most. Tu smo, krace, zajedno radile. Iako je ovaj srez vazio kao vrlo tezak za politicki rad, a jos je bio i pasivan, ona se brzo snasla u radu sa zenama, i to bas zbog svoje neposrednosti u pristupanju. Znala se vrlo brzo na svaki nivo spustiti, a to je bilo vazno za uspjeh u radu. Govorila mi je da voli da radi sa zenama, a i one su nju voljele zbog njene duhovitosti i otvorenosti. Bila je vrlo snalazljiva na terenu koji je pasivan, pa se moralo ponekad ostati bez obroka i noCivati po tavanima seoskih stala. Iako je navikla na udoban zivot u svojoj kuCi, to joj nije tesko padalo i uvijek je takve zgode zacinjavala salama i kakvom umjesnom dosjetkom. Kad je osloboden Cazin, otiSla je u Cazinsku krajinu. Poslije cetvrte ofanzive, u kojoj se, pricala mi je, namucila na Sator-planini, jer je bila bolesna, poslata je ponovo u Podgrmec, taka da smo se srele u selu Hasanima. Nosila je pantalone, kao i uvijek, a o pojasu jedan lijep, nov piStolj. Ne sjecam se ko joj ga je dao, ali bila je sva srecna sto ga ima. Trebalo je da ode, da radi u srezu Bosanski Novi. To joj je bila davnasnja zelja. Tada smo se rastale i vise se nismo vidjele. Na polasku mi je rekla, radosna sto ide tamo: ,Drago mi je sto cu tamo raditi, samo mi je :lao aka poginem. Steta bi bilo da ovako dobar piStolj dopadne u ruke nekom fasisti.' Tada nije bilo nikakvog izgleda, da ce ona uskoro poginuti ... " �,Nlje se probila kroz obruc", prica Ahmed SehoviC-Seho. ,U Podgrmecu, s proljeca 1943. godine, nalazila se Cetvrta krajiska divizija, sa sosom na celu. Oko RujiSke je bila smjdtena Dvanaesta krajiska brigada. Kada se jednog ranog aprilskog jutra cula pucnjava od Dubovika, niko nije racunao da ce doCi do neceg ozbiljnijeg, iako su postojali podaci da Nijemci cine iznenadne prodore. Pucnjava je nagovjdtavala prepad na Citav novski srez. Nijemci su brzo nadirali. Stab Dvanaeste brigade bio je opkoljen. Partizani su prihvatili borbu i dugo davali otpor da se obruc ne bi zatvorio. U tolm noCi neke jedinice su se probile kroz neprijateljske linije. Sa Zorom Kovacevic i nekim drugovima iz jedinice i Staba Vahida je pokusala da umakne iz obruca. Kretali su se uz potok koji je tekao u podnozju brda. Primjeceni su i pokoseni iz neprijateljslmg miitraljeza. Istoga dana, oko podne, blizu kuce Josana Gaka, Sosa i ja naiSli smo na Vahidu. Bila je u jarku, zgrcena, licem okrenuta zemlji i prekrivenom kosom, kao da spava. Metak joj je prosao kroz srce i naCinio veliku ranu. Nijemci su je, oCigledno, pretresli, jer je njena zelena engleska kosulja bila potpuno ras'kopcana." Ruza Oljaca SANITET ROMANIJSKOG ODREDA va dana prije oslobodenja Sokoca stigle smo drugarica Ljerka DubresiC i ja sa grupom drugova u pratnji kurira ,Hodze" (Avdo Hodzic- ,Hodza", narodni heroj, kurir pokrajinskog komiteta KPJ, poginuo kao komesar cete u petoj neprijateljskoj ofanzivi) u Romanijski partizanski odred. Komandant odreda SlaviSa Vajner ,Cica" dao je Ljerki i meni zadatak da organizujemo odredsku bolnicu u Bijelim Vodama. Odred nije imao ljekara, nego medioinara Envera Laksica (poginuo 1944. g.) koji je prvu pomoc ranjenicima pruzao na polozaju. Ranjenici su bili smjesteni u stali na obronku sume izvan Bijelih Voda da bi se u slucaju nuzde sto lakse evakuisali. Teski ranjenici su lezali na podu zastrtom slamom, a lakse ranjeni Rajko i Radovan sjedili su pred stalom i pjevali uz gusle. Dok smo previjale zatecene vee su pristizali novi ranjenici s radosnom vijesti da je osloboden Sokolac. Odlucile smo ranjenike smjestiti u kuce. DomaCini u Bijelim Vodama iako su se bojali da ce ih ustase iz okolnih sela ,sazditi", u toku prve noci odlucili su da prime ranjenike u svoje domove. U selu je bila jedna velika nedovrsena zgrada i vrijedni seljani je za kratko vrijeme dovrsiSe, tako da smo vee pocetkom septem'bra u nju smjestili ranjenike. Uslovi za njegu ranjenika sad su hili povoljni, svaki je imao svoj krevet, samo nismo imali ljekara. Mi smo ih njegovale kako smo najbolje umjele, a njima su rane cudesno zacjeljivale zahvaljujuci neobicno zdravoj prirodi i visokom moralu ljudi sa Romanije. Laksi ranjenici su po cio dan pjevali, s pjesmom nove docekivali i prezdravljene ispracali: D ,Veseli se goro Romanijo junak ti je rane prebolio .. . " 94 95 Ranjenici su opjevali sve bitke odreda u deset narodnih pjesama. Narod Romanije ukazao je mnogo topline borcima i postovanje bolnicarkama. Bolnica je bila okruze:Q.a paznjom i ljubavi. Od prvih dana ustanka omladinke su prale zavoje i rublje ranjenicima, plele dzempere i carape, domacice spremale hranu, a domaCini obavljali mnoge poslove neophodne za zivot bolnice. U tome se naroCito isticala porodica Trifka Krsmanovica, tako da se ne maze reci da li je od sebe viSe dala majka Sava, njene kceri Danica, Dragica i Milena, sinovi iii njihov otac. �Moral i borbene tradicije rornanijskog covjeka poznate od davnina i opjevane. ~ na~<;>dnoj pjesJ?i pokazale ~u ~.e ?~ prvih d.ana ust;;mka na velikoj vism1. SviJest da ranJemka treba IZmJetl IZ borbe 1 ukazat1 rnu svu paznju bila je visoka i ponosna. Narod se okupljao oko svoje hoinice, dolazili su ljudi i zene iz najudaljenijih sela da obidu i daruju svoje ranjenike, cuju radio-vijesti, i traze pornoc za sebe pa i za svoju stoku. :Svake sedrnice dolazili su kuriri iz Sarajeva, Hodza i Dovadzija (Mustafa Dovadzija, narodni heroj, kurir PK KPJ, poginuo aprila 1942. godine) donosili pune ruksake sanitetskog rnaterijala, a ranjenicirna sitne poklone - cesljice, olovke, nozice, pa i bornbone. Pri svakorn odlasku obecavali su da ce dovesti ljekara. Romanijska bolnica je bila i skola za sanitetske kadrove. Tokom septembra stab Odreda je uputio oko dvadeset rnladica da svrse kurs prve pomoci. Po zavrsenoj obuci bili su rasporedeni po vodovima i cetama. Postepeno su iz Sarajeva pristizale drugarice i bez obzira sto nisu imale strucne medicinske sprerne, one su svim zarorn svoje mladosti, ljubavi za borbu i ranjene borce i osjecanja odgovornosti, brzo nauCile njegovati ranjenike, a zatim su upuCivane u odrede istocne Bosne. Pocetkom septembra iz Sarajeva je stigla Hana Altarac, radnica. Nazvala sam je Vuja po svojoj sestri koju su cetnici strijeljali u selu BrajiCima novembra 1941. u Srbiji. ,Vuja", iako nije imala ni kurs prve pomoCi, postala je jedna od najboljih bolnicarki i ostala u sanitetskoj sluzbi do oslobodenja. U toku oktobra dobili smo od staba Odreda dlrektivu da teske ranjenike uputimo u cetnicku bolnicu u Vlasenicu koja je imala dva ljekara. S ranjenicima je otisla i drugarica ,Vuja" sa zadatkom da pored rada sa svima ranjenicima i propagandno djeluje. Tokom septernbra stigle su i omladinke Nada i Ljilja Dursun. Nada je uskoro upucena na novu duznost, a Ljilja je ostala u bolnici do januara 1942. kada je upucena u Ozrenski odred. Tokom septembra u bolnicu je iz Kndine stigla medicinska sestra Marga, kasnije udata Zafirovski. Znanjem i savjetima mnogo nam je pornogla, ali je vee pocetkom oktobra s Ljerkom i Enverom upucena u Trnovo. U oktobru je bolnica bila odlicno srnjestena u skolskoj zgradi u Dobrodolima. Sanitetski materijal i dalje je obilno stizao iz Sarajeva. Ekonom bolnice bila je Danica Kabiljo, pravnik iz Sarajeva. Ona je u novembru organizovala bolnicu u Han-Pijesku. Velilm pomoc u njezi ranjenika pruzali su Doko Lizdek, 'Peko Radovic, Maksim Vojinovic i Gojko Kovacevic. !Svi su bili iz okolnih sela, a vojsku su sluzili u bolnickoj ceti Jugoslovenske vojske. Hranu je uspjesno po ukusu ranjenika spremao K:rsrto J o'lovic. Imali smo sv~C~ga, i kajmaka i meda, jer su nam seljaci svakodnevno nesebicno donosili. Povodom oslobodenja Knezine organizovali smo veliku zabavu s kratkim politickim referatom koji je oddao Mika Fliker (poginuo 1942. g.) nacelnik staba, i 'kulturno-zabavnim programom, a poslije je nastalo narodno veselje. Uspjeh je bio neocekivano veliki pa srno, ovim podstaknuti, oddali jos jedanaest slicnih priredbi do 6. J. 1942. Tako je nasa bolnica postala i svojevrsni kulturni centar. Kratko vrijeme u toku novernbra bolnica je bila smjestena u Podromaniji. Iz Sarajeva su stigle drugarice Rena Papo, Nada (poginula 1942. g.) i Milica. Sve tri su bile veoma pozrtvovane i savjesne bolnicarke. Rena je upucena u Bircanski partizanski odred, a Nada i Milica su radile u odredskoj bolnici do aprila 1942. godine. U Podrornaniji smo bili stijesnjeni pa smo ubrzo premjesteni u Kulu, gdje smo bili smjesteni u dvije velike zgrade. Kako se nasa slobodna teritorija prosirila i spojila sa Uzickom Republikom te5ke ranjenike srno upuCivali u bolnicu u Uzice. U drugoj polovini decembra iz Srbije je stigla dr Lipman (poginula 1943. g.) sa svoje dvoje djece, Anicom i Jovicom, a koncem decembra stigli su dr Dragan Jovanovic i dr Dejan Popovic (poginuo u petoj 'ofanzivi, 1943. g.). Do druge neprijateljske ofanzive bolnica Rornanijskog odreda boravila je u nekoliko sela, ali ljudi iz svih sela oslobodene teritorije prihvatili su je sa velikom ljubavi i paznjom. 96 97 7 :Zene BiH u NOB 1941-1945. �Zora RoganoviC-Krusevac ANTIFASISTICKI FRONT ZENA GRADSKE OPSTINE TREBINJE radsku opstinu Trebinje, jos od austrougarske, pored grada, koji taj status ima od ranije, cinila su >okolna naselja: Go-rica, Podglivlje, AJrs'laillagica Most, Necvi•jece, Police, Hru;pjela, Zasad, Mostaci, Drazindo, Tvrdos i Gomiljani. Ovakva teritorijalna podjela je ostala sve do poslije II svjetskog rata. Jos u doba austrougarske bilo je pokusaja stvaranja organizacije zena. Prva organizacija :lena u trebinjskoj opstini stvorena je ipak tek negdje 1919. godine. Pri ovoj organizaciji je funkcionisala strucna djevojacka skola, u kojoj su djevojcice poslije zavrsene osnovne skole ucile 0 domaCinstvu i sivenju. Taka se u NOB ipak moglo osloniti na neku tradiciju organizovanosti :lena u Trebinju. Po kapitulaciji vojske Kraljevine Jugoslavije Trebinje se naslo na talijanskom okupacionom podrucju i od tada u njemu stacionira garnizon od najmanje jednog puka. Krajem maja talijanska komanda je civilnu vlast formalno predala svojim saradnicima ustasama. Trebinje je taka, sa jos nekim srezovima Hercegovine, sa izvjesnim zakasnjenjem uslo u sastav takozvane Nezavisne Dr:lave Hrvatske. U skladu sa okupatorskim namjerama o raspirivanju medunacionalne mr:lnje i medusobnog unistavanja ovo je, u junu 1941. godine, bilo praceno taborom masovnih hapsenja, ubijanja i zlostavljanja srpskog stanovniStva. Kao ,saradnice ko:muni•sta" ustase su tada i ndto kasnije uhapsile i otpremile u koncentracioni logor Jasenovac Bosiljku (Bobu) OsmokroviC, Andelku Krusevac, Kristu Vujin, Zoru i Spomenku Vujin, Bosiljku KovaceviC i Maru Stijacic i svih sedam ih tamo ubili. Ovaj logor su prezivjele Persa Simovic i Mila Perkovic, koje su u logoru provele po tri mjeseca, te sestre Finka i Ana Dubelier, uhapsene kao Jevrejke. Mjesno povjerenistvo KPJ sa rukovodiocem Mujom Zubcevicem radi na okupljanju naprednih :lena i formira odbor :lena za pomoc postradalim od ustaskih zloCina. Prvim odborom :lena obuhvacene su mnoge zene grada i okolnih sela gradske opstine Trebinje. U uzi, rukovodeCi odbor, izabrane su: Jelka Pucaric, predsjednica; Danica Babic, potpredsjednica; Mara ·Pavlovic, sekretar i Ljubica Komad, blagajnica. Poslije Proglasa CK KPJ osjeca se aktivniji i masovniji rad medu zenama. U pripremama i organizovanju narodnog ustanka u gradu Trebinju najaktivnije su se angazovali: Mujo Zubcevic, Dragica Pravica, G 98 99 Zaim Hadzovic, Asim Zubcevic, Stevo BratiC i ostali. Oni su nas upuCivali sta treba da radimo i davali nam zadatke. . . U pocetku smo se trudile da sakupljamo i krijemo oruzje i muniCIJU, koJe ce da zatreba u odredenom momentu. Jos prije dizanja ustanka bilo je sakupljeno 10 pusaka, 3 revolvera i nesto municije. Kad je buknuo ustanak u nasem srezu, ovo oruzje je data u Povrs. Inace, pokret se nije mogao zamisliti bez pomoCi iz grada i okolnih mjesta. hiko je teror neprijatelja bio sve veCi, radilo se uveliko na organizovanju ilegalnog rada. Odbor :lena ( tako smo ga zvali) prerasta u gradski odbor i masovno pokrece zene u ilegalnim akcijama. Sakupljaju se dobrovoljni prilozi u novcu i hrani; u pisacem, sanitetskom i drugom materijalu. Od starih carsafa se prave velike kolicine zavoja. Puni dzakovi se salju od veze do veze i na razne nacine otpremaju u Povrs, Lastvu, Rapti, Ljubomir. Mara Pavlovic organizuje da se prave petokrake i siju titovke za nasu vojsku. Sve se to otprema vezom. Sav materijal manje-vise stize u kucu Jelke rPucaric, a i oruzje. !avo Parijez ga iznosi u Podglivlje, a odatle vezom dalje. Krajem 1941. godine uspostavljena je i veza sa drugovima, prisilno mobilisanim u domobranstvo, pa su i oni nesmetano iznosili iz grada prikupljeni materijal i dostavljali na vezu. U kuCi Danice Babic, u centru grada, koristi se pisaca masina i sapirograf za obradu propagandnog materijala, izvjestaja, brosura i rsl. Ta!koder i u ku6i Hinlke Krusevac u MostaCima postoji pisaca masina i sva tehnika za umnozavanje propagandnog materijala, koji je rasturan po gradu i ostalim mjestima opstine Trebinje. ?dlaz~k _u jedinice .NOV i f,OJ veceg broja drugarica, od kojih su ~e~e. I noswci '.'Spomemce 1941 , da se bore s puskom u ruci, bio je JO~ Jedan dopnnos narodnooslobodilackoj borbi. Prva medu njima u toJ borbi pala je Desanka Bulajic 23. maja 1942. godine kod Savnika. . Ov~ka': masovan i i~egalan rad :lena i medu zenama traje sve do :poJave cetm~a 194~. godme. Tada su se mnoge zene morale zaobiCi, Jer su mnogi od nJihove rodbine, pa i najblizi (muzevi, braca, sinovi) postali cetnici, te su se i one preorijentisale. Nastaju veoma teski dani ~ u. aprilu 19~2. ~odine d.~la~i do provale u SKOJ-u grada. Nastaju hap~ senJa, odvodi u mternaCIJe I koncentracione logore na :Prevlaku i Mamulu. . u nekoliko talasa, uglavnom u ljeto 1942. godine i uz pomoc cetmka. u. o,va dv~ talijanska koncentraciona logora iz gradske opstine TrebmJe II~termra~e su. 21 zena:v s~~da. Zubce_vic, i Mi.lica ·Pravica, majke narodmh heroJa Asima Zubcevica I Dragice Prav1ce, Radojka Bratic, Danica Dragoljevic-tPravica, Gospava Gadzo, Stana Ivkovic-Oslic ~urda, Nada i Sl~y~~ Kruni.c, Anet~, Ilinka, Jova_nka i ~adojka Peti~ JeVI~, Zork~ RadoJICic, !Dobnla, Darmka, Nevena I VeselJka Rajicevic, Dam'Ca Pahrkuca, te Persa i NjegoslaV'a Simovic. Dvije od njih su birle funkcioneri Antifasistickog fronta :lena, cetiri clanovi SKJOJ-a sve uostalom, aktivni saradnici NOP-a. ' ' Sreski ljekar dr :Petar Rundo i njegova supruga Ljubica su bili stalni saradnici NOP-a. Oni su dugo zivjeli u Trebinju. Odmah je prihvatao sve simpatizere NOP-a i lijeCio ih besplatno, davao sanitetski materijal obilato. On i njegov asistent, student medicine Mujo Zubcevic, inace sekretar .Povjerenistva KPJ za Trebinje, pozvani su 2. aprila 1942. godine u nzivar da previju ranjenike. Posli su sa punim autom sanitetskog materijala i obavili povjereni zadatak. Ali, po povratku su �Posto je u Trebinju bila zvanicna vlast NDH, kao i njena vojska, cetnici u gradu nisu imali nikakvih kulturnih manifestacija. Zato su u nekoliko mahova koristili Dom Kulture u MostaCima, u citaonici, kako ju je stanovniStvo Mostaca zvalo i sagradilo je odmah poslije I svjetskog rata. Politicka predavanja su drzale cetnicke vode Petar Bubre5ko i Toso Perovic. Slali su svoje ljude od kuce do kuce i prijetili da ce svako ko ne dode biti interniran na Mamulu. Odbor AFZ-a Mostaca je obavjestavao sve simpatizere NOP-a da ne idu. Iako bi neki muskarac otisao, to je bilo zbog velikog straha, ali nikad nijedna zena nije otiSla. Porodica Muharema Hadziahmetovica hila je vrijedan saradnik NOP-a, jer je hranila, primala i sakrivala saradnike NOP-a sve od 1941. godine do samog oslobodenja. Muho je imao jednu veliku ladu, jer su preko njeke TrebiSnjice imali zemlju za obradu. Sestre Hatidza i Ifeta Hadziahmetovic, kceri Muhove, bile su spremne da u svako doba noCi prevoze ilegalne radnike NOP-a s jedne strane rijeke na drugu. U to vrijeme je TrebiSnjica cesto hila ogromna. Na ovom dijelu nije bila gazna u toku cijele godine. Most na Drazindolu stalno su cuvale talijanske, ustaske, cetnicke, a od 1943. i njemacke straze. Tako je bilo i na mostu u Trebinju. Ova lada nikad nije otkrivena a radila je cijeli rat, narocito 1943. i 1944. godine, kada se masovno odlazilo u partizane. Opstinski odbor AFZ-a i seoski odbori AFZ-a cesto su oddavali sastanke i na njima ucili preradujuCi materijale koje su dobivali od sreskog i oblasnog odbora AFZ-a, kao npr. o znacaju 8. marta; o ulozi zena u revoluciji, o borbi zena za ravnopravan polozaj u drustvu i sl. U Mostace je dolazila na sastanke zena ispred Oblasnog odbora AFZ-a neka drugarica Pirika1 (zaboravila sam joj prezime), ddala predavanja i donosila direktive za rad sa zenama. Rad organizacije \AFZ-a ibio je sve organizovaniji i saddajniji. Tako isto i ostalih organizacija narodnooslobodilackom pokretu. Iskustvo je upuCivalo na potpuniju konspiraciju organizacija i istovremeno na potrebu masovnijeg ucesca u a:koijama. Diferendjacija u redovima saradnika okupatara i izvjesnos•t pobjede pojacavali su priliv novih aktivista. Udara, kao sto je bio onaj u proljece 1942. godine, nije viSe bilo, diferencijacija se preselila u redove saradnika okupatora, a ponovni uspon pokreta bio je postepen ali konstantan. Zbog svega toga gubici su bili nesto manji iako je rad za NOP bio sve masovniji, a nasrtaji neprijatelja jaci. U posljednjoj nasoj ratnoj godini njemacki okupator je sa nase opstine internirao sest zena-aktivista: Maru Parijez, Jovanku i Zorku Ninkovic, Desanku Kolak, Nevzetu Resulovic i Danicu Mijanovic. Posljednje dvije, medutim, uspjele su da u toku transportovanja za Njemacku, iz zatvora u Slavonskom Brodu, gdje su bile privremeno zatvorene, sa jos nekim zatvorenicima pobjegnu i ukljuce se u jedinice Narodnooslobodilacke vojske. U novembru 1943. cetnici su strijeljali Vidosavu Iliskovic-Mileusnic, a zaklali Jovanku Kurtovic-Vulesevic. U jedinicama Narodnooslobodilacke vojske i partizanskih odreda poginule su: Radojka Petrijevic 25. III. 1944. kod Kalinovika, Marica Korol 6. XI 1944. kod Blagaja i Tatjana Rebic 6. V 1945. kod Ilirske Bistrice (dok su Ljubicu Tupanjanin strijeljale ustase u Sarajevu marta 1945. godine). ih uhvatile ustase i zatvorile ih. Muja Zubcevica su predali Italijanirna; oni su ga internirali na Marnulu i tarno strijeljali. A dr Petar Rundo je rnnogo rnucen u ustaskorn zatvoru i na kraju ubijen. Ostala je njegova supruga Ljubica sa cetvoro djece, najstarije od 10 godina, a najrnlade od mjesec dana i sa 500 kuna u kuci. Gradski odbor zena je preuzeo brigu o ovoj porodici sve do oslobodenja Trebinja. Sakupljani su im dobrovoljni prilozi u hrani i novcu, a svi simpatizeri NOP-a su objerucke prihvalili ovu akciju i pomoc. Tako je ova porodica u svojoj tragediji nasla oslonac u organizaciji zena i punu podrsku za osnovno egzistiranje. Dolaskom cetnika na vlast juna mjeseca 1942. godine pocinju progoni mnogih porodica, a posebno se traga za organizatorima ustanka. Tako u ruke cetnika pada Zaim Hadzovic. Dragica Pravica dolazi u Dzivar da predani kako bi se nocu prebacila dalje. Tu je otkrivena, opkoljena i uhvacena. Gradski odbor zena nije prekidao svoju aktivnost i svoj rad za NOP. Na terenu je u strogoj ilegalnosti ostalo viSe ilegalaca. Sreski komitet KPJ je davao smjernice sta da se radi u novonastaloj situaciji; da se radi na razbijanju cetnistva, na umnozavanju i rasturanju propagandnog materijala i sl. Akcija je nastavljena. Sakupljani su dobrovoljni prilozi u novcu i hrani, pakovani paketi za internirce u gradu Trebinju i porodicama strijeljanih iii onih koji se nalaze u zatvoru. Vjesto su se koristili i umnozavali leci upuceni neprijatelju. Zora Kisin-Radanovic i Beba Pavlovic-Bilanovic nocu su se povlacile ulicama i sokacima i na pragove kuca cetnickih i ustaskih voda ostavljali letke. Sutradan bi nastala cijela hajka po gradu i trazilo bi se obezbjedenje od okupatora. Zatim bi nastalo zatiSje, pa bi opet dolazilo do prijetnji; stizala bi pisma od izdajnika, leci i sl. Time je svaka. akcija postajala rizicna za zivot. Trebalo je brinuti i o drugovima, koji su hili u strogom ilegalstvu. Tako su se skupljali dobrovoljni prilozi u hrani, odjeci i obuCi i upuCivane Jovanu Grakovcu, Mirku Krunicu, Luki .Popovcu i dr. Ta veza sa ilegalcima odrzavana je preko kurira. Krajem 1942. godine dolazi do preimenovanja i poboljsanja rada u organizaciji zena. Gradski odbor zena prerasta u Opstins·ki odbor AFZ-a za gradsku opstinu Trebinje. Na duznostima predsjednice, potpredsjednice, sekretara i blagajnice ostale su iste drugarice. U Odbor su izabrane i sljedece: Zora Roganovic, Desanka Pavlovic, Danica Gerun, Ruza Vreca, Anda Sakota, Ljubica Ratkovic i SaCira Cerimagic. Odmah su formirani i seoski odbori AFZ-a tamo gdje je bilo moguce. Tako su formiran:i: 1. Seoski odbor AFZ-a za Mostace u koji su usle: Jovanka Savic, Desanka Kebeljic, Gospava Sorajic, Hatidza Hadziahmetovic, Ljuba Mucovic i Duka Kebeljic. 2. U seoski odbor AFZ-a za Zasad usle su: Petra Bubalo, Marija Sekerez, Nada Krunic, Sofija Gurovic i Anda Vulovic. 3. U seoski odbor AFZ-a za Drazindo izabrane su: Jovanka Milinic, Desanka Nogulic, Munevera Viden i Ilinka Vulasevic. 4. U seoski odbor AFZ-a za Podglivlje iza~brane su: Mara Parijez, Jovanka Ninkovic, Desa Kolak i Nada Mijanovic. Ovi odbori su prosirivali svoj rad sa svim zenama, simpatizerima NOP-a, za koje su znali da im se moze priCi. 100 101 ' Pirika $iber iz Mostara, primj. Red. �Safija Redzepovic 1Poslije V neprijateljske ofanzive, juna mjeseea 1943. godine, u Mostace su na konjima dopremljena dva ranjena druga borea: Momcilo AvdaloviC i Velija Arslanagic. Smjesteni su vrlo konspirativno. Njegu i svu brigu oko njih preuzele su zene iz organizaeije AFZ-a. Cak se uspjelo i da im se ukaze ljekarska pomoc. Ranjeni borci su poslije 9 mjeseci ozdravili i putem veze ponovo otiSli u NOV-u. Krajem 1943. godine stab X hereegovacke uda.t"ne brigade uputio je zahtjev Opstinskom odboru AFZ-a da za brigadu izradi zastavu. Upucen je nacrt zastave, i uputstvo od kakvog materijala da se izradi. Angazovana je Jelka ,puearic, vrlo podesna za to, krojacica, inace predsjednica Opstinskog odbora AFZ-a. Ona je skrojila zastavu od ervene cohe, 70 em duzine - 40 em sirine, u obliku trougla. Zastavu je vezla SaCira Cerimagic, clan Opstinskog odbora AFZ-a, a pomogao joj_je Arslan Arslanagic, terzija. Zastava je radena sa dva liea i s natp1som: Stab X hereegovacke udarne brigade i amblemima: srp i cekic i zvijezda petokraka. Vez je raden punjenim bodom sa zlatom i srmom. To je bio obiman posao. Kad je bila gotova, Borislava Kovacevic je prosla ustaske, cetnicke i njemacke straze na kapiji, pronijela zastavu i predala je na vezu za Mostace. Uz zastavu je bio izvje5taj Hpsitnskog odbora AFZ-a da je zastava dar brigadi od zena, koje su je stvorile putem dobrovoljnih priloga. Kad je Trebinje oslobodeno 4. oktobra 1944. godine, odmah poCinje najraznovrsnija aktivnost organizacije zena, a zene Trebinja masovno prihvataju tekovine naseg NOB-a i ideje nase revolucije.: Na tom putu date su velike ljudske i materijalne zrtve. Zene Trebinja ( ovdje je rijec o tadasnjoj gradskoj opstini), pored vee pomenutih u koneentracione logore interniranih i tamo djelimicno pobijenih, njemacki i talijanski okupatori sa njihovim saradnicima cetnicima i ustasama u toku cetiri godine okupacije hapsili su i ·krace i duze vremena ddali u zatvorima jos oko pedeset zena aktivista NOP-a nase opstine: Danica, Sava, Stana i Zora Aleksic, Danica i Jovanka Babic, Katica Belas, Bosa i Mara Cuckovic, Cvijeta i Stana Curie, Ljubica Curic"Komad, Darinka DeretiC, Ivka DuCic, Sefika Dzanovic, Milosava FetahagiC-Aleksic, Dobrila Grkovic·BulajiC, Sofija Gurovic, Mara Hadzovic-Pavlovic, Ljubica Jeremic, Jovanka Kapor, Milojka Koprivica, Marica Kovacevic, Ana Kukuric, Jelica LeCic, Anda Ljubibratic, Jovanka Milinic, Danica MiljanoviC, Desa i Ljeposava Miljkovic, Smiljka Ninkovic, Emica ObuCina, Saveta PaviC, Jelka Pucaric, Desanka Pavlovic, Gorjana Ratkovic, Kimeta Redzic, Zora Roganovic, Ljubica Rundo, Enisa i Razija Sarajlic, Zora Spanacevic, Nedelj1ka S!ken!der-Kovacevic, Gospava So:rajic, Vesa Stamatovic, Jovanka Savic, Anda Vulovic i Smiljka Vukasovic. VeCina od njih hapsena je viSe puta, dvije cak po devet puta. Mucenja, batinanja i zlostavljanja pratila su svako od ovih hapsenja. Uprkos tome, nije zabiljezen ni jedan slucaj izdaje rada organizacije, ni pojedinacnog odavanja saradnika. ZENE BOSANSKODUBICKOG SREZA U NARODNOOSLOBODILACKOJBORBI ilo je ljeto 1941. godine. Jednoga dan?; obavijestila me ~al<: Pralica da treba da se nademo pored nJeke Une prema Pilam kod stovariSta drveta. U odredeno vrijeme na to mjesto stigli su Osman Zubovic i Uzeir Zubovic-Lembika i kazali nam da treba da krenemo u Hrvatsku Dubicu kod kuce Duke Trninica. U Trninica kuCi treba da se odrzi sastanak na koji ce doci jedan od drugova, ali nam zbog uslova ilegalnog rada nije receno o kame se drugu radi. Upozorili su nas da ne idemo u grupi, vee pojedinacno, a narocito prilikom prelaska mosta na Uni jer da ustaske vlasti prate kretanje u gradu. Kada sam stigla kuCi, Trninica, vee su bile stigle omladinke iz Bosanske Dubice: Bahra Seri:c, Zulejiha Talic, Zehra Beitovic, i Lala Pralica. Na sastanku u kuCi Trninica bio je prisutan i Bosko Siljegovic Fadil Saric i Osman Zubovic. Bosko nas je upoznao da smo primlje~e u organizaciju SKOJ-a, a onda nam govorio o ulozi skojevske organizacije u predstojecoj borbi, o borbi za bratstvo i jedinstvo, bor?i za bolji zivot, borbi protiv okupatora i njegovih slugu. Okupator Je zajednicki neprijatelj svih nasih naroda i nas zadatak je da radimo i objasnjavamo narodu potrebu pruzanja otpora neprijatelju. Upoznao nas je o borbi koja predstoji. Istovremeno nam je stavio u zadatak da citamo marksisticku literaturu. Odmah poslije sastanka pocele smo da radimo. Citale smo sve sto smo uspjele da dobijemo i taka sticale prva saznanja o zivotnim uslovima radnika i njihovoj borbi za bolji zivot. Ostalo. mi je u sjecanju da sam procitala knjigu ,Beraci pamuka". Obaveza je bila da nakon svake procitane knjige ili neke brosure treba napisati kratak osvrt kako bi se moglo zakljuciti kako je shvaceno ono sto je procitano. Taka je otpoceo nas rad u okupiranoj Bas. Dubici. Svaka od nas imala je i odredene zadatke koje je dobijala i izvrsavala. Nasi glavni punktovi bili su kuce porodica Serica, Zubovica, a narocito kuca Ruseina Hatipovica preko koje je odrzavana veza sa selima Spilji, Verije i Mrazovci. Prikupljano je oruzje i drugi neophodni ma:terijal i upuCivan u Komru. Na tome su najviSe radi1e Zulejha Ta~lic, Advija Hatipovic, Hida Hatipovic i Smilja Turudija. Za Smilju sam kasnije saznala da je u to vrijeme bila clan KPJ, a radila je u nekoj trgovackoj radnji u gradu. B 102 103 �Poslije zavrsene skole zaposlila sam se u knjizari kod Bozica. Tako sam imala uslove da povremeno, kada se ukaze prilika, doturam razni materijal i predajem zenama koje su sa sela dolazile u grad. Nasa veza isla je prema selima Mestanickog podrucja. Sakupljale smo i druge neophodne predmete i slali na sela. Znam da su se po kucama plele carape i puloveri. Na tome se narocito isticala Aneta DimitrijeviC, ciji je sin Bozo bio u partizanima u Kozari. Njene dvije kcerke Radana i Bozana Dimitrijevie poginule su 1942. godine u Kozari. Radilo se i po ostalim kueama kao kod Seriea, Zuboviea, Ahmeta Celama, Saferoviea i Hatipoviea, ali u strogoj ilegalnosti, jer su iz Bos. Dubice vee prvih dana borbe otisli u rpartizane Idriz Cejvan, Fadil Serie, Avdo Cuk, Paso Dizdar, Smail Serie, Izudin Causevie, Uzeir Zubov,ie - Lembika, Husein Hatipovie, te jos neki omladinci, kasnije istaknuti borci i rukovodioci u krajiskim partazanskim jedinicama. Pocetkom maja 1943. godine nas nekoliko omladinki iz Bosanske Dubioe, vee u to1ku noCi stigli smo u selo SreHije, gdje smo se sUJs'rele sa drugaricom, odbornikom NOO, koja nam je rekla da moramo krenuti u sjediste Opstinskog narodno-oslobodilackog odbora koje se nalazilo u selu Vojskovi neposredno uz Kozaru. Stigli sino pred jednu seosku kueu na kojoj je bilo ispisano: ,Narodno-oslobodilacki odbor opsttine MeManica". Pred ovom ku6om stajao je rpartizanski st\razar. P.rvi put smo ovdje i vidimo da pos,toji prava organrzacija vlasti sa partizanskim strazarima. Sve nam je to neobicno, ali nas obuzima neka posebna radost, jer je nestalo onoga svakodnevnog straha od hapsenja koji smo prezivljavali u gradu dork smo ru njemu zivjeli. Nije proslo dugo vremena stigao je predsjednik odbora Miladin Zlojtro. Srdacno nas je primio. Ova toplina prijema i drugarstva koju je prema nama prilikom prvog susreta pokazao Miladin nas je odusevila. Radovali smo se, a imali smo osjeeaj kao da nam suze naviru na oci. Suze radosnice, koje se samo u ratu mogu tako snazno osjetiti. Miladin nam je saopstio da cemo se morati javiti u stab Kozarskog odreda koji se u to vrijeme nalazio u selu Resanovcima pod Kozarom prema Bos. GradiSkoj. Krenuli smo prema odredu sa jednim drugom koga je odredio Miladin. Prilazimo mjestu gdje se nalazio stab odreda i primjecujemo partizane gdje Ciste oruzje. Ima ih viSe. RazliCito su obuceni, vee kako je koji sta imao. Ali svi su imali jedan zajednicki simbol, olicenje zajednickih ciljeva i borbe. Bila je to crvena petokraka zvijezda na kapama. Kako se Vlise pri:bl1izavamo, tako sve glasnije cujemo radio. Neobicno nam je i zbog toga sto se nalazimo na obroncima Kozare i sto je rat, a mi u gradu nismo imali prilike niti smjeli da slusamo tako slobodno radio kao sto je to sada ovdje u Kozari moguee. Uzbudeni smo i nestrpljivi. Sve nam je novo i sve je zanimljivo. U stabu Odreda bili su Marin Dragan, komandant i Milan Vrhovac, komesar Odreda. Primio nas je Milan Vrhovac. Izvanredno nas je doceikao i 1sa nama razgovarao. Ona'ko toplo i pazlJivo lkako je to roogao i znao predratni ucitelj i komunista. Tu smo imali prilike da upoznamo jos drugova i drugarica, starih boraca, medu kojima i Micu Vrhovac, predratnu ucitel'jiou, sada borca i komuni'stu u Odredu. Srdacno su nas svi primili. Interesovali su se o tome kako je u Bos. Dubici, kako zivi narod pod neprijateljskom okupacijom i o us- 104 105 lovima pod kojima djeluju saradnici pokreta u gradu. Ispricali smo onoliko koliko smo znali i sto je bilo zanimljivo. Komesar Odreda Milan Vrhovac nam je rekao da se u jednoj ceti Odreda nalazi komesar Serie Smail iz Bos. Dubice i preporucio nam da podemo u neku od ceta. Krunuli smo u selo Grbavce gdje se nalazila jedna ceta ciji je komandir bio Rajko Gavrilovie, a komesar Smail SeriC. U ceti je bilo i drugarica, ali sam, na zalost, zaboravila njihova imena. Tu sam u~oznala i Miru Sinik, omladinskog rukovodioca, sekretara Sreskog kom1teta SKOJ-a za srez Bos. GradiSku. Bila je jos mlada, oko devetnaest godina, ali iza sebe je imala dvije ratne godine koje je provela u partizanima i u radu sa omladinom na terenu. Uvijek vesela, a kada govori o zadacima koji stoje pred omladinom sva se unosila u probleme koji su stajali pred omladinskom organizacijom. U ceti sam upo~nala i jednu divnu drugaricu radom iz Prijedora, koja je kasnije pogmula u borbi, ali sam, na zalost, njeno ime zaboravila. Ni moj borava~ u ovoj ceti nije dugo trajao. Stiglo je naredenje od Okruznog kom1teta KPJ za Kozaru da sam odredena na kurs za rukovodioce organizacije AFZ-a. Saopsteno mi je to u prisustvu Mire Sinik i Smilje Batoz. Smilja je radila na organizovanju odbora AFZ-a. Kurs je odr:Zan u selu Kosueoj na bosanskodubickom srezu. Koliko mi je ostalo u sjecanju, na kursu su bile: Bora Batoz Milka Bukva Stoj~ Knezevic, Kosa Tomas, Stanka Meded, te jos nek~ druga,r'ice s; drug1~ vsr~z_ov~ kozars.kog pod~ucja. Pore.d ostalih dolazila nam je Rada VranJesevic, 1staknutJI bmac 1 rukovodl'lac organizacije .Zena koja je poginula 1944. godine prilikom desanta na Drvar. Predavanja su bila uglavnom o ciljevima i zadacima narodnooslobodilacke borbe i ulozi organizacije zena sa tezistem organizacije odb?ra .~FZ-a _na terenu Kozara. Bio je to period obnavljanja rada orgamzaciJe AFZ-a u Potkozarskim selima, odnosno njenog organizacionog ucvrsCivanja i obnavljanja njihovih odbora. 1Podrucje bosanskodubiokog sreza, kao i neki dijelovi prijedorskog, bosanskonovskog i bosanskogradiSkog sreza, bili su u toku kozarskih ofanziva, ljeta i jeseni 1942. godine, takoreCi, opustili. Tu se posebno istic::Io podrucje bosanskodubickog sreza, gdje je najvise stradalo stanovmstva. Masovno su stradali odrasli muskarci koji su odvedeni u ustaS:ke JogO're i tamo na zvjersfki .nacin uni1steni. Taiko su se u selima pretezno nasle zene sa djecom i zenskom omladinom. Kuce i ostali gospodarski objekti bili su spaljeni. Prezivjele porodice nakon povr~tka iz zarobljeniStva nastanjivale su se na zgariStima, popravljale porusene i popaljene kuce i nastavile sa obnavljanjem .Zivota. Udruziv~lo se po nekoliko porodica i zivjelo zajedno u primitivno napravljemm barakama na zgariStima svojih domacinskih objekata. Do proljeca 1943. godine uglavnom su se povratile sve prezivjele porodice u sela. Veliki broj zena i djece iz Ravni (Ravljanska opstina) iselio se u Potkozarska sela na mostanicku i knezopoljsku opstinu i tu proveo ratne godine aktivno ucestvujuci u pokretu. U takvim uslovima otpocelo se sa radom na formiranju seoskih, opstinskih i sreskog odbora AFZ-a. U svakom selu gdje je bilo stanovnistva formiran je odbor AFZ-a, a uskoro iza toga i opstinski odbori na opstinama pounjskoj, knezickoj, knezopoljskoj, mostani6koj i ravljanskoj, koliko je tada bilo opstina na srezu. �Mi koje smo bile na kursu nakon zavrsenih predavanja krenu~e smo na teren u sela gdje smo otpocele rad sa zenama. Za mene, koJa sam dosla iz grada, susret sa zenama sa sela bio je izvanreda~ dozivljaj. Bila sam taka toplo i prijateljski primljena da sam se osJec~la kao kod svojih rodHelja. Nezaihorav!Ile su uspomene na mnoge maJke sa kojima sam se susretala na zgariStima njihovih kuca koje ~u se roditeljski odnosile prema meni. Cinil~ mi se da su ~~ pr~m~ mem ~ao drugarici iz grada, inace Muslima~k.I, p~seb~o pnJatelJski <;>?nos:Ie. Stalno su me okruzivale svojom paznJom zeleci da.. se. medu nJima sto ugodnije osjecam. Pozivale su !lle, da dade;?. kod ,~Jih I p_;ost? se, ka~a dodem u selo otimale kod koJe cu prenociti, doci na rucak 1 sl. To Je bilo ono iskr~no prijatelj~tvo ~ l~ubav l?ren.-:a covjeku,. borvcu i rukovodiocu bez obzira na to IZ koJe Je sredme 1 narodnosti dosao. Za kozarske iene i narod slobodno mogu da kazem, bratstvo i jedinstvo medu narodima potvrdivalo se u svakodr:evn?j borbi i zadacima za n~­ rodnooslobodilacki pokret. Tu medu tim zenama svako ko se bono za slobodu mogao se prijatno osjecati i imati mnogo prijate.lj~ .. Tes~~ je i izgleda nemoguce naCi rijeci kojima .bi se I?ogla opisati I ~~raziti ona ljubav i paznja sto su zene PotkozarJa ukazivale prema SVOJim saborcima. Uskoro poslije zavrsenog kursa odrzana je sreska_ konfere~cija AFZ-a za srez Bas. Dubicu. Izabran je Sreski odbor AFZ-a u koJI su usle: Kosa Tomas, Milka Bukva, Stoja Knezevic, Safija Redzepovic, te jos neke drugarice cija sam imena zabc:ra':ila. Vr~il~ s~I? duz~?st sekretara odbora. SjediSte naseg odbora hila Je u MlJecamc.I u ~~~I .Kosa Rade. Tu se nalazio i Sreski komitet KPJ za Bas. Dubicu CIJI Je sekretar blo Rade Kantar, a clanovi Sima Stojakovic, Milorad B.anja.c, zvani Bude Velimir Trubarac, koji je u isto vrijeme bio i predsjedmk Sreskog n~rodnooslobodilackog odbo~a, t~ .~usan . ·Bosi.ocic, sekr~tar Sreskog komiteta SKOJ-a. Sa nama Je naJVIS~ ra~10 M1}orad Banpc, koji je u komitetu odgovarao za sektor orgamzaCIJe AFZ-a. Redovno smo odrzavale sastanke Sreskog odbora na kojima su analizirani problemi organizacije na terenu,. utv_;div~n! zadaci i odlaz~k na teren u sela. Zadaci su se bez pogovora Izvrsavah I svaka ad nas Je, nakon povratka sa terena, hila obavezna da pod~esve izvjestaj .o stanju na odredenom podrucju, sta je tamo uradeno I sta preostaJe da se uradi. Zadaci organizacije AFZ-a proisticali su iz o:pst.i? z~dataka 'kote je zahtijevala narodnooslobodilacka borba. Karakte~Ist1cno J~ za P?drucje bosanskodubicikog sre!la bHo da su s.koro na sVI!n zaidacima b1'l~ angazovane zene i zenska omladina. Posebnu ulc:gu odigrale s~ vomlad~nske radne cet·e, :batal'jonii i omladhrs!ke mdne bngade. III. dub~cka bng~da je nosila ime narodnog heroja Sovjetsl~og S~veza ,~OJ~, Kosn.-:od~.mJa~­ skaje", i X mostanicka narodnog heroJa ,,Mile Mecave . :z:ammlJIV9 Je da su ove omladinske radne brigade bile uglavnom sastavlJene od zena i zenske omladine. Mi smo putem odbora AFZ-a insistirali da sve sposobne mlade zene budu ukljucene u omladinske radne cet~. ~eduti~, nisu hili rijetki slucajevi da su se u radnim cetama nalaz1le I.. stan~e zene preko 50 i viSe godina. Zajedno su iSle na sve radne akciJe koJe su ove radne cete izvodile. Zadaci radnih ceta bili su svakodnevni. Radilo se na proljetnoj i jesenjoj sjetvi, na obradi i sabiranju ljetine, kao i na drugim poslovima. 106 107 Najvise se radilo kolektivno na svim zadacima. Narodnooslobodila¢ki odbori postavljali su odredene zadatke, a zene su ih u sklopu radnih ceta izvrsavale. Druge radne snage, osim zenske, nije ni bilo. One su izvrsavale i najteze zadatke. Prekopavale su puteve i pravile prepreke kako bi onemogucile i usporile pokrete neprijateljske motorizacije, uglavnom tenkova. Sluzile su i kao isturene straze na odredenim mjestima prema neprijateljskim uporistima prateCi pokrete neprijatelja i na taj nacin obezbjedivale narod u selima ad iznenadenja. Radilo se i na veoma vaznom zadatku, kopanju skloniSta, odnosno zemunica za smjestaj prehrambenih artikala i naroda, zena i djece. ·Poznate su masovne akcije radnih brigada na zetvi psenice u Dubickoj Ravni ljeta 1943. godine, zatim berba kukuruza takode u Dubickoj Ravni jeseni iste godine. U ovim akcijama oteto je ad neprijatelja veoma mnogo psenice i kukuruza, jer je u toku rata bila poznata parola - ni zrna zita okupatoru. Organizacija zena ne samo da je skrivala zito po selima nego ga je otimala i ad neprijatelja, ispred neprijateljskih mitraljeza, zanjuCi psenicu nedaleko ad neprijateljskih bunkera. · Isto taka poznate su masovne akcije radnih ceta, bataljona i brigada na prenosenju zita iz Meduvoda, sa Vranovca, iz Pucara i Kutureva, te iz Gornjih Podgradaca prema rijeci Sani i preko Mrakovice i Kozare za Kozarac i Prijedor. Sa torbama na ledima, bosonoge i slabo obucene, zene su prelazile na desetine kilometara samo da bi na odredeno mjesto prenijele zito i hranu za partizanske jedinice. Kao da nije postojao zamor, iSla se sa pjesmom, a kada su se vracale u svoja sela, cekao ih je novi zadatak. Nista nije moglo da sprijeci zene da aktivno ucestvuju u svakodnevnim ratnim zadacima. One su bile aktivne i na veoma odgovornim duznostima u odborima AFZ-a i organima vlasti. Posebno mi je ostala u sjecanju Anda Knezevic, sekretar Okruznog komiteta SKOJ-a za Kozaru, inace dak prijedorske gimnazije, koja je uspjesno organizovala skojevsku i omladinsku organizaciju na Kozari, koja nije znala ni za umor ni za strah. Djelovala je odvazno i hrabro. Uvijek se nasla tamo gdje se radilo o organizovanoj omladinskoj radnoj akciji. Upoznala sam je upravo kada je bila na celu omladinske radne brigade koja je izvodila akciju na zetvi psenice u Dubickoj Ravni. Sa podrucja bosanskodubickog sreza posebno su se isticale: Bora Batos, sekretar Okruznog odbora AFZ-a za Kozaru, Knezevic Stoja, clan Sreskog narodnooslobodilackog odbora, Bosa Dimic, sekretar Opstinskog komiteta K!PJ na ravljanskoj opstini, Persa Madzar, sekretar Opstinskog komiteta KPJ na knezickoj opstini, Radosava Tica, sekretar Sreskog komiteta SKOJ-a, Nevenka Janjuz, Clan Sreskog komiteta SK:OJ-a, Stanka Meded, clan Sreskog odbora AFZ-a, Kosa Tomas, predsjednik Sreskog odbora AFZ-a, Dusanka Ostojic, clan Okruznog odbora AFZ-a, Anda Kerikez, Rasa MHojlic i Rosa Petrovic, S'elklretari opsN[)yskih komiteta SKOJ-a, zatim Vaja Vlaisevic i Vida Reljanovic iz Vojskove, Marica Jugovic iz Pucara, Persa Bulic iz Bjelajaca, Dusanka Lovric iz Verije, Milka Bukva, clan Sreskog odbora AFZ-a i mnoge druge cija sam imena, na zalost, zaboravila. Nisu bili rijetki slucajevi da su seoske narodnooslobodilacke adbore uglavnom saCinjavale zene. One su istovremeno bile i u narodnooslobodilackom odboru, u odboru AFZ-a, u organizaciji USAOJ-a, u partijskoj organizaciji. Samo nekoliko spomenutih :lena koje su se na- �lazile na odgovornim funkcijama u narodnooslobodilackim odborima, opstinskim i sreskim komitetima KPJ i SKOJ-a i odborima AFZ-a to najbolje ilustruje. Sve se radilo sa bezgranicnom ljubavlju i sa pjesmom. Svakodnevno su nicale nove pjesme koje su opjevale neki od znacajnijih dogadaja. Pjesma nas je bodrila i vodila iz akcije u akciju. Jedan .o~ veoma v~~nih ratnih zadataka bilo tje i opismenjavanje. U 1943. godm1 pa sve vnJeme rata skoro u svakom selu radili su analfabetski tecajevi na kojima su se opismenjavale zene i zenska omladina. Bio je to veoma tezak i naporan rad. Zene su preko dana radile najteze fizicke poslove, a zatim su po noCi prema slabom osvjetljenju ucile da pisu prva slova i sricu prve rijeci. Mnoge su i to uspjesno savladale. Ostalo mi je u sjecanju kako su bile zainteresovane kada smo im citali raz_ni m!lte~~jal .o. ulozi .zen~ u r~tll:, objasnjav~li pojedine dogadaje, citah radiO-VIJesti 1 sl. Bilo Je slucaJeva da su zene u selima zahtijevale da im ~ekoliko puta procitam neki materijal samo da bi ga sto bolje zapamt1le. Tu na bosanskodubickom srezu primljena sam u KPJ. To je za mene bilo posebno priznanje, jer sam nakon relativno kratkog vremena po izlasku iz Bos. Dubice na oslobodenu teritoriju primljena u Part~~u. S~ol?~tio ~i je to yaso ~rkulja, istakavsi clanovima KPJ nase partiJs~~ ce}IJe da J~ Sres.ki ko!m.tet d~o sa~las~o~t da me prime u Partiju. Znacllo Je to vehko pnznanJe 1 povJerenJe, ah 1 obavezu. .Pod kraj jeseni 1943. godine upucena sam zajedno sa jos nekim d~u9ovima i drugaricama sa Kozare na partijski kurs u Mrkonjic Grad. SJecam se da su na kurs posli Duka Trninic i Jovica Kos, partijski ru~ovodioci u. bataljonima XI krajiSkokozarske brigade, te Dragica Bajahca. Krenuh smo u oslobodeni Mrkonjic Grad. Bilo je jos drugova i d:;tgarica sa ~ozare .medu kojim~ je bila i Desa Topic sa bosanskogradiskog podrucJa, te Jedna druganca sa bosanskonovskog sreza ali sam joj zaboravila ime. ' Rukovodilac partijskog kursa u Mrkonjic-Gradu bio je Ljubo BaJ;>ic. Bilo j~ _viSe p:~d.ava~a. Pre?av~la nam je i Dusanka Kovacevic, koja Je u to vnJeme, cm1 m1 se, b1la clan Oblasnog komiteta KPJ za Bos. krajinu. Kurs je odrzan neposredno pred odrzavanje Prvog zasjedanja ZAVNOBiH-a, koje je odrzano u MrkonjH2~Gra;~~l. Nakon zavrsenog kursa krenuli smo nazad na Kozaru. ISli smo preko Sanskog Mosta, koji je bio osloboden. Zadrzali smo se jedne noci u gradu. Te veceri neka od jedinica 8. krajiske brigade imala je kulturno-umjetnicki program u domu na kome smo i mi prisustvovali. Tu sam saznala i za jednu veoma tuinu vijest. Doznala sam da je komesar 8. krajiSke brigade istaknuti horae i rukovodilac Avdo Cuk poginuo. Upravo u njegovu cast, u znak sjecanja na hrabrog komesara brigade, u programu je hila i jedna tacka, (skec) posvecena poginulom komesaru Avdi Cuku. iPrije odlaska na kurs u Mrkonjic Grad bila sam na Oblasnoj konferenciji AFZ-a za Bos. krajinu, koja je oddana u selu Hasanima u Podgrmecu. Od istaknutih zena rukovodilaca bila je Kata Pejinovic, sa kojom sam se prvi put upoznala. Tu je bila i Dusanka Kovacevic, te mnoge istaknute zene i borci i rukovodioci. Mene su predvidjeli da govorim na ovoj konferenciji o bratstvu i jedinstvu. Sjecam se da su mi nasli i dimije koje sam za ovu priliku obukla. Zajedno smo pripremale 108 109 tekst govora koji sam oddala na konferenciji. Bila sam mlada i uzbu~ena 1?~ ~!lm se malo zbunila. O~rabrio .me je Duro Pucar Stari sa nekohko nJeCI, tako da sam nastav1la sa 1zlaganjem. Sa podrucja Kozare bilo je dosta zena na ovoj konferenciji. Nasu grupu vodila je Bora Batos. Put je bio dug i naporan. Posebno je bilo tesko preci rijeku Sanu izmedu Prijedora i Bos. Novog, jer je na ovome pravcu neprijatelj krstario zeljeznickom i cestovnom komunikacijom. Uspjesno smo presle i pri odlasku i povratku sa konferencije. Moj rad da organizujem zene trajao je sve do 1944. godine, kada sam upucena na uciteljski kurs u oslobodeni Prijedor. Pripala mi je cast da budem i medu prvim zenama uciteljicama u vrijeme dok se jos vodio rat. Na Kozari je otpoceo novi rat protiv nepismenosti. Uciteljski kurs odrzan je u Prijedoru. Rukovodilac kursa bio je profesor Spiro Kulisic. Jedan od predavaca na kursu je Kasim Hadzimustafic. Tu je bila. i Erna Mulahalilovic, po nacionalnosti Jevrejka. Ona je bila organizator jedne veoma uspjesno izvedene priredbe u Prijedoru. Izveli smo recital ,Titov naprijed". Ucestvovali su slusaoci uciteljskog kursa. Program je veoma dobro uspio. Za v.rijeme trajanja kursa pisala sam o pogibiji djece na mjestu zvanom L1cka Kosa nedaleko od Bos. Dubice. Bio je to tezak zlocin koji su pocinile ustase nad djecom u jednom selu kod Bos. Dubice. Taj clanak bio je objavljen na nasim ,Zidnim novinama", koje su izlazile u prostorijama kursa . iNa ovom kursu pretezno su bile zene. Iz Prijedora su bile: Senija Cikota, Tamija Murselovic, Zdravka Stojanovic, Anka Marjanovic-Causevic, te jos jedna drugarica, kojoj sam zaboravila prezime. Imala je jako dugu kosu. Nakon zavrsenog uCiteljskog kursa upucena sam na duznost u selo Jablanicu, srez Bos. GradiSka. Dosia sam na duznost kao partizanska uciteljica sa partizanskom kapom i petokrakom zvijezdom. Rat je jos trajao, a na Kozari su otvorene osnovne skole i poCinjale sa skolovanjem djece. Medu skolskom djecom bilo je i odraslih kojima je rat onemoguCio redo;vno skolovanje. Na duznosti partizanske uciteljice u Jablanici zateklo me je i oslobodenje zemlje maja 1945. godine. Tada mi je saopsteno da treba da krenem u Bos. Dubicu na novu duznost. Moje rodno mjesto Bos. Duhica, u koje se vracam posHje dvije ratme godine bilo je oslobodeno. Radovala sam se ovome povratku nadajuci se da cu se susresti sa mnogim poznatim drugaricama sa kojima sam zajedno ilegalno radila. Medutim, mnoge od njih nisu docekale slobodu, str>ijeljane su, objesene iii stradale u ustaskim logorima. U Bos. Dubici 1944. godine objesene su: Seric Bahra, Bejtovic Zehra, Jahic Murisa, Mataruga Koviljka-Keka, Andelka Ornek, Vikica Ornek i Pezic Majda. Zajedno sa djevojkama, oml~dinkama, Vikicom i Andelkom Ornek, objeseni su njihovi roditelji, otac i majka. Na jednom vjesalu objesena je citava porodica, a objesene su i siljegovic Nevenka i njena majka. Zbog toga sto su aktivno radile i borile se za slobodu zajedno su objesene omladinke Muslimanke- Bahra, Zehra, Murisa, Majda i njihove drugarice Hrvatice- Vikica i Andelka i Srpkinje Andelka, Nevenka, Koviljka i mnoge druge. Tu u svome rodnom mjestu ne docekavsi slo- �bodu svojim zivotima dokazale su lmko se bori, radi i zrtvuje zivot za bratstvo i jedinstvo i slobodu . . Odve~~ne su u ustaske logore: Seric Semsa, Seric Nevzeta, Seric Fad~~a, Pez1c Berka,. fubovi~ Nevzeta, Tihic Murisa, Ceric Devsa, Vojnikov~c .Men.s_ur~, _Dehc ~~emma, Bozic Francika, dvije sestre MirkoviC, Lev1. S1demJa : nJe~~ d~~Je sestre, Vera An tonic, Milenka (zaboravila sam prez1me), zat1m ucitelJICe Nevenka Mataruga i Dusanka Bilic. Sve su one stradale u ustaskim logorima ili spaljene na krecanama kod BaCina. Neda Dracina i Marica Farago-TrniniC ubijene su na dubickom groblju. . . Rat su prezivjele samo Zulejha Talic, Hida Hatipovic, Smilja TurudiJ.a, Lala Pralica i Kalabic Fatima. Fatima je bila aktivni borac NOV-a zaJedno sa svojim bratom Kalabic Ademom, koji je poginuo u kozarskoj ofanzivi ljeta 1942. godine. Kao horae, Fatima je ranjena i duze vremena lijecena na Siciliji. Tako su. se borile zene i omladinke bosanskodubickog podrucja, zene PotkozarJa. Olga Marasovic RADOJKA LAKIC v staski hici jednog maglovitog oktobarskog jutra 1941. godine u Sarajevu - na Vracima - mjestu gdje su strijeljani sarajevski rodoljubi i komunisti, prekinuli su otkucaje jednog velikog srca. Strijeljana je Radojka Lakic, koja je svim svojim bicem i plemenitom licnoscu bila vjerna Komunistickoj partiji i sluzila joj od dana kada je pocela da misH, da se opredjeljuje, kada je postala svjesna da je covjeJk <i da mora da pode pllitem za .rooji je oUJla da idu komuoii1S1ti. Znala je kakve teskoce, nevolje i stradanja ocekuju komuniste na tom putu, ali ju je to jos viSe uvjeravalo da je upravo taj put najcasniji. Za njega se cvrsto opredijelila i pred sebe nije stavljala nikakve druge alternative. ' :Kakav je bio zivotni put Radojke Lakic? Rodena je oktobra mjeseca 1917. godine u Skender-Vakufu, u uciteljskoj porodici. Rasia je kao jedinka, orortiZena ljlliba'VIlju svojih roditelja. Bila je jos dijete k3Jda je dosla u Bijeljinu. Kao gimnazijalka nasla se u redovima napredne skolske omladine, koja je svojim opredjeljenjima i akcijama nastavila revolucionarnu tradiciju svoga grada. Odmah se aktivno angazovala u radu dackih literarnih sekcija. Preko tih formi rada napredna omladina Bijeljinske gimnazije razvijala je svoju borbenu aktivnost i sticala prve osnovne pojmove iz revolucionarne teorije marksizma. Preko literarnih i kulturno-zabavnih priredaba tih gimnazijskih sekcija povezivala se dacka omladina sa radnickom. Radojka je sa svojom neposrednoscu i skromnoscu brzo ostvarila siroke drugarske i prijateljske kontakte sa svojim vrsnjacima i postala masovnik koga se slusalo, za kim se iSlo. Ni jedna dacka akcija nije se mogla zamisliti bez Radojke. Od strajka do organizovanja sko.lske kuhinje. Poslije zavrsene gimnazije upisala se na Filozofski fakultet u Beogradu. Kao ,brucos" ukljucila se u pokret Narodnih studenata. Ucestvovala je u recitativnom horu na Univerzitetu, koji je vodio tada istaknuti muzicar, komunista, Vojislav Vuckovic. To je bila vrlo interesantna forma kulturno-politickog djelovanja. Po umjetnickoj formi nova, po sadrzaju revolucionarna. U horu su se recitovale pjesme nasih autora, koje su imale izrazito socijalnu notu. Radojka je imala u horu svoje solo partije i svojim altom punim topline kod slusalaca je izazivala duboke emocije. U 110 111 �Radila je i u drustvu bosanskohercegovackih studenata ,Petar Kocic" a na svom fakultetu bila je u centralnom odboru studenata. Pred rat '1940. godine napustila je studije i zaposlila se u Beogradu u Posti 2. Nesta prije toga ostvario se njen dugo prizeljkivani san. Postala je clan KPJ. Poznavale smo se i drugovale jos iz gimnazijskih klupa. Bili smo zajedno na Beogradskom univerzitetu. Zbog toga shlatram svojom duznoscu da pomognem da se bar djelimicno ozivi lik nase drugarice Radojke. Osrednjeg rasta, jake fizicke konstrukcije, sa tragovima na lieu prezivjele bolesti u djetinjstvu, osobine su, koje se ne bi mogle uvrstiti u one sto djevojku Cine lijepom. Medutim, njen vedar duh, divne plave oci, nadsvodene pravi1no izvijenim obrvama, zlatnoplava kovrdzava kosa, izrazito bijeli zubi i punacka usta, na kojima je skoro uvijek lebdio osmijeh su njenom citavom izgledu davali osnovni ton. Uvijek nasmijana, cinilo se da je sretna. To je bila djevojka koja je od zivota za sebe vrlo malo trazila. IzvoriSte njene srece i zadovoljstva bila je svijest da pripada revolucionarnom pokretu i sva se tome predala. Njena cedna mladost, njen djevojacki nemir, njeno saznanje da zivot u kome se zivjelo treba uciniti boljim i srecnijim, stopili su se kod nje u jedan cilj - da se sva posveti revolucionarnim idejama i borbi koju je nosila i vodila Komunisticka partija Jugoslavije. Medutim, intimne duge djevojacke price u domu studentkinja u Beogradu, kao da su otkrivale jos jednu, pomalo sjetnu Radojku. Vidjelo se da joj je tesko sto sa roditeljima nije nalazila zajednicki jezik. Ona je nepovratno posla na put borbe, a roditelji su strepili da taj put moze njihovu jedinicu jako skupo kostati. Zbog toga je dolazilo do cestih nesporazuma preko kojih bi Radojka presla da roditelji nisu bezuslovno trazili da prekine sa revolucionarnim pokretom i da se odvoji od drugova i drugarica koje je ona tako voljela. Radojka to nije mogla i nije htjela da prihvati. Da bi se po>tpnno osamostali:la, prekinula je studije i zaposlila se. U svojoj skoro poslovicnoj dobroti i skromnosti, smatrala je da njeni roditelji nisu duzni da je izdrzavaju kada ona za uzvrat ne moze da zivi zivotom koji odgovara njihovim kriterijima. No, bez obzira na to sto je Radojka svojim radom obezbjedivala svoju egzistenciju, problem odnosa sa roditeljima cinio ju je cesto sjetnom. Zivjela je pod jednim psiholoskim opterecenjem znajuci da je roditelji vole, da zbog toga pate, ali nije mogla da normalne porodicne odnose plati tako skupom cijenom - odricanjem od svoga zivotnog cilja. Radojka je bila pretjerano samokritican covjek. An?lizirala je svoj rad i postupke, sve iz zelje da preovlada nedostatke koje je kod sebe opazala. Jednom prilikom u Bijeljini je jedan radnik nasao na glavnoj ulici ilegalni list ,Proleter". Odnio ga je u Radnicki dom i predao drugu za koga je pretpostavljao da ce kompromitujuCi materijal dati u sigurne ruke. Tim povodom nije bilo nikakvih posljedica. Sutradan sam od Radojke cula da je ona nekom nesmo·trenoscu izgubila taj broj ,Proletera". Zbog toga je bila jako deprimirana. Stalno je pitala kako da se to njoj desi kada se sa duznom paznjom odnosila prema ilegalnom materijalu. Tog slucaja se dugo sjecala i cesto ga spominjala u zgodama kada smo preispitivali da li su nasi postupci i istupi bili u skladu sa pravilima konspiracije. U prvim danima svog ozbiljnijeg politickog rada, kao rukovodilac omladins~e sekcije ,Kola sq~skih sektara" u Bijeljini Radojka je upor- 112 113 no nastojala da pronade nacm kako bi omladinke privela na revolucion.a~ne pozicije, a da to 1?-e izazove podozrenje uprave drustva. Dogovo~l'h smo se kako da rad1mo, ka'ko da na sjednicama upravnog odbora 1s.tl::pa~o nastojed da u nasim istupima ne bude ni jedne rijeci koja b1 dame~ Upravnog odbora upudvala na cilj naseg angazovanja u radu gradanslo~ drustaya. Moralo se rad.iti. vrlo smisrljeno sa na:stojanjem da nas omladmke pnhvate kao svog 1stmskog predstavnika u obavljanju svih poslova u drustvu. Bila je neobicno hrabra i ostalo mi je duboko u sjecanju njeno ucdce u studentskim i radnickim demonstracijama u Beogradu. Niko od nas studenata nije tako glasno mogao da uzvikuje dogovorene parole .. Nje~ pr~d?.rni glas vi i~drt!~ivost pomagali su da i mi gonjeni zandarmima. 1 pohClJOill lakse IzdrZlillO demonstriranje po Vee unaprijed odredemm beogradskim ulicama. Radojka nas je nekom neodoljivom snagom vukla naprijed. Uvijek poslije zavrsenih demonstracija trebalo je da se svaka grupa demonstranata nade na zakazanom rrijestu kako bi ~e s~znalo koga je policija uspjela da uhapsi. Jednom prilikom Radojka Je ~t1gla sa malim zakasnjenjem nasmijana, ali zatvorenog oka od udarca zandarskog pendreka. Bilo joj je strasno krivo sto je primila udarce ne zb~g ~o;g~ sto ju je t? b?ljelo: .nego ~to nije bila jos brza i spretnija pa da Ih lZbjedne. Govonla je: Njihova Je da tuku, a nase da demonstriramo i budemo snalatljiviji od njih. . . U delikatnim situacijama, kada se moglo pretpostaviti da je poliCIJa na dobrom tragu, Radojkina smirenost i hladnokrvnost unosili su SJ?okojstvo ~ sigurnost. Covjek se pored Radojke osjecao siguran i bezbjedan_. V~~Jda i zbog toga smo je svi voljeli. Njena neposrednost, dobrota 1 UVIJek vedar duh cinili su da dani u kojima smo Radojku sretali budu ispunjeni posebno prijatnim osjecanjima. Svi koji- su je poznavali dozivljavali su Radojku kao stabilnu i pouzdanu licnost, koja nikada u meduljudskim odnosima nece stvarati :proble~e: To su bi~a vremena kada je n~sa Partija bila ilegalna, izlozena teskim progomma. Stalna preokupaCIJa nas mladih komunista bila je mi~ao da li cemo u slucaju hapsenja izdrtati i ne odati drugove. U ~adojku smo svi bili sigurni, sigurniji nego u sebe. Zbog toga smo imah ~ot~ebe ?a s njom ~ ? najkonspirativnijim stvarima razgovaramo, znaJUCI da ce to u Radojki ostati okamenjeno. ' lz su!tine njen~ ljudske lj~pote izvirale su moraine norme kojih se .ona dr.zal~, a ~?Je su mnog1ma od nas izgledale i previse stroge. Istma, ~o Je b1lo VnJ~me ~ad~. se sa puna. brige i~gradivao profil mladog ko~umste, ka~a. se t1m pltanJlma poklanJala vehka paznja. Meni se cini da Je to RadoJki smetalo da prozivi sa vecom radoscu sve ono sto se p~ozivljava u djevojastvu kad mladost trazi svoje. Mi, njene drugarice, b~le smo. sretne kada smo saznale da je i ona nasla mladiCa takvih osob.m~ koJe .su odgo:-rarale i njenim osjecanjima i njenim moralnim zahtjevim~. BI.la nam Je u neku ruku ispovjednik. Njoj smo se povjeravale, bez bojazm da ce to bilo ko saznati. Nase djevojacke tajne Radojka je cuvala kao ,zatvorena kutija." v Poslije ~apit~ulac!je · Ju.goslavij~ Rad_o~ka je :p_o direktivi Partije dosla u. SaraJevo 1 radlla u 1legalnoJ tehmc1 PokraJmskog komiteta za Bosnu 1 Hercegovinu. Nesto kasnije bila je sekretar jedne partijske or8 Zene BiH u NOB 1941-1945. �ganizacije na terenu Bascarsije. Svojorn snalazljivoscu, hrabroscu i iskustvorn vee oprobanog ilegalca rnogla je prihvatiti i sa uspjehorn obaviti svaki zadatak. Nasi susreti u okupiranorn Sarajevu prosli su skoro bez rijeci. Putevi u nasern ilegalnorn radu se nisu ukrstali. Stroga pravila konspiracije nisu preporucivala da se stari drugovi i prijatelji bez potrebe u ilegalnom radu sastaju i druze. Bilo bi vrlo nezgodno svojirn postupcirna pruziti priliku policiji da pro~\iri krug ,surnnjivih lica" koje ce stalno dr:lati na oku. Zbog toga su se sve rnanifestacije naseg drugarstva morale da svedu na neprirnjetan osrnijeh, na varnicu u oku. Tako je bilo kada srno se srele u sarajevskorn trarnvaju. Jednorn prilikorn sam je srela i na ulici. To je bio posljednji nas susret - bez rijeci. Bila je u zaru. Is:pod erne ko:prene nJi,sarn mogla da vidirn ni tako rnio izraz njenih oCiju i njen karakteristican osrnijeh. Jednoga oktobarskog dana 1941. godine saznali srno strasnu vijest. Iako je bila pod zarorn, jedan ju je konfident vjerovatno Bijeljinac, prepoznao na ulici. Zajedno sa dva agenta savladao je fizicku snagu djevojke koja je davala ogorcen otpor. Tako se Radojka nasla u sarajevskorn ustaskorn zatvoru. Prijeki pokretni sud joj je izrekao srnrtnu presudu. Svjeze odstarnpani ustaski plakati obavjestavali su da je strijeljana Radojka Lakic. Prirnili srno srnrt nase drugarice sa dubokirn bolorn, ali i sa osjecanjern ponosa. Pouzdano srno znali pojedinosti o njenorn herojskorn ddanju pred ustaskorn policijorn. Niko od Radojkinih drugova i saradnika nije rnorao zbog njenog hapsenja da se povlaCi sa ilegalnog rada. Bili su sigurni da ce za policiju tako dragocjeni podaci o ilegalnorn radu Partije u Sarajevu ostati duboka tajna, da ce je Radojka sa ljubavlju cuvati do posljednjeg daha svog zivota. Prilikorn hapsenja kod nje je pronaden kornprornitujuCi rnaterijal: Proglas CK KPJ i IV glava istorije SKPb. Policiji je to bio dokaz da je denuncljant koji je prokazao Radojku dobra vrsio svoj posao. Uzasne batine i danoll!ocna mucenja nisu urodila za poliOiju nikakvirn rezultatorn. Naprotiv, uzasavali su se od saznanja kako divne i revoluciji odane sinove irna Kornunisticka partija. Do bjesnila ih je dovodila Radojkina tvrdnja da joj je kornprornitujuCi rnaterijal policija podrnetnula. :Pred strijeljanje, ispred postrojenog ustaskog voda, zazeljela je da zapali cigaretu. Zatvorski ljekar dr Kundurovic prinio joj je upaljenu sibicu. Iako je radio u policiji, sa postovanjern i sirnpatijarna se odnosio prerna kornunistirna koji su se pred policijorn hrabro dr:lali. Drhtao je. Prirnijetivsi kako rnu se tresu ruke, Radojka ga je upita,la: ,Zasto, doktore, drhtite. Mene ce strijeljati a ne vas." Nekoliko trenutaka kasnije ustaski plotun prekinuo je Radojkine posljednje uzvike: ,Zivjela Kornunisticka partija Jugoslavije! Srnrt fasizrnu- sloboda narodu!" Tako je u revoluciji dat jos jedan dragocjen zivot u kojern je bilo sve ustreptalo od ljubavi za slobodorn i svojirn narodorn. Mi, njeni drugovi, ostali srno ponosni i sa velikorn obavezorn da slijedirno njen prirnjer. Milena MilosavjeviC MEDUUSTANICKE VEZE OKO BANJE LUKE ,D o rc:ta hi'La ~am profes?! na sred_njote~rriakoj slkoli u Banjoj Luc1. Medutirn, okupaCIJOrn zernlJe apnla 1941. godine, a po. se_bn,? dol~skorn ustasa n~. vlast, ja sam, kao Srpkinja bila odstranJena Iz s~ole I odrnah po dobiJenorn otkazu krenula sam u svoje rodno se.l.o ~ot~xane, ~cu Petru i rnajci Durdiji. Moj odlazak iz Banje Luke us.hjed~o Je P?lovmo.rn ~~j': 1941. g?dine. Nisarn radila viSe sa djeco.rn,vah IDOJ~ aktn;~ost r.po~mJe 1} rnaJU .~?41. god~ne. Koncern rnaja s.trgose do .kuce IDOJih rod1telJa braca Lastnc1, Jegor 1 Branko. Poznavah srno se rz Banje Luke. Nisu jos ni sjeli, odrnah me upitase: - Milena, kakva je situacija ovdje? - K6 i svugdje gdje su okupator i ustase. . Z~t;irn su me pitali o oruzju i rnuniciji, da li su ljudi to sakupili 1 skl.omh. Rekla. san: i~ da oruzJa ~igurno irna, ali kod koga i koliko, to ms~rn zn~~a, Jer J~ ~!h ?ana brio 1zdato veorna strogo naredenje oko p~edaJe oru~Ja, :n:un.ICIJe. 1__oprerne ustc:~kirn ~ njernackirn vojnirn vlastrrna. Mnogr su ljudr, boJeCI se represahJa, koJe su bile u naredbi navedene, predavali sto su irnali. " . Ostali..s~ k?d nas n~koliko sati i tada su me zarnolili da irn nadern C?VJeka koJI ~e 1h od:ves~I do sela Branesaca, do kuce Mitrovih, jer oni msu P.OZJ?aval.r put: P;tah su ka.kv<;> _jev raspolo~enj~. .U selima naseljenirn UkraJmcrma 1 PolJacirna. Da br bilr sto bezbJedmJI, zarnolila sam oca da ode kod Milana Cvijanovica, takode seljaka iz Potocana, da ih 0 ~ od:vede. Kad se vrn~lo srn~.acil?, on~ su krenuli ~': Branesce prijekirn seasku~ .putern? -~rzec1 se. nJIVa 1 polJa, kuda su nJetko ljudi nocu zalazili. Braca Lastnc1 su do JUla 1941. godine dolazili jos cetiri-pet puta i uvijek irn je vodic bio Milan Cvijanovic. . ~~r~d brace ~astrica, .I?ocetkorn jula 1941. godine stigli su i Niko Junncrc IV R~nko S1pka. I nJihov dolazak irnao je za cilj da se upoznaju s r~spoloze?:Jern naroda za ustanak, zeljeli su da saznaju sta je sa skrive-?~rn oruzJern, kakva su mjerstva ustasa nad srpskirn zivljern itd. Pnhkorn r~zgovora sa rnnorn bili su prisutni i otac i rnajka. Jednog trenutka Nrko se obrati morn ocu i upita ga: 114 115 - E, starino, hocerno li se tuCi protiv ustasa i Nijernaca? Hocemo, ali sa cim - golim rukama, valjda, gdje je oruzje? Otecemo ga od njih - odvrati Niko. �- Tanko ce to biti, moj mladicu, golim rukama se ne otimaju puske. _ Ima skrivenog oruzja - opet ce Niko - kad ga uzmemo u ruke, sa njim cemo otimati ono koje nam nedostaje. . . . Dok su Niko i otae vodili dijalog, iza ocevih leaa staJala Je maJ~~ Duraija i onako stidljivo, vjerovatno bojeCi se da, ne uvrijedi oea 1h Niku, dobaci: - Djeeo, sto se god pocne, to se i zavrsi. . - Ta:ko je, tako je - skoci Niko od nekog pos~bn.og odusevlJenja. Raspolozenje za otpor bilo je ogromno kod sv1h ljudi. Bojazan da nema dovoljno oruzja, bila je stalna tema razgovora. J ednoga dana Niko i Ranko su mi dali ve~~ u selu DrugoviCill"l:a. sa Nenadom, Predragom i Veljom Bundalom, koJ1ma se. mo.~u obratit1 u svako doba 0 svim pitanjima koja su vezana za orgamzae1JU ustanka u ovom kraju ili prenosenju veze i izvjestaja. ¥. Nije proslo dugo, a Veljko je stigao nasoj kuci da tu saceka Z1vu Preradovica i Danku Mitrova, koje je odveo preko Yrbasa n~ s~st~n~k. Gdje je taj sastanak odrzan u j~lu ~jesyee~ 1941, to ~e zn~m, ah m1shm da je mogao biti ?.drtan _1;1 kue1 .~·fie~ SulJ.ka. (To b1 Veljko mogao da zna, jer je vodio nJ1h dvoJteu u L1Jevee PolJe). , .. . Pored brace Lastrica, Nike i Ranka, u nasu kuc;u dolaz~h s~ 1z Banje Luke Doraevici. Veljko je nekoliko put:;t. d.olazw, svraea? 1 za Vijacane odlazio Zivi i Braci. Kada m~ je zap~1Jet~la opasno~t, Ja sam licno otisla u Banju Luku i preko nJegove dJeVoJke, sada ~~ne. yere Javor (Jeger), dobila laznu propusnicu i aut?busol? Grada~~e~1ea s~ njim dosla u Potocane. Veljko je tih dana bw sknven u V1Jaeans~OJ skoli u ostavi, kod uciteljiee Danice RepiC. Kad je Vera J~-yor uspJe~a naba~iti i lazni pasos, Veljko je iz Vijace otiSao u Dalmae1JU, u Spht. Odlaskom Veljkinim iz Banje Luke trebalo je da i dalje stiz~ veza za Vijacane, Zivi i drugovima. Ubrzo je otiSao moj bra!. f?orae M1lo~~v­ ljevic u Banju Luku i donio poruku od Vere J~~~r. Z1v1. Pr~_rad?v1eu: Tu poruku sam morala ja da odnesem. Kako su Z1vm1 rod1telJI otJ~ran~ u logor Pakrae, ( otae mu je bio svesteni.k), Zivo i Braeo nis~ 1;nah svog stalnog prebiyalista. ~uca. j.~. ~ila op~J.ackana, pa onda Z";I?eeaeen.a: a Zivo i Braco, vee poznat1 pohe1J1 1 za vnJeme stare JugoslaviJe - b:h su tada jos poznatiji ustaskoj zandarmeriji i policiji. Njihov ?oravak b1·J je, tako reCi, ilegalan u Vijacanima i okolnim selima. Sp~_vah su ~ gro?lju, po zbunovima, U stajama, selim~ i poneka~ U kue1 ~od ~1.gUrlllh prijatelja. Taka je uoCi odlaska Doramog ~ BanJU Lu~~ dos~o Z1vo nasoj kuci. Tek sto je sjeo, zacula se oko Ljubev J~~k?v1ea ku~e ~eka lupa i bat eokula, sto je bio znak da su tu us~ase 1h zandarm!. N1smo se dvoumili. Zivu sam provela kroz kukuruz~ 1 odv~la ga na. st~lu, da _se skloni u sijeno. Kad je nestalo galame 1 lupanJa oko L]ubme ku~e, ugledali smo i Ljubu kako s~. pri':,l.a~i nasoj. vk~Ci, ~a n~~ prenese. ~ta se zbilo kod njega. To je uv1Jek e1mo u shemm s1tuae1Jam~ .. ~spneao nam je da su se ndto ustase i zandarmi iz .Prnjavor~ u~nemmh. I dok smo mi sjedili na sijenu, u Krajini se cula Jaka g~ml]avma topova. Jednag trenutka neko od nas, ja ili Ljubo, upitasmo Zivu: - Gdje ono, Zivo, pueaju topovi! - Kozara se digla i mi moramo - rekao nam je Zivo. 116 117 Ostao je do kasno u noc i ponovo ga je Milan Cvijanovic odveo za selo Vrsane, kod Radovana RepiCa. Milan je poznavao svaku stazu kroz polja i sumarke i bio najsigurnijl vodic. Kad mi je Dorae dao poruku, ponovo sam i sama pozvala Milana da me vodi u Vrsane, gdje cu kod Radovana Repica moCi da saznam gdje je Zivo. Krenuli smo. Rosa je bila jaka, a mi smo morali preko njiva. Kad smo stigli u Vrsane, bila je skoro prosla noc, ali se u Radovanovoj · kuCi nije jos spavalo. Tu sam zatekla Zivu i Braeu i Danicu Repic, Radovanovu sestru, uCiteljicu iz Vijacana. Pored njih troje bila je jos i jedna omladinlka iz Banje Luike, roaena Radovanova. Tru sarm se malo odmorila i nasamo Zivi predala poruku od Vere. Vecerali smo i Mila nas je rasporedi,la da spavamo. Neg.dje iza pola nod, neko zalupa na vrata, viouCi: - Otvori, otvori . . . • p,rvo se snaae Radovanlova zooa Mila. Skoci i otvori vrata, i kao sva sretna sto dobi ponocne ,goste", povika: ' - 0, otkud taka kasno. Izvolite unutra, vi ste gladni, umorni i pospani. Sarno sjednite, sad cu ja da spremim na brzinu. Voaa patrole upita. - Ima li koga u kuCi sem vasih. - Oh, gospodine, nema, ima samo moja roaaka i nasi, 1zvolite pogledati. . Cujem kako skripucu stoliee, sjedaju, a Mila ih nudi rakijom. I dok je Mila spremala da nesto jedu uz rakiju, Ziva i Braeo su bili daleko prema Vijacanima. Iskocili su kroz prozor i pobjegli. Kad su se zandarmi i ustase pogostili, otvorise vrata na nasoj sobi i odose. Jedan detalj bio je vrlo interesantan za mene u tim teskim danima. Kada su 13. jula 1941. godine potjerali pravoslavne svestenike za Pakrae, izasli smo da se pozdravimo sa popom Vasilijem PreradoviCem, iz sela Sarinaea. U kafani kod Ignjatica u Potocanima zatekli smo popa Vasilija i njegovu suprugu Kosu. Sjedili su sa ljudima u kafani, a njihovi pratioci su bili vani. Cim ja uaoh u kafanu, Vasilije mi se obrati: - Mi:lena, hocete li dizati ustanak? - Hocemo - rekoh mu! - Ako se ja ne vratim ziv ovamo, u mojoj stali ima skrivenih 12 pusaka, to prenesi Zivi. Rastali smo se i viSe se nismo nikad ni vidjeli. Zivi sam prenijela njegovu poruku i puske su naaene i otpremljene tamo gdje treba. Pored navedenih drugova moram jos istaknuti, a on to i zasluzuje, naseg mjestanina Stanka Sljivica. On je za mene bio izuzetna licnost tih predustanickih dana. Bio je stalno u pokretu. Cas je u Vijacanima, cas u Branescima, cas u Josavci, a nije bio rijedak gost tih dana ni u Banjoj Luci i Prnjavoru. Komunisti su mu povjeravali teske zadatke, a on ih je izvrsavao. To je bio covjek koji je imao neobicno veliko povjerenje u snagu ustanka. Svaki put kada bi navratio kraj nas, uvijek je imao sta da kaze. Kao da ga i sada gledam kako ide niza stranu nasoj kuci, a izgledao je kao da hoce da poleti. U dvoriSte bi ulazio rasirenih ruku kada bi spazio nekog od nasih ukucana. I kad bi ga ugledala veselog i punog radosti, znala sam da nasi nove i dobre vijesti. �Esma EminagiC-Hercegovac Jedne veciri banu u nase dvoriSte i povika glasno: - Pocelo je! - Sta- upitah ga? - Ljubic je ozivio, PivaseviCi se digli. - Cula si, valjda, da je Vojo Mitrov sa grt;p~m. naoruzamh Je?no ucmekao u Branescima. Ljubic i Cavka su oziVJeh ---;- p17na n~s. Je su~a J a sam sa njima. Dolazim iz sume da odnesem I?!lsku 1 J?UniCIJU i da ;e javim svojima. To je bio !renutak kada je u moJim grud1ma srce jace kucalo, radosti nije bilo krap. . .. , lzgubio se u mrkloj noCi, a ja sam ostala sa ro~hte~JI~a .sva srec~; sto se ostvaruje san komunista i drugova tako mem bhsklh I poznati . v • TESANJSKE SKOJEVKE • U 118 119 Tesnju je KPJ vee pred drugi svjetski rat vodila organizovanu akciju na okupljanju svih naprednih snaga, posebno omladine, u borbi protiv nenarodnog rezima i rastuceg uticaja fa- sizma. Pored formi rada ogranicenih na manji broj simpatizera, ova aktivnost je, narocilto na kuU!turno•zalbavnom planru, oikupljaia relat'ivno si rok krug omladine. U ovoj sredini koju je karakterisala tradicija i konzervaN·vizam, s o1bzi1rom na naeionainu, odnosno, religioznru strukturu grads'kog stanovnistrva (,gdje sru, irz:uzimajuci pet do sest s1rpsikih i neko.J:j.. ko jevrejskih porodica, 1Jivjeli iskljucivo Muslimani a nepolkrivene muslimanske djevojke predstavljale su pravi izuzetak), znacajno je istaci da je u krugu napredne omladine, gotovo ravnopravno, bila zastupljena · i zenska omladina. Razumije se, to su iskljucivo bile djevojke koje su pohadale razne srednje skole izvan Tesnja a za vrijeme ferija skupljale se u rodnom gradu. Pored razmjene napredne literature i organizovanja diskusija, jedna od osnovnih formi djelovanja, u to vrijeme, bile su kulturno-zabavne priredbe, organizovane ponekad u zajednici sa aktivistima iz Teslica, Doboja i Gracanice. Ove priredbe su po svom sadr:laju imale veoma snazan revolucionarnopropagandni karakter. Koliko je njihova sadr:lina hila izazov za postojeCi rezim, potvrduje i to sto je neposredno poslije jedne od tih priredbi uslijedilo prvo hapsenje pojedinih aktivista u Tesnju 1940. godine. Ono je, bez sumnje, uticalo na jos intenzivnije revolucionisanje, ali i na diferencijaciju medu mladima. I tada, izvjestan broj omladinki je bio medu akterima u ovim akcijama. U maju 1941. godine, prve omladinke Tdnja primljene su u organizaciju SKOJ-a ~Raza Hadzismajlovic-DujkoviC i Esma Eminagic-Hercegovac). Prijem nam je saopstio Huso Hodzic, sekretar partijske celije i partijski aktivista, neposredno poslije organizovanog durdevdanskog izleta. Intenzivna aktivnost neposredno prije aprilskog rata imala je velikog odraza na stvaranje organizovanog otpora protiv okupatora. Partijska organizacija na celu sa Husom Hodzicem, vee tada, pored odredenih konkretnih aktivnosti-informisanja 0 znacajnim dogadajima i stavovima KJPJ, skupljanja Crvene pomoCi, konsolidovanja i zbijanja �redova omladine i slicno - vodila je permanentnu aktivnost u pravcu stvaranja uslova i odredenih punktova za borbu protiv okupatora i njegovih ustaskih slugu, odnosno radila je na pripremanju za oruzani otpor, do koga je neminovno moralo doci. Razbijanje i onemogucavanje organizovanja i rada zen~ke :usta~ke mladezi bili su jedan od prvih poteza na tom planu. Data Je d1rekt_1va da se pojedine napredne omladinke formalno ukljttce u ovu orgamzaciju radi njenog podrivanja. To je rezultiralo Cinjenicom da ova organizacija uopste nije zazivjela u nasoj sredini. ZahvaljuCi uticaju cianova SKOJ-a i drugih naprednih omladinki koje su bile pod uticajem skojevske organizacije, organizacija zenske ustaske mladezi je. i::nala zanemarujuce mali broj pristalica koji su prihvatili ?kup<;ttor~. 1 Ideologiju ustastva. Njihova izolacija i potpuno onemogucavanJe mJe predstavljalo vise ozbiljan problem. Ovakvi pojedinci morali su se zadovoljiti potkazivanjem i drugim sitnijim uslugama okupatoru. Inace, mislim da je zanimljivo reCi nekoliko rijeci o veorna s~e­ cificnoj taktici koju su vodile ustaske vlasti u Tesnju prerna aktivistirna NOP-a, koju je, bez surnnje, inicirao Adernaga Mesic, doglavnik Ante ~Pavelica. Nairne, nizorn poteza, cak i prerna nekirna od nas koje srno bile osumnjicene ne sarno kao idejni protivnici okupatora i ustaske vlasti nego kao i pristalice odredenih akcija, prilikorn ponavljanih saslusanja i kraCih hapsen:ja redovno je naglasavano njihova dobronarnjerno nastojanje da sprijece ntjpozeljne pos,ljedice i 1ntervenciju Gestapoa u jednoj ov;:tkvoj sredini; apelovali su na nas da rni ,balavice" ne zelirno valjda da dovedemo u .pitanje sigurnost svojih porodica itd. Razurnije se bilo narn je potpuno jasno da ovi ,dobronarnjerni" savjeti umjesto ostrih represalija, nisu bili sarno odraz atrnosfere farnilijarnosti, inace tipicne za ovu sredinu, jos rnanje sentimentalnosti prerna nasoj rnladosti, nego je stvarni rnotiv ovakvog ponasanja bio, prije svega, nastojanje da se pred javnoscu prikrije pravo stanje stvari - ziva revolucionarna aktivnost - u ataru Pavelicevog doglavnika. Blagovrernenorn stvaranju punktova za pornoc ustanickirn jedinicarna u sanitetskorn i drugorn rnaterijalu poklanjali srno posebnu paznju. Tako rni je sekretar partijske celije, odrnah na pocetku okupacije, saopstio da treba da podnesern rnolbu za zaposlenje na upraznjeno rnjesto cinovnika u zdravstvenoj stanici. ZahvaljujuCi prethodnoj intervenciji ja sam, zaista, to rnjesto i dobila da bi me kasnije, negdje pocetkom 1943. godine, ,naslijedila" Raza Hadzismajlovic, takode skojev'ka. To najbolje i>lustJruje lmliko je hrige poklanjano obezbjedenju kontinuiteta uslova za akciju u ovom pogledu. Ovo zaposlenje omogucavalo nam je da obezbjedujemo, kada je trebalo, dragocjeni sanitetski materijal i lijekove, posebno vakcinu protiv tifusa. Saznanje da svakom dozom ove dragocjene tecnosti spasavamo zivote nasih drugova uCinilo je da nismo poznavali prepreke kada je trebalo do nje doci. Na ovom zadatku veliki doprinos dala je Raska Spahic-Ajanovic, jer joj je status medicinske sestre u istoj zdravstvenoj ustanovi to omogucavao. Ona je prvobitno radila kao simpatizer NOP-a, a vee negdje u jesen 1942. godine primili smo je u SKOJ. Skupljeni materijal prenosila sam, najcesce, iz zdravstvene stanice u drvenim kutijama u kojima se, putem paste, transportovala krv u Do?oj radi laboratorijske analize (krv je bila u posebnim epruvetama koJe su se pakovale u ove drvene kutije). U s·lucaju da budem otkri· 120 121 vena, mogla sam reCi da to nosim na postu. U sj.ecanju m~ je ,?stal~ sinuadja u kojoj sam se nasla u ljelto 1942. godme, obavlJaJUCI ovaJ zadatak. Kad sam dosla na posao saznala. ~all! da je u~apsen ~oj sef dr Hirsler, Jevrej, koji je radio na suzbiJanJu endemiJskog sifihsa, bolnicarka Milena i Mustafa Hafizovic, obucar iz Tesnja. Njihova hapsenje za nas Hegalne radnike bilo je veoma zagonetno. rPouzdano smo znali da hapsenje dra Hirslera i pomenute bolnicarke moze biti bazirano samo na dezinformaciji, ali je to mogla da bude i zamka za nas aktiviste. Za mene je ·to predstavljalo posebno iskusenje jer sam sa drom Hirslerom radila i znala da se on dis~ancirao od svake pomisli da pomaze pokret, izrazavajuCi strah da ga ]a ne dovedem u neku nepriliku, ali sam sa Mustafom Hafizovicem ~oji je bio zais.ta aktivist NOP-a, neposredno prije njegovog hapsenja: Imala ~ontakt Jer sam _od njega p_reuzela sapirograf koji sam zajedno sa nek1m drug1m stvanma dostav1la preko veze Husi Hodzicu u Vitkbvac~u cetll:. B~s z_ato mucilo me je pitanje, da 'li je njegovo hapsenje u vez1 sa ov:m sap1rografom. ·Iskusenje za mene je bilo tim vece jer sa~. uprc;.vo__ Imala skupljenu vakcinu protiv tifusa koja je stajala pod J?OJim p~sa~I::U st<;>l?.m u amb.!flanti. rNo, dileme nije bilo. OcekujuCi da ce. se pOJaviti po~ICIJa,v ~ate~IJa~ sam privre:neno sklonila na sigurnije mJesto, a sva moJa pazm'Ja bl'la Je skoncentrvsama na to da ne dozvolim da dragocjena tecnost propadne. Talko Je proMo ~r.adno vriJeme, a u mojoj kancelariji se nije pojavila policija. Naravno, nije bilo iskljuceno da me cekaju kod kuce. No ja sam ?dlucila ponijeti vak~inu kuci i poslati je partizanima pod s~aku ciJenu. >Posla sam zaob1laznim putem preko ,srpske varosi" sa vakcinom zap!'l~?van<;>m na uobicajeni nacin. Kod kuce me, na srecu, nije cekala pohCIJa, ah sam zatekla uplakanu majku, koja je u meduvremenu saznal<l: za haps~nje moga sefa, pa je pretpostavljala da se to i meni dogodil_~· !Jz nJenu pomoc, na brzinu sam u basti zakopala lijekove i kasmJe 1h, kad se normalizovala situacija, dostavila nasima. Lijekove .smo u odredenim prilikama otpremali do veze u Tuzlu. !ako su ne!:?dJe marta ili ap~ila 1943. g. vecu kolicinu sakupljenih liJ~~ova odmJele u Tuzlu skojevke Raza Hadzismajlovic i Semsa DerVIC. Krenule su vozom u uniformama zenske ustaske mladezi i razu:U:~je se. sa odgova_rajuCim propusnicama. ZahvaljujuCi toj okolnosti i nJihovoJ spretnost1, sve nastale komplikacije prilikom pretresa voza bile su otklonjene. Od_las~~m prve grupe clanova KPJ i SKOJ-a iz Tesnja u partizans~e Jed;m.~e 21.!llarta 1942. godine (tad je, prakticno, otiSla cijela partijska cehja za1edno sa _sekretarom,) cjelokupni ilegalni rad pao Jv~ na tad J.?alobrojnu orga;mzaciju SKOJ-a koju su sacinjavale iskljuCIVO omlad:nke. Brzo poslije ordla:ska ove grupe, posliije -izla:ska iz zat ~ora Ju~apsen z'bog rada Ill pokretu u Sarajevu) dosao je Kemal AlicehaJ~c 1 preuzeo rukovodstvo organizacijom SK!OJ-a. Za kratko vrijeme po nJegovom dolasku, rformirano je mjesno rukovodstvo SKOJ-a od tri ~lan!l: od kojih .su dvije bile djevojke (Semsa Galijasevic i Esma Emma~;c). Sems~ Je ubrzo zamijenila Raza Hadzismajlovic, posto je ona ot1sla u BanJU Luku. U ovom sastavu, mjesno rukovodstvo je djelovalo sve do odlasa<a u partizane. �Tokorn 1942. godine organizacija SKOJ-a se sirila i jacala, srazrnjerno sve vecern broju omladink'i. Za raz1iku od, u pocetJku, olbjeiktivno uslovljene orijentacije sarno na onaj krug djevojaka koje su _PO skoli generacijski bile vezane, pod konac 1942. i pocetkorn 1943. godme poCinjerno vezivati sve viSe i ornladinke iz_van toga kr!-:1?~· sto se pokazalo kao veorna dobra. Tako u SKOJ pnmamo Meh1c1c Ifetu, mladu sluzavku sa kojom je radila Fahra Ajanovic, skojevka, prethodno je pripremajuCi kroz opisme~j~vanje, te.VMiru Simic, dje~ojku }z srp.ske patrijarhalne porodice, koJOJ sam pnsla na. nen~metlJIV nacm. pndobijajuCi njeno povjerenj~ postepeno i tako. Je. pnpremala z.a pnJ~~ u SKOJ. Tako smo bile b1tku za svakog poJedmca. Veoma Je znacaJno istaci da nijedna od djevojaka kojima smo prisli i ukljucili ih u pokret nije iznevjerila niti odbila da izyrs~ dati zada.tak. .. . . Razumije se, put omasovlJenJa u uslov1ma okupaCIJe bw Je vezan za sve vece podozrenje i budnost neprijatelja, s~o je i~iskivalo l?uno strpljenja i pojedinacnog rada. Svakodnevna akt1vnost 1 rad na. Ic;ieoloskom obrazovanju, koji su zahtijevali kontakt izmedu djevojaka 1 mladica - aktivista, kamlllflirani su ,emotivnim vezama i zabavljanjem". Tako sam sjecam se, uz ostale dogovore o zadacima, dok smo se setali 'kao ,;a1jubljeni IPM". s:icala .se ~emom. Osnov;e.lenjirr;'~:zrn~pap.ame:t. To je bila skola U kojOJ Je trema 1mala Jednu dimenZlJU VISe, Jer Je trebalo opravdati napor koji je ovaj divni drug ulagao u prenosenJu znanja, pamteCi slozene definicije na jedan tako neobican nacin. N~, entuzijazam i saznanje da je ovo jedan od preduslova za to da kohko-toliko i teoretski budem na visini zadatka, razbijala je i ovu objektivnu barijeru. Skojevke i druge omladinke sa kojima smo radile bile su, kao i svuda, stalno angazovane i na onim, na izgled, tako malim stvarima, kao sto je pletenje carapa i dzempera za partizane. Neposredno poslije cetnickog puca i nastale situacije u kojoj su se nasli partijski kadrovi, ilegalno su u okolini Tesnja boravili Edhem Pobric i Adem Hercegovac, sa kojima je organizacija SKOJ-a hila u stalnom kontaktu, primajuci i realizujuCi niz konkretnih zadataka, ukljucujuci obaveze nase organizacije da obezbijedi sve stvari yot;.ebne njima dvojici sve do njihovog odlaska sa ovog. ~er~?a. ~rgamza~IJ~ se slicno angazovala i prilikom boravka Zage U~1cev~c, koJ~ se stiCaJem okolnosti nasla na ovom terenu. Konstantan v1d djelovanJa medu skojevkama hilo je ideo1osko obrawvanje. Nekad i cijele noei u ?rupa~a smo proucavali odredeni materijal. Velika, sta~a begovska ku~a moph roditelja, s obzirom na svoju unutrasnj~ ~rh~tekturu,. sa sv1m .omm budzacima, hila je kao stvorena za sklanJanJe 1legalne literature 1 drugog materijala vezanog za naS!u aikt1vnost. fusjedovali ;smo i :nesto oruzja. Ja sam imala, istina, minijaturni piStolj, ali ipa~ pistolj: ,Ucili smo se rukovanju oruzjem, cak i puskom, sto smo mogh ostvant1 na org~­ nizovanim ,izletima" izvan Tesnja u obliznjem selu Vukovo, a ,pohgon" nam je bio na imanju druga Krdzalica, jednog od nasih aktivista. I u ostvarivanju kontakta sa viSim rukovodstvom i aktivistima na drugim podrucjima radi zajednickih akcija, djevojke, clanovi SKOJ-a, imale su znacajnu ulogu. Tako sam u jednoj p;ilici putovala u Tuz!u radi uspostavljanja kontakta sa Okruznim kom1teto!ll SKOJ-a .. ~a. b.1? mogla izvrsiti ovaj zadatak, izdejstvovala sam uputmcu za speCIJahsticki pregled, koji sam morala i formalno obaviti. Znam da je i Mujesira 122 123 Hadzismajlovic, takode, u v1se navrata odlazila u Zepce i neka druga mjesta radi slicnih zadataka. U uslovima nepostojanja partijske organizacije u tom periodu u Tesnju, posto su, kako sam ranije rekla, svi clanovi partijske celije otiSli u partizane {dok je Abdurahman Tupara, takode clan KPJ napustio Tesanj vrlo brzo poslije njihovog odlaska), rukovodstvo SKOJ-a bilo je ~puceno na to da se u granicama svojih mogucnosti angazuje i sire na svim aktuelnim zbivanjima i reaguje na njih adekvatnim akcijama. Tako je rnobilizacija Muslimana u Ademaginu miliciju, negdje koncem 1942. ili pocetkom 1943. godine, koja je hila popracena velikom propagandom ustaskih vlasti uz izdasna demagoska obecanja, hila predmet posebne paznje ovog rukovodstva. Tako smo donijeli odluku da, u cilju razbijanja ove mobilizacije, napisemo letak. Svako od nas dobio je zaduzenje da napiSe svoju verziju letka u duhu dogovorenih stavova. Sjecam se da smo o ovim pojedinacno napisanim verzijama diskutovali, lezeCi u snijegu na imanju saradnika NOP-a Mahmuta Galijasev,iCa, da bismo hili sto manje upadljivi i imali pregled eventualnih kretanja oko nas. Prihvaceni tekst letka imao je naslov ,Mi Muslimani". Delikatno zaduzenje da obezbijedi prekucavanje na pisacoj masini tog letka dobila je Raza Hadzismajlovic, na cijoj je vezi od ranije bio Mehmedalija Kahvic, koji je vrsio duznost pomocnika predstojnika kotara. I zaista, on je prihvatio ovaj veoma riskantan zadatak da otkuca letak, i to na masini u kancelariji samog predstojnika kotara, na nase izricito insistiranje. Umnozavanje letka na sapirografu organizovala je, takode, skojevka Mujesira Hadzismajlovic, koja je radila kao gradevinski tehnicar u Tehnickom odjeljku. Letak je umnozen u nekoliko stotina primjeraka i podijeljen sirom tesanjskog podrucja, ukljucujuci, razumije se, i sela. Medu prvima, letak je zatekao na svom radnom stolu predstojnik kotara. Kao sto se moglo i pretpostaviti, uslijedila je istraga koja, zahvaljujuci cvrstini aktera, nije dovela ni do kakvih rezultata. Sam letak je svojom saddinom predstavljao pun pogodak, jer se inace vee dosta izraZeni pasivni otpor, u mjestu i neposrednoj okolirri, prema ustaskoj vlasti i okJUpatoru jos v·ise produJbio. J>osto je u vise navrata odlazak u partizane jednog broja clanova SKOJ-a prolongiran odredenom situacijom i stavom Okruznog komiteta SKOJ-a, koncem juna 1943. godine iz Tesnja je u partizanske jedinice otiSla veca grupa clanova SKOJ-a, ukljucujuCi cijelo mjesno rukovodstvo, zbog toga sto smo hili osumnjiceni te bi dalji ostanak bio rizican. Time nije napusten ovaj vazan punkt NOP-a. Izvjestan broj clanova SKOJ-a, iskusnih ilegalnih radnika {Mujesira Hadzismajlovic, Raska Spahic, Nurka Cehajic) ostao je u Tesnju, sto je predstavljalo garanciju kontinuiteta u radu i daljem omasovljenju pokreta. Nas izlazak iz okupiranog Tesnja bio je dobra organizovan. Na osnovu prethodno uspostavljenog kontakta sa stabom Druge krajiSke brigade, koja se nalazila na terenu centralne Bosne, dogovoreno je da ce stab brigade poslati jednu cetu nama u susret. Sa cetom smo se sastali u selu Rastusa, u blizini Teslica. U ovoj grupi od 14 ljudi bilo je sedam omladinki, od kojih sest clanova SKOJ-a. U grupi su bile Raza Hadzismajlovic, Mira Simic, Semsa Dervic, Esma Donlagic, Fahra Ajanovic, Ifeta Mehicic i Esma EminagiC. Krenuli smo, pred vece, u manjim grupama (po troje, cetvero) obuceni kao da irdemo u uobi·cajenu settnju. PotreJbnu odjeou, na utvr- �.Mara Adzovic-Sparavalo deno mjesto, iznijela nam je iz grada najmanje upadljiva i nek~:t;np::o­ mitovana Ifeta MehiCic. Da bi saznanje o nasem od~asku ushJedil~ sto kasnije, a mi se sto viSe udaljili od eventualne potJere, gotovo s.vl smo svoje kod kuce obavije~tili da necemo te no~i d_?Ci ~a spavanJe, motiviSuCi to raznim izgovonma. Tako rasporedem sacekah smo mrak u pojedinim njivama, u pravcu naseg kret~nja, lezeCi u travi. Na ?tkucavanje sa 1sahat~kule utvrden:og sata, kiretah smo prem~ zbornoi_H mJestu, u selo Ravne iznad Tesnja. Posta smo se preobukh, krenuh smo sa Muhom D:Zafi6em.;Dzafom, koji je bio ~as vodic, inace vaktiv~sta i v~o~a odan pokretu. On nas je trebao dovest1 do sda Rastuse, gdJe nas Je cekala pomenuta ceta. ,Jako smo inace svi bili uzbudeni i razdragani, najimpresivniji trenutak za m;ne, a .;je~ovatno i ~a sv.e <;>~t~le~ bio je susret !la P?Il"!-~: nutom zbornom mjestu 1zmedu Mire rS1m1c 1 ~Jenog. ?rata Kol:: ~~ImiCI su u ilegalnom radu, sto je i sasvim razumlJivo, b1~1 na .:azhcitil!l ~e: zama. Jedno o drugom, u pogledu ilegalnog rada, msu ms~a znah _n~ti su jedno drugom povjerili da odlaze u partizane. I danas m1 odzvanJaJU u usima njihovi uzvici: - Zar i ti, Kojo? - Kome si ostavila baku, Miro? Ovim detaljem htjela sam da ilustrujem na ka:kvom je visokom stepenu bila konspiracija u nasoj organizaciji. Kad se stiSalo uzbudenje, krenuli smo sretni da je to konacno put koji nas vodi medu drugove sa kojima ~e~o, zajednvo .sa pusk<?~ u ruci, da dokazujemo svoju pripadnost i pnvrzenost nasoJ revoluciJI. :ZENSKA O.MLADINA SU.ME TREBINJSKE U NARODNOOSLOBODILACKOJ BORBI ekose mi: ,Hajde, Maro, napiSi nesto o ucescu zenske omladine u narodnooslobodilackom ratu na svom terenu". Mislim, napisaeu. Dadoh potpis i odmah se pokajah. Nije lako pisati o necemu sto se dogadalo prije 34 godine. Zbog toga sam uzela samo onaj dio Sume za koji me bilo zaduzio Opstinski komitet SKOJ-a. Ukoliko ovo slucajno izadje, neka mi svi oproste ako sam ispustila nesto va:Zno, a sjetila se manje vaznog. No, sve sto se u ratu radilo bilo je vazno kad se zna pod kakvim se uslovima radilo i sa koliko jakim neprijateljima se borilo. Omladinke Sume trebinjske kao i omladinke cijelog svijeta radovale su se proljeeu, najljepsem godiSnjem dobu. rSanjale su 9 ljubavi i sreei i svemu sto samo mlade i bezbrizne mogu da pozele. Tako su sa nestrpljenjem cekale i proljeee 1941. godine, ne sluteei sta im ono, u stvari, sve donosi. Cak i kad su stariji govorili o moguenostima rata, mi, onaka mlade, prosto nismo mogle da povjerujemo da i nas ceka sudbina vee porobljenih zemalja Evrope. Muskarci su vee odavno u rezervi, omladinke su preuzele teske radove na obradivanju zemlje. To je jos i bilo podnosljivo, jer jos nije poceo rat. Ali, uskoro dode i taj dan. Opet se nadamo, cekamo oceve, braeu, momke da nam dodu iz rata kao pobjednici, a ono najednom glas: Jugoslavija je porobljena. Muskarci koje okupatori nisu odveli u zarobljeniStvo dolaze iznemogli kueama. Neki sa oruzjem, a neki bez oruzja. Mi mlade ne znamo nista drugo, vidimo ih takve i placemo. Naslo se i onih koji su govorili: ,,Nije vrijeme da se place, treba se organizovati, pripremati za ustanak, nabavljati oruzje, boriti se protiv okupatora, jer ako se sami ne oslobodimo, niko nam slobodu neee donijeti na tanjiru. Da znate, u ovom ratu i zene ee se boriti skupa sa nama muskarcima." Kod nas su to bili: f.>oko Putica, Risto Vreea, Dragica Pravica i ostali. Oni su hili komunisti, mi omladinke to nismo znale. A, prvi put smo tada i cule za komuniste. :rSve nam novo, ali oni nam objasnjavaju, okupljaju nas, pricaju nam kako se treba boriti protiv okupatora. I prosto da ne povjerujemo. Do juce nam roditelji nisu dozvoljavali ni na obicno seljacko sijelo, a sada mnogi nemaju niSta protiv ustanka i ne brane cak ni nama omladinkama da ucestvujemo u ratu. Na Dragicu smo ponosne zato sto je i ona omladinka. Kad vidimo kako joj stariji R 124 125 �postavljaju pitanja, a ona spremno odgovara svima, divimo joj se i sve bismo htjele da budemo kao i ona. I niSta nam nije tdko, radimo sve sto od nas rukovodioci zahtijevaju. Sa takvim zarom kakav je samo omladini svojstven. U Trebinju i okolini, kao i u Popovu polju pocese ustase bacati narod u jame. Mi omladinke smo redovno cuvale straze isto kao i muskarci. Muskarci odlaze u na!bavku oruzja. Meni otac uonio jednu pusku, kupio tri za duvan. To mi je u zivotu bio najdrazi poklon. Ucimo rukovati oruzjem i redovno imamo vjezbe. Takmicimo se ko ee bolje kao i u svemu drugom. Radujemo se svakom postignutom rezultatu. Posebno se radujemo formiranju omladinske organizacije - NOSOBiH. Istina, ne prilaze nam svi, ali ono sto je prislo prvih dana nikada se nije pokolebalo. Dolazi nam Mileva Milieevie, Danica Pupie i Ana Bubalo. One gimnazijalke, pa nam pomazu i objasnjavaju nam sve sto nam nije jasno. U to vrijeme smo vee i podijeljeni. Cetnici saraduju sa okupatorom, dok se partizani bore protiv njih. Sto su jedinice masovnije, sve viSe ima da se radi. Zenska omladina veze petokrake, plete carape, skuplja hranu, sanitetskri materijal, pribor za pisanje i sve ostalo sto treba za borce. , Dok su se braea i rodaci za vrijeme rata dijelili, jedan postajao partizan, drugi cetnik, u isto vrijeme je bilo i obrnutih slucajeva. Ljudi slicnih pogleda postajali su jedna porodica. Tri omladinke Vusokava, Ljuha i Stana Rasevie, u sporazumu sa majkom prihvataju u svoj dom dva brata Jeremiju i Dusana, koji nisu imali nikoga svoga. Prihvataju ih zato da bi ih mogle opremati u akcije ri da vode o njima brigu kao o rodenoj braci. Tako su skupa ostali u zajednickom domaCinstvu sve dok Jeremiju i Dusana nisu cetnici bacili u Vidusku jamu. U proljeee 1942. godine bilo je i kod nas na terenu mnogo porodica kojima nema ko da obraduje zemlju. Tada smo osnovali prve racine jedinice. Za komandira racine jedinice iza:brana je Ana Sparavalo. Pored brige o borcima, racine jedinice obraduju zemlju svima onima kojima nema ko da obradi. Takode se moralo voditi racuna o cistoCi, zbog zaraznih bolesti. Sve se obavlja zajednicki. Skojevci su po noei pisali parole: ,CISTOCA JE POLA ZDRA VLJA; DOLJE PJEGAVI TIFUS; DOlJE PETA KOLONA; DOLJE SESTA KOLONA (USI); itd. itd. Stari ne mogu da se nacude sta je sve u stanju omladina da uradi. Prva omladinka poginula nam je vee decembra mjeseca 1941. godine. Jelena Adzovie je imala samo 19 godina. ,Poginula je kad su Talijani bombardovali selo rPetrovice. Nairne, okupator je bio doznao da su se tamo oddavali sastanci i donosile odluke kuda da se ide u akoije i sta da se radi. Okupator, dakle, vee ima svoje dousnike. Tom prilikom ranjena je i njena starija sestra Danica. U .proljece 1942. godine pr·vi put smo slavili i 8. mart. 0 znacaju 8. marta okupljenim zenama govorila je Mileva MiliceviC, a ja sam procitala prigodni letak i nove vijesti. Tako omladinke rukovode i organizacijom :Zena. Omladinke su i u NOO, radnim cetama, a u omladinskoj organizaciji - zna se. Pored ostalih zadataka omladina dijeli prikupljenu hranu i porodicama koje nemaju niSta ili nisu u moguenosti da nabave. Sve svoje zadatke i akcije izvrsavale smo sa pjesmom. Za nas nije bilo niSta nemoguee. Svaka je uspjesna akcija hila propracena pjesmom. Posebno mi je u sjeeanju ostala jedna: Vidje li, Mara sumske partizane? Razvili su crvene barjake. Pod barjake skupljaju junake, Sve seljake i mladane dake. 0 ramenu nose puske lake, Na kapama zvijezde petokrake. Znas li, Mara, kad ce u boj poCi? Ej, da hoce kroz Dedice proci, Da vidimo, da ih ispratimo, ,Smrt fasizmu" - da ih pozdravimo. Da junacko vidimo im lice, Okitimo cvijetom ljubicice. Kao da smo u slobodi, slavili smo i 1. maj 1942. godine. Uvece, 30. aprila, na svakom vrhu gorjele su vatre. Moju grupu zapao je Trijebanj. Brdo kod samog Huma. Vidimo i cujemo Talijane ispod nas. Kada se umracilo, upalismo vatru i ispalismo poneki metak. Oni pocese pucati na nas iz mitraljeza i bacaca, a mi pobjegosmo. Ipak smo im prvo otpjevali ,Avanti popolo", naravno, u dobrom zaklonu. Uvece je u skoli u Dedicima odrzan prigodan program. Dogovorili smo se da u zoru .idemo u Slivnicu na neku siru proslavu. Medutim, oko pola noCi pocela je p~dati kiSa, tako da nismo mogli otiei. I na ra:cun toga odmah je pala pJesma. Kisa pada, drugarice, N e mozemo do Slivnice ... iNa Durdevdan (6. maja) ispraeamo jednu grupu novih boraca. Oni odmah idu u Konavle. Tamo se formira jos jedan udarni bataljon. Opet ih pratimo pjesmom. Osjecamo da jacaju snage neprijatelja, cak i svoju propagandu sire medu narodom. Ubacuju letke. Pozivaju borce da pridu njima. Vidimo da ee cetnici doCi ina nas teren. Zbog toga, koncem maja, okupilo nas se dosta omladine, narocito zenske. Pozvali nas sa sireg terena Sume, dosli smo u Klikovice. Tu nam Mirko Kolak objasnjava da se raspusta organizacija NOSOBiH-a posto cetnici dolaze na nas teren. Neupueeni se cude. Uglavnom svi sutimo. Ali to je bilo samo zbog toga sto su nam se u organizaciji NOSOBiH-a uvukli pojedinci za koje smo mislili da ee postati nasi. Medutim, viSe su na njih uticali neprijatelji. Aktiv SKOJ-a je potom u punoj konspiraciji okupljen. Isto vece oddavamo sastanak u Dedicima. Tu nam opet Mirko objasnjava da budemo jos oprezniji, budniji nego ikad. Podijelio nam je teren i dao nove zadatke. Cim su cetnici preuzeli vlast, poceli su da zatvaraju 'i hvataju borce. Pune .se podrumi Dzodza i Basiea i u Dedicima. Podrumi u zemlji bez zraka, bez prozora. Kad sam ja uhapsena gotovo da nisam u zatvo.. ru prepoznala drugove sa kojima sam se do juce borila radujuCi se svakom uspjehu. Tada smo u zatvoru samo nas tri omladinke: Anda Grce, Mara Skero i ja. Neke muskarce predadose Talijanima, neke pobacase u Vidusku jamu, a nas tri uskoro pustiSe kueama. Znamo da su uhvatili i Dragicu Pravicu. Nju su poslije mucenja ubili zajedno sa njenim bratom Radom u Ljubomiru, jer i tamo postoje zatvori kao i u ostalim mjestima. v• 126 127 �Pod vlascu cetnika rad je mnogo otezan. I pored svega, redovno oddavamo sastanke partijske celije. Pod vrlo teskim uslovima, ali uvijek sigurni u nasu pobjedu. Organizacija SKOJ-a, takode, radi, najvise dva sela skupa da se ne bi primijetilo sastajanje. Selo Arbanaoka pUJno omladine. Tamo je bilo milina otiCi i odrzati sastanak. Nase Citavo selo puno zenske omladine. Ako ne stignem za 8 dana da oddim sa njima sastanak, dolaze, traze me i pitaju sta da se radi. Takva su i djeca bila u tom selu. Radojka Milakovic i Dusanka ljutile su se ako njih ne pozovemo kad oddavamo sastanak SKOJ-a. Prigovaraju nam da nesto krijemo. u ljeto ponovo cetnici hapse porodice boraca koji se nisu predali, misled da ce tako lrukSe da ih pohvataju. Sada se zatvor nalazi u DediCima, u kuCi Laze Mercepa, koji je prije rata odselio u Derventu. Pored ostalih, u zatvoru su i omladinke Jovana i Dara, sestre Rista Vrece, Anica, sestra J.ova, Nilkole i Pere Jalovice, Radojka, sesiJra Mirka i LjUJba Ko~kara, Danica, sestra Laza Mi,laJkovica, Mara Sikora, Burova hraticina, Jovana, sestra Boja Kurulica, Darinka i Gospava, sestre Mirka, Zarka i Ljuba Sparavalo, te Anda, sestra Milana i J ova Grca. Ostale su u zatvoru 15-20 dana, a onda je jednog dana dosla grupa boraca na celu sa Ristorn Vrecom i provalila u zatvor. Oslobodili su porodice i pregovararaju sa cetnicima. Toga dana su bili jaci od njih. Cetnici im obecavaju slobodu ako ostanu kod svojih kuca. Kad su izvrsili svoj zadatak, borci su odlrzali, za nas nezruboravno, sijelo u Sikoh u Dedidma. OtisH su ponovo pjevajuCi kao sto su i dosli. Naravno, ne svojim kucama. 1 Dolaskom ove grupe boraca omladina 'i ovom akcijom u nasem kraju dobiva jos veCi polet i sa jos viSe zadovoljstva izvrsava postavljene zadatke. Uglavnom tako je tekao rad do februara mjeseca 1943. godine. Tada ponovo pocinju masovna zatvaranja. Pored boraca, zena i staraca opet je najviSe omladine. Uhapsili su omladinke: Radojku i Darinku Kolak, Anicu Jalovicu, Milevu Milicevic, Maru skero, Stanu Rasevic, Jovanku i Saru Curtovic, Vukosavu i Zoru Gerun, Ljubicu Vrecu, Maru ( Spirovu) Sparavalo, Maricu Vlatkovic, Darinku Sekerez i mene. Sada su se vee cetnici bili specijalizirali za mucenje. Muce nas na samo njima svojstven nacin. Tu su batinasi.. Komandanti ih tako i prozivaju. A oni uvijek spremni, sa pendrecima, kundacima, toljagama, sakama, nogama i, cim prije stignu. Omladinke padaju u nesvijest. I pored svega, SKOJ i Partiju ne izdaju. Cak nijedna baza nije otkrivena, iako se u dosta slucajeva za njih znalo. To su znale cak i djevojcice od 9-10 godina. Sve smo isprebijane, a hrane nema. Ako nam sto od kuce donesu, dobro je. Nekim nema ko ni da danese. Zato dijelimo ono sto imamo. Ipak u najtezim danima uvijek se nadamo u nasu pobjedu. Kad saznamo o nekom uspjehu NOV-a odmah nam je lakse. Cetnici nas nagone da im ribamo prostorije, da donosimo vodu. Posrcemo pod teskim burilima, ali moramo. Da imamo mogucnosti, gotovo bismo prekratile te svoje muke. I dok smo mi u zatvoru, cetnici dovode nase sestre na njihova sijela. Idu po njih sa oruzjem i one moraju da podu sa njima. Tako su i moje sestre odvodili. 1 Po povlacenju partizanske glavnine, u Hercegovini zaostali borci su se postepeno okupili u grupe i aktivirali. Potkraj ljeta 1942. od njih je formiran Samostalni partizanski bataljon ,Sloboda". Sa svega 40-tak boraca on se u Popovu i okolini Trebinja odrzao do proljeca 1943. godine - primjedba Redakcije. Negdje u martu mjesecu sprovode nas u manastir Duzi, svezane po dvije skupa. Sjecam se, dosle smo do Taleze. Iznemogle i ranjavih tabana nismo mogle dalje. Tu smo pocinule. Nailazi jedna grupa ustasa i pozdravlja se sa nasim sprovodnicima. Smiju se sa njima, a nas gledaju kako lose izgledamo. Boli nas to kao i dobijeni udarci, ali sta mozemo. Stigle smo u Duzi. Smjestili su nas u jedno malo odjeljenje bez prozora, samo malo stakla na vratima. Tu smo se poslagale kao sardine~ Gledaju has cetnioi i prijete: ,Lako vam je bi,lo u Dedi6ma! Mi ovdje znamo da pecemo. I jos peglamo i gulimo kozu", ponose se. Saznajemo da su to stvarno radiH. Ponovo nastaju ispitivanja i mucenja. Sad je viSe prostora, a za nas viSe posla. Ako sve prostorije nisu dobro oribane, cak i strazarnice, opet dobijamo batine. Ipak mi je bilo najteze kad sam prvi put opraJa zavoje Branka Zotovica. Kad sam, pored izgorjelog mesa, nasla male koscice od zglobova iz prsta sa noga. Kasnije sam i na to navikla. Drago mi je bilo njemu da pomognem, ali je zaista bilo jezivo pogledati te zavoje. Mozete zamisliti kako su izgledale te rane. . Pozvali su me 1. aprila da se spremim i izadem. Kad sam izasla, nasla sam 6 drugova, takode spremnih, svezanih po dva zajedno. Kod same kapije, citaju nam: ,U ime kralja i otadzbine osudeni ste na smrt streljanjem, koje ce se izvrsiti u Bileci." Strpani u hajvan-vagon putujemo u Bilecu. Kroz Lastvu procvjetalo voce. Kruske, jabuke, breskve. Ja gledam behar i mislim: ,I mi smo ovako, u najljepsem cvijetu mladosti, i eto - ginemo." Malo mi se oci orosiSe suzama, a moj sekretar partijske celije Danilo Adzovic pita: ,Maro, places li to?" Ja rekoh: ,Ne placem, vee mi od vjetra oci suze." On mi opsova posteno pa kaze: ,Komunisti tako ne rade", i poce da pjeva: Kud Narodna vojska prode .. ." Iako vlaznih ociju, odmah sam mu se pridruzila. Nikola Jalovica nastavi: Nasa borba zahtijeva kad se gine da se pjeva a cetnicka crna ruka kad se gine da se kuka ... 128 129 Nismo do kraja ni izgovorili rijeci, dobismo po nekoliko kundaka, pane mogosmo dalje. Sarno se dogovaramo sta ce ko da vikne na strijeljanju, da ne bi svi jedno te isto uzviknuli. Stigosmo u Bilecu pred logor. Stojimo onako iscrpljeni. Bruce nas, vrijedaju i pljuju. Cak i samaraju. Meni· se obrati Dusan Dukic, pravnik, rodom iz Like, sada zivi u Vindzoru - Kanada i pita me: ,Hoces li, drugarice, da te prebacim na Divin? Eno tamo vasih, sigurno bi te postavili za komesara ili sekretara aktiva!" Kad. cusmo da ·su nasi tako blizu, obradovasmo se. ,Pa i ako nas ubiju; nije vazno." Stvarno, zacusmo pucanje. Ispred nas prolazi kamion pun ranjenika, Talijana, cetnika i ustasa. Mi vidimo prolaze gotovo ispred nas. Ne znamo zbog cega; vjerova,tno su se bojali da ce partizani zauzeti Bilecu, odmah nas vratiSe u Duzi. Ni u zatvor nas nisu uveli. Ni saslu. savali. Iz te grupe samo nas je danas dvoje zivo. 9 :lene BiH u NOB 1941-1945. �nj~hovom ~dar;ju mog~. da predu ~ partizane ako zele, pa nam neki i pr:Iaze. Om koJI ne :m1~u z~og svoJih nedjela nastoje da i postene zadrze ..~za se. I:r;.ak post~m y;1laze nama. Tada vee ne smiju da ostaju po manJl~. nruselJima,. vee lbJe~e. u naseljooija rmjesta i :gra:dove. IrZ Dedica su presh n~ H~m 1 ~ Treb~nJe. S<~;da se na terenu IakSe radilo. Posto je svaka •. pa 1. naJma~Ja pobJed~, :r;Jes:rr:o.m opjevana, tako smo pjevali i o ranJavanJu. DVOJICa batmasa 1zgub1h su ruke a mi smo im odmah zapjevale: ' :Ponovo smo u Duzima u istom zatvoru. Trndesetog aprila uvece vezase nam cetnici vrata lancima i rekose ,Sutra je vas praznik. Ko zna sta sve moze varna da padne na pamet?" Smra:cilo se i mi gledamo kroz malo staklo. Vidimo, na brdu, preko TrebiSnjice, gore vatre. Zapalila omladina povodom 1. maja. Radujemo se. Neka vide banditi da nismo ni u zatvoru sami. Kad mi je sestra Ana dolazila u posjetu, ispricala mi je da je omladina i u nasem selu zapalila vatrut pred samim nosom cetnika. Cim sam to cula, lakSe sam podnosila bolove. Eto i takve sitnice su nam pricinjavale zadovoljstvo. Kad su vidjeli vatre, cetnici su prijetili da ce nam dovesti jos nase omladine. Medutim, do toga nije doslo, vee su i nas 16. maja pustili iz zatvora. 2 Odmah po izlasku nastavljamo rad za NOP. Istina, ne sa onakvom snagom kao prije mucenja, jer su ostali tragovi iznemoglosti, ali sa istim zanosom. Na nasem terenu veCinu cini srpsko stanovniStvo, ali bratstvo i jedinstvo smo shvatili onako kako treba. Sarno kad se sjetim kolilko smo oijemJiH Mruta Bi1lobrka i Grgu Rloscica, koji su radHi na nasem terenu. Koliko smo se borile da izvucemo Sulja Cerimagica iz cetnickih ruku kad smo saznale da je nas. Njega su_ hili uhvatili cetnici. Bio je krojac, pa su ga drzali u bataljonu da im sije uniforme i ostalo. Kad smo preko veze saznale da je posten covjek i da zeli da ide u partizane, borile smo se, obezbijedile mu vezu, nabavile mu obucu. Kad smo ga povezali sa drugovima, radovale smo se kao da nam je rodeni brat. Nismo ni mislile koje je vjere. Vazno nam je bilo samo da je posten covjek i da zeli da se bori protiv zajednickog neprijatelja. Teska je hila 1943. godina. Posebno u vrijeme V neprijateljske ofanzive, ali i pored svih zatvaranja, mucenja, proganjanja, omladina se nikada nije pokolebala. lKad nam je dosao terenski odred3 u selo, toliko smo bile sretne kao da smo konacno oslobodeni. Sad nam je hila i organizacija brojnija. Neke omladinke su se pokazale u radu dobre pa smo i njih primile u organizaciju SKOJ-a, iako neke jos nisu bile napunile 15 godina. Zdrave, mlade, poletne. Za njih nije postojao zadatak koji nisu bile u stanju izvrsiti. Sto su akcije nasih boraca bile brojnije, to su i omladinke imale vise posla. Iz napadnutih vozova omladinke su nosile zaplijenjeni materijal na odredena mjesta i nista im nije bilo tesko ni daleko. Jedan dolazak terenskog bataljona (,Rade Pravica") u moje selo necu nikada zaboraviti. Lezim u "jednoj kolibici bolesna od cetnickih batina, neki drugovi dolaze i obilaze me, a neki u selu pjevaju pjesmu ,Bolna lezi omladinka Mara ... " Znam da ta pjesma nije namijenjena meni, ali imam osjecaj koji sada ne mogu opisati. Dugo sam plakala. Poneki cetnici vee izbjegavaju akcije, nece da idu u borbu protiv NOV-a. Zbog toga poimenicno pozivamo one koji po nasem saznanju o Otpala je Pupiceva ruka ona sto je komuniste tukla. Oj, Lazare, gdje je tvoja ruka, ona sto je komuniste tukla. lKako k?ja .godina stiz~, nadamo s.e da je posljednja ratna godina. Tako _nal!l st1ze 1 1944. godma. U stvan, na nasem terenu tako je ovog pu~a 1 ~~lo posto s:n? 4. okto?ra oslobodeni. Ali, ostala je jos grupa omh ~OJ1 m~u ~SpJeh da pobjegnu sa Svabama, a nisu smjeli da se pre~~JU ~artizamma, jer su. hili razbojnici i ubice. Zvali smo ih ,skripan .v Om su davn? osudem .od naroda, zbog toga se kriju. Omladinke pomazu Kll'!:OJ-u, 1du sa VO]skom, pretresaju terene, cuvaju nocne i dneyne stra~e,. a pored tog~ obavljaju poljske radove posto je mnogo n;t~skarac~ 1zgmulo, ~ z~mlJva se mora obradivati. Na slobodnoj teritoriJ1 omladma se sastaJe, 1zvrsava postavljene zadatke, sprema se na nove podvige i ucestvuje u svim akcijama koje se izvode na obnovi porusenih zgrada, putova i dr. Ponosna na borbu svog naroda i na svoje ucesce u NOB omladina doc~kuj.e i ~onacno oslobodenje Jugoslavije 15. maj 1945. g~dine. Medutim: mk? Je rat zavrsen 15: maja !94.5. godine, pojedine drugarice gi~u ?- Jll;lu 1. ~v.gu~tu 1_945. godme od sknpara. Tako 16. jula 1945. godine skr;pan uh1J~JU 1 moJ~ sestru Anu Sparavalo. Mlada sestra Bozica uspjela Je da ranJena pobjegne. Nekako u isto vrijeme ubijaju i Vukosavu Milidzan, omladinku iz sela Nevade. Njenu stariju sestru Jovanku ubile su ustase u Jasenovcu. Prezivjele omladinke istim elanom kao i za vrijeme NOR-a ucestvuju u svim radnim akcijama sirom Jugoslavije. Ja sam opisala rad omladine samo jednog malog dijela Trehinjske sume. ~~talo je Podb.rde, IPovrs,. ~·Obani, Suma preko pruge do wanice Dalma~1Je. Tamo ~u 1~~0 postoJah zatvori, tamo je isto tako postojala omJadmska orgamzaC1Ja, tamo SU, takode, omJadinke ucestvovale U NOR-u. Prezivjeli hi trebalo da opiSu i njihovu borbu. 2 Petnaestog maja 1943. godine njema6ke trupe su pocele operaciju ,svarc" - poznatu kao bitku na Sutjesci. U tom okviru trebalo je, u s'kladu sa njemackim predvidanjem ispadanja Italije iz rata, pored uniStenja Operativne grupe divizija NOVJ sa Vrhovnim stabom na ce1u, da se u Hercegovini i Crnoj Gori razoruzaju i cetnici, kao moguCi faktor iznenadenja. Taj nesporazum s okupatorom, iako brzo izgladen, bio je razlog iznenadnom splasnjavanju cetnickog terora- primjedba Redakcije. ' U jesen 1943. bio je to surnski NOP odred, uskoro preimenovan u sumsku cetu ,Rade Pravica" Juznohercegovackog NOP odreda, koja je vee pocet'kom 1944. prerasla u istoimeni bataljon. Bataljon ,Rade Pravica" djelovao je na ovom terenu do pred konacno oslobodenje Trebinja. - primjedba Redakoije. 130 131 �Mevla Jakupovic PRVI DANI U PARTIZANIMA* claTistvo komunistiOke partije Jugoslavtije primljena sam 1940. godine. Tada su clanovi Partije PO?tali i Frida Laufer i Ludmila Pandzo. Sjecam se, tom prilikom se diskutovalo o prijemu u Partiju Soke Popov i jos nekih drugarica, ali su one kasnije primljene. Sastanci organizacije odrtavani su u Tusnju i Tuzli. Ponekad su ti sastanci odrtavani kod mene, u mojoj kuCi na brdu Piskavici iznad Tusnja. Tamo smo zivjeli ja i moj suprug Mrki (Jusuf Jakupovic, poginuo kao sekretar Okruznog komiteta Partije za Majevicu 1942. godine), a hili su nam tu i roditelji. Borili smo se i sa svojim porodicnim problemima. Mnogo je teze bilo onim zenama koje su imale djecu. Moj suprug je bio profesionalni partijski radnik, a ja udata u porodicu gdje je trebalo slusati svekra i svekrvu, brinuti se o kuCi, a ni obaveze prema Partiji nisu bile male. Jer, kod nas su dolazili mnogi clanovi Partije, tu su proucavali odredene materijale i pravili razne planove. Izmedu ostalih, dolazili su Cvijetin Mijatovic-Majo, Pasaga Mandzic, Franjo Herljevic, Muharem Merdzic, Enver Kurt, Vojo Knezevic, a jednom je dolazio i Duro Pucar. I, dok su oni radili i dogovarali se, ja sam morala da im obezbjedujem nesto za hranu. A to nije bilo lako, jer smo hili jako siromasni. Kada je 1941. godine izbio rat, i ja sam prenosila ilegalni materijal, hila sam kurir, donosila sam hranu ilegalcima. Ta sam zaduzenja u Tuzli dobijala neposredno od Mjesne organizacije Komunisticke partije. Bila sam tada u stalnoj vezi sa Fridom Laufer, Enverom Siljkom, Vojom Knezevicem i Tosom Vujasinovicem. Ulicama su lutale ,marice" i policija je hapsila komuniste. Kada je Njemacka napala SSSR, mi zene smo znale sta cemo raditi. Ludmila Pandzo radila je u tuzlanskoj posti i hila zaduzena da izvjestava i prikuplja informacije od znacaja za nas pokret. Frida Laufer je imala zadatak da prikuplja razne materijale itd. Nakon izvjesnog vremena mi smo se povukle u ilegalnost, a policija je odmah zapocela hajku na nas; cak su i putem oglasa izvjestavali da nas traze. I ja sam dosla na spisak policije i viSe se nisam mogla kretati slobodno, ali sam i dalje nastavila sa radom. Tako sam jedanput dobila zadatak da odem do Bolnicke ulice u Tuzli i tamo sacekam jed- U * Preuzeto iz · edicije ISTOcNA BOSNA U NARODNOOSLOBODILAcKOJ BOREl, sjecanje ucesnika, Vojnoizdavacki zavod, Beograd, 1971, knj.l, str.173-176. 132 133 nog druga u seljackom odijelu i odvedem ga do skloniSta gdje su se nalazili organizatori ustanka. Bio je to Milos Zekic. Drugi put sam, opet, dovela na odredeno mjesto Ugljesu Danilovica. (Tada je bio delegat Po· krajinskog komiteta KPJ za BiH. U Tuzlu je dosao da hi prenio direktive o dizanju ustanka). Na jednom od sastanaka zakljuceno je da treba ici iz Tuzle. Fridu Laufer j~ trebalo da odvede u Doboj Enver Siljak. ( Sekretar Okruznog komiteta SKOJ-a za Tuzlu). Ali su njih dvoje uhvaceni. Envera su kasnije strijeljali u Tuzli, a Frida je odvedena u Jasenovac, gdje je ubijena. Tom prillkom uhvaceni su i Vojo Knezevic-Knez, Albin Herljevic i Slavica Markovic. Prilikom odlaska iz Tuzle mi smo se podijelili u grupe. Tako sam ja dobila zadatak da krenem u Brcko. U to vrijeme jos nije bio dignut ustanak, vee su samo vrsene pripreme. Posto se u Brcko nije moglo ici ,s grlom u jagode", ja sam dobila laznu legitimaciju na ime Esme Halilcevic iz CeliCa kod Lopara. U Brckom je trebalo da se povezem sa p~rtijskom organizacijom i da joj pomognem u radu. Legitimaciju sam dobila od Fadila Hadziefendica. Bio je to odan covjek, ali, posto je bio neosumnjicen, ostavljen je u Tuzli da radi. Preko njega su svi nabavili lazne legitimacije. Kada sam dosla u Brcko, pokusala sam da se smjestim kod jednog mog rodaka, ali to nije bilo lako. Bio je to plasljiv covjek, koji nije smio da me primi. Nisam znala sta da radim. Gorjelo mi je pod nogama. Smjestaja nisam imala, a morala sam se sto prije povezati sa sekretarom Komiteta u Brckom, Perom Cuskicem. Na moju srecu, drugi moj rodak Halil Jerkovic me je odmah prihvatio. Od njega sam dobila i podatke o situaciji u gradu, o akcijama neprijatelja i teroru koji vlada u okolnim selima. Ubrzo sam se povezala i sa Perom Cuskicem. Bio je to dobar organizator i vrlo snalazljiv covjek. Radili smo skupa citav mjesec dana na prosirenju organizacija Partije i SKOJ-a, kao i na pripremama za dizanje ustanka u ovom kraju. Cak sam sa Perom ucestvovala u vadenju municije koja je hila bacena u Savu. Nakon mjesec dana dobila sam poziv da se prebacim na Majevicu, gdje su se vee nalazili Stevo Popovic, Jusuf Jakupovic, Krsto Bjeletic, Tomislav Ramljak i drugi organizatori ustanka u ovom kraju. Nisam znala kako da se izvucem iz Brckog. Trebalo je proCi mnoge prepreke. U tom ocekivanju po mene je sa Majevice dosao Jovas. (Jovan Radovanovic, narodni heroj). Iznajmljenim kolima jednog naseg siinpatizera krenuli smo prema Celicu, gdje smo stigli bez velikih teskoca. Ali tu u Celicu smo napravili gresku. Posto smo hili ogladnjeli, kupili smo hljeba i paradajza i poceli da jedemo. Izgleda da je neko prepoznao Jovasa, pa su ustase posle prema nama. Kada je vidio da ce biti uhvacen, J ovas je poceo da bjezi, a ja sam ostala. Zaokupljeni Jovasem, ustase nisu ni obratile paznju na mene. Posla sam polako, nadajuci se da cu se nekako izvuci iz ove teske situacije. Ali, daleko nisam otiSla. Sustigli su me i upitali ko sam. Rekla sam im da sam iz Celica, ali oni u to nisu povjerovali. Rekli su da ce da me vode u Tuzlu. Kada smo stiglL u Lop are, ustase su usle u kafanu, a mene su ostavili u kolima, rekavsi da sa njih ne smijem silaziti. ~li ja ih nisam poslusala. Cim su ustase zamakle, siSla sam sa kola i prvo polako, a zatim sve brte i brte posla prema grmlju u koje �sam se sakrila. Kada su vidjeli .da me nema, nastala je prava uzbuna. Ovo zbog toga jer su ustase i Nijemci raspisali veliku nagradu onome ko me pronade i ~hvati. Trazili su me od dva sata poslije podne do pola nod. Ustase su b1le angazovale i djecu da me traze, ali ni to nije pomoglo. ·v ,!<.ada vsam ocijenila da je opasnos~ prosla, izasla sam iz mog "sklom~t~ 1 yosla u nepoz~atom pravcu. N1sam znala gdje se nalazim, teren m1 .Je ~10 nepozn~~·. Ah trka za mno~ je ala!'mirala i nase drugove, pa su 1 om mene trazi11. Tako sam se naJzad nasla u partizanima od kojih se viSe nisam odvajala. ' v Dosavsi ~a Maj~vi<:t;t• do'bil~ sam zadata~ rda radim na pridobijanju zena za NOP, 1 to naJpnJe u Mackovcu, a zat1m u ostalim selima. U pocet.ku )e iSlo tesko, ali ~asnije - kada su partizani poceli da oslobadaju :poJedma .se~a - stvar Je krenula. U ovom radu meni je mnogo pomoglo 1sku~tv~ 1z 1legalnog rada u Tuzli ..Prvi nasi zadaci sastojali su se u prikuplJan)_u P?m~ci za .b?rce, .sto je. sa priblizavanjem zime postajalo sve akt?~lmJe, Jer Je v~hk1 broJ partlzana bio bez zimske odjece i obuce. Dosh su om .u P.~rtizan~. t;t onome sto su imali na sebi. Kada se kasnije slobodna tentonJa pros1nla, kada su partizani zauzeli Lopare i nasi zad~ci su se povecali. Od skupljene vune zene i djevojke su plele carape, dzempere, salove.v Takode smo pravile i petokrake zvijezde, pripremale hranu za b<;>rc~, cuvale strazu i vrsile sve ostale poslove koji su pred nas postavlJem. · v iNa sijelima na kojima se ovo radilo zenama je objasnjavan cilj nase bo~?e ..Gov?r~no im je o. C~~enoj armiji i Sovjetskom Savezu, cita~e s~ VIJesti koJe Je stab MaJeVIckog odreda redovno izdavao. Narocito Je bilo a~!uelno pitanje v~etnika i ~ajednicke borbe. Taj problem je narodv na~~c~to m~~g? muci<~: Nasto~alo se nekako naci sporazumni jezik sa cetmck1m of1cmma, koJI su vee tada izbjegavali borbu sa ustasama ;;t ~ogotov? sa. Nijemci~a ..Narocito je bilo tesko onim kucama iz kojih Je jedan Sill b10 U partlzamma, a drugi U Cetnicima. I nisu selj;;tci bez:azl?~no postavljali ta pitanja. Nisu oni bespotrebn?. strah?vah .. Jer, cetmcka propaganda, prvo tajno, a zatim sve otvoremJe, pocela Je da prodire u sela, pa cak i da nagriza ustanicke redove. . . . Mi u pocetku nismo na to mnogo obracali paznju. Imali smo vazlllJih.J.?oslov.a. Trebalo .se tuci protiv okupatora i ustasa, trebalo je odbramti partizansku tentoriju. Sve su to iskoristili cetnicki komandanti koji ~u o~voreno poceli da agituju protiv partizana, u ,koje su se uvukll Turc1, koJe sve treba istrijebiti". Govorili su oni i protiv komunista koji se ,bore protiv kralja", i koji hoce ,da uniste srpstvo". ' IDo zaostravanja odnosa izmedu partizana i cetnika narocito je d?slo n~kon ?apada na Koraj. Tom prilikom cetnici su poceli da ubijaju ~Jecu, zene 1 starce, tako da je stab Majevickog partizanskog odreda cak sa oruzjem morao da intervenise i sprijeci pokolj . .U tako ~apetoj s~tuacijiv sv~ je teze bilo raditi. Kretanje je bilo svedeno na m1mmum, Jer su cetmcke patrole krstarile po selima i hva!ale, a za~i~ ubijale partizanske kurire i pozadinske radnike. U to vriJeme c~tmc1ma je poslo za rukom da uhvate, a zatim i da poubijaju grupu kunra koji su iz Birca hili upuceni na Majevicu. ~ tako zategnutoj situaciji odr:lano je partijsko i skojevsko savjetovanJe u Mackovcu .. Organizacija zena je tada imala mnogo posla. Tre- balo je pripremiti smjestaj za sve ucesnike savjetovanja, pribaviti hranu, skuhati je i poslije toga podijeliti drugovima. Na tom savjetovanju bilo je govora i o nasim odnosima sa cetnicima, a pojedinci su trazili da se sa njima obracunamo oruzjem. Ali je taj prijedlog tada bio odbacen, iako smo mi znali da cetnici pripremaju napad na partizane. Nairne, meni su neke zene govorile o tome. J a sam rekla Ircu da cetnici spremaju napad, ali mi je on odgovorio da ja ,dizem paniku i da on ne moze sada dizati vojsku sa polozaja da nas cuva. Mi cemo se sami braniti". Isto to sam rekla i Spancu, ali ni on nije niSta preduzeo, smatrajuci da jos nije doslo vrijeme vojnickog obracuna s cetnicima. Ali, cetnici nisu cekali nista. Oni su 20. februara 1942. napali stab Majevickog odreda i poubijali skoro sve drugove koji su se tu zatekli. Mislili su cetnici da ce likvidacijom staba uniStiti NOP na Majevici i Semberiji, ali su se u tome prevarili. Borba je nastavljena i s uspjehom uz velike zrtve - okoncana. 134 135 �Dragi nasi oslobodioci i zastitnicP Mi zene i djevojke drvarske doline, vase majke, vase kceri i sestre mi vas toplo i zahvalno pozdravljamo sa nase danasnje velicanstvene skupstine kao nase neustrasive spasioce i zastitnike i mi vas I:ozivamo da istrajete u borbi sve dok narodi Ju~oslavije, sve dok narod1 Evrope i ostalog svijeta ne osvoje punu slobodu i ravnopravnost. Mi vas pozivamo da budete nemilosrdni prema fasistickim okupatorima i njihovim placenicima, prema nasim zakletim neprijateljima koji su i s nama bili nemilosrdni. Mi vas pozivamo da suzddite svoj pravedni gnjev, svoju zelju z~ osvetom, kada su u pitanju mirni i post~ni hrvatski i. muslimansk~ svijet koji nije htio i koji nije skrivio zlocme _nad ~rps~Im narod~m 1 koji danas zajedno s nama stupa u borbu prot1v zaJedmckog nepnJatelja, protiv krvolocnog fasizma i njihovih psecjih slugu. Nase su misli, nase su zelje stalno s varna, dragi nasi borci i zastitnici! ' Mi smo danas zakljucile jednodusno da sarad~jemo s varna ~ ~ajednickoj borbi onako kako to. ~ajbolje m~ze~o: M1 cemo. u p~~adm1 u svakom poslu, u svakoj tvormc1, u svakoJ uhc1, u svakoJ kuc1, preko svojih odbora i povjerenika organizovati rad da vam pomognemo da ne budete neobuceni, gladni i zedni, da mognete izdrzati do konacne pobjede, za koju cemo ako zatreba i mi prihvatiti puske. Zivjeli nasi dragi junaci! Zivjela sloboda - smrt fasizmu! Zene i djevojke drvarske doline Mirjana Moraca PRVA KONFERENCIJA ZENA U DRVARU redinom avgusta 1941. godine nalazila sam se u stabu drvarskog gerilskog odreda kao kurir za Liku. U to vrijeme je u stab odreda stigao drug Marko Oreskovic. "Sjecam se da je za vrijeme njegovog boravka odr.Zano nekoliko sastanaka. Stizali su drugovi sa raznih strana i duznosti i poslije nekoliko casova dogovora ra~ zilazili se da dobijene zadatke ostvare. Jednoga dana drug Marko 1 Ljubo Babic pozvali su Veru Babic, Jelu Bicenic i mene i govorili nam o potrebi organizacije pozadine, a narocito zena, na koje ce pasti citav rad u pozadini, jer ce svakim danom sve veCi broj muskaraca odlaziti na front. Receno nam je da bi trebalo organizovati konferencije zena i govoriti o tom. Tada su nam drugovi rekli da ce se prva takva konferencija zena odr.Zati za nekoliko dana u Drvaru i dali su nam konkretne zadatke u vezi s tim. Konferencija je odr.Zana 21. avgusta 1941. godine u Radnickom domu u Drvaru. Sa svih prilaza gradu pristizale su starice sa bijelim boscama, mlade zene i djevojke u bijelim bluzama i crnim jelecima, narodnoj nosnji toga kraja. Neke grupe stizale su sa pjesmom i zastavama. Ulice Drvara vrvjele su od svijeta. To je bio veliki dan za zene i djevojke ovog kraja. Prvi put u istoriji one su se sastale da kazu svoju rijec, da manifestuju svoju spremnost da pomognu naronooslobodilacku borbu, da proklamuju ravnopravnost, da govore o potrebi organizacije kroz koju ce sve zene mobilisati na izvrsenje ovih zadataka. Sala radnickog doma bila je dupke puna, a okolo zgrade, ispred prozora, stajale su grupe koje nisu mogle uCi unutra. Konferenciju je otvorila Duka Backonja, mlada djevojka sa Kamenice, koja je prvih dana ustanka poklonila svu svoju djevojacku opremu za vojsku, izjavivsi da joj to viSe ne treba, i sva se angazovala u akcijama za pomoc frontu. Zatim je procitan referat u kome se govorilo o narodnooslobodilackoj borbi, o ulozi dobro organizovane pozadine, o zadacima zena u ovim sudbonosnim danima nase istorije. Konferenciji su prisustvovali i delegati sa fronta koji su prenosili pozdrave boraca i njihovu rijesenost da se bore do konacne pobjede. :Zene i djevojke obecavale su da ce obraditi svaki komad zemlje, da ce na svim poslovima zamijeniti muskarce i pruziti svu potrebnu pomoc frontu. Sa konferencije je upuceno i pismo borcima na frontu, koje glasi: S Na kraju s'kupstine doTIJijeta je i sljedeca rezoluci'ja: 2 U casu kada narodi Jugoslavije u cvrstom jedinstvu ustaju u borbu za slobodu i ravnopravnost, u borbu protiv fasistickih okupatora i njihovih slugu placenika, u casu kada se ostvaruje Sveslavenski front svih naroda protiv hitlerizma- te najvece kuge covjecanstva- mi zene i djevojke drvarske doline pozdravljamo narodnooslobodilacke borce naseg kraja, koji su u junackom naletu ocistili nasu dolinu od ustaskih bandita i placenika, pozdravljamo borbu nasih oceva, muzeva, sinova i brace koji danas junacki stoje iza busija na frontovima nasim, kao cuvari nasih ognjiSta i zivota. Pozdravljamo ih kao ucesnike ove velike bitke koja danas zahvata citav svijet i koja se vodi oko toga da li ce covjecanstvo sa svim svojim najboljim tekovinama bitl baceno za desetine godina unazad pod fasistickom cizmom ili ce konacno i potpuno u ovoj sudbonosnoj borbi izvojevati bolji zivot u slobodi, radu i blagostanju. . Pozdravljamo ih kao dostojne sinove nasih oceva i djedova, koji su isto takq po zbjegovima i iza busija u nasim bosanskim klancima i planinama branili svoju rodenu grudu i svoj rad, svoje svetinje i svoju cast, da sve to ne bude u prah satrveno pod kopitom osvajackih hordi. 136 137 1 Zbornik dokumenata i podataka o .narodnooslobodilackom ratu jugoslovensldh naroda, Tom IV, knjiga I, str. 94. ' Original dokumenta nalazi se u arhivi CK SKH. �,pozdravljamo ih kao junacke borce i suborce nepobjedive Crvene armije, armije slobodnih Sovjetskih naroda, koji danas stoje na celu borbe protiv fasistickih razbojnickih hordi i nanose im uniStavajuce udarce. IMi zene i djevojke, radnice, seljanke i gradanke, mi maj'ke, kceri i sestre, mi smo prezivjele, poslije fasisticke okupacije i dolaska na vlast fasistickih placenika i krvoloka Pavelica 'i njegovih u,staskih bandi, erne dane zvjerstva i pustosenja. Mi srpske ilene, mi smo najtde i najbolnije morale da osjetimo svu tezinu i strahotu tragedije, koju je prezivio i jos uvijek prezivljava srpski narod neoslobodenih oblasti. Mi srpske zene znamo da dijelimo hrvatski narod, postene hrvatske muzeve grada i sela, hrvatske majke, zene, sestre i kceri, od ustaskih razbojnika, mi znamo da su se i njima stezala srca u grcu i bolnom saosjecaju zbog zvjerski prolivene krvi nevinog srpskog naroda, zbog pokolja i stradanja nasih otaca, muzeva, sinova i nas samih. Mi znamo da su ustaski razbojnici i njihovi fasisticki okupatori naredbodavci skrivali nasilje nad srpskim narodom da bi nas zavedene mogli lakse podjarmljivati, izrabljivati i uniStavati. Mi kao majke, kao zene, kao sestre, kceri i djevojke prognanih, pozatvaranih: zvjerski ml!-~ cenih i ubijenih, vapimo za osvetom koja treba da pogod1 sve one koJI su okrvavili iii pomogli okrvaviti nasom krvlju svoje zlocinacke ruke, ali ne i za osvetom i za nevinim hrvatskim i muslimanskim zivljem, koji svu tu krv nije zelio, nije htio, nije skrivio i koji danas zajedno sa nasim narodom dize se da satre uzrocnike naseg zajednickog nesrecnog udesa- razbojnicki fa.Sizam. Mi hrvatske zene i djevojke pruzamo sestrinsku ruku varna patnickim srpskim zenama, vasa nesreca hila je i nasa nesreca, vas bol bio je i nas bol. Mi smo shvatile da izdajnik Pavelic i njegovi zlikovci ne nose nasem narodu slobodu i bolju buducnost, nego da sa tom nadom buldu6noscu odwatno trguju, da nas i:zdaju i prodaju, da su oni bacili hrvatski narod Dalmacije i Medumurja u jaram istih fasistickih bandita, njihovih zlocina i nasilja, koja danas prozivljava srpski narod pod njemackom okupacijom i pod svojim izrodima i izdajicama Acimovi6illna, Ljoticiana, Cilllcar Matkovicima itd. Krv, nevina krv neduzni'h zrtava srpskog naroda trebala je da omoguci nase cvrsto jedinstvo u borbi protiv zajednickog neprijatelja, protiv fasistickog ropstva i tiranije. Mi slovenske zene, koje smo morale da ostavimo sve svoje imanje, sav svoj trud i muku, da ostavimo iza sebe puste rodne domove, da gledariw kako nam fasisticki silnici odvode u Njemacku i prodaju nase sinove kao robove rada, kako nam nase kceri i sestre odvode kao bijelo roblje za Hitlerove pobjesnjele pse. Mi smo dosle u ovu vasu sirotinju i vi ste nas primile kao svoje sestre. Vi ste nam dale potporu kakvu samo porobljeni narod moze dati drugom narodu porobljenom od istog dusmanina i dZelata . . . . zene i omladinke, pomozimo nase borce na mrtvim strazama nase slobode, pomozimo one koji danas po kisi i po suncu, danju i nocu, kroz kursume pronase zastavu naseg spasa i naseg boljeg zivota. Pomozimo ih da osjete, da smo uvijek u mislima sa njima kao sto su i oni sa nama, da je njihov posao i nas posao, da je njihova pobjeda i nasa pobjeda. Pomozimo ih, jer buducnost za koju se danas zajednicki borimo donijeti ce nam ne samo nacionalnu slobodu i nezavisnost, nego i slobodu nama kao zenama, oslobodit ce nase stvaralacke snage, oslobodice nas da sva najplemenitija cuvstva koja u sebi nosimo kao majke i kao seSitJr,e neselbi,cno darujemo svom narodu i 6itavom ljuJdiskom rodu. Zivjeli junacki borci nase narodnooslobodilacke vojske, nasi uzdanici i zastitnici! Zivjelo sestrinstvo srpskih, hrvatskih, slovenackih i svih slavenskih zena u borbi protiv najveceg neprijatelja covjecanstva! 1Poslije ove prve konferencije zena u Drvaru, pocele su se odr:Zavati i konferencije po selima, a odbori zena nicali su na sve st.rane. Njihova aktivnost se svuda osjecala. Front je redovno bio snabdjeven hranom koju su ovi odbori sakupljali, a skoro svakodnevno odlazile su i delegacije zena iz pojedinih sela u posjete borcima na polozaje sa poklonima za svoje branioce. I kako su pocele tada, zene i djevojke drvarske doline, su jos intenzivnije i u vecem broju za svo vrijeme rata davaJe svoj udio u narodnooslobodilackoj borbi. A desetine mladih drvars'kih djevojaka kao borci krajiSkih brigada borile su se po svim krajevima nase zemlje. Mnoge od njih ostale su na bojiStima Crne Gore, Sandzaka, Srbije, Srema i drqgim. 138 139 �Moje dv-ije kceri Ema i Hilda bile su vee djevojke i aktivno su radile u omladinskom pokretu, tako da su vee 1939. godine i 1940. postale clanovi SKOJ-a. Sjeme koje je moj muz posijao nicalo je. Ja sam od 1937. godine (do preseljenja u Beograd) ukljucena u pokret, radila sam cak i u sindikalnim organizacijama medu zenama, iako nisam bila zaposlena. Tada se radilo u ,trojkama", poznavala sam jos samo dva druga na vezi, kako se u slucaju provale ne bi organizacija mogla uniStiti. Pd izlasku iz kaznionice Majer je po partijskom zadatku presao u Zagreb, gdje je prilikom ucestvovanja u demonstracijama ponovo uhapsen i protjeran u svoje rodno mjesto Ilijas. Kako je tamo vee bio brisan iz svih zavicajnih knjiga, to su mu vlasti dozvolile da se nastani u Sijekovcu kod Bosanskog Broda i ogranicili mu kretanje samo na blizu okolinu. Po izbijanju rata Majer je bio mobilisan, medutim on je pred okupatorom zapalio jedan vojni magacin, gdje je uhvaeen i ponovo zatvoren. Odatle je uspio pobjeCi i nastavio je ilegalan rad sve do 23. XI 1941. godine, kada je uhapsen u Tvornici vagona Slavonski Brod. Pocetkom februara 1942. godine prebacuju ga ustase u Jasenovac, gde. je 5. II 1942. godine strijeljan. Tako je zavrsio zivot jedan neustrasivi borac za prava radnicke klase. Casno je pao covjek Cije je sjeme posijano na plodno tlo, medu radnicku omladinu Sijekovca, Bosanskog i Slavonskog Broda. Istaknuti komunisti: Drago Vidosevie, Fric Pavlek, Ernest Kucera i drugi posilije Majerovog izlaska iz kazniorrice mnogo su od njega naucili. Vlasti su poslije ovog vrsili jos veei pritisak na porodicu Majer, tako da su pretresi bili redovna stvar u ovoj kuei. Sestoga aprila 1943, godine drugarica Majer sa obadvije keeri dolazi u partizane. Sve tri su bile u Slavoniji, na Papuku. Dok je drugarica Majer ostala u radionici, Hilda je bila u sanitetskoj jedinici, a Ema je sa operativnim jedinicama otiSla u Moslavinu. U jesen je stigla jos jedna tuzna vijest. Prilikom proboja kroz njemacku tenkovsku kolonu poginula je mlada skojevka Ema Majer. · Smrt keeri tesko je kosnula drugaricu Majer. GovoreCi o tome drugoj keeri Hildi, molila ju je da se pazi. Na to je Hilda odgovorila: - Draga mama, za nasu slobodu casno je poginuti. Drugarica Adela je nastavila sa radom u krojackoj radionici na Papuku. Svjesna koliko je odjeee potrebno rrasim borcima, ona je nastojala da sto viSe ucini. Tako je uspjela da svakodnevno sasije po 10 kosulja, a dva puta je sasila i po 11 komada. Koliki je tu napor bio potreban, najbolje svjedoci cinjenica da su ostale drugarice sile po 6-7 kosulja dnevno. Ljeto 1944. godine. U pitomoj Slavoniji vodila se borba za zetvu, za psenicu. Ovdje u zitu, na izvrsenju zadataka obezbjedenja poginula je Hilda Majer. Tako je treci Clan porodice Majer polozio zivot na oltar Slobode. Tu, toliko zeljenu slobodu docekala je jedino Majer Adela. I nastavila je i dalje raditi, nastavila put svog muza i svoje djece. Zvonimir Cvencek BORBENI PUT PORODICE MAJER kromna kuea u Sijekovcu kod Bosanskog Broda postala je prebivaliSte posljednjeg clana porodice .Majer. Prica o ovoj porodici je dio price o istoriji nase slavne Partije, dio price o nasoj revoluciji. Samuel Majer je poznato ime u nasem predratnom naprednom pokretu. To je ime covjeka koji je neumorno radio na podizanju svijesti radnicke klase, na organizovanju sindikalnih i partijskih organizacija. No, bolje je da otpocnemo i·z pocetka. U nedavnoj posje1ti kod njegove supruge Majer Adele, pred nama se kao na filmu odvijao zivot ove porodice. - Vjencali smo se 1921. godine - pocela je drugarica Majer on je vee tada akrtirvno radio u pOikretu. Meni je iz pocet!ka bilo neobicno sto stalno cita knjige i novine. Kao bravar, radio je u Lozionici, a kasnije u Tvornici vagona u Slavonskom Brodu. Sjeeam se da su cesto kod njega dolazili razni drugovi i uvijek su se o necemu dogovarali. Bio je i sindikalni povjerenik u Tvornici vagona, jedan je od organizatora cuvenog strajka u njoj, a stalno se bio pod prismotrom zandarma. Drugarica Majer je postepeno ulazila u smisao njegovog rada, on ju je naucio da cita knjige i novine. SjeeajuCi se toga ona kaze: - Prva knjiga koju sam proCitala u zivotu bila je "Mati" od Maksima Gorkog. Prvo vrijeme mi je on odabirao knjige. Kasnije sam zavoljela sve knjige i ta mi je ljubav za knjigu ostala sve do danas. Kada je 1928. godine odlazio na Kongres Partije u Njemacku, Majer je bio stavljen pod prismotru policijskih organa. Ipak uspjelo mu je preCi granicu. Medutim, u povratku je poslao preko poste svojoj sestri neke knjige i materijal, koji je policija uhvatila. Odmah po dolasku je uhapsen. Nakon deset mjeseci istrage i mucenja po zatvorima osuden je na deset godina i tri mjeseca robije. Izdrzavajuei kaznu u Lepoglavi i Mitrovici upoznao se sa Mosom Pija:de, sa kojim je stalno hio sve do 1939. godine, tj. do izlaska iz kaznionice. Govoreei o tome drugarica Majer se sjeea: - Negdje 1936. ili 1937. godine prilikom mjesecnih posjeta mome muzu upoznala sam familiju Mose Pijade i njega licno. Od tada smo uvijek skupa dolazili u posjetu, jer sam se ja tada po partijskoj vezi preselila u Beograd i tamo bila sve do njegovog izlaska iz zatvora. S 140 141 �radom vee sutradan, a gdje i u koje vrijeme, trebalo je da mi b~de javljeno. I tako, pocet~om d.ruge polovir.w septembra. 1941. godme, oddan je kurs za buduce partlzanske bolmcarke u okup1ranom Mostaru. Svaki dan u odredeno vrijeme u kuCi porodice Krajina (koja se nalazila u Srednjoj ulici) sacekivala je omladinka Zora Krajina jednu po jednu kursistkinju. Ne sjeeam s~ viSe svih c;>;nladinki koje su. kursu prisustvovale, ali znam da su to b1le Zora KraJma-Sebek, Nada B1tanga-Nova1k, ·ziata Salahovie~Grelbo i Tidza Udovicie1Puzie. TTUdJila sam se da im moje znanje prenesem. sto. bolj.e: ~ikakve pribilje~~e nisu smjel~ voditi, a ni ja nisam donos1la p1san :h b1lo ~a~av. matenpl. s:re se r~d1lo napamet. U sobi gdje se kurs odrzavao bw Je Jedan krevet 1 nekohko stolica. Kada sam jednoga dana zamolila Zoru da mi.?~ nek~g pl~tn!l kako bih improvizovala zavoj i J?Okaza~a .kak? se z!!V1JaJ~,POJed.m1 ~1jelovi tijela, ponudil": :r;ni je prav: zavo}, ca~ 1 ,pr~1 zavoJ . Pod1gla .Je prekrivac sa kreveta 1 Ja sam s~ ~t;d~nJem 1spod nJ~ga ugledala ~om1!~ oruzja i nekoliko prepu?-ih VOJJ?-Icklh r!ln":ca ..I~ Jednog .smo 1~va.dll1 zavoje. Divila sam se to] mla~OJ krhkoJ dJeVOJC1. kako m1;;w, SJed~. a vjerovatno i spava na krevetu 1spod koga se nalazllo ,sklad1ste oruzJa. Kurs je trajao desetak dana. .Oobro si zadatak obavila" - rekao mi je Enver na rastanku. Tih nek~iiko rijeci znacilo je za mene najvece priznanje. Radeei kao bolnicarka u ratu cesto sam mislila o tom kursu. Da su sve omladinke koje su dolazile na rad u ratni sanitet imale bar toliko znanja koliko su naucile moje kursistki.nje, bilo bi lakse i njima i ranjenicima. Mislila sam o tome koliko je bila pravilna orijentacija partijskog rukovodstva Mostara na te zadatke. Mostar se za borbu spremao organizovano i smiSljeno. Partizanskim odredima za borbu su bili potr~hni ne samo borci nego i ljekari i bolnicarke. Steei bar osnovna znanJa o pruzanju prve pomoei ranjenicima i o lijecenju, to je bio zadatak koji je bio povjeren omladinkama. Kao i ostali, i taj je zadatak bio obavljen sa puno ozbiljnosti i odgovornosti. Jos dosta slicnih ilegalnih kurseva, bilo je organizovano u okupiranom Mostaru. Mara Vinterhalter-Miletic KURS ZA PARTIZANSKE BOLNICARKE U OKUPIRANOM MOSTARU U roljeee, 1939. godine, organizovan je za omladinu Mostara kurs prve pomoei. Rukovodilac, a i organizator kursa, bio je poznati i omiljeni ljekar iz Mostara dr Feodor Lukac. I ja sam se nalazila medu kllllrs'iiS<t'ima. Karla sam sa dmgovlima u Radnickom domu razgovarala o pohadanju kursa, savjetovali su me da ga redovno posjeeujem ida se trudim da ga dobro savladam kako bih sto vise naucila. Na tom su naroCito insistirali komunisti Ruda Hroznicek i Jusuf Cevro. - ,Mutni oblaci nadvijaju se nad nasu zemlju, moze nam dobro doei to sto na kursu nauciS",- govorio je Jusuf Cevro. A dr Lukac se zaista trudio da sto vise nauCimo. Znalacki je kursom rukovodio, precizno objasnjavao, prenosio na nas svoje ogromno iskustvo ratnog ljekara-hirurga. Poslije zavrsenog teoretskog dijela provela sam, kao i ostali kursisti, mjesec dana u Mostarskoj bolnici na prakticnom radu. Uz dra Lukaca, na Hirurskom odjeljenju radio je u to vrijeme napredni mladi ljekar dr Zvonko Marie. Obojica su se nesebicno trudili da sto viSe naucimo. Nekoliko dana prije napada fasisticke Njemacke na Jugoslaviju, pri zdravstvenim ustanovama u Mostaru organizovani su punktovi za pruzanje prve pomoei. nezurali smo danonoeno i ozbiljno se pripremali za odbranu Mostara. Kapitulacija jugoslovenske vojske prekinula je i nasa dezurstva i ukinula puktove. U julu 1941. godine napustila sam Mostar i zaposlila se u Drzavnoj stampariji u Sarajevu. Vee u septembru javila mi je sestra Pava Miletie da svakako dodem u MOis.tar, bar na 10 dana. Ddbdla sam dvonedjeljno bolovanje i odmah krenula. Na zeljeznickoj stanici docekala me je Pava i odmah mi saopstila: ,Gee (Enver Arpadzie) te veceras ceka pred ,Ruzom". Ima nesto vazno da s tobom razgovara". Nisam je pitala o cemu se radi, jer i da je znala ne bi mi rekla. Sve do sastanka sa Enverom misli su mi se vrtjele oko stamparije: mozda im treba hartija iii boja iii mozda veza sa nekim od drugova iz Drzavne stamparije u Sarajevu. Poslije kraeeg raspitivanja o stanju u Sarajevu i mom radu tamo, Enver mi rece da je odluceno da ja ddim kurs prve pomoei za nekoliko omladinki koje se pripremaju za odlazak u partizanski odred. Zacudih se, jer sam ja kurs pohadala davno pa sam smatrala da je moje znanje bilo nedovoljno. Ali, ne rekoh niSta. Ako je tako odluceno, onda nema druge, treba oddati kurs. Dogovorili smo se da kurs otpocne sa 142 143 �Fahra Mustovic-LakiSic RAD PARTIJSKE TEHNIKE U MOSTARU ZA VRIJEME RATA ad partijske organizacije u Mostaru za vrijeme rata ne bi se mogao ni zamisliti bez funkcionisanja njene tehnike preko koje je Partija organizovala Citav svoj propagandno-politicki rad. Cinjenica da se partijska tehnika za Citavo vrijeme rata nalazila u jednoj kuCi i da pored svih nastojanja okupatora nije otkrivena, govon o tome sa kolikom je opreznoscu cuvana njena tajna. Jos 1940. godine moj stariji brat Mujo dobio je zadatak od sekretara Mjesnog komiteta KPJ Jusufa Cevre da preuzme smjestaj i rad partijske tehnike u Mostaru. Stanovali smo tada u maloj trosnoj kuCici u Kanjinom sokaku broj 8. Kuca je imala svega dvije sobe. Kada je brat dobio zadatak, poceli smo da izgradujemo tajno skloniste ispod staje za stoku. Morali smo da radimo krajnje oprezno, niko van kuce nije smio doznati sta se kod nas radi. Sjecam se da su to bile nase prve lekcije o konspiraciji ilegalnog rada koje nam je ddao stariji brat. On je stalno naglasavao da je od svega najvaznija stvar da znamo cuvati tajnu, jer od nje nece zavisiti samo uspjesan rad Partije nego. i desetine drugih zivota. On je stalno govorio da samo pod tim uslovom mozemo racunati da stamparija nece biti otkrivena. Zato smo hili sve predvl.djeli. Tajnost naseg zadatka iSla je cak dotle da se niko od ukucana, a svi su hili aktivisti Partije, nije smio povezivati sa komunistima, pa ni sa iole naprednijim ljudima. Dobro se sjecam da sam ja zbog toga jos 1941. godine kao mlada skojevka dospjela u nelagodnu situaciju da, namjerno izbjegavajuci svaki kontakt sa organizacijom, budem podozriva u oCima os~alih omladinaca i omladinki koji su me poznavali. Za nas rad niko, rzuzev sekretara Mjesnog komiteta KPJ, nije znao. Cak ni on za citavo vrijeme nije znao gdje se nalazi skloniSte i partijska stamparija. U malom vlaznom skloniStu ispod zemlje u kome su mogli istovremeno da rade svega troje, nalazila su se dva roto-aparata, dvije pisace masme i saprirograf. Razumije se da su uslovi pod kojima smo radili hili veoma nepodesni, skloniSte je bilo skuceno, vazduh je vrlo tesko dolazio u prostorije. Unutra smo ulazili kroz mali otvor koji su skrivale drvene stepenice i debeli sloj pijeska. Za slucaj iznenadne provale neprijatelja hili su predvideni posehni signali za obavjestavanje onih koji hi se toga casa nalazili u stampariji. Onaj koji bi prvi primijetio dolazak policije prekinuo bi kontakt na posebno izradenom stekeru, tako da bi istog trenutka u sklonistu nestalo svjetla. To je bio znak da R 144 145 oni unutra treba odmah da prestanu s radom. Bilo je viSe slucajeva kada smo hili prinudeni da se koristimo tim signalom. Za vrijeme rada u skloniStu praksa je hila da onaj ko se nalazi unutra ne daje nikakav znak po zavrsetku svog posla. On je imao da ceka sve dotle dok mu otvor ne podignu oni koji bi se nalazili van skloniSta. To je dolazilo otuda sto oni u sklonistu ne bi nikad hili sigurni da li s~ u kuCi nalazi neko sa strane. U vezi s tim, ja se sjecam jednog detalja koji mi se svojom stravicnoscu naroCito urezao u sjecanje. Jednom prilikom dok sam nocu radila na nekom hitnom poslu u skloniStu, doslo je do iznenadnog kvara na elektricnoj instalaciji. Odjednom je nestalo svjetla, u skloniStu je zavladala potpuna tama, a onda je u tili cas planuo pozar. Bila je to krajnje nelagodna situacija. Onim gore nisam smjela davati nikakvog znaka, jer sam se bojala da se u kuci kojim slucajem ne nalazi neko sa strane. Ipa:k sam uspjela, zahvaljujuCi prisebnosti, da, uz velike napore, ugasim pozar. Tako sam izbjegla sigurnu smrt u skloniStu i uspjela da spasim vrijedne predmete ilegalne stamparije. · Iz opravdane opreznosti izgradili smo docnije i drugo skloniste. Takode pod zemljom, ali ovog puta pod samom kucom u kojoj smo stanovali. Uslijed opste situacije u Mostaru, u kome je ilegalni rad 1941. godine zadavao veliku glavobolju okupatorima, nastojanja neprijateljske policije da otkrije partijsku stampariju postojala su sve ociglednija. Neprijatelj je vrlo dobro znao da se u srcu Mostara nalazi skriveno skloniSte iz koga poticu leci, brosure i drugi partijski materijal koji je svakodnevno kruzio ulicama grada, od ruke do ruke. U nasem tajnom skroviStu takode su se poostravale mjere opreznosti. Ali i pored svega toga, u noci izmedu sedmog i osmog maja 1942. godine doslo je do hapsenja moga brata Muje, koji je rukovodio stamparijom. Kuca je te ·noci hila opkoljena od vise desetina italijanskih vojnika. 0 bjezanju nije moglo biti n'i govora. ,Gdje je Mustafa Mustovic?" - pitali su italijanski oficiri. Uhapsili su ga. Zatim su izvrsili detaljnu premetacinu po citavoj kuci. Busili su zid, bajonetima probijali strop, zagledali u svaki cosak. Mi smo znali da je skloniSte dobro skriveno i da ga nece lako pronaci, ali smo drhtali od pomisli da bi im ipak moglo poCi za rukom. U jednom trenutku svima nam se sledila krv u zilama. Oficir koji je predvodio naoruzanu cetu italijanskih vojnika prisao je nasem najmladem bratu, tada jos djecaku, i upitao ga: ,Ima li tu negdje masina? Ako nam to kazes, dobices lijepe poklone." Mi smo s razumljivim strahovanjem ocekivali sta ce mu mali odgovoriti. ,Ima, ima! Sada cu vam pokazati"- rekao je mali. Ocekivali smo najgore. Vee smo vidjeli italijanske vojnike kako podizu dohro ma:sk.irani otvor naseg sk'loniSta i kako srv.i ti dtragocjeni i skromni strojevi padaju u ruke neprijatelju. Ali na nase veliko iznenadenje, dogodilo se ono ~sto niko nije ocekivao, a najmanje prerano obradovani Italijani. Mali je, umjesto da ih povede prema skloniStu i pokaze stamparske strojeve za koje je on dobro znao, odveo oficira do najobicnije sivace masine. Oficir je bio zaprepascen i bijesan. Udario je rnalorn samar i ljutito napustio kucu. Nasa opreznost kojom smo krili i 10 Zene BiH u NOB 1941-1945. �Bosa Sibinovic-Mitic cuvali skloniSte pokazala se u potpunosti opravdanom, a stamparija je i dalje ostala neodgonetnuta tajna za neprijatelja. U policiji su dobra znali koga su uhapsili - rukovodioca tehnike :ZENE GLOGOVCA U NARODNOOSLOBODILACKOJ BORBI i pretpostavljali su da ce doznati za njeno mjesto. Medutim, brat i pored svih mucenja nije priznao. Kada neprijatelju nije poslo za rukom da bilo sta dozna 0 tajni partijske tehnike, on je cvrsto vjerovao da je zatvaranjem covjeka koji je njom rukovao rijesena Citava stvar. Nije zbog toga njihova zaprepascenje bilo malo kada su se u gradu istog dana pojavili leci sa propagandnom sadrzinom, ponovo izradeni u istoj stampariji. . Brata su internirali u logor na Mamuli, odakle nam je on povremeno pisao. Sjecam se da je u tim njegovim pismima ,izmedu redova" provijavala njegova briznost za nas rad. Pri tome se sluzio veoma zanimljivim dosjetkama. Tako je pisao o tome kako treba da podupremo ,odrnju" sa lozom da se toboze ne bi srusila. Mi smo odmah znali na sto se to odnosi: na staro skloniste stamparije kome je prijetila opasnost od rusenja. Ja sam nastavila da rad!im na tom poslu, a jedno Vlri'jeme dobijaia sam materijal od Zore KeseLj. Susreta1i smo se ,,Pod li~pom", gdje sam ja dobijala papir, boje i ostali materijal. Poslije toga sa mnom je odrzavala kontakt Olga Humo koja bi prenosila materijal u kolicima sa djetetom. Izradeni materijal odnosila sam na nase ,veze" - Emini Trbonji i Gani RadiSh;. To sam opet morala .Ciniti s posebnom opreznoscu, u feredzi, skrivena cak i od onih kojima sam predavala taj materijal. Za citavo to vrijeme niko od ovih ,veza" nije znao ko donosi taj materijal skriven u feredzu. U tom periodu direktno sam dobijala zaqatak od Ljube Bresana, sekretara Mjesnog komiteta, nesto poslije od Dzemala Bijedica, Ive Jerkica i Luke Kurilica. Dogadaji su se smjenjivali jedan za drugim. U partijskoj organizaciji u Mostaru odigravale su se krupne promjene poslije iznenadnih provala. Ali sve to nije remetilo ustaljeni rad u maloj stampariji. Zadaci su se morali izvrsavati na vrijeme, radilo se i danju i nocu. Tri puta nedjeljno odla:zilii su u pov'jerljive ruke tajnim kanal:ima billten'i Mjesnog komiteta, umnozavali su se proglasi Partije, pisali leci koji su zbunjivali okupatora. Sjecam se da je jedan od najhitnijih zadataka u jednom periodu bilo prepisivanje brosure Georgi Dimitrova ,Fa8izam i radnicka klasa". Citav niz ilegalnih publikacija svakodnevno se stampao u maloj partijskoj stampariji. Nijedan dan pauze, nijedan dan predaha. Prolaze mjeseci i najzad dolazi oslobodenje. Tajna partijske organizacije nije bila otkrivena. Nju su sacuvali zidovi trosne kucice u Kanjinom sokaku. ripreme za ustanak u Semberiji pocele su, kao i svuda u Jugoslaviji, na poziv i pod rukovodstvom Komunisticke partije, odmah posle kapitulacije Jugolsavije, krajem aprila 1941. godine. One su ovde ubrzane necuvenim terorom ustasa, koji se srucio u prvom redu na Srbe Bosne i Hercegovine i na ostale antifasiste koji se nisu mirili sa ,novim poretkom", koji je poceo da zavodi okupator komadanjem Jugoslavije i raspirivanjem nacionalne mrinje. Na teror fasistickog osvajaca i domaoih kvinsliga, srpski narod Bosne i Hercegovine, zajedno sa antifasistima Hrvattma i Muslimanima, digao se u leto 1941. na oruzani ustanak. U opstem poletu protiv porobljivaca i domaCih izdajnika, partijska organizacija u selu Glogovcu, koje je po tradiciji bilo slobodarsko, udaljeno samo 5 km od Bijeljine, u ravnici, pored puta Bijeljina-Janja, u kojoj je postojao jak ustaski garnizon, medu prvima je zapocela pripremu za oruzani ustanak. Orgarrizacija je vrlo brzo okupila oko sebe ljude od ugleda i poverenja, koji su bili patriotski raspolozeni i spremni za borbu protiv okupatora i njegovih slugu. Medu ostalima, borbeno jezgro su od prvih dana sacinjavali: Luka Zelenovic - Cika Luka, Vlada ,Perkovic, Cvijetin Spasojevic-Pupic, Blago Gospavic, Dojo Perkovic, svi posteni ljudi i ugledni domacini. · Uporedo sa muskarcima, rame uz rame, stupile su u borbu i zene Glogovca, koje su do tada zivele po strani, ne mesajuCi se u muske paslove, a najmanje u politiku. One su odmah po kapitulaciji stare Jugoslavije osetile na svojim pleCima ratno zlo. Veliki broj Glogovcana oteran je u ropstvo i internaciju, aprila i jula, a kuce, imanja i deca su ostala na brigu majkama, zenama i sestrama. Skora 80% kuca je ostalo bez domaCina i odraslih muskih glava. Od samog pocet!ka ustanka, u l~to 1941. godine, kada su u okolini Glogovca poceli da se okupljaju prvi partizani, njih dvanaestorica iz Bijeljine, i organizatori borbe, zene Glogovca su prihvatile te prve vesnike ustanka i predstojeCih bura. One su spremale hranu i nosile je u Cobicevu i glogovacku sumu, gde su se borci sklanjali i okupljali posle svojih prvih akcija. P 146 147 �Jedna od tih p.rvih z~n~, kod~ 'SU hra'~rO st:-rpile na. put fboTbe, tojicki podnoseCi napore 1 zrtve, 1 do kraJa dehle sudbmu narodne ~ojske do pobede narodnooslobodi.la~~e b~rbe i revolucije, b!!a j~ Andric-Savic Mileva; pored nje, treba JOS 1stac1 posebno: Gospav1c JoJU, zatim Zelenovic Milku, Paju PerkoviC, Bosiljku Perkovic, Kruniju PerkoviC, Joku Radic, Sofiju SpasojeviC, Jelu Simeunovic, Joku Simeunovic, Nadu Savic i omladinke Zivanu MiljanoviC, Goju Sq,vic, Ljubicu Spasojevic, Desu i Soku Jakovic, Smilju Zelenovic, Vojku Zelenovic kao i mnoge druge. Mnoge od njih su vee s jeseni 1941. godine primljene u Partiju, a druge ubrzo posle njih. Njihov rad bio je vrlo svestran i ~g~<;>mno.g znacaj~.~a razv~~ narodnooslobodilacke borbe u ovom kraJU 1 c1tavoJ SembenJ1. Ostavs1 same, bez muzeva, opterecene sitnom decom, one su reskirale sve kuce, sebe, decu. Od prvih dana ustanka one su hranile pojedince i grupe partizana, sklanjale ih pred neprijateljem, cuvale su str.aze u s~lu, izvidale ~re­ tanja neprijatelja, vrsile kurirsku sluzbu, sluzlle ka9 Javke, sakuplJale odecu ohu6u, oruZije cuva,Je i negovale ra:njeni'ke i bolesne borce u bazama i kucama aktivno radile u AFZ-u i Partiji i vrsile svoje svakodnevne poslove u k~Ci i na imanju, kao glave i oslonac porodice. U svemu tome ove zene su pokazivale neverovatnu upornost, hrabrost, pozrtvovanje i' snalazljivost. Bile. ~u s~os?bnev da ~ u n~jtezim okolnostima doskoce nemilosrdnom nepnJatelJU 1 sacuvaJU pnsebnost, pa tako spasu i sebe i svoje borce. Izmedu bezbroj slicnih situacija, dogadalo se, na primer, da cetnici i ustase iznenada banu u dvoriSte neke kuce, u kojoj se u tom trenutku nalaze partizani, i da ih zena vesto zagovori i otprati, a da oni i ne udu u kucu, iako su dosli da izvrse pretres. Meni se nesto slicno dogodilo u Glogovcu, u kuCi Vlade Perkovica, gde sam se bila skloni~a _u zi~u -:-: f~~ruara 1942. ~?~ine,. z.ajedno sa Vu: kicom Vasic, studentkmJom 1z B1JelJine. Jedne noc1 cetmc1 su. pretresah selo i traziH part'izane, posle razbijanja ~~~red~. ~ Vuka1sovo1ma;. lup~­ juCi na vrata zeleli su da udu u ~ucu da b1 1zv~s1h pr~tr~s. V~a~o Je p~1sebno istrcao u dvoriste i nastoJao, pored batma koJe Je pnmw, da 1h spreci da udu. A mi smo sa njegovorn zenom i kcerkom i dalje lezale na postelji. Pojedine zene su dozivljavale te5ke lic~e tragedije, ali se nisu .demoralisale niti odrekle dalje borbe. Na pnrner, u leto 1941. godme, jednoga dana, ustase su opkolile kucu J oje Gospavic, maj~e troje dec~, trazeCi njenog muza, koji je bio clan Partije od pre rata, 1 druge partizane; njenog rnuza, Blagu, pronasli su iznad kuce u sumarku, gde se bio na brzinu prikrio, i odveli, a kasnije oterali u zloglasni Jasenovac, odakle se viSe nikada nije vratio. Joju to nije pokolebalo- ona je ostala vrlo aktivna i hrabra sve do zavrsetka rata. Njena kuca je bila sigurno utoCiste rukovodilaca ustanka i drugih partizana, iako je Joja bila hapsena, maltretirana i na smrt prebijana. Kada su cetnici u zirnu 1942. godine, posle napada na stab Majevickog NOP odreda, pronasli u njenoj kuci partizane, Adema, Sejfu i Milijana, namrtvo su je pretukli, ali ona je to prezivela i nastavila i dalje hrabro da se bori. o? 148 149 I 1944. godine, u VII ofanzivi, Joju su cetnici opet nasrnrt pretukli, sve joj opljackali, a ona se oporavila i izdrzala borbu do pobede. Ni trenutka se nije pokolebala, niti posustala. NiSta manji junak nije bila Mileva Andric-SaviC, majka troje dece, ciji muz je bio odveden u zarobljeniStvo, a dva brata otiSla u partizane. Njena kuca je bila na kraju sela, do surne, pogodna za pristup. Svi organizatori ustanka iz ovog kraja nalazili su sigurno utociSte u ovoj 'kuci. Mileva je bila neustrasiva zena. Ni cetnicke batine ni zatvaranja nisu je zaplasili niti pokolebali. Ona je posle svih tih rnaltretiranja i dalje radila kao da joj se nista nije dogodilo. Takva je bila i ostala do kraja rata. Goja Filipovic, kcerka Spasojevica-Pupica, C1Ja se majka nije vratila iz internacije, zajedno sa svojom sestrom i Zivanom Miljanovic, radila je neumorno u omladinskoj orgaganizaciji. Njih tri su bile dusa organizacije. Goja je bila neverovatno hrabra devojka, hladnokrvna i snalazljiva. Posebno treba istaCi, kao vrlo hrabru i smelu zenu, zenu Doje Perkovica, predratnog clana Partije, koji se nije vratio iz internacije, majku petoro dece. I njena kuca je predstavljala za celo vreme rata sigurnu partizansku bazu. Veliku smelost su pokazivale glogovacke zene u prikupljanju i kupovanju oruzja od demoralisanih neprijateljskih vojnika u Bijeljirri. Tako je, na primer, Joja Gospavic kupila u viSe navrata u Janji, preko svojih poznanika, od domobranskih vojnika, za novae i rakiju, dve puske, viSe rucnih bornbi, jedan piStolj i rnuniciju. To isto su cinile i druge zene iz Glogovca. U kurirskoj sluzbi ove zene su bile nezamenjive i nenadmasne. One su nosile postu u BijeljJnu, Trna'V!Ll, Popove, Ljeskovac, Kojoinovac, Pucile. Pisani rnaterijal su skrivale u kosu, preslice, nedra i na druge nacine. ·Skoro nikada nisu bile otkrivene. Obavestanja slt!Zba u Glogovcu, kao i u drugim selima, bila je dobro organizovana. Zene i djevojke su osmatrale ceste, cuvajuci sto.ku, preduci i pletuci. Kada su se pojavljivali ustase, dornobrani ili cetnici, one su po deci, koja su trcala precicom, javljale u selo o opasnosti koja dolazi. One su srnelo odlazile u Bijeljinu i saznavale novosti i namere neprijatelja i o tome obavestavale partizane. U Glogovcu nije bilo krize i oseke u narodnooslobodilackoj borbi. U teskoj situaciji u zimu 1942. godine, kada je napadnut Majevicki odred, Glogovac je svesrdno prihvatio jedan broj boraca odreda, pruzio irn toliko potrebnu pornoc, negu i utociSte. U tome su zene odigrale glavnu ulogu. NiSta manju pornoc rrije dao Glogovac 1943. godine posle V neprijateljske ofanzive, kada su upuceni ranjenici, iscrpljeni borci i tifusari, iz raznih krajeva nasih jedinica - banijskih, dalmatinskih, krajiSkih, srbijanskih, crnogorskih i hercegovackih, koje su ucestvovale u najslavnijoj bitki revolucije na Sutjesci, na oporavak u Semberiju i na Majevicu. Oni su ovde bili najsrdacnije primljeni i zbrinuti. Tako se kovalo neraskidivo bratstvo medu narodima Jugoslavije. Polovinom 1942. godine, u Glogovcu su osnovani SKOJ i organizacija zena, AFZ. Obe organizacije su odmah razvile veliku aktivnost �i postiza1e zapazene rezultate u radu. Odzlv zena je b!o veliki. To se J moglo oceldvati, s obzirom na njihovu prethodnu ak~.1vnost, rad Par~I­ je partijskih aktivista i organizatora ustanka - VoJma Boba:a, GaJa A~drica, Milenka Stojakovica, Slavka Micanovica, Milana Pantlca, DragiSe Maksimovica, Doke Subotica i dr. Taj rad se naroCito rasplamsao u 1943. godini. Krajem septembra 1943. oddani su ~ir?m Semberije P!edizbor~~ zborovi za izbor Okruznog narodnooslobodilackog odbora. NaJmasovm.JI i najuspesniji bio je zbor Ze!]-a u Glogo:r~u .. Inicijati~a .~a.ovaj zbor P?tekla je od arotivi•S'tlkilnja AFZ-a Semiben:Je 1 ..P:odmaJev'I•ok~h sel;;t; :ro ]e bio prvi javni politicki dogovor zena u 1stonJ1 ovoga kraJa, koJ1 Je bw vanredno pripremljen. Zboru je prisustvovalo do deset hiljada zena, omladinki i dece Semberije i Podmajevice. Zbor je poceo oko podne u hrastovo~ gaju glogovac~e sume. Celo prepodne stizale su zene u grupama, nosec1 transparente 1 zastave: srpske hrvatske i crvene. Sve su bile svecano obucene kao za sabor. U svecan~m ruhu i crveno izvezenim znacima ;\FZ-a na grudima,.:uz b<;>rbe~u pesmu, kao reka priticale su zene sa SV1h strana. Medu. DJ1ll~ Je. bllo nekoliko Crnogorki i KrajiSkinja koje su -prosle V ofanz1vu. B1lo Je tu Srpkinja, Muslimanki, Hrvatica - sve pod istim zastavama. Zagor, upoznavanje i prepricavanje zgod31 _iz dvogo~i~nje borbe, prestao je k?da su poceli na tribini da se sn:enJUJU govor~_rc1. s~. ~oseb~ norn paznjom zene su s~slusale govor R~dolJu?a ~olakov1ca, koJ1 Je govorio o borbama i uspes1rna Crvene arm1.1e na 1sto~nom fr<;>n~~· o bor~~­ ma nase vojske, o znacaju rada u pozadini, o ~l?z~ komu~1st1~ke partl.l~ u dizanju i rukovodenju ustankom, o predstoJeCOJ pobed1. NJegove re~1 su cesto prekidane ovacijama Komunistickoj partiji i Narodnooslobodllackoj vojsci. ... Na zboru su sumirani i analizirani rezultati borbe u SembenJl, objasnjena je politicka situacija u svetu i kod nas i postavljeni naredni zadaci. Posle zbora pioniri su izveli, uz pucnjavu, svoju vezbu. A ~atirn j~ nastupilo veselje, pesma i igra, i tek u sam mrak zbor se poceo razilaziti. Ovaj zbor je za organiz~ciju zena i d_~lji razvoj _ustan~a.u Semberij~ bio od ogromnog znacaja. Zene SembenJe su ~ob1le ve~Ik~ vpodstre~ 1 priznanje. Njima je trebalo samo da i~. se obrati Komumstic~a part1Ja, da im ukaze poverenje, pa da bude u nJima probudena, vek_ovima sputavana, ogromna snaga, koja je bila 6v.11srto oikovan~ v~ko:vrrum .prvedrasudama interesima i ogradama. U narodnooslobodilackoJ borb1 zene su sebi ~asle i izborile pocasno mesto i obezbedile svoj dalji drustveni i ljudski polozaj. U ofanzivama, logorima, zatv?rima: u po~adini i .n~ streliStima sirom Jugoslavije i Evrope zauvek Je zbnsan IDit 0 manJOJ vrednosti zene i siroko otvorena pred njom vrata novog zivota, u kome ce doCi do izrazaja i seljanka, i radnica i intelektualka, i majka. Posle ovog zbora nastupio je veliki polet u zenskoj organizaciji u Semberiji. Zene su brojnije ucestvovale u orga:nizovanju konferencija i zborrova, j<Wlio govori:le, birrane ,su u se01ske i oipS1J1nske .na:mdnoorsloibodilacke odbore, postajale su faktor u novim drustvenim odnosima. 150 151 Uporedo s tim, zene su zapocele svoju dugotrajnu borbu protiv svog vekovnog neprijatelja - nepismenosti, neznanja i zaostalosti. Pocele su bojazljivo da piSu prva slova na tecajevima za opismenjavanje, da ucestvuju u kulturno-zabavnim programima, da same stupaju u je" dinice Narodnooslobodilacke vojske i da salju svoju decu u narodnu vojsku. Nije slucajno da je ovaj zbor usred rata odl'Zan bas u Glogovcu, u selu od svega 600 stanovnika. Za to nije bio od presudnog uticaja njegov geografski polozaj, vee slobodarske tradicije, i dublji politicki koreni u ovom selu i njegova privrzenost narodnooslobodilackoj borbi. I druga sela u Semberiji nisu dala manji doprinos pokretu i borbi od Glogovca - Trnava, Patkovaca, Donji Brodac, Popovi, Dvorovi, KojCinovac, Golo Brdo, Trnjaci, Medasi i dr. - ali Glogovac je ipak bio na svojstven naCin prvi medu ravnima. Polet ustanka, masovno stupanje omladine u jedinice :Narodnooslobodilacke vojske, osnivanje novih brigada i odreda, zatalasanost snaga ogromnog broja zena Semberije i Majevice, usporila je V:II neprijatelj'ska ofanziva, koja je pocela marta meseca 1944. godine. Zloglasna nemacka 13. SS divizija, u kojoj su bili domaCi izrodi svih boja i oznaka varvarski se obracunavala sa partizanskom Semberijom. Okupator i njegove sluge, uvidajuCi svoj brzi kraj, danonocno su palili lepa semberijska sela, pljackali, ubijali odreda, odvodili ljude iz grada i sela u logore, na strelista. Cetnici, podivljali od mrznje i zlocina, posebno su se okomili na rene, narocito na odbornice AFZ-a i narodnooslobodilackih odbora. Na zloglasnim ,merdevinama" pretuceno je i umoreno stotine zena. Umiruci na v·esalima, od puske, kame, batina, one su se herojski dl'Zale i prkosile neprijateljima. Nemci i domaCi izdajnici - cetnici - posebno su se svetili Trnavi i Glogovcu. Ubijali su zverski i zlocinacki citave porodice. U Glogovcu su cetnici streljali Vasu Miljanovica, Jovana Kojica, Vasmja Zelenovica, - s1rna Cika-Luke Zelenoviea. Cika-Luku su kasnije uhvatili, kada se vratio iz Srema, i streljali u Ljeskovcu. Skoro celu porodicu Zelenovica, cika-Luku, njegovu zenu Milku i sina Vasu- cetnici su ubili u roku od mesec dana. Ostala je jedino ziva kcerka Vojka, koja danas zivi u Pucilama. U to vreme je takode ubijena majka Vase Miljanovica, Draginja. Posebno je bio tezak, mucan i tragican kraj Milke Zelenovic i Draginje Miljanovic. Cetnici ne samo da su ih zverski ubili, vee su nastojali i da ih ponize. Nad ubijenim sinovima mucene su i ponizavane, ali nisu nista odale, a onda ih ubili. To su mogli da ucine samo pomraceni umovi. Takvu cenu slobode su placali nasi narodi. Uprkos takvim necuvenim zverstvima neprijatelja, zene Semberije su prkosno umirale. Za cetiri godine surovog rata na terenu bijeljinske i ugljevicke opstine poginulo je 654 zena aktivista u pozadini i 243 sa puskom u ruci. Prezivele glogoveanke ostale su do danasnjeg dana dosledne svojoj borbi u ratu. One su i danas drustveno aktivne. Ovih nekoliko redova o herojskom drzanju i pozrtvovanom ucescu zena iz Glogovca u narodnooslobodilackoj borbi neka budu moj skromni �prilog ovom teskom i slavnom vremenu u kome je Glogovac ucinio za pobedu revolucije viSe nego sto je to ljudski bilo moguce. Ako u ovom napisu nisam poimenicno pomenula sve zene iz Glogovca koje su sebe utkale u borbu, to nije zato sto sam namerno pravila razliku medu njima, vee zato sto me je, posle tri i po decenije izneverilo secanje. A ljudsko secanje je varljivo i nepouzdano, pa zato cesto i nepravedno. Neka mi to ne bude zamereno. Dusanka KovaceviC SA ZENAMA BOSANSKE KRAJINE U RATU I REVOLUCIJI apad fasisticke Njemacke na Sovjetski Savez bio je i pocetak masovne akcije okupatorske i ustaske vlasti protiv komunista u Banjoj Luci. Na osnovu policijske kartoteke o komunistima i simpatizerima koju su ustaske vlasti brizljivo preuzele iz policijske arhive stare Jugoslavije, zajedno sa nizom agenata i drugih policijskih sluzbenika, izvrseno je 27. juna hapsenje poznatih komunista i najboljih slmpatizera. Ali, i pored brizljivih priprema da ova akcija obuhvati sto veCi broj ljudi, veCina komunista je izbjegla hapsenje. Nezadovoljni rezultatom pogotovo sto su se izvan mreze nasli najpoznatiji komunisti, policija je odlucila da se posluzi trikom. PronoseCi glasove da je ·hapsenje vrseno samovoljom policije, bez odobrenja nadleznih organa ustaske vlasti, pohapseni su nakon nekoliko dana pusteni iz zatvora. Odmah zatim ponovili su akciju nada:juCi se da ce pustanje uhapsenih oslabiti opreznost komunista i da ce rezultati biti zadovoljavajuci. Medutim, drugo hapsenje imalo je jos slabiji rezultat, jer je veci broj komunlsta bio upozoren da se drzi podalje od kuca i mjesta gdje hi ih policija mogla traziti. Ja sam se nasla u zatvoru oba puta. Prvi put sam hila odvedena u Crnu kucu. U zajednickoj sobi hila nas je osam - Ljubica Mrkonjic, Slavica Kremenovic, Tona i Dragica Banusic, Neda Paternoster - ostalih se ne sjecam. Bile smo vrlo nepovjerljive prema Nedi Paternoster, jer je ona davno napustila svaku vezu sa pokretom i cak se ponasala neprijateljski, a njen brat Ratko Paternoster stavio se u sluzbu okupatora i ustasa u prvom redu za borbu protiv komunista. Bile smo zatvorene kratko vrijeme, a onda bez ikakvog saslusanja pustene. Upozorena sam da se sklonim, ali ne racunajuCi da ce hapsenje uslijediti vee iduceg jutra, ostala sam preko noCi kod kuce. Sjecam se, hila sam ostavila nedoCitanu knjigu ,Kako se kalio celik" i kada sam dosla iz zatvora, izvadila sam je iz skrovista i te noci dovrsila. Ujutro rano dosli su po mene policijskim kolima agent Kolonic i jos jedan i odveli me u policiju. Ubacili su me u jednu sobu u prizemlju policijskog zatvora. Soba je hila puna zena koje su te noci pohapsili po sumnjivim lokalima i na ulicama pod sumnjom da se have prostitucijom. To je ucinjeno na zahtjev njemacke komande kao mjera protiv. venericnih bolesti koje su se pocde siriti medu njemackim vojnidma. Bilo je tu polupijanih zena, haljine su im bile prljave i i2lguzvane, zaudarale su na znoj i necistocu. Smijale su se razuzdano, lupale na vrata i psovale, svadale se medu N 152 153 �sobom, pricale gdje su i s kim bile. Mene s1;1.docekale ,sa. pitanjer:n: gdje tebe uloviSe? Moj odgovor da su me uhaps1h kod kuce 1zazvao JC buru smijeha, prostackih rijeci, gurkanja i ismijavanja. · Po zidovima davno nekrecene sobe bili su tragovi ubijenih stjenica i njihov ruzni mil'is bio je najjaci u toj vrueoj, neprovjetrenoj sobi. Buve su nemilosrdno ujedale, a u citavoj sobi vladalo je nervozno, svadalacko raspolozenje. Uspela sam se na mali prozor sa gvozdenim resetkama koji je gledao na ulicicu koja se zavrsava kapijom porodice Maglajlie. Cekala sam da neko od porodice Maglajlie naide da bih javila Vahidi Maglajlie gdje se nalazim. Najmanje je bilo pozeljno da to bude stari kadija, njen otac, ali bas je on prvi naiSao. Svi mi koji smo dolazili u Mag1ajliea kueu izbjegavali smo susrete s njim, a on se pravio da nas ne primjeeuje. Ipak sam se odlucila da ga pozovem. Rekla sam, cini mi se: ,Gospodine kadija, molim vas recite Vahidi da je Dusanka u zatvoru." On nije ni zastao, niti se osvrnuo u pravcu glasa. Mil'no je otisao ulicicom u pravcu grada, taka da nisam ocekivala da ee moju poruku prenijeti. A on je to, pricala mi je kasnije Vahida, ipak uradio. Usao )~ ljut u njenu sobu i sa praga rekao: ,Eno ti druge u zatvoru, pozun 1 tebi je tamo mjesto." Vahida mi je kroz prozor ubacila nesto voea i novine. Tri sata kasnije jedan policajac odveo me u Crnu kueu, a otuda dvla zandarma sa bajonetama na puSikama spToveli su me u Kastel, !9dje je bio vojni logor, a u prizemlju su se nalazili uhapseni komunisti. Prolaznici su sa 6uaea::l.'jem p01Smatra1i nasu povodru - djevojka u ljetnoj haljinici, sa sandalama na bosim nogama, izmedu dva do zuba naol'UZana zandarma. U Ka~s1teliu sam smjestena u jednu ogromnu soiht1, sa visokim prozorima koje nisam mogla dohvatiti. U sobi nije bilo niti jednog jedinog komada namjestaja, niti kakvog drugog predmeta. Bila sam sama. Tek sam sutradan saznala da su na istom spratu smjesteni uhapseni drugovi, koliko se sjeeam, bili su tu Sefket Maglajlie, Munib Cerimie, Rahmija Kadenie ·i dr. Upozorili su me da trazim pravo na setnju, knjige, posjete porodice. Drugovi su narocito insistirali da budem pustena, jer sam u tom ogromnom logoru bila jedina zena. Na spratu iznad nas nalazili su se mobiUsani domobrani. Bilo je medu njima dosta mladiea iz Banje Luke koji su me poznavali. Prilikom setnje po krugu, koja nam je dozvoljena, neki od njih su me pozdravljali, pitali da li mi je nesto potrebno, bacili poneku jabuku. Od njih nisam dozivjela nijednu ruznu rijee, nijednu psovku, ni dvosmislenu salu. Uspomena na ov•aj za~tvor jaika je u meni i zato sto sam tu posljednji put vidjela oca. !Dosao je sa najboljim .eebetom koje ~mo .ima~i ~ kuCi, sa najboljim peskirom koji smo cuvah za goste, domo m1 voca 1 kolaca. Tada sam ga prvi put vidjela da place, mada je pokusavao da sakrije suze. Bio je blijed, mrsav, slabo obucen, rano ostario covjek. Znak da je uzbuden, bila je i nemirna igra jabucice u grlu i napukli glas, kojim je valjda sjeeajuCi se svoje proleterske mladosti, strajkova u kojima je ucestvovao, rekao: ,Kad si vee posla tim putem, keeri, bolje je casno umrijeti nego osramoeen zivjeti." Nije pristao da primi katolicku vjeru, ne iz nekih srpskopravoslavnih razloga, nego iz ponosa. Majka mi je Hrvatica i njoj su dozvolili da ostane sa dvoje maloljetne djece, a oca su otjerali u Srbiju, odakle se nikad nije vratio. Ubili su ga cetnici. Kuea u kojoj smo stanovali i koja nam je uvijek bila tijesna, sada je imala upola manje clanova. Brat Mirko otiSao je u partizane, a ja sam, nakon izlaska iz zatvora, presla u ilegalce. Iz zatvora sam pustena iznenada, jednog predvecerja. Pozvao me je jedan logorski funkcioner, taka mi je objasnio vojnik ko~i .me sproveo do njega. Iznenadila sam se kada sam pred sobom v1d]ela sv.og gimnazijskog kolegu Miru Sliskoviea. Stajali smo jedno pred drug1m bez pozdrava. Rece mi da je odlucio da me pusti, ali da prije toga moram potpisati izjavu da vjerujem u pobjedu hitlerovske Njemacke na~ Sovjetskim Savezom. Odbila sam navodeCi kao razlog da se ne razm;njem u ra:tove, i da moja i~jav.a ~iffurno ?eee uticati na is~o.d. ~at.a. B1la sam uvjerena da je tO trazenJe lZJaVe nJ~go.'(,a SOp~tvena ll11C1Ja1'1Va .. S~ dva-tri samara i psovkom maj'ke komumshcke taJ se susret zavrsiO 1 pustio me da idem. . . . .. . v• . v . Protjerivanje Srba i JevreJa, mobihzaciJ.a ant;fa~Ist·~cke omladme U radne logore, pretvaranje skola U kasarne koJe SU C1St1le. zutom t~ak~~ obiljezene J evrejke, mobilizacija u .domobransku VOJsku,. ag:It~S1Ja za odlazak na istocni front, vrbovanJe radne snage za ant1f~s1stic~~ Njemacku, hapsenie, stvaranje koncentracionih logora u StaroJ Grad1s'koj, Jasenovcu, odvodenje uhapsenih pred prijeke sudo~e u. Zagr~b, Glinu itd. stvarali su nemir i uzbudenJe kod gradana. Teska Je. u tim danima razdijeliti sudbinu Hrvata i Musliman~ od su~bine Srb;;t. 1 !evreia, iako se kod ovih drugih radilo o istrebl.i.enJU. ~anJ~. Luka J.?;l)e ·1m~~a dvije s•udb'ine za sVI()Ije gradane, odredene _YJerom 1 naowrn~v1noscu. PnJe svega treba imati u vidu ogromnu k~~ezwnu snag'-: radm~kog pokret~ i Komunisticke patrije koji su decempm.~ svo~a d]eloyan]a n~dr~st~!1 nacionalnu podijeljenost i vjersku netrpelJIVost 1 ostvanvah ant~fa~I_Stlc~ ku s'V!ijest i kla'Snu solidarn01st. S druge ~tr~e, ne trelba. P.ort:CJOOJ11V~tl ni etiku malog covjeka koji ima svoja ~<;>li_ticka, mo~alna .1 lJ~dska ~)~­ rila o dogadajima koji se oko njega zbiJaJu .. Neka Je to 1 etlk~ r~~Ig1J~ i fatalisticki strah od grijeha i odmazde - nJega ne. treba pot~JenJ•1va~1, to je sastavni dio njegovih vrijev~nost! i m.entali~~ta Jedne s~ed1?e. T? Je etika koja potvrduje pravo na z1vot 1v egzis~e?;<;IJU ~vakom cov.1ek~ 1 ne stoji na stanoviStu da iz tudeg zla moze prmz1c1 sv:o.]e do?ro. Ako. J.e takva moralna pozicija bila nedovoljna da se usprot1v1 akt1vno nas1lJ'-: n~­ sioca genocida, ona je bila ogromna mora~nav platforma za opredJelJ1vanje ljudi i za aktivnost u narodnooslobod1l~kor:n po~re~u. .. Ali, nisu samo gradanska solidarnost, et1~a 1 patnotlzam b1h faktori koji su poistovjetiH sudbi:nu g~adana BanJe Lu~~· Na ~rata l:lrvata i Muslimana kucao je postar sa poz1vom za regrutac1JU. za sma, z.a rezervu .za oca, agituje se, ali i uslovljava op~~an~'k porod1ce d~vanJem d_?brovoljaca za istocni front, za ust~sk_e legiJe, .skolska omladma. ne moze biti van ustaske mla~dezi zaposlenJe 1e uslovlJeno .ne samo nacwnalnom prip&dnoseu nego i pot~rdenom poiitickom. pripadno~et;t rez~mu. ~ije slucajno da je samo za godinu dana okupac1.1e u BanJOJ Luc1 hapseno 300 Hrvata i 800 Muslimana. Pocetkom jula vee je bilo tesko sresti na ulicama Banje Luke druga ili drugaricu iz pokreta. VeCina ?rugova ve~ su se, po zadatku Partije, prebacili u okolinu Banje Luke 1 druge kraJeve sa zadatkom da ncestvuju u organizovahiu ustanka. . U zoru sam prolazila rodnim gradom. Na svakom koraku tragl'V1 rata i fasistickog nasilja. Girrui~zija .~ kojoj ~a~ uc~la hila je .s~d~ ?.i<·'macka kasarna. Mnogi profeson ko]l su u n]OJ godmama rad1h b1h su protjerivani i proganjani kao antifasisti. . . . Duboko me je potresla smrt R~te ~ev.I, ~ktivn~.. banJalucke an~;fa· sistkinje, profesorke biologije U banJaluckOJ gimnaZlJ1, pedagoga kOJ1 v 154 155 • �svojim ugladenim, odmjerenim, ali odlucnim ponasanjem postizao da je nas buntovni razred, uvijek spreman na otpore i bojkote reakcionarnih profesma, ovoj izvanrednoj, naprednoj zeni ukazivao svoje postovanje uced svesrdno komplikovane lekcije iz biljnog i zivotinjskog svijeta koji nas je u to doba veoma malo zanimao. Zaklana je zajedno sa svojom sestrom Relom, cinovnicom J avnog tuzilastva. Sretala sam poznate ucenice i druge mlade devojke, skojevke, koje su u teskim danima okupacije i rata postale oslonac narodnooslobodilackog pokreta u gradu. Medu njima je bila moja sesnaestogodiSnja sestra Zora, gimnazijalka, Zdrava Km:da, Lutika Smajlagic, sestre Kapocr: i druge. Spominjem one kojih viSe nema. Sestre Kapor ubijene su u logoru u Bosanskoj GradiSci. Lutka je zavrsila kurs za bolnicarke koji je ilegalno odr.Zan u Banjoj Luci. Dane i no6i provodila je uz ranjenike. Boriti se za zivote ranjenih iii im olaksati zadnje casove, to je postao smisao zivota Lutkinog. Kada su Nijemci prodrli do partizanske bolnice, hrabra partizanska bolnicarka je poginula. Moja sestra Zora je stupila u partizansku jedinicu 1941. godine, gdje je bila horae, a zatim partijski rukovodilac u ceti. Poginula je 1943. godine, jednog aprilskog dana, kao devetnaestogodisnja djevojka, stiscud u mrtvoj ruci cedulju na kojoj je napisala: ,Za slobodu sam zivjela, za slobodu umirem." Julskih i avgustovskih dana, u vrijeme prebacivanja komunista u partizane, u vrijeme stvaranja ilegalnog narodnooslobodilackog pokreta, kada su se zatvori punili rodoljubima, kada je trebalo prenijeti municiju, oruzje, lijekove, priiniiti na komuk ilegalca i proves•ti do prvih partizanskih straza - na kraju grada, pokazalo se kakvu snagu predstavljaju zene Banje Lulke za narodinooslotbodilaaki pakret. To su ne samo one zene koje su kroz studentski i radnicki pokret davno nasle svoj put, ne samo one koje su bile u zenskom pokretu iii nekoj drugoj naprednoj organizaciji - nego i zene radnika, majke i sestre, srednjoskolke, medicinske sestre, zene prisilno mobilisanih domobrana. One su demonstrirale protiv skupoce i nestanka zivotnih namirnica, primale u svoje kuce ljude i zene kojima prijeti hapsenje, za vrijeme racija sklanjale srpske i jevrejske porodice, svoje komsije, prihvatale na cuvanje stvari porodica koje su nasilno iseljavane, skupljale i nosile u zatvor hranu za zatvorenike. U Crnu kucu, gdje su hili zatvoreni taoci ili muskarci i zene sumnjivi kao antifasisti, svaki dan se organizovano nosila hrana, koja je samo formalno hila namijenjena pojedincima. Velika kolioina hrane govori da je bila namijenjena vecem broju zatvorenika. U zatvoru su formirani odbori za diobu hrane, tako da se podjednako dijelila svim zatvorenicima. Sve je to radeno u uslovima kada je snabdijevanje bilo ograniceno, dok su zalihama zivotnih namirnica raspolagali crnoberzijanci. U gradu je djelovala Narodna pomoc, koja je imala svestranu namjenu - pomoc borcima i zatvorenicima kao i njihovim porodicama. Male prizemne kuce po banjaluckim mahalama, zahvaljujuci stotinama aik1Jivistkinja, bile su za oklliPatore i ustase neosvojive tvrdave. Bile su to ·porodice Ciji su svi danovi osjecali i radili isto, ukljucujuci i djecu. Tesko je red koliko je u to vrijeme bilo ilegalaca u Banjoj Luci, njihov broj se mijenjao, zavisno od veza sa partizanima i mogucnosti izlaska iz grada. Rada Vranjesevic i ja promijenile smo oko desetak stanova prije odlaska na oslobodenu teritoriju. Zene su nas primale hrabro, spremne i da nam posluze kao veza sa pojedinim drugovima i druga- 156 157 ricama, da prenesu poruke itd. One su se osjecale dijelom tog borbenog fronta, pune hrabrosti i humanosti. U to vrijeme bila sam clan Mjesnog komiteta KPJ za Banju Luku, koji je formiran nakon odlaska velikog broja drugova u partizane. U Komitetu su se nalazili jos Rada Vranjesevic, Vaso Butozan, a sekretar je bio Dusan Bole, Slovenac, Cija ,je cijela porodica bila na strani radnickog pokreta i tada se aktivno ukljucila u antifasisticku borbu. Kasnije, je u· Banja Luku stigla i Zaga UmiCevic, s•tudentJ.k!inja iz Bosan'S'kog Novog, koja je postavljena za sekretara Mjesnog komiteta SKOJ-a. Odr.Zali smo, koliko se sjecam, tri sastanka Komiteta - jedan u kukuruznoj njivi na kraju grada, drugi kod Vahide Maglajlic i treCi u kuci Zdrave Korde. Nas rad se sastojao u odr.Zavanju veza sa pojedinim komunistima i simpatizerima u gradu, rasturanju propagandnog materijala, naroCito proglasa CK KPJ od 4. jula 1941. godine. Jedan dio primjeraka umnozila je Danica Susac, koja je radila u ustaskom stozeru. Koliko se sjecam, proglas smo dobili od Dure Pucara, a donijela ga je u Banju Luku Adela Sunaric, krojacka radnica iz Sarajeva u svojstvu kurira PK za Bosnu i Hercegovinu. Proglas je davan pojedincima na citanje s tim da ga predaju dalje. Neke letke i sami smo pisali, sjecam se jednog koji je potpisao Mjesni komitet SKOJ-a, mislim da je to bilo povodom pogibije Ivice Mazara. Partijska organizacija prosirivala se mladim snagama, naroCito zenama i djevojkama. u to Vlrijeme primljeni su u Partiju Havka i Ibro Sarac, Zumra Cejvan, Zdrava Korda, Fahira Fejzagic, Muharem Alijagic, Milena Ljubotina, a isto tako mnogo omladinaca i omladinki u SKOJ. Bio nam je cilj da u pet rejona Banje I.Juike stvorimo partijske i s•kojevske organizacije. Radilo se na sirenju vijesti o stanju na frontovima, o nedjelima okupatorskih zavojevaca i ustaskih vlasti, informisanju gradana o prvim uspjesima ustanka, sakupljanju pomoCi za pohapsene i njihove porodice, na dobijanju podataka koga ustaske vlasti hapse, organizovanju prebacivanja ilegalaca u partizane, prikupljanju odjece, obuce, sanitetskog materijala i oruzja i njihovog otpremanja na ustanicku teritoriju. Dr Vaso Butozan odr.Zavao je vezu sa velikim brojem ljekara, apotekara i drugog osoblja u banjaluckoj bolnici, gdje je bilo dosta simpatizera radnickog pokreta i antifasista. Tu su radili vrsni i popularni banjalucki ljekari - specijalisti dr Asim Kulenovic, dr Danica Perovic, dr Suzana Cani, dr Mirjana Belesnin, dr Zukanovic, medicinska sestra Zlata Smailagic, a sluzbenici bolnicke administracije hili su simpatizeri Milenko Grahovac i Lujza Lipovac. U Higijenskom zavodu hila je namjestena kao sluzbenik Mira Vinterhalter, poznata komunistkinia. U apoteci Cisar:la, koji je bio ,ceskog porijekla, mogli su poznati antifasisti nabavljati razne lijekove bez recepta, u velikim kolicinama. Kljucevima bolnicke apoteke, koliko se sjecam, raspolagala je dr Margita Herd i preko nje se dolazilo do izvjesne koliCine lijekova. Pod zastitom ovih antifasista mogla je opstati dr Gertruda Stern, Jevrejka, tiha, mala zena, ali vrstan strucnjak. Izasla je u partizane sa drom Danicom Perovic radila na organ:izovanju sanitetske sluzbe, a streljali su je fasisti ka~ ljekara Kozarskog partizanskog odreda za vrijeme neprijateljske ofanzive na Kozaru 1942. godine. Vanrednu ulogu u tim danima imala je Vahida Maglajlic. Sakupljala je namimice, lijekove, trazila stanove za smjdtaj ilegalaca, agitovala za narodnooslobodilacki pokret, raznosila ilegalnu stampu i letke, sHa �pidzame za ranjenike, prenosila poruke ilegalcima, oddavala vezu izmedu Mjesnog komiteta KPJ Banje Luke i Dure Puoara-Starog za vrijeme njegovog boravka u Banjoj Luci. Cvrsto situirana porodicnim vezama i poznanstvima, narocito u musl'imanskoj sredini, koristeCi se do maksimuma ugledom porodice, ona je, zahvaljujuCi licnim osobinama hrabrosti, okretnosti, yreduzimlj~':'osti i dubokom osjeeanju da se borf z~ I?:avedn~ vstv~:' ~nla u to vnJeme skoro nez~mjenljiva. Sa nekom dir.lJIVO:U nJezn~scu 1 '! _neprestanom strah~. d~ ni]e dovoljno bezbjedan bdj~la J~v nad s1gurposcu Dure P.t;,cara, koJ1 Je tada boravio u Banjoj Lu~1.. ~neal~ pam. ~e .kako ,Stan . neprestano seta po maloj sobici u koJOJ Je SIDJ~~.te~ 1 g.dJe mu prozon ne dopiru ni do koljena. ,A ona jos poslagala seC1Je 1 mmderluke uzdu:l duvara, pa ne moze ni tri koraka ces~i~o napraviti", ljutila se na neku svoju rodicu kod koje je bio smJesten. Pocetkom septembra 1941. godine Rada Vmnjesevie i ja stanovale smo u novosagradenoj kuCici Muiharema Alijagiea, podvornika u Sumskoj upravi u Banjoj Luci. Muharem je, po nadatku Dure Pucara, krenuo ~ao kuri~ u pravcu Drvara, koji su za~IZele ustanicke snage. Dijelile smo cut.ke bngu sa 1':1:uharemovom ?obrocudnom zenom Timkom, koja kao da Je U .~rU~ SV?Jlh SVa~odne.vmh mavterijalnih briga stavila i sigurn~~t n~s dv1JU, 1 bngu z~. djecu 1 za muza ·O kome nije znala kuda je otrsao 1 kada ce se vrat1t1. Muharem se pojavio nakon nekoliko dana iznenada kao sto je i otiSao. Bio je odusevljen. Donio je ,Gerilac", mnos:o letaka, tekst partizanske zaikletve. ,Zaklinjem se svojom caseu i cascu svoga naroda ... " citala sam, u stvari, zaklinjala se pred nevidljivim narodo!fl,.pred Pa:tiion;, svim z.aroi? svoje proleterske mladosti i svog komumst1ckog ubjedenJa. U na1kraoem vremenu Rada i ja znale smo na~amet tekst zakletve i ponavljali je u susretu sa drugovima i drugancama. Izvjdtaj koji je iz Drvada donio Muiharem b'i1o je na nelk:i nacin povezan sa daljnjim Radinim i mojim zadacima i mjestu partijskog rada. Prije toga bilo je zakljuceno da jedna od nas treba da ide u Tuzlu, ·~ druga u Sarajevo na ilegalni rad. Iz Tuzle je vee stigla na rad u B~nJu Luku Jovanka Covie, inace komunistkinja iz Sarajeva. StvaranJeii?-. slobo~ne. teritorije promijenio se nas raspored, te smo po zadatku PartiJe upucem na oslobodenu teritoriju Drvara. U prvoj polovini septembra 1941. godine krenule smo, iz Banje Lu~~ P.rerr:a Prij.edoru, ~ zoru, u vozu punom ustasa i agenata koji su leg1t1m1s~l_r pu~~·u~e. UmJesto nas .dvije, legitimacije su pokazivali Sand?,r Bl~~1c, ~OJ1 Je Radu predstavw kao svoju sestru, i Muharem Alijagic,v ko.11 me)e p:vedsta~io kao s~oju z~n'-: Timku i glumeei ljubomornog muza. navlacw. ~1ze ~rm veo, pecu, koJa Je prekrivala moje lice. Sjeeam se, m Rada m Ja msmo bile u stanju da se radujemo sto izlazimo iz pa·kia okupacije i progona. _Stigli .s,r:w u Prijedor, gdje je trebalo da sacekamo kurire sa kojima cemo !c1. na .osl.oboden~ teritoriju. Na samoj stanici sreli smo ~rup~ ustasa I pohcaJaca kOJ1 su sprovodili vezanog u Lance, kako smo asmJe saznale, sekretara Opstinskog komiteta KPJ Prijedor Muharema 158 159 Suljanoviea. Nasa veza hila je Mira Cikota, koja je kasnije zamijenila Muharema na mjestu sekretara. Mali gradie u blizini Kozare dozivio je klanje i ubijanje hiljada svojih gradana iz grada i okoline. Zatvor je bio pun rodoljuba i antifasista. Pa ipak je aktivnost narodnooslobodilackog pokreta hila neunistiva. Na Kozari su vee formkane cete i bataljoni boraoa protiv fasistickih okupatora i izdajnika. Prijedor je svoje nade vezao za njih poma:luei ih svim snagama. U gradu je postojala partijska i skojevska organizacija, a veliki broj gradana i gradanki ucestvovali su u raznim oblicima pomaganja narodnooslobodilacke borbe. Za nekoliko dana boravka u Prijedoru saznale smo za mnogo ponresnih ljudskih i porodicnih sudbina, upoznale nekoliko mladih komunistkinja, hili primljeni kao ilegalci u kuCi Darinke Gasie i Jovanke Miodrag, majki koje su posle putem svojih keeri, clanova SKOJ-a. Bilo je dirljivo sa koliko su odgovornosti one i druge majke u Prijedoru slusale svoju nepunoljetnu djecu i saradivale na izvr~avanju svakojakih opasnih zadataka. Jedan od tih bilo je i primanje ilegalaca koje su dovodila njihova djeca. . Mira Cikota, koju sam tada upoznala, hila je obrazovana mlada zeha, majka jedne djevojcice. u pokret je usla jos prije rata i ispoljila ozbiljnost, pouzdanost i sposobnost za politicki rad. Nas susret bio je kratak da bi mogla nesto posebno reCi o njenim osobinama, ali i za to kratko vrijeme shvatila sam da vlada situacijom, da se snalazi u poslu koji je preuzela na sebe, da je odmjerena u govoru i postupcima. Za nepunu godinu dana Mira je svojim revolucionarnim djelom i zivotom potvrdila svoj stoicizam i svoju vjernost revoluciji. U maju mjesecu 1942. godine docekala je veliki dan - prvo oslobodenje Prijedora, kome je i sama mnogo doprinijela obavjestavajuei partizane o rasporedu neprijateljskih snaga, naoruzanju itd. Vidjela je snagu partizanskog oruzja i velicinu svoga grada u tim danima, kada su stotine mladiea i djev.ojaka Prijedora stupali u partizane. Nakon pocetka neprijateljske ofanzive na Kozaru i povlacenja nasih snaga iz Prijedora krenula je u Kozaru. Uhvaoena je i osudena na smrt vjesanjem, iako je bi;la u dmgom s'tarr1ju. Za njom je ostalo pi1smo majci koje poooaje cijela zemlja.: ,Osuda je izrecena. Sjedim u eeliji i cekam da dodu po mene. Nisam ovdje sama. Razgovara se, pjeva se. Htjela bih vam svima reCi da se ne zalostite. Uzivila sam se u ovo stanje, a pomisao da je ovako zavrsilo na hiljade i hiljade ljudi ublazuje moju bol i zalost za zivotom. Cula sam da je moja draga Ljilja kod vas. Mirna sam jer mi je ona hila jedina briga, strahovala sam da ee ona ostati daleko od vas. Sunce moje milo, mnogo je prepatila posljednjih dana, lutajuCi i bjezeei sa mnom. Nadam se da ee se uskoro oporaviti i da ee biti dobra djevojcioa. Znam da je svi mnogo volite, ali znam, draga mama, da sam ti zadala. i mnogo brige,, jer je ona jos mala, a sada joj se valja privikavati na jedan novi :livot u kome neee imati mamu koja razumije svoje dijete i stoji uvijek uz njega. UCite je na red i rad i neka ti vee sada pomaze u malim kuenim poslovima. Poljubi mi je mnogo puta, reci joj da je mama pozdravlja i zamoli je da bude dobra i poslusna". Na smrt rjesenjem osudena je i mlada prijedorska sluzbenica Zdrava Stefanovie, takode uhvaeena za vrijeme kozarske ofanzive. �Iz P:djedora nas je izve1a Nevenka AntonijeviC-Pucar preko rnosta na rijeci Gornjenici, koji je cuvao ustaski strazar. Dok je Nevenka razgovarala s njirn, rni srno prosle. U jednoj kukuruznoj njivi oslobodile srno se zarova. Krenuli srno sa jos nekoliko drugova i kuririrna put Grrneca. Septernbra 1941. godine stigle srno Rada Vranjesevic i ja na sloobdnu teritoriju Podgrrneca u Majkic Japru. Poslije zarkih ljetnih dana provedenih ~ Banjoj Luci i Prijedoru pod zarorn, docekala · nas je priJatr:-a hladovma Grrneca, zelene njive kukuruza, spokojni rnir prirode u prv1rn jesenjirn danirna. Ali nije bilo vrernena rnisliti o prirodi. Duz podgrrnecke ceste sablasno su se crnjele popaljene kuce bez vrata i prozora, bez zivota. Suvaja, Jasenica, Benakovac Lusci Palanka .tri Dubovika, Lipnik i rnnoga druga sela popaljena ;u u julu i avgu~tu kada su ustase ovdje izvrsile klanje i ubijanje Srba. Sarno u deset sela bosanskokrupske opstine ubijeno je tada 2 319 stanovnika, od toga 678 djece. Muslirnanska sela Zelinj i Arapusu u Podgrmecu spalili su u znak odmazde, nacionalisticki-cetnicki orijentisani elernenti iz ustanitkih red~:n~a, a Muslirnan~. iz J~h sela otiSli su iz nJ.ih. Popaljena i napustena sela vidJela sam kasmJe s1rorn Bosanske kraJme, a crna rnararna za rnene kao d.~ je po~tala. siill:bol ~ra~iSke zen~ i rnaJk_,e. Pored popaljenih kuca sa koJih m ~1se m snJegovi msu rnogh spratl cad, prolazila sam sa viSe nelagodnostl nego preko seoskih grobalja. Prozori su izgledali kao iskopane oci nekadasnjih stanovnika ovih kuca, a desavalo rni se kasnije, ~a~a sal? ,urnorna i pro.~eb~a prolaziJa kraj njih, da kroz rnagle predvecerJa OSJecarn kao da VIse 1 nerna mkoga na svijetu, kao da je sve izurnrlo. U te jos tople jesenje dane, porodice su se zadriavale u rusevinarna kuca ili zivjele u stalarna da bi mogle srediti ljetinu. Bile su to vecinorn zene, djeca i starci. Odrasli muskarci boravili su u cetarna sa zadatkorn da brane sela. Oruzja je bilo malo, pa su mnogi hili naoruiani vilarna i roguljama. v Os~ovni po!iticki problem bio je bratstvo i jedinstvo. Nasljede proslostl povarr:p1reno .ok~p<_~-torsko-u~tas~om n~mjerorn istrebljenja srps~?g narod<~; suzc,tvalo Je v1d1ke ustamka 1 svodllo dogadaje ne na zajedm~kuv nesrecu sv1h _na~oda, nego na ono sto su okupatori zeljeli- bratoublla~k~ borbu. ~IO Je. to dug posao koji je od kornunista zahtijevao strp~JenJ~,: r~ZUID1J~vanJe, a u :prvorn .redu stvaranje jedinstva na djelu, u zaJedmckoJ borb1 Srba, Mushrnana 1 Hrvata protiv okupatora i ustasa. .s~o je snaga Partije i SKOJ-a viSe jacala, to je istina da bez bratstva 1 Jedmstva nerna opstanka dublje prodirala u narod, bez obzira na pokusaje reakcionar~i~ !judi u ovirn selima da odvrate narod od programa. narodnooslobodilackog pokreta. Vrlo brzo rnoglo se jasno razliko~ati o~o .sto )~ bHc:.ogorcenje. srpskog naroda, nad kojim su okupatori 1.ust~se 1z':~s1h zlocm~, ~d. SVJe~n~ .akcije pojedinaca, pocetnicki orijentlsan!h, k~Jl. su ~astoJah 1skonstiti raspolozenje Srba za daljnje prod~~lJa:ranJe Jaza Izrnedu Srba, Hrvata i Muslirnana. Dok se cetnistvo u SVIJesti srpskih rnasa javljalo u pocetku kao akcija protiv uniStavanja ~rp~k.og. ?~ro~a, vrlo brzo se pokazalo da je ono znak za raspoznavanje SOVllllStlCklh 1 klasno neprijateljskih elernenata koji kroz sirenje vjer- 160 161 ske i nacionalne netrpeljivosti zapocinju, u stvari, svoju kontrarevolucionarnu akciju protiv naroda i Kornunisticke partije. Uhijanje rnirnog rnuslirnanskog i hrvatskog stanovniStva, pljacka i paljevina sela, to jest svi oni vidovi uniStavanja koje su vrsile i ustase nad Srbirna - sve je to znacilo neposrednu pornoc okupatoru i ustasarna, koji su u ovakvim akcijarna vidjeli rnogucnost da sto sire aktiviraju hrvatske i muslimanske rnase u borbi protiv Narodnooslobodilacke vojske. Aktije protiv pustanja zarobljenih dornobrana kao vojnika koje je prisilno rnobilisala ustaska driava, nastojanje cetnickih elernenata da se u vezi sa dolaskorn talijanske vojske u garnizone Bosanske krajine stvori utisak da su oni dosli da zastite srpski narod i da se protiv njih ne treba boriti - sve su to bile dnevne trzavice i jasni znaci da se unutar ustanickih redova nalaze kontrarevolucionarne snage koje ne sarno da slabe jedinstvo ,akcije nego su sprernne i na izdaju ustanka. To znaci da je i prije oforrnljavanja cetniStva kao vojne i politicke forrnacije rnonarhije i izbjeglicke vlade ono bilo stalno prisutno kao protivnik programa narodnooslobodilackog pokreta i Kornunisticke partije ispoljavajuci se kroz pojedinacne i grupne akcije najreakcionarnijih elernenata u borbi protiv uticaja Partije u narodu. Krajern 1941. godine, naroCito nakon dolaska italijanske vojske u Liku i Bosansku krajinu, poCinje organizovana akcija okupljanja cetnickih snaga pod parolorn da su Italijani zastitnici srpskoga naroda, da se ustanicke snage ne rnogu boriti sa dvije velike driave, propagandorn da su italijanski okupatori bolji, da ne treba sa njirna prihvatiti borbu itd. Tih pokusaja bilo je na drvarskorn, grahovskorn kraju, zatirn u Podgrrnecu itd., ali bez znacajnijih rezultata u odvajanju naroda od Partije i NOP-a. Na slican nacin zaos1ravali su se odnosi i vodila borba pril'iikorn izbora narodnooslobodilackih odbora u koje su nastojali uci i takvi ljudi koji bi ,stitili" svoje selo od davanja za vojsku, od zajednickog rada i rnedusobnog pornaganja. Narodnooslobodilacki odbori formirani su u svirn oslobodenirn selima i rnjestirna, a u toku je bilo forrniranje opstinskih narodnooslobodilackih odbora. Sigurnost i dosljednost sa kojorn su odbori, izabrani na javnirn skupovirna naroda, obavljali svoje slozene zadatke - ishrana vojske, obezbjedenje zaliha hrane i ostalih potreba, organizovanje bolnica i prihvatanje ranjenika, evakuacija stanovniStva i njegove irnovine u slucaju neprijateljskog napada, briga o obradi zernlje boraca, prihvatanje izbjeglica i rnnogobrojne druge akcije - irnali su velikog odjeka u narodu. Vee se stvarala svijest o novoj, istinskoj narodnoj vlasti, drugacijoj od one koja je 1941. godine dovela do slorna Jugoslavije, a koju su i u mirnirn vrernenirna ohicni !judi parntili po bezakonju, zandarmslkorn nasilju, poreZJnicima i f.1nansima. U borbi protiv narodnooslobodilackog pokreta reakcionarni elementi su pokusavali da sprijece okupljanje ornladine, zena, koristeCi se argurnentima ,stoljetnog reda", koji sada kornunisti razbijaju. U neurnornoj svakodnevnoj borbi za usvajanje prograrna narodnooslobodilackog pokreta, organizovanju svakodnevnih akcija za pornoc NarodnooslobodHackoj vojsci, popunjavala je Par1Jija s,voje redove provjerenirn kadrovirna. Veliku podrsku i najsiru bazu stekla je Partija u ustanickorn Podgrrnecu, drvarskorn okrugu, Kozari, u redovirna ornladine i zena. Sve rnanje je bilo moguce da se porodicnirn autoritetorn sprijeci 11 Zene BiH u NOB 1941-1945. �aktivnost .Zena i djevojaka, jer se razvijala njihova sopstvena svijest i odgovornost. Sto su vise jacali ovi novi elementi drustvenih odnosa, to je mam'je ostajalo mamev&rskog pros1tnra za r&d i UJticaj konzervativaca i politickih protivnika narodnooslobodilackog pokreta. Pojam ,reakcija" u sredinama gdje se kroz politicko organizovanje cijelog naroda vrSila ostra podjela prema doprinosu pokreta, odomacilo se kao biljeg sramote i izdaje, pasivnosti i nevjerice u snage na:r;oda. Negdje pred kraj jeseni 1941. godine Oblasn( komitet KPJ za Bosansku krajinu postavio je pitanje organizovanog rada sa zenama, ucesca zena u vlasti, primamja u Partiju veceg broja zena sa sela. Stvoren je inicijativni odbor za formiranje Antifasistickog fronta zena. Rada Vranjesevic je rukovodila ovim poslom. Prvi put se u ovim vrletnim krajevima cula rijec slobode za zenu, za pmva zena na bolji zivot i ljudsko dostojanstvo. Rada je okupila oko sebe sirok krug zena i za kratko vrijeme pocele su da izrastaju zene rukovodioci. Koliko se u to doba preiko noCi probudilo iz vjeikovnog sna nepokJo'leiblj'ivih boraca medu zenama! Sa jednostavl!loscu, prirodno, seljanka je ostavljala posao da pokaze kuriru put ili da ode u posjetu vojsci. Nosila je darove ranjenicima, iSla na konferencije. Sa rukama prekrstenim preko pojasa ili nervozno podvlaceCi ikosu pod mammu, ne gledajuCi nikoga, zbunjena, ali uvjerena, ddala je krajiSka seljanka svoje prve govo:r;e. U zimu 1941. godine upoznala sam Danicu Medan, lijepu ozbiljnu zenu seljanku iz Srpske Jasenice, Cijeg su muza ustase zajedno sa jos 150 domaCina iz tog sela sa kuluka odveli u Krupu, zaklali i bacili u ponor. Ostala je sa dvoje nejake djece. Tada mi je pricala o radu njihove partijske organimcije, o radu :lena, pokazala mi gomilu carapa i priglavaka koje su prikupili za vojsku. Ova snazna i dostojanstvena zena, ugledna i postovana u selu, nosila je svoju tugu ne govoreCi nikome o njoj. Nikada nije posumnjala u snagu naroda i nijedan posao niie smatrala teskim. Hila je prva odbornica u Opstinskom narodnooslobodilackom odboru. Kad je pocetkom 1942. godine veliki dio zapadne Bosne osloboden, rad na organizovanju :lena uzeo je pun zamah. Marta 1942. godine formiran je Sreski odbor zena za srez Drvar, a u aprilu su u svim drvarskim selima postojale organizacije :lena. U tom radu angazovali su se i Sreski komitet i svi clanovi Partije. Na terenu Podgrmeca su sredinoa:n 1942. godine bile formirane organizacije :lena u 72 sela od 80, koliko ·ih je bilo ukupno. Na podrucju Kljuca i Mrkonjic-Grada do kraja godine bilo je 25 seoskih odbora. Krajem godine formirani su seoski odbori i u srezu jajackom. Uspjesno se razvila organizacija i medu MusHmankama Cazina, Velike Kladuse i u muslimanskim selima bosansko-krupskog sreza. U cazinskoj opstini j e organizovano 350 Muslimank'i. Na oslobodenoj teritoriji zapadne Bosne u toku 1942. godine organizacijama AFZ-a bilo je obuhvaceno preko 40 hiljada :lena. Sarno u seoskim odborima, u koje su birane najaktivnije zene, bilo je oko 3 000 odbornica, medu kojima je bilo viSe od treCine clanovaKPJ. Kada se zna da do ustanka u ovim selima nije bilo zena u clanstvu KPJ, onda je jasno koliko su za to kratko vrijeme zene pokazale svoje sposobnosti da ulaze u politicki zivot i da se svim snagama bore za slobodu zemlje i naroda. 162 163 Hiljade odbomica i aktivistkinja AFZ-a bile su mlade zene koje su imale nejaku djecu. Pokusavam da se prisjetim neke koja je odbijala da radi zbog toga sto je potrebna svojoj djeci. Ne sjecam se ni jedne. Ne znaci da se nisu brinule, da nisu zeljele da ih stite i vole punom materinskom ljubavlju i nagonom. One su se borile za ljepse i sretnije materinstvo. Kada hi trebalo od svih herojstava naseg naroda izabrati najvece - onda'bi malo koje bilo ravno herojstvu majke u narodnooslobodilackoj borbi. Jedna starija zena iz popaljenih Resavaca, koju sam s porodicom nasla u Bosnjacima, tugovala je za sinom zarobljenikom negdje u logorima hitlerovske Njemacke. ,Dala bih zivot samo da ga vidim s puskom u ruci protiv Svaba i ustasa. To bi bio najljepsi partizan" sanjarila je starica snovima revolucije. ,A moj sin je u proleterskom bataljonu" - ponosila se druga majka, dok je duboku brigu skrivala pitanjem: ,Gdje H sad nasi proleteri razgone dusmane?" Prekonoc su ovdje iScezli stari obicaji da se glasnim naricanjem ozaljuju mrtvi. Bila je to dostojanstvena tuga, velicina bola ispoljavala se u mdnji, u jos zesCim udarcima po neprijatelju. Djeca su rasla kraj zgariSta razorenih domova, slabo obucena i hranjena. Revolucija je izmijenila nj'ihove igre, nauCila ih da priljubljena uz zemlju slusaju grmljavinu sa frontova, da od oca i brata borca prizeljkuju kl:io poklon kapu partizanku, petokraku zvijezdu, olovku, da u svojim djecjim snovima zele kao najvecu srecu da postanu kuriri i pratioci slavnih komandanata. Patrijarhalna porodica mijenjala se u svojim shvatanjima odnosa prema drustvu i u unutrasnjim odnosima. Odnosi generacija su se mijenjali. Mladost je postajala oHcenje snage i borbenosti. Zene su s hrabroscu vojnika obavljale teske poslove potrebne frontu i same uzimale pusku u ruku. Njihova drustvena uloga uticala je i na pojmove i norme vaspitanja djece. Ljubav prema narodu i slobodi prekonoc je mijenjala odnos zene prema vanjskim zbivanjima, dovodila ih na mjesto narodnih tribuna i boraca. Soja Copic bi zivjela u uspomenama ovog kraja kao dobra :lena i plemenita majka Branka, Rajka i Smiljke. Ali vrijeme .ie trazilo ne samo njenu djecu i sve ono najljepse sto je zasadila u njima, trazilo je i njen izlazak u svijet. I, eto, ta maika, ko.ia je razvila u svojoj djeci mastanja i ljubav za knjigu, i sama se latila posla - da sastavlja govore, da predsjedava konferencijama; ona je to cinila ostajuci jednostavna, blagorodna, velika i hrabra zena i maj.ka i onda kada je ponijela crninu, najprije za sinom Rajkom, borcem KrajiSkog proleterskog bataljona, a zatim za kcerkom Smiljkom, ciju su neiscrpnu zivotnu radost sledili zauvijek grmecki mraz i snijeg u cetvrtoj ofanzivi. Grmecka djevojka Stana Stupar istakla se hrabroscu vojnika odmah 1941. godine, ucescem u napadu na zandarmerijsku kasarnu na putu Bosanski Novi-Bosanska Krupa. Stroga prema sebi i drugima, odlucna i hrabra, zeljela je da bude tamo gdje se stoji prsa u prsa s neprijateljem. Putevi rev.olucije odveli su je od rodnog Grmeca na Prenj i Jablanicu, na Sutjesku i Zelengoru. Tamo negdje je i grob ove djevoj1ke ispod Grmeca, sanitetke i hrabrog vojnika, koja je poginula u prvo.j borbenoj li[liji, braneCi ranjenike. Sa ljubavlju je otvarala drugaricama svoja vrata Stoja Indic iz Lusci Palanke, razmiSljala o nasim sudbinama prateCi nas toplim pogle- �dam plavih ociju, nocu potajno otvarala nase ranee i prala nam rublje, a odlazeCi od nje bile smo sigurne da je negdje u nase stvari ubacila vunene carape, posljednje parce dugo cuvanog sapuna, pa cak i soli. Gotovo svako je selo dalo zene i djevojke borce, bolnicarke, odbornice, ucesnice u raznim akcijama, kurire i obavjestajke. Rukama punim zuljeva od nosenja ranjenika, teskih poljskih radova, prenosenja hrane za vojsku, one su se prihvatale akcije da opletu odjecu za vojsku, da nauce cHruti i pi1sa:ti, prihva-tale ummnu vojsi~u kada se v:racala s fronta. Te iste ruke, sa svim osjecanjima za lijepo sto je zivjelo u njima, uljepsavale su prostorije u kojima su se oddavale vojne, partijske i druge konferencije. BojeCi bijela platna, one su stvarale crvene zastave revolucije, vezle i plele ukrase, cineCi te dvorane toplijim i svecanijim. Prihyatale su zbjegove sa Banije, djecu sa Kozare, iSle na vojnopoliticke tecaJt:;Ve, dda}e govore, p}aka}e U tiSini llOCi i stvara}e pjesme 0 borbi. I staJale uspravno, hrabre i odlucne, dostojne najvece borhene slave koja se stice u borbi za slobodu zemlje i naroda. Tokom oruzane borbe, kojoj se podredivao Citav zivot naroda, skoro neprimjetno su se ddavale duboke promjene iza frontova na slobodnoj teritoriji. Sarno je organizovan narod mogae da da takvu podrsku vojsci, da zamijeni magazine i intendanture, da se sam pretvori u neiscrpan rezervoar za izmirenje njezinih potreba. I da neprestano daje nove borce, da jaca ustaniCikru armiju ljUJdstvom, da joj sa:lje najljetrse i najhrabrije sto je doraslo u ovim slobodarskim selima. Zivjelo se u atmosferi u kojoj je hilo i tuge i ponosa, i gorke radosti zbog pobjeda izvojevanih krvlju najbolje djece. Sjecam se kada je stigla vijest o pogibiji mnogih boraca Prvog proleterskog bataljona Krajine, bataljona formiranog od tri cete najboljin boraca Grmeca, Kozare i Drvara. Tada je Branko Copic napisao svoju cuvenu ,Pjesmu mrtvih proletera". Usmene novine koje su priredivane svako vece u drugom selu imale su na dnevnom redu i tu pjesmu. Mnogi ljudi koji su je culi u svom selu odlaziH bi sutradan u susjedno, gdje je oddavana priredba, da je jos jednom cuju. Starci i djeca, omladina i sredovjecni ljudi bezglasno su tugovali, ociju svijetlih ad suza i bolnog ponosa. Proleteri su hili nezacjeljiva rana Grmeca i Citave Krajine i zavjet nepostednoj borbi protiv okupatora i izdajnika. Srce se grcilo pred tim bezglasnim jaukom naroda koji se pretvarao u snagu osvete i borbe za pravdu. Veliki znacaj za dalji razvoj organizadje zena u Bosni i Hercegovini, a posebno u Bosanskoj krajini, imala je Prva zemaljska konferencija Antifastistickog fronta zena Jugoslavije, koja je u decembru 1942. godine oddana u Bosanskom Petrovcu. Osim 166 delegata, na Konferenciji je hila prisutno i nekoliko stotina zena sa oslobodene teritorije Bosanske krajine. Prva Oblasna konferencija AFZ-a za Bosansku krajinu oddana je 5. septembra 1943. godine u Podgrmecu. Na konferenciji je donijeta rezolucija i postavljeni su zadaci: dalji rad na okupljanju svih zena u narodnooslobodilacki pokret, ucvrscenje jedinstva srpskih, hrvatskih i muslimanskih zena, stvaranje organizacija na neoslobodenoj teritoriji, da se poveca pomoc vojsci putem takmicenja, pomoc narodnooslobodilackim odborima u sabiranju ljetine, pomoc izbjeglicama i postradalim krajevima, vece ucdce zena u narodnoj vlasti, suzbijanje nepismenosti 164 165 putem analfabetskih tecajeva, rad x:a opstem uzdizanju zena preko politiCko-vaspitnih kurseva 1 predavanJa. . .. . Kakav je sirok krug aktivistkinja obuhvacen. orgam~aciJOm, govon i podatak sto je, na primjer, u sanskom sre!u b1lo sredmom 19~4. go: dine 3 695 · zena koje su aktivno radile u AFZ-u, u srezu Bosanskl N.ovi 3 000 u Bosanskoj Krupi bilo je organizovanih zena 2 984 (neorgamzovanih 251). Oruzana konferencija zena Podgr;n~ca o.dr.zana je 16. ~ep­ tembra 1944. godine u prisustvu 300 delegatkmp koJe su predstavlj~le 11 hiljada organizovanih zena. Jajc~, qrmec, J<upres,. Pr~~or, ~ravmk, MrkonjiC Grad, gradove i sela preknla Je mreza orgamzaciJa AFZ-a snazan oslonac narodne vlasti i narodne armije. Koliko su .Zene cijenile svoju organizaciju i zeljele da u njoj rade, govori i ovaj primjer: Bio je mjesec septembar 1942;. god ine. IS.la s~m. sa Va~om. Trikicem u grahovski srez radi obilaska partljske or~.amzaciJe lv~orn;ura~Ja odbo:a AFZ-a. Tisinu rane jeseni s vremena na vnJeme narus10 b1 odjek ba~aca iz daljine, iii jedva razumljivo stektanje nritraljez.~. ISli smo cut.e~I :svako od nas mislio je svoje, tek s vremena na vnJ.~me pro~ovonh bismo o ponecem usput, o imenu patoka, brdu, o akc1pma koje su tu vodene. Nad nama je sijalo sunce, a na kraju horizonta sijevale su munje iz kiSnih oblaka. I preko nas je prosao rijetki pljusak ka.o. odjek. ?aleke oluje. Pred vece se sasvim izvedrilo. Bili smo s~oro na cilJu. Ta~IJanska artiljerija, koja se nalazila u Grahovu, ~ukl~ Je nepre~tano I??J.aS sela ispod planine Jadovnika. Narod se pres~ho u su:nske bajte. ~m~l~ smo u sumrak na blatnu sumsku stazu, razgazenu bos1m nogama ljudi 1 stoke. U neposrednoj blizini cuo se zvek suda. Zene su muzle stok~. Mnog~ djece je plakalo. Uobicajent;t ziv:o~t seoskog sumrak~ yojac~val~ sp nov1 uslovi zivota. Izmedu granJa V1djele su se prve ZVIJezde 1 OSJecala se hladnoca nevesele jesenje noCi. U takvoj situaciji trebalo je i~t~ ~ec~ri sazvati konferenciju zena. Bila sam umorna .od dugosat~og RJes~cenJa. Citava situacija ovog pokislog zbjega, te~~a ljudska patnJa, .utlc.al.1 su na mene taka da sam mislila da konferenC1JU ne treba odrzat1. Ah Je drug Vasa, poznat u ovom kraju, vee nasao n~koliko .mladih zena i rekao. im da sazovu konferenciju. Zene su se okupile. ~ta]'c:Ie su bosonoge na J~~­ noj maloj cistini. Oko nas, sa drveca, pod laklm VJetrom, otresala se k1sa sa mokrog liSca. Bilo je tamno i hladno. ,Drugarice" - zapocela sam -nije bas najzgodnije mj~s!ov ni vri~ jeme za konferenciju. Sazvala sam vas ~!1 ;.azg<;>var!lmo o nasoJ z.~nsko~ organizaciji". Mucila sam se da nadem r1JeC1 koJe b1 odgovarale nJihova] situaciji i njihovom raspolozenju. Dobra je da si i sada dosla. Mi smo naucile da je varna najpreci drvar~ki srez a nama kad stignete" - rekla je otresita, mlada zena koja je stajal~ preda mnom. Bila sam iznenadena. Objasnil~ su mi .da .su prije nekoliko dana bile kod njih u selu ne~.e Drva:canke 1 govonle 1m 0 svojoj organizaciji. I .Zene tog sela nestrplJ1VO su cekale da dade neko i kod njih i formira organizaciju zena. __ .DUJgo je trajao sastanaik. Pazljivo i poiako Ziene su s~iSljale. k?ga ce izabrati u odbor. Razgovor se otegao do duboko u n~c. Ne SJ.ec~m se da se ijedna potuzila na teski zivot u zbjegu. Kao da Je svakoJ b1lo jasno da to pitanje maze rijesiti samo borba. �. Nemog~ce je pomenu~.i sve ~IDe znaJne i neznane junake - zene B!lnJe Llfke 1 Bosans~e. ~r~Jme,. koJe su. se digle iznad licnog bola ·i patnJe da b1 mogle doprmiJetl pobJedr. SelJanke radnice intelektualke dom<1:Cice - kov!ll~ ~~ po~jedu ~~;rolucije u bo'rbama, ~a njivi, pletudi za VOJSku, OstaVlJaJUCl SVOJa ogDJISta U plamenu uniStavajuCi 0110 sto bi mogli neprijatelji koristiti. ' . Iz takvog krvavog kol~, po~ijesanog suzama h borbenom pjesmom rodlla se vsloboda naroda 1 prv1 put u istoriji nase zmelje _ ravno~ pra vnost zena. Tonka HrstiC-Arapovic KAKO SAM SE UKLJUCILA URAD ORGANIZACIJE ANT IFASISTICKOG FRONT A ZENA SELA GRAB oj 9uprug Stanko Hrstic je pripadao radnickom pokretu prije rata. Bio je u odboru Crvene pomoCi zajedno sa drugovima iz Dalmacije. Osim toga, njegov brat je spanski borac, tc njegova supruga i cijela obitelj su vezani za radnicki pokret. Okupacijom nase zemlje i dolaskom ustasa na vlast u selu Grab moj suprug i ja smo prezirali i javno osudili okupaciju nase zemlje i ustasku vlast. S obzirom da je moj drug bio fotograf, to je imao raznih kcntakata sa obiteljima i osobama iz Graba i okoline i u granicama nase mogucnosti pokusavao nagovarati da se ne ide u ustaske redove. U toku 1941. godine je posebno sa nama bio u kontaktu Mate Mamkotic (:i:stakrtUJtJi nepri·jalteilj UJStasa i od{itlipatorra) a irs,to taJko je u nasem selu kao glavni oslonac za radnicki pokret bio Cedo Markotic i Vlatko HristiC, koji su poginuli od ustasa polovinom 1941. godine. Ja, kao i moj suprug Stanko, ucestvovali smo u rasturanju letaka 12. VI 1941. godine navecer. Letke protiv ustasa i okupatora dobili smo iz Ljubuskog od Mirka Mucica, koji je zajedno sa narma, kao i Iko Hrstic, na nekoliko mjesta na ,derneku~' na Humcu bacao letke. Kako je teror ustasa poslije ove akcije pojacan (sve napredne ljude su progonili, a posebno komuniste) to je daljnja nasa veza ostala jedino sa drugovima iz susjedne Dalmacije. Mi smo redovno imali vezu sa Vrgorcom, odnosno drugovima iz susjednog sela Oraha. U selu Grab je jedino tada djelovao odbor Narodne pomoci. Uz sav ustaski teror i upozorenje da se cuvamo ustasa, mi smo nabavljali oruzje, municiju i raznu vojnicku odjecu. Kako je moj suprug bio fotograf, kod njega su dolazili uniformisani domobrani i ustase, te je od pojedinih trazio da mu, umjesto novaca, daju bombe, a izgovor je bio da ce ih bacati da lovi ribu. Od ponekih hi dobio komad odjece i sliono. Negdje u jesen 1941. godine odnijela sam nekoHko bombi, nesto vojni6ke odjece i satorskih ~ila u selo Maoce kod akrrivisukinje MatJije Granic, koja je svu robu morala sakriti i cekati da se pruzi prllika da je posalje u skloniSte za partizane. U toku 1942. godine dobivali smo iz Vrgorca izvjestaje i zadatke koji su se sastojali uglavnom u sakupljanju municije, odjece i hrane, te obavljanju poslova obavjestajne prirode (o snazi i naoruzanju neprijatelja i njihovom kretanju na relacijama Imotski-Ljubuski-Capljina). M 166 167 �Zahvaljuju6i po:slo'V'ima moga S!Upruga, 'koji je dolazio u ;kontaJkit sa uniformisanim domobranima i ustasama, uspijevali smo da se domognemo raznih vojnih poda:taka koji su bili od velike koristi za NOP. U svim ovim akcijama ucestvovale su i drugarice aktivistkinje NOP-a u selu Grab. Stalno smo radile na prikuplja:nju hrane, obuce, odjece, sto smo redovno slali preko drugova i drugarica iz rukovodstva NOP-a Oraha i Vrgorca. Formiranju odbora AFZ-a u pelu Grab prisustvovale su, takode, drugarice iz Vrgorca (J oka Raos, operativni komandir iz Vrgorca i nragica Jelavic). Nas rad nije ostao nezapazen, te su mene 'i Hrstic I vu Nijemci odveli i zatvorili u Ljubuski i za dva dana nisu nam dali nista jesti, jedino nam je Mara Galic iz Vrgorca pruzila kruha i vode. Nakon nekoliko dana Nijemci su nas pustili kuci. U meduvremenu stigla je posta iz Dalmacije s tim da se proslijedi u Ljubuski. Kada su nas dvije odveli, tu je postu odnijela moja kcerka, koja je imala samo 9 godina, i predala je Mirku Marinkovicu u Lisice. Kada sam se vratila iz zatvora, odmah sam pitala moju kcerku jesu li ista nasli kada su kucu pretresali, a ona mi je rekla da je ona sve sakrila. Poslije pustanja iz zatvora odmah su me ustase, kao i moju kcerku od 9 godina, otjerali 1.1 zatvor u Grabovo Vrelo, gdje je bila ustaska klaonica. Odatle su nas prebacili u Veljake i kako sam saznala to je ucinjeno na intervenciju fra Srecka Granica, jer je u Grabovom V.relu rijetko tko prezivio. U Veljacima sam nasla u zatvoru Matiju Hrstica, Mandu Jelavic ·iz Oraha i dvije sestre Jelavic iz Oraha. Tu me je saslusao ustasa Zec, koji me je zlostavljao i tukao. Ne znam sta bi bilo od mene da nije intervenisala Barica Cutuk iz Veljaka. Odatle sam, zajedno sa mojom kcerkom, otiSla u partizane. Za to vrijeme moj suprug je bio zatvaran u Mostaru, Imotskom i Ljubuskom, odakle je uz pomoc partijske organizacije pobjegao u partizane. Ja sam sa mojom malom kcerkom prebacena na otoke, a moj suprug ie ostao u Ljubuskom partizanskom odredu na duznosti intendanta Odreda.Nakon oslobodenja Ljubuskog ukljucila sam se u rad odbora AFZ-a. Despa Slavnic TUZNA KOLONA ZENA I DJECE POSLIJE PALJENJA KORICANA I IMLJANA ajteze i najstrasnije jutro u mom zivotu bilo je 18. decembra 1941. godine. Djeca i ostala celjad su jos spavaH, a sjeverac z:vizdao kraj prozora noseCi snjezne pahuljke. Koricani, obavijen'i vlijavicom, il'~SU llli sluti'li sta ce ih zadesiti. Na ognjistu, uz debelu bukovu kladu, vatra kao da je zamirala, spavali smo ~ubokim snom, koji je najsladi kad se dijeli noc i dan. Ugard dogorjeli, tinjali su i dimili odmaknuti od klade i zara. Zeljov najavi da je neko blizu. Krupnim glasom zalaja i odmah se poce umiljavati, kao da je prepoznao nekog ko mu je drag. Dragoslav se razbacio na svom leziStu, jos ga nisam uspjela ni pokriti - neko zalupa na vrata: - Despo, otvori ja sam! - Ilija- prepoznadoh ga. Ude, na njemu puska, fiseklije i uprtaCI. Ramena i kapa pokriveni snijegom. Skide i otrese kapu nad plamenom, koji poce da lize uz kladu, objesi s·injel i sjede. Stara majka Dada - opazi da je Ilija tu i povika ispod biljca: - Ilija, jesi li gladan? - Nisam, nado, nisam ... ! Jos nismo ni rijeci prozborili, a sa svih strana poce tuci artiljerija. Eksplozija dize oblake snijezne prasine. Kamenje sipa po svjeze napadalom snijegu, koji podizu eksplozije granata ostavljajuCi crna kola. Selo zacas bi iSarano tim zloslutnim kolima, koja su cijepala srca djece, zena i staraca. U selu trka i panika, tesko se snalazimo, jer zene i djeca nisu nikad ratovali, parcadi granata nikad do sada nisu fijukala oko nasih glava. Svaki udar eksplozije unosio je nemir i strah. Nastalo je dozivanje - kud da se bjezi i sklanja, ustase idu i sa sobom nose smrt. Djecu jos nisam ni obukla. Tr~zim odjecu, zbunila sam se, ne mogu da pronadem, au istu gledam. Sjeverac fijuce niz Koricansku ravan i Luke, Cije fijukanje poremeti tresak eksplo:zJije. Dada me pozuruje i sama pronalazi djecje stvari. Ilije nema u kuci, brinem se sada i za njega. Izlazim- i ulazim iz sobe u sobu, kao da sam nesto zaboravila, a ne radim ono sto je najvaznije - spasavanje djece. Prekide mi zbunjenost Ilijin glas na seoskom putu: - Sarno djecu izvodite i idite prema Potkresu! Cim cuh njegov glas - samo djecu spasavajte i brZ:e izlazite iz kuce, krenuh sa cetvoro djece, jedno drugom do uha, za Dadom, koja N 168 169 �je bila zasla u sedmu deceniju zivota. Pored starosti, bila je i gojazna. ICi ne moze, topovi stalno tuku preko Ugra. Prizor je bio stravican i strasan. Djeca placu, psi laju, vide da se nesto desava - i njih su uznemirile eksplozije. Ljudi se dovikuju- hoce li preko Koricanskih stijena ili preko Runjavice. Razdanjuje se, a na desetine malih kalona grabi uza stranu. Kako je koja porodica napustala kucu, tako se i savijala u kolone ili grupno isla, isli smo u neizvjesnost. Eksplozije se redaju izmedu nasih malih kalona, a muskarci koji su sluzili vojsku popadaju, mi u njih buljimo sto to oni rade, a bjezat se ispred ustasa mora. C:im se ponovo zacuje fijukanje u vazduhu, odjednom se zacuje desetine muskih glasova: - Lijezite, izginucete, lijeZ:ite ... ! Dada s naprezanjem koraca i stalno kune Antu Parica i ludog Losu. Losa je dolazio svaki dan u selo i stalno prijetio, a Ante je bio ustaski starjesina, koji je kovao sudbinu Koricana. Planirao je kako ce nas uniStiti, jer je za zivih nas zemlju izdijelio. Koraca Dada i uzdiSe, ponavljajuCi kao za sebe: - Ante, Ante sto mi djecu rastjera i unisti sve ono, sto sam godinama tekla sa nji:rna! Oglasise se puske sa svih strana, opkoljeni smo, pomislih. Ustase podvriskuju, raduju se nasoj nesreCi i bjezanju. Zato i tuku po nasim otegnutim kolonama. Nosim dvoje djece, svako na jednoj ruci i gazim snijeg dubok do koljena, prtine nema. Zurimo da se sto prije domognemo Runjavice i onda je lako, tako zamisljamo. Sta nas i tu ceka. Dubok snijeg, hladno zimsko jutro i eksplozije topovskih granata. Ilija pozuruje ljude i zene sa djecom, ne:rna vremena ni da dode do nas dvije sa djecom. Treba da se svi zitelji Koricana izvuku zivi, da ne padnu u ruke ustaskoj nemani. Granate su brZ:e od nas. Prate nas na nasem neizvjesnom i nesretnom putu. Tuku ispred nas, pored nas i iza nas. Kad koja eksplodira, nekoje od djece vrisne u plac i povice: - Majko, poubijace nas! - Eno, tate nosi pusku, pobice on njih - tjdim djecu. A strah me prozima, ako udari medu nas, niko nece ostati ziv, ni komade tijela nam nece moCi pokUJpiti. Zadosmo u sumu, vise nas ne vide, ali po sumi padaju granate, a nada, sirota, umorila se i doziva me: - Snaho mila, stani, odmori se, skapaces nosec djecu! Sumom odjekuje plac djece, zene kukaju, a ljudi ih tjese i umiruju. Sarno da se dograbiti Petrova Polja i Potkresa, niSta nam viSe ne mogu, tamo je nasa ceta. J OS niko ne misli na ono sto dolazi. Ne razmisljamo da je dosao cas da Ante sprovede svoj plan. Selo ce sprZ:iti, stoku opljackati, a zemlju je ranije izdijelio - nas Koricanaca viSe nece biti. Dok tako stojimo zaneseni ja i Dada u mis1i, neko zavika; - Gore Imljani, pogledajte, ljudi! Dimovi se pokazase, tu su prije stigli nego u Koricane, napali su sa pravca Meline. Crni dimovi sledise ionako ranjeno srce. Bio je to tezak momenat i tuzno decembarsko jutro. Draga Dado, na sta ovo sve lici - upitruh svoju svekrvu, ona uzdahnu i kroz plac rece: - Na strasni sud, sinko moj! Propast svijeta, o kojoj se toliko pricalo, djeco moja, dosla je sada sa ovom prokletom usta.skom drZ:avom, koja je posla da uniStava sve ono sto nije i ne zove se ustasko - otici ce i oni bez traga, zlo ra- 170 171 diti, a dobru se nadati, to ne mo:Ze biti. Nece nas sve pobiti i nasi nose puske. Krenusmo, sve je teZ:e i teze. Izmorila sam se nosec djecu, sporo odmicono. Zastajemo, treba nam predaha i da uhvatimo jos malo snage, kad se pronese tuzna vijest: - Ubijena Stana SlavniC-Mala sa djetetom! To unese nemir medu zene i ljude. Ubijaju i pale, ustase se ne sale. Sv:oj plan izvrsavaju nad golorukim zenama i djecom. Kome su zene i djeca krivi, sto ne hvataju nase muzeve, koji puske nose, njih ne smiju, jer se boje i svojim zivotima. Ubrzo javiSe, dok smo isli prema Potkresu - Stanu 'i dijete Slavka Slavnica od 6 godina spalili su u stali. Zar i to. Ko su ti ljudi koji tako rade? Jesu li to mozda, nase komsije iz G. Koricana, sa kojim smo do rata radili i hili nerazdvojni? ISH smo jedni kod drugih o bozicrrim praznicima, i na crkvene sabore dolazili disali smo jednom dusom. Sta je to sto je kod njih izmijenilo cudi? Zar nas treba pobiti sto se nazivamo Srbima? Jesmo li mi zato krivi sto su nam preci pripadali toj naciii. da nas sada ciste celicnom metlom. I to onow na koju ih je uputio njihov stozernik Gutic. Kome sui sta skrivile zene i djeca. Grmljavina §ranata ne prestaje, dimovi se dizu nebu pod oblake, a puske i mitraljezi tuku na sve strane. Gore i Koricani, stotine dimova stvaraju stravican prizor - strasni sud, kako Dada rece, na pomolu je. Pomislih, a kroz moje ozeblo i umorno tijelo prodose hladni zmarci -- da su nas jutros lila spavanju pohvatali, gorjeli bismo zivi u svojim kucama, koje su ovog casa bile lomace. Stojimo, ne znamo kud cemo dalje, u kojem pravcu. C:etvoro djece na smjenu nosim, planina obucena u bijelo zimsko ruho, kao da zove - dodite u moj ledeni zagrljaj, zagrljaj u kojem se postepeno umire. Iz tog zloslutnog razmiSljanja, trZ:e me Ilijin glas: "'-- Evo ti sjekira da mozes nasjeCi drva i ogrijati djecu! Osjetih se jacom, umora kao da nestade. Prode me i strah. Ilija je tu, pusku nosi. Bice blizu nas, majka je tu, djeca su tu. Puca na sve strane, suma jeci od eksplozija. Kalona preplasenog svijeta promice u neizvjesnost, kuda, ni sami ne znaju. Prolaze kraj nas, niko niSta ne govori, kao da su nijemi. Dada pripaljuje cigaretu sa Ilijom njenim najstarijim si.nom, sretna je kad ga vidi zivog. Djecica upiljila pogled u oca i pusku, koju drZ:i u desnoj ruci, spustenu kraj desne noge, i u svojoj djeCijoj masti misle - tata ce njih pobiti sto nas gone po ovom dubokom snijegu. Idem - rece Ilija i brzo uprti pusku, poljubi se s majkom, izljubi djecu, poljubi se i sa mnom. Dokle god cujete pucanje, nemojte se zaustavljati, odavde do Borja je daleko, naCi cete negdje selo i kucu koja ce vas primiti - ja odoh u cetu. Stojimo i gledamo za njim, ode. U Dade se suze iz ociju spajaju pod bradom i padaju na cupavu glavicu najs·tv~rijeg unuka pr.a¥os.Iava: kojeg je baka voljela iznad svega. Place ~aJCl'Il;~ sr~ - cet1r.1 sma. 1 dvije kceri to jutro su razdvojile granate. N1ko n:~e zaJednvo, ma~ka misli ono najgore- mrtvi su negdje u dubokom smJegu. Place .:U:aJka, piacern i ja, a Ilija grabi vojnickim korakom. Kad dode na 1V1cu sume, obazre se i mahnu rukom, kao da veli: sta jos cekate. Dada jauknu i kroz plac rece: - E, moj Ilija - hocu li te jos ikad ziva vidjeni! - Hoces majko, hoed, Ilija ce doCi- rekoh joj! �Zora Holovac Stajali smo jos nekoliko trenutaka, dok Ilija nije zamakao duboko u sumu. Krenusmo, snijeg dubok, prtine nema - pravac je Krusevo Brdo. Dada i dalje place, snijeg nosen vjetrom zabada pahuljice u nase lice i grize. Poneko dijete jaukne i odmah se ucuti. Krecemo, a sa mjesta kao dane micemo. Komknemo korak naprijed, a kao dva da nas nesto vuce nazad. Pro1aze mladi i jaci i grabe da sto prije stignu do sela. Podne, niSta djeca ne jedu, niti traze, kao da znaju da u na,sim njedrima nema nista. Meni i Dadi i ne pada na urn da smo gladne- samo da nam je sto prije pod krov. sto vise odmicemo, pucnjava kao da prestaje, ali tresak granata podsjeca nas na jutarnje casove. Puske i mitraljeze, kao da negdje u daljini cujemo. Vjetar huci kroz planine i povija ovrske jela, omorika i bukava i sa njih obara grudve snijega, koje zasipaju nase glave. Ne cuje se ni cwkut ptica i one su se, izgleda, uvukle u duplje, cute i cekaju da li ce ovo zlo proci, kao da i one tuguju zbog patnji ovog neduznog naroda. I suton je blizu, cuje se lavez pasa, selo nije daleko. Ugledasmo i dimove iz }Quca, koje su bile po,krivene bijelim zimskim ruhom. Prva kuca i puna izbjeglica, mladi i jaci dosli su prije i zauzeli. Domacni ih primili kao svoje. Produzavamo do sljedece, ista slika. Nema mjesta, snaho mila, dobaci Dada, a jedva vuce svoje staracke izmorene noge. Cijeli dan nije sjela. Pade noc, niSta se ne vidi, sem bijelog snijega, koji je pokrio sve unaokolo -ni prtinu ne mozemo da vidimo, ali krecemo. Stigli smo u zaseork Novkovica u Krusevu Brdu do rkuce Durda Marica, Dadinog zeta- tu joj je sestra udana. I tu viSe od 50 izbjeglica, sve je puno i kuce i domarske zgrade, vatre i napolju nalozene, ljudi sjede i griju se. Dalje ne mogu, dobaci Dada i pode u kucu do sestre. Durad ju presretne i obradovan kad vidje da smo sHgle zive sa djecom - povika, hajte u kucu. Te noCi u kuci tog divnog i plemenitog covjeka presjedili smo. Niko ni.je imao mjesta za spavanje: trebalo je smjestiti pod krov viSe od 70 dusa, djece, zena i staraca. SjedeCi smo spavali, ddeCi po dvoje djece u krilu. AMALIJA LEBENICNIK R 172 173 odena je 1878. godine u S:kofjoj Loki u mn'ogoclanoj porodici rudarskog radnika. Vrlo rano i sama zaraduje gorak hljeb u rudniku, da bi ishranila sebe i svoju mladu bracu i sestre. Radi u periodu kada u Sloveniji vee izrasta masovni radnicki pokret. Amalija se brzo svrstava u red naprednih radnika i prikljucuje socijalistickoj stranci. Ucestvuje u strajku rudara za poboljsanje zivotnih uslova. Udaje se za rudara i u potrazi za hljebom odlaze godine 1898. u Njemacku, i to u Rursku oblast. U to vrijeme u Njemackoj je radnicki pokret bio organizaciono oformljen, imao je svoje partije i sindikate, a marksizam je bio ideologija proletarijata. Oboje ubrzo postaju clanovi socijal-demokratske partije. Vode borbu za smanjenje radnog vremena, za poboljsanje nadnica i za socijalnu pravdu. U rudnicima se radilo i po jedanaest sati, a zarada i zivotni standard bili su vrlo niski. Njihova kuca bila je stjeciste naprednih i revolucionarnih radnika. Vrlo cesto oni tu odrzavaju sastanke i dogovaraju se, narocito u periodu od 1905/6. godine, kada se nad Evropom, pa prema tome i Njemackom, nadvila opasnost od rata. Radnici, odnosno proletarijat, mobilise se za politicke ofanzivne udare. Amalija i njen muz sa drugovima socijalistirna prvi put u toj borbi ·i strahu od rata, izlaze na ulice demonstrirajuci otpor ratu. Ta se borba ponavlja u feruaru i martu 1909/10, kada na ulicama dolazi do krvavih sukoba sa policijom. U to vrijeme cesto otpustaju radnike, sto je Amaliju i njenog muza gonilo da se sele iz mjesta u mjesto. Kako se ratna opasnost pojavljuje i 1911, 1912/13. godine, to se protivratna borba, u stvari, samo nastavlja da bi 1914. godine dostigla kulminaciju. Kada je rukovodstvo njernacke Socijal-dcmokratske partije glasalo za ratne kredite, drugim rijeCima, kada je nastupilo skretanje u impe~i­ jalisticln tabor, Amalija i nemali broj drugova prihvataju borbu protiV rata i ratnc politike. Kako je vee doslo, zbog unutrasnje nesloge, do cijepanja Socijal-demokratske partije na tri stru.je, Amalija prilazi lijevom krilu. �Smjeb, prodorna i vrlo aktivna postaje clan komiteta Partije. Po zadatku Partije putuje vrlo cesto u razna rnjesta donoseCi brosure i letke u kojirna se govorilo o borbi protiv rata. Na tome putu ona se susrece sa Rozorn L'Uiklsemburg i, u stvari, po1staje njen kurir za Rurslkovestfalsku a blast. Posebno se odusevljava Rozorn, zenom fizicki njeznorn, ali punom duhovne snage i energije, ciji se govori prosto, upijaju u Arnaliju. Kasnije ce Rozina mucka smrt biti za Amaliju tezak udarac koji se nije izbrisao sve do kraja zivota. Kada se njena porodica poCinje uveeavati, Amalija prestaje da radi u rudniku. Tokom godina ona je izrodila pet sinova i dvije keerke. U potrazi za hljebom tako brojna porodica seli se iz mjesta u mjesto, a1'i stalno u krugu Rajnskovesltfa~s,ke oblasti. Sa sv:iiTil tim sel:idlbama bio je upoznat komitet, odnosno to se seljenje vrsilo sa njegovim :zmanjem i saglasnoseu Taka ona zivi u mjestima: Oberhausen, Gelsenkirchen, Hambo'rn, Osterfeld, Najdorf, Essen~Berben, Hervest.Dor:sten i dr. Prvi svjetski rat zatekao je Amaliju u Essen-Barbenu. Tih dana na sastancima komiteta vade se duge diskusije oko preduzimanja mjera protiv rata. Organizuju se demonstracije na kojima i Arnalija istupa pred masama. Ona svojim ostrim govorom raskrinkava socijaldemokrate koji su glasali za vojne kredite i objasnjava njihovu izdaju. Demonstracije su bile ugusene, a veliki broj radnika aktivista bio je mobilisan u vojsku. Medu njima nalazio se i njen najstariji sin. Kako je u mjes :U ostao vrlo mali broj aktivista, Amalija mobilise, uglavnom, zene i predvodi ih u demonstracijama protiv rata i skupoee. U njemackoj u to vrijeme hara glad i velika skupoea. Cijelu Njemacku zahvata talas strajkova i demonstracija. Tada vee kao clan ,Spartaka" - grupe, koja je ponikla iz lijevog krila Socijal-demokratske partije, Amalija ucestvuj~ 1915. godine na Internacionalnoj konferenciji zena u Cimervaldu i tu se prvi put susreee sa Klarom Cetkin, osnivacem zenske proleterske organizacije. Na toj konferenciji glavna tema je bila borba protiv ratne polititke, koju ona odmah po dolasku u svoje mjesto prenasi skupovima zena. Kako muz, taka i njen naistariji sin i keerka :postaiu spartakisti i zajedno djeluju. Sin je bi'O moib'iHsam u rat, a k6er1ku, koju su po svojoj akthnnosti i sposobnosti ·srrnatrali Amalijinom nasljednicom, socijaldemokrati predlazu u partijsku skolu 1916. godine. Amalija se tome protivi i nc dozvoljava da je skoluju oni koii su izdali interese radnicke klase. Neposredno iza toga keerka joj obolijeva i umire, sto je za majku bio tezak udarac. Da bi mogla odgovoriti sve veCim zahtjevima borbe radnicke klase, Amalija obucava sina Tomasa (Maksa), koji je tada imao dvanaest godina, da vodi domaCinstvo. On je, kako ga ona naziva ,njena desna ruka". U doba teske gladi zajedno sa njim odlazi u udaljena holandska sela po hranu, provlaceCi se kroz polozaje. Pod uticajem oktobarske revolucije u zemlji raste revolucionarno i proturatno raspolozenje. ,Spartak" mobilise radnistvo za demonstracije, dolazi do prvih politickih strajkova. Dok njen muz ucestvuje u strajkovima, Amalija mobilise zene i prikljucuje ih strajkacima. Jos kao mlada rudarska radnica, Amalija vrlo rano rasciseava sa religijom. Kako je u sredini u kojoj je zivjela ·i djelovala uzivala veliki ugled sa cijelom svojom porodicom, crkva vodi borbu da je privuce. Jednom prilikom mjesni pop dolazi u njenu kueu i nudi joj materijalnu pomoc samo da bi dolazila na propovijedi, ali mu ona ponosno odgovara da je ona socijali:stkillJ!ja i da S Voju svi'jest i uibjed:enje ne prodaje za novae. U svom naselju mobilise roditelje i djecu u borbi da vjeronauka ne bude ob:;_vezan .r.:r:,e~met, u c~:t;m ~ us.pijeva, zatim zajedno sa spartakistima razhiJa pohticki zbor koJI mJesm fratar organizuje u crkvi i pretvara ga u 'politicku manifestaciju. u 1918. godini, kada zemlju zahvata opCi strajk, u kome ucestvuje m1lion radnika, Amalija tada zivi sa porodicom u Herverst-Dorstenu. Tu je zaticc i berlinski ustanak, koji je bio ugusen ·izdajstvom socijalista, kao i propast njemacke revolucije, koju je podrila unutrasnja borba. Tada vee poznata kao aktivni spartakista, ona odlazi kao delegat na Osnivacki kongres Komunisticke partije Njemacke u Berlin 29. decembra 1918. godine. , Otpor proletarijata i dalje se nastavlja i poslije muckog ubistva Karla Libknehta i Klare Cetkin. Dolazi do partizanskog nacina ratovanja. Amalija tada zaduzuje svoga sina Maksa da prenosi oruzje i municiju, provlaceCi se kroz kontrarevolucionarne polozaje i da sluzi kao kurir spartakistima. · Kada dolazi do okupacije Rurske oblasti od strane francuskih trupa, Amalija se sa porodicom vraea 1923. godine u domovinu. Po dolasku u domovinu, porodica, kao sezonski radnid, sele se iz mjesta u mjesto: Senjski rudnik, Fabrika seeera u Cupriji, rudnici Kreka i Majevica i napokon porodica se nastanjuju u Kreki i Simin-Hanu kod Tuzle. Sinovi su vee stasali, zavrsili zanate i poceli da zaraduiu. Amalija se povezuje sa naprednim pokretom. U njenoj kuei oddavaju se sastanci na kojima prisustvuju drugovi Mitar Trlfunovic-Uco, Ivan Markovie-Irac i dr. Uco vrlo cesto dolazi u njenu kueu. Sinovi Tom~~ (M~ks) .i Albin postaju aktivisti. U radu iv~ pomaze Amalija prenoseci brosure 1 letke do drugova. Males, kao masmbravar izraduje klisee a Albin, kao tipograf, stampa te letke u stampariji (L~mezoviea) gdj~ radi kao sezonski radnik. ' Go~in~ 1931. ob~ sina p~staiu clanovi Partije. U provali 1932. go. dme hapsem su, a zatlm sudem u Beogradu sa grupom komunista. Albin na cetiri godine, a Maks na t.ri. Kaznu izddavaju u kaznionici - Sremska Mitrovica. Amalija se iz toga razloga seli sa porodicom u Vinkovce mjesto gdje su bili policiji manje poznati, a 1939. godine vraea se po~ novo u Simin-Han kod Tuzle. Aprilski rat docekala je u Tuzli, u kojoj se odmah, aktivnim radom, borila za odbranu svoje domovine. Stanuje u kuCi Goste Lazareviea, sa kojim zajedno radi. Ta kuea sluzi kao punkt. Tu do'lazi JkuPir Perie, veza sa prvom partizanskom grupom. Cio sakupljeni materijal ·iz Tuzle (lijekovi, oruzje, municija, topla odjeea i dr.) prenosi se kod Amalije, a odatle nasim drugovima u sumu. U oktobru mjesecu, kada je grupa drugova koju je predvodio Mahmut Basatliia bila uhvaeena, otkrivena je i pohapsena i porodica Lebenicnik: Amalija, njen muz, sin Andrija, Gosto i njihova gazdarica Mitra Lazarevie. 1 1 174 175 �Ta visoka koscata zena, sijede kose pokupljene u pundzu, sa duboko urezanim borama od patnje i borbe, na policiji se ddala hrabro i dostojanstveno. U tim dramaticnim danima punim neizvjesnosti nasla se u tuzlan; skom zatvoru, zajedno sa mladim skojevkama, i majka - junak, koja je prezivjela ve~ jedan sv_jetski rat, r;_voluc~ju, ~as~ strajko;:;;t i d~mo~­ stracija. Cesto Je ponavlJala, govorec1 o nJemacko} revoluci]l: ,Bilo Je to tuzno, toliko smo se borili i tada je sve propalo." Kada je pricala o tim danima svoje aktivnosti, njene staracke oCi titrale su. Izbijala je iz nje zarka ljubav za ideju koja joj je davala nevjerovatan impuls u tim godinama, i koja je mlade podsticala na hrabro ddanje pred neprijateljem. Istorija se za nju ponovila. Sada, kada je uspjeh skoro bio na domaku, ona je zeljela samo tri dana da vidi kako ce izgledati ono zbog cega se ona borila cio zivot. Tri dana vodena je vezana na sudenje. Sudilo se tada borbenoj m'ladosti i starci - revolucionanki. Svjedoik, jedan primhivan covjelk, koji je u kuCi u kojoj je zivjela Amalija, obavljao neke sitnije poslove radi zarade, svjedoCio je tereteCi Amaliju. Ona je sve poricala ostajuci cvrsta i ne odajuCi nijednoga druga. I tada, 16. februara 1942. godine, ustaski prijeki pokretni sud u Tuzli, u cijem sastavu su bila dvojica zakletih ustasa iz Paveliceve emigracije, izrekao je Amaliji smrtnu presudu. Punih tranaest dana cekala je na ·izvrsenje smrtne peresude. u celiji je zivjelo jedanaest drugarica raznih uzrasta i godina. U dugim nocnim casovima cuo se samo jauk pretucenih drugova, zveket strazarskih kljuceva, bat neprijateljskih Cizama i daleka potmula pucnjava. U svako doba dana i noCi ulazile su ustase i gestapovci. Zeljeli su vidjeti komuniste osudene na smrt. Neuredni, cupavi, zakrvavljenih ociju, podbuli, neispavani, pravi zlikovci, vrijedali su je pogrdnim rijecima govoreci da ce ubrzo otiCi kod sv. Petra, da tamo siri komunizam. Gledala ih je Amalija sa prezirom i prkosno. Tog kobnog trinaestog dana prozvao je strazar Amaliju. Vratila se brzo. Potpisala je smrtnu presudu zajedno sa svojim sinom Andrijom. Trazila je samo da je strijeljaju prije sina. U tom momentu rekla je da je, cim je zapocela borbu sa klasnim neprijateljem, u toj neravnoj borbi racunala da moze i poginuti, ali da vjeruje da ce neko od njene djece ipak dozivjeti pobjedu. Jedino njeno zivo dijete je danas njen sin Tomas (Maks). On je kao i sin Albin odmah na poziv Komunisticke partije otisao u partizane, a muz sa grupom drugova otjeran u logor Jasenovac, gdje je ubijen. Kada su je pitali da li hoce ispovjednika, prvo je energicno odbila, ali se ubrzo predomislila. Zatrazila je, jer je htjela da mu kaze ono sto misli o popovima i religiji. Vratila se sa rijecima olaksanja: - ,sve sam mu rekla sto sam mislila". ,Dolazite da me ispovjedite, da bih okajala grijehe sto sam se cio zivot borila za bolji zivot ljudi. Borila sam se za gla:dne, ugnjetene, za sirorhasne, za pravdu i istinu, znaci cinila sam dobra djela i zato treba da umrem. Da li je to grijeh? Pa i Isus se zato borio i zato je razapet, bar tako vi propovijedate. A vi popovi- ko ste i kome sluzite- Bogu? Cutite i mirno gledate ubijanje, klanje nevinih ljudi i djece. Vi zatvarate oci pred tim, vi necete da cujete vapaj mucenih i gladnih. Cutali ste vijekovima, i to vam nije smetalo. Zar to nije farisejstvo?" Kada su se poslije toga otvorila vrata celije, pozvana je grubim glasom strazara: ,Hajde, babo, ides Bogu na ispovijed". Ustala je visoko izdignute glave, pozdravila se sa drugaricama ·i krenula na posljednji put pjevajuCi Internacionalu na njemackom jeziku, jer nije dobro znala na maternjem. Ispracena je pogledom punim postovanja i divljenja. OtiSla je nepovratno, ta velika zena, ne docekavsi sutrasnju zoru, ali ostavljajuCi za sobom bogat revolucionarni rad, ugradivsi sebe u temelje revolucije. U dvoriStu zatvora, gdje je bilo postavljeno odmah po okupaciji streliSte, u sumraku te februarske noci odjekivali su plotuni. Toga dana strijeljano je cetvoro drugova. u dubokoj nocnoj tiSini te strasne februarske zime 1942. godine cula se skripa zapreznih kola, zagor i smijeh dzelata. Pirovali su nad lesevima nasih drugova. Culi su se tupi odjeci bacenih leseva, a potom skripa zatvorske kapije i topot konja ulicom grada, koji je Amalija voljela i za ciju slobodu se borila. > 176 177 12 zene BiH u NOB 1941-1945. �OdJ?ah se o~bornice razilaze svaka u svoj zaselak i dok zora svice, zene - ]edna po ]edna - dolaze na odredeno mjesto i donose vrucu kukuruzu i o,I?-o sto ~e. u ~l!Ci naslo. Mnoge bi ostavljale svoju malu djecu samu u kuc1 da b1 1zvrs1le zadatak. Interesi borbe za slobodu bili su iznad svega ostalog. , Sjecam ~e ~o?ro ~<:ad s~o 1943.v godine organizovali zetvu psenice no~1;1 _u selu .Bistnci, gdJe su bile ustase. Jedna partizanska ceta bila je u zastiti, -a mi smo do zore sve poznjeli. TiSina i disciplina su bili takvi d~ s~ sa!llo srp mog~o cuti. Tek k~d smo se, noseCi snopove poznjevene psemce Izmakle, zapJevale smo nasu borbenu kozarksu pjesmu: Zora Pupic-Ivanovic ZENE PODGRADACA U ORGANIMA NARODNE VLASTI Psenica je poznjevena, U Kozaru odnesena. Pavelicu, ti poruci Kati, Neka dade pokupiti vlati. elo Bodgradac ors lolbodeno Je 20. XII 1941. god:ine. Odmruh po oslobodenju sela osnovan je i narodnooslobodilacki odbor. Mada su muskarci bili prvi odbornici, i tene su masovno pomagale novu narodnu vlast. NaroCito je bila aktivna skojevska i omladinska organizacija, na koje su se u prvom redu oslanjali u svom radu Partija i odbornici. Nakon kozarske ofanzive u ljeto 1942. godine u nasem selu su astale samo zene, nekoliko staraca, dva omladinca od 15 godina i samo desetak djecaCica izmedu 10 i 15 godina. Zene su preuzele sva rukovodeca mjesta u vlasti, ,Partiji, SKOJ-u, USAOJ-u, naravno, u AFZ-u. U prvi narodnooslobodilacki odbor izabrane su: Vuckovac Mara, Tandzeric Kosa, Pejic Milka, Vujic Kosa, Sinik Staka, Brkic Stoja, Beuk Gospava i ja. Mene su izabrali za predsjednika odbora. Imale smo jednu prostoriju u centru sela, gdje je svakog dana jedna odbornica morala da dezura puna 24 sata, zajedno sa kurirom. Pukim slucajem ostala je nerazrusena pravoslavna crkva. Zvonjavom njenih zvona okupljali smo stanovnistvo na skupove na kojima smo selu objavljivali naredbe. Ne sjecam se Cija je to bila ideja, ali bila je odlicna. Imali smo i ugovorene signale. Za sastanak odbornika zvonilo se jedanput dugo, za sastanak omladine dva puta, a za zbor cijelog sela tri puta. U toku cijelog rata radila sam u organima narodne vlasti, kao i u rukovodstvima drustvenopolitickih organizacija. Taka sam hila predsjednik NOO sela, zatim clan Opstinskog NOO, clan SKOJ-a, Partije, USAOJ-a, organ OZN-e, clan Sreskog odbora AFZ-a i clan Okruznog dopisnistva za Kozaru. To je bilo doba prave kumulacije funkcija. Narod je bio taka revolucionarno raspolozen da nije bilo zadat:ka koji je pred njega postavljen a da nije bio izvrsen. Svi su bili aktivni - od pionira do starca. Narod je bio jedinstven u ratnim naporima, kao nikada do tada. Za njega je u tim danima postojala samo oslobodilacka borba, Tito i ParHja. Posljednji zalogaj kruha dijeljen je sa partizanima, bez obzira koja je jedinica dolazila u selo i opstinu. Sve je cinjeno da boravak partizana u nasem kraju bude sto ugodniji i zabavniji. Kad je dolazilo vrijeme za pokret jedinica sa Kozare, bilo je boraca koji su plakali, jer su zalili sto se s nama rastaju. Dogadalo se mnogo puta da usred noCi primimo obavijest o dolasku partizanske brigade, za koju treba obezbijediti smjestaj i ishranu. S Is~~ godine smo organiz~v.ali b~rbu kukuruz~ u Dubickom polju nJek.e Save. Tu se stustilo CIJelo PotkozarJe - i staro i mlado. ?titil.a nas Je Je.d~maesta ko~arska brigada. Kukuruz je bio u zoni nepriJatelJa .. ToT? pnhkom c;>brah smo oko 5-6 vagona kukuruza i sve smo to dotJerah u selo VoJskovu. Berbu su izvrsile gotovo iskljucivo zene Kozare. . , :i\iogla bih navesti stotine slicnih akcija. Posebno mi je ostalo u SJ.~canJU ka~ smo u septen:bru 1944. godine u sastavu Trinaeste gradls~e omladmske radne bngade (Pogradacki, Turjacki i Bistricki bata~J.on) . k~enuli z.~ nasom vojskom u Lijevce polje. 'Po zauzimanju nepnJatelJskih uponsta, svaka od nas je napunila torbu sa zitom i krenule smo k~o brigada preko Podgr::rdaca i Mr~~ovice, za Kozarac - koji je tad,~ bw os~oboden. _0gromna Je t? razdalJma. Tu smo ostavile zito, prenocile, a UJutru odigrale kozaracko kola u centru Kozarca i krenule nazad u Pogradce. sa ~rveJ?-OI? z~stav?llil. na ~elu, pjevajuCi borbene pjesme. Sve smo u tOJ bngadi bile zene I dJeVoJke, golih ruku i bosih nogu, sa praznom torbom preko leda. Tek sto sm6 krenule se ceste i zasle u sumu, a ustase su opkolile Kozarac. . Kod _na~ n.a . Ko~ari bila j~ redovna praksa da pri napadu nasih P.atnzans.kih J~diJ?-:ca zene budu Iza boraca na polozaju. Tu smo se nalazile ~a bismo IZlllJele mrtvog ili mnjenog druga i da bismo izvrsile evakuacii~ zarob~jene i zaplijenj.~ne ?djece, hrane i municije. Sve smo to na led1ma nosile u Kozaru. NIJe bilo lako, ali sve se to odvijalo sa pjesmom . . Svim__ oyim v~k.cijamav rukovo~i~a j~ nasa narodna vlast, koju su opet u :recim ~acmJa.val~ z~~e. qps~r,J?-ski odbor je dobijao i izvrsavao na~edenJa part1zans~Ih J~~m~ca 1 v~s1h o~gana vlasti sreskog i okru~nog odbora, kao I partiJSkih kom1teta. Zene su to saviesno i tacna izv~savale. O~e su bile sposobne da izvrse te teske zadatke i ni u cemu msu zaostaJale za muskarcima. 1 r:o_r~d 178 179 �Jusuf Selman ZENE BANJE LUKE U ILEGALNOM RADU 1941. GODINE eko~ik~ godina prije. okupacije nase zemlje, a narocito pred apnlskl rat 1941. godme, napredni zenski pokretuBanjoj.Luci okupljao je i'strukinute akti:vistkinje radnickiog li naprednog pokreta u gradu i okolini. Medu njima su se narocito isticale zene clanovi KPJ, ~_KO!-a i URS-ovog sindikata, kao i lijevo orijentisana inteligencija od ko_ph cemo neke spomenuti: Irena Atijas, Antonija Banusic Dragica B~nusi~,. Savka Barsta, Kovilj:ka Bjelajac, Mileva Bole, Anik:i~a Cijan, Vl'da CIJan, Fahira Dedic, Vera Drca, Mara D~indic, Zubejda Dumrukcic, Fahira Fejzagic, Kata Dzin Filipovic, Lela Filipovic, Ljubica Gerovac, Sevala Hadzic, Paula Halalkic, Natalija Jovic, Dusanka Kovacevic, Zora Kovacevic, Gordana Kovacevic, AiSa Karabegovic, Taiba Karabego~ic, Dragica Kosovic, Fina Katie, Flora Levi, Lela Levi, Muhiba rod. DuJ~o vMaglajlic, Vahida Maglajlic, Jelena MC~Jnd>rovic, Smilja Mackonja, H~tldza Ma~l?, Mara Mitrov, Ljubica Mrkonjic, Dragica Mrkonjic, Jela M1keta, SmilJa Macura, Bosa Nikolic, Vuja Oljaca, Nada Oljaca Leposava Perovic, Danica Perovic, Jela Perovic, Brana Perovic Dusa~ka Perovic, Jov<:~ka Peco, Stana Pjevac, Nada Podgornik, Ve~a Podgornik, P~ul<;t Pavlic, ~uza Rakic ud. Maglajlic, Milena Rajcic, Bosiljka Stupar, Llub1ca Tuken~, Ra~a Vranjesevic, Nevenka Vranjesevic-Vojsic, Jelka Vmterhalter, M1ra Vmterhalter, Bosa Zivkovic, Zora Zivkovic i druge. v· Vecin"; ovih zena (od kojih cetiri narodni heroji) su cijeli svoj z1vot ugrad1le u napredni i oslobodilacki pokret ukljucujuci i njihova nep?sredno. ucesce u NOR:'! i .soc:ijalistickoj revoluciji. Dizanjem ustanka 1 vrazvoJem ~O:S;a ushJe.dio Je masovni priliv novih aktivistkinja, narocrto omla?mk!-~ena .k<?Je sl! . s.e izuzetn~ aktivir<;tle u ilegalnom NOP-~ '! o~up1ranoJ B~nJOJ .~u~1 .~1 su odlaz!le u patlzanske jedinice. OtpocmJanJem NOR-a 1 SOC1Jahstlcke .revolucije u Banioj Luci se iz osnova izmijenila uloga i mjesto zena, kako u rukovodstvu i organizaci~ama ~~J i SKOJ-a, .tako i u organizacijama ilegalnog NOP-a u gradu 1. okohm. ~oncem Jnla 1941. godine odlaskom i7 grada Mjesnog ko.rmt~ta K~J 1 SKOJ-a u okupiranoj Banjoj Luci je formiran novi MJesm kom1tet KPJ u kojem su, pored ostalih radile Dusanka KovaceviC i Rada Vranjesevic. ' . . Koncem. avgusta 1941. godine, poslije hapsenja nekoliko aktivistkmJa, u BanJu Luku je po nalogu PK KPJ BiH dosla za sekretara Mjesnog komiteta KPJ Jovanka Covic. Uz pomoc ostalih aktivista, a N 180 181 naroCito Dusanke Kovacevic, Rade Vranjesevic, Vahide Maglajlic, AiSe KambegoviC Zage Umicevic i uz neposrednu pomoc Dure Pucara-Starog, sekret<l!ra Oblasnog komHeta K.PJ za Bosansku kraji.nu, Jovanka se brzo snasla u novoj sredini. Medutim, poslije nepuna dva mjeseca njena aktivnost u Banjoj Luci je prekinuta. Prilikom hapsenja aktivista i aktivistkinja ilegalnog NOP-a Banje Luke Jovanku Covic je policija otkrila, ali je ona uspjela ( uz pomoc Adila Alagica, Stanislava Rimca i Mare Dzindic), pobjeci u jedan od ,konspirativnih" stanova, u naselju Hiseta. Tako je i ona (poput Dusanke Kovacevic i Rade VranjeseviC) morala pre6i u st:rogu ilegalnos,t kre6uCi se po potrebi u zaru, a zatim je sa ostalim osumnjicenim ilegalkama-cima iziSla, u drugoj polovini oktobra 1941. godine, na oslobodenu teritoriju. Poslije toga za sekretara Mjesnog komiteta KPJ Banje Luke izabrana je Zaga Umicevic, predratni clan KPJ, koja je u julu mjesecu 1941. godine po zadatku Pckrajinskog komiteta KPJ za BiH rasporedena na partijski rad u Banju Luku. Tada je, kao sekretar Mjesnog komiteta SKOJ-a, u kome ,su, pored tri druga, bile i tri omladinke (Zumra Cejvan, Zdravka Korda i Jela Perovic), kooptirana u Mjesni komitet KPJ. Moj prvi ,partijski kontakt" sa Zagom Umicevic uslijedio je koncem jula 1941. godine u mojoj basti na obali rijeke Vrbasa. Dosia je sama preko basta susjeda, mimo puteva, kuda su se inace kretali ku~aci. Kad mi se pribli:Zila i upitala da li sam ja ,Crni'', odgovorio sam potvrdno, poslije cega mi je saopstila da su je na mene uputili drugovi-ce iz Mjesnog komiteta KPJ. Poslije medusobnog upoznavanja sjeli smo .na obalu Vrbasa i razgovarali nesto vise od pola sata. Iako sam iz razgovora utvrdio da Zaga zna za neke nase akcije ( odr:Zavanje veza sa odbjeglim drugovima komuni,stima, prikupljanje Narodne pomoci, skrivanje komunista u gradu itd.) nisam bio darezljiv u davanju informacija, ali ni ona nije hila mnogo radoznala niti uporna u propitivanju svih detalja iz ilegalnog rada. Obostrano smo dosli do zakljucka da je u pitanju medusobno (po pravilima konspiracije) upoznavanje i provjeravanje, te smo se tako i rastali uz saglasnost da cemo se opet naCi za 2-3 dana na istom mjestu i u isto vrijeme. Bez obzira sto je bez posrednika doslo do naseg upoznavanja, na mene je i ovaj prvi, da tako kazem ,ispitivacki" sastanak sa Zagom, ostavio izvanredni utisak. Hila je izuzetno stalozena i iz nje je zracila mirnoca koja je ulivala sigurnost i upadljivu skromnost. Ona je nastupala sa mnogo takta i urodene uzdr:Zanosti u ophodenju, sto je u tadasnjirn veoma teskim i ilegalnim uslovima bilo od velikog znacaja. Njena glasna razmiSljanja o problemima obespravljenih isla su na to da moramo pomoCi onima koji su ne samo ponizavani nego i izlozeni fizickim uniStenjima, sto su ih provodile ustase i Nijemci u nasem gradu. Ona se interesovala da li uhapseni drugovi imaju hrane, odjece i postelje, da li odbjegli drugovi (komunisti) imaju odgovarajucu obucu, lijek, kako su naoruzani i sve ostalo sto treba jednom borcu. Posebno se interesovala za porodice odbjeglih i uhapsenih i na koji nacin hi im se moglo pomoci. TreCi dan Zaga je ponovo dosla u zakazano vrijeme na obali Vrbasa i. od tada (kad je ona otvoreno rekla po kakvom zadatku je dosla_u Banju Luku, a ta:koder ja njoj o dotadasnjoj nasoj aktivnosti), pa u toku cijelog perioda naseg zajednickog rada, nikad, ni u~jednoj prilici, nije doslo u iskusenje nase angazovanje u ilegalnom NOP-uBa- �nje .Luke. Iako je tih julskih dana svakodnevno bilo razlicitih promje?-a, 1 v~oma I:~no ~nacajnih dogadaja, kao sto su: oslobodenje Drvara 1 arug1h manJih mJesta Bosanske krajine, sto se odrazavalo na poost,rene. progone i hapsenja komunista u gradu, Zaga je stizala na mnoga mJesta, .na razne zadatke. Tako je, poslije naseg drugog videnja, sutradan, pnsus.tyovala. sastanku aktiva SKOJ-a u kojem su hili: Asim BuhiC, O~er ~uk1c, .Ka1s1m .Herce~ov:ac, Rlusild DehveroVi}c (sekre:ta:r) i drr. ~ost.o Je s':.::k.1 ~dv ov1~ :s~oJevaca imao poneko zaduzenje, iznijeli su sta Je ko uc1mo 1 sta h1 JOS mogao uraditi. Zaga je nenametljivo ukaza1~ ne samo na potrebu ovih konkretnih akcija (izvrsenja zadataka pojedmaca oko .~ahavke .ma~erijala, o~uzja i sl.) nego i na naCin donosenja ovog materl]ala odhjeghm drugov1ma. Isto tako interesovala se za mogucnosti i~n.alazenja novih ljudi (omladinaca i omladinki) insistirajuCi na pot~eb1 1deoloskog rada svakog ponaosob od prisutnih, a i ostalih s~radm~a ~OP-~. Nar<;>Ci~o je insistirala na •konspirativnosti i na ubjedlJ~V nac~n .1z:wslla .pnmJere nehudnosti (slucajevi nepotrebnih hapsen.Ja) poJedimh aktlvista u g.radu, isticuCi da nije hrabrost u pricanju o s':om ra.~u za NOP _nego u pametnom, zrelom i konspirativnom izvodenJU akCIJa. 0 zadac1ma ne treba pricati ni najbolj'em drugu aktivisti uklj.u~ujuCi i clana porodice, ako nema potrebe da on to zna. Treb~ vodlt~ ~acunavo.mog~c~o~tima uhodenja i spijuniranja, koje vrse okupatorskl ~ ustask1 dousmc1 u g.radu i okolini - tako je govorila Zaga. Nar~d~1h dana P?yezao sam Je s~ Muha~~mom K::rabegovicem, koji je sa R1fa:tom Kara'l'Icem, Adernom Rizv<anovicem, Kas]mom Co.rcausevicem LjuboJ?. N.ovkovicem i dr. ~djc:lov::c; u naselju Podgaj i Stupnica, zati~ sa arotl'V1stlma Adeanom Bapgllov1cean, Za:imom HadziisaJkovicem i Tatarom" i.z naJsdja S:iJtari itd. " . Na. siic~n naCin Zaga .je postupno uspostavila neposredni kontakt 1 ~a a.ktlvls~Ima NOP-a i~.. ?s~alih stambenih ~etvrti, pa tako prosirila M]esm ~Omltet S:fSOJ-a, ClJl Je sekretar ona hila. Isto tako, preko cla:r?va MJesnog kom1teta. ~PJ uspostavila je vezu i saradnju sa ilegalcima 1 1legalkama, a to su b1h: Dusko Bole, Rahmija KadeniC Muharem Alibeg~viC, Ante. ~~kic, ?anijel Halimic, AiSa Karabegovit, Velo Miletic, Vah~da MaglaJhc, Dusanka Cumura, Lujza Lipovac, Ljubica Vojnovic, Steflca Roter, Vojo Jankovic, Fahira Fejzagic, Danica Susac Milan Vukic,. :ra?ret Dedic, ~afa Harambasic, sestre Perovic i ~nogi drugi aktiV1st1 NOP-a. Prv1h dana njene kativnosti u Ba:njoj Luci nije bilo .po~rebe da se krije,. ali .smo ~akljucili da izbjegnemo dogovorene iii slu~aJI?-e konta~te na Javmm I?-Jes.tin;a u gradu sa osumnjicenim Banjalucamma. ~~a 1 pored toga b11lo )e lZUZ~taka. Tako se pocetkom avgusta 1941. godme ukazala potreba 1 Zaga Je zakazala sastanak clanova MK SKOJ-a, kod Gradskog parka, koji je odrzan u hodu, trajao je svega 15-20 .~inuta. ~J?.at nam je zadatak da zajedno sa grupama skojevaca po svOJ1ID naselJ1ma, narednog dana, prije policijskog crusa, ali svi u ~sto .vrijeme,. na vee ispis~?e njemacke propagandne plakate, na kojima Je p1salo vehko slovo ,V sa kUikastim krstom ucrtamo bojom iii kre~or:1 upitnik sto je trebalo da znaci: cija ce biti konacna pobjeda? Bilo Je 1 drugih slicnih pojedinacnih ili grupnih dogovora u gradu. Posto ~e bio ljetni period, to su se i sastanci, kako pojedinih aktiva SKOJ-a 1 ornladinskih udarnih g~rupa, tako i MK SKOJ-a, najcesce odrzavali van zatvorenih prostorija. Nesto kasnije u toku jeseni i zime sastanci su odr:lavani u krojackom salonu Stefice-Bebe Roter, cija se radnja nala- 182 183 zib. u Gajevoj ulici (viSe gradske pijace) ili u kucama clanova MK SKOJ-a i MK KPJ (Fahire FejzagiC i Nafe HarambasiC, gdje je Zaga stanovala pod ilegalnim imenom Zekija Filipovic, a poslije Kulenovic) ili u cinovnickoj menzi, zatim u kucama Ismete i Salka DemiroviCa, Muharema Alibegovica, lDanka Halimica, ali ipak najcesce van zatvorenih prostorija na dogovorenim mjestima. Sve ove aktivnosti su se gotovo svakodnevno mijenjale, jer su to diktirali i uslovljavali politicki, a narocito vojnicki, dogadaji i .prilike, kako u gradu, tako i na poluoslohodenoj ili oslobodenoj teritoriji, koje su gravitirale prema Banjoj Luci i njenoj okolici. Gradsko podrucje Banje Luke je bilo podijeljeno po ranijim (starinskim) nazivima stambenih naselja. Nairne, clanovi MK KPJ i SKOJ-a imali su zadatak da saraduju i kontaktiraju sa sekretarima ili rukovodiocima omladinskih udarnih grupa po pojedinim naseljima odnosno ulicama. U vezi s tim nezavisno od mjesta stanovanja, pojedini Clanovi Mjesnog komiteta KPJ i SKOJ-a (ukljucujuCi i <Sekretare) djelovali su na tri osnovna podrucja grada: lijevu i desnu stranu Vrbasa, zatim Centar grada sa predgradem i naselje BojiC Han. , Kad je odpocela skolska 1941/42. godina u mjesecu oktobru, ilegalni NOP Banje Luke je usmjerio svoju aktivnost i na 'SVe otvorene skole (gimnaziju, trgovacku akademiju, STS, uciteljsku i zanatsku skolu), i za veoma kratko vrijeme oformio aktive SKiOJ-a i omladinske udarne i Citalacke grupe. Na principu podrucne i kvartovske podjele grada Banje Luke radila je i partijska organ~zasija odnosno MK KPJ,..s t?m _ra.~li­ kom sto je KPJ imala zmatno manJe clanova odnosno parti]Skih ceh]a. Medutim, partijska organizacija imala je u odnosu na SKOJ nesto vise cianova u raznim usrtarnovama i nadllestvima tzv. NDH. I u voj111'im nadlestvima odr:lavani su lioni kontaikiti sa simpatizerima NOP-a, od kojih su dobivane razne politioke i vojne in:fomacije o kretanju neprijrutelj'Skih jedinica, kao i vojnicka, sanitetska i druga pomoc za pot_re_be pa_rtizanskih jedinica. Politicka aktivnost ilegalnog NOP-a u BanJO] Luc1 ogledala se, izmedu ostalog, u pridobijanju gradana i on;ladi~e ~a NOP bez obzira na socijalnu i nacionalnu pripadnost, u pnkuplJan]u Narodne pomoCi za odbjeg.le 1 uhapsene komuniste i rodoljube, skrivanju progonjenih grad.ar~~ i obe~bjedivanj~ ,kon~pirati~nih'.' stanov<l: kod ,neko~­ promitovamh porod1ca, orgamzovanJu kur~rs~1h veza 1.zmedu. BanJe Luke 1 ostalitt mjesta; citanju, prdtampavanJU 1 ~asturanJU razmh propagandno-agitacio?ih ~~ate!.ijal~ (pr~gl.asa, l~~~ka) K.PJ i ~KOJ-a. uz slusanje i hvatanJe radiO-VIJestl u nasoJ zemlJI 1 stramh radw-stramca . Na ovim poslovima bili su neposredno ili. posredno angazo~ani p~og­ resivni ljudi u g.radu, u cemu su zene BanJe Luke veoma aktiVno ucestvovale. Najtezih obaveza prihvatale su se i zene i omladinke, clanovi KPJ i SKOJ-a, ali, takode, i one zene koje nisu bile clanovi KPJ i SKOJ-a ali koje su bile patrioti i iz patriotskih pobuda ustale protiv nasilja ustasa i Nijemaca. To su mnogobroj1ne aktivistkinje, od kojih cemo po~­ nuti samo neke koje su prezivjele rat: Vera Babic, Mitrana Bajic, An~o­ n:ija BariSic, Dragica Bari:Sic, OrotZ!da Bilano~i~, dr Mi,rjan~ Beleshn, FatJima Bukvic Prusa Bulkic, Savlka BaJsta, Bos1l]~ka Basta, M1,leva Bole, Zana Ben:ko, M~ka Bulkic, Fai•za Blelk:ic, Anikica Oijan, Vida Cijan, Jelica Cijan, Romana CerimiC, :Nada Cizski, Dusanka Cumura, Zumra Cejvan, dr Suzana Canji, Neverrka Dadasovic, Fahira Dedic, Mara Dodik, Atika Dujso, Simka 1Ju1oibic, NevenJka Curuvija, ZiUJbejda DumrukciC-,Be!ba". Seka Durica, Kata Dzin Filipovic,Lela Filipovic, Fahir~ Fejzagic, Semsa �GaHjasevic, Milka Glumac, Serna Ha1Hovic, Nafa Harambasic, Bi:sera Hadzihalilovic, Nura Hadzihalilovic, Himka Hadzihalilovic, Ana Hajdukovic, Nazifa Isakovic, Semsa Hotic, Sida Jelic, Vera Jovanovic, Berka Karabegovic, Hanumica Karabegovic, Jela Kapor, Dusanka Kovacevic, Slavica Kremenovic, Ruza Koscica, Ruza Kuzenkijevic, Stana Kusmic, Vera Koncar, Munifa Kozaragic, Gordana Kovacevic, Lujza Lipovac, Mileva Ljubotina, Nada Ma:lar, Danica Marie, Zora ~ilicevic, Seka Milojevic, Muniba Maglajlic, Zekija Muhedinovic, Dragica Mrkonjic, Mara Mitrov, Smilja Macura, Milica Nikolic, Ankica Odic ,Cica", Olgica Odic ,Seka", Marija Odic, Mara Opacic, Sida Omerbasic, Leposava Perovic, Danica Perovic, J ela Perovic, Brana Perovic, Dusanka ,Perovic, Borka Psibik, Katarina Pavlic, Paula Pavlic, Ljubica Pejcinovic, Nada ·Podgornik, Vera Podgornik, Subha Pasic, Fatima Pasic, Ankica Rolih, Havka Sarac, Razija Sarac ud. BiScevic, Nada ing. Stojanovic, Safeta Selman, Ismeta Selman, Dzemila Sacic, Zlata Smajlagic, Milena Subic, Danica Susac, Olga Tihosturp, Zaga Umicevic, Am.kica Varunek, Nada Valencic, Ljubica Vojnovic, Margita Vrbancic, Stoja Vranjes, Vaskrsija Vranjes, Zora Zivkovic, i desetine drugih. Sve one su bez izuzetka, u ovim ratnim prilikama, podredile svoje licne preokupacije interesima socijalisticke revclucije i sve su one, svaka na svoj nacin, kako se to u ono vrijeme govorilo, stavile glavu u torbu. Osim toga, neosporno je da je ucesce :lena Banje Luke u NOB-u iziskivalo vanredne napore, kako za one koje su dolazile na oslobodenu teritoriju u NOV i POJ, tako i za aktivistkinje ilegalnog NOP-a u gradu, koje su bile hapsene, sudene ili slate u koncentracione logore. U aktivnosti ilegalnog NOP-a u Banjoj Luci se nije primjenjivala podjela po takozvanim sektorima rada, niti su pojedinci iskljucivo u tom smislu zaduzivani. Ipak, bilo je pojedinaca koji su zaduzivani za jedan, dva ili tri sektora rada. Tako je, na primjer, Jovanka C:ovic, uz ostale aktivnosti, bila zaduzena za ilegalni rad u domobranskim jedinicama, a Zaga Umicev:ic u sanitetskim ustanovama (bolnica, higijenski zavod, apoteke i sl.). Kada su, neposredno po oslobodenju Drvara u Banju Luku stigli, (preko dvojice kurira) zahtjevi ustanika za slanje sanitetskog materijala (lijekova, zavoja, gaze, alkohola i sl.) i upucivanje na oslobodenu teritoriju bolnickog osoblja (ljekara, medicinskih sestara, bolnicara-ki), Zaga je ovu organizaciju posla (kao dotadasnji student medicine) preuzela na sebe. Imala je znatan broj saradnika u gradskoj bolnici i higijenskom zavodu (strucno i pomocno osoblje) i preko njih nabavila odredenu kolicinu sanitetskog materijala. Ostali clio sanitetskog materijala je nabavljen preko gradskih apoteka (koje su inace ustase rekvirirale od Jevreja i na njihova mjesto postavile svoje tzv. komesare). Nabavka lijekova vrsena je na razne nacine, a isplaCivani su iz fonda Narodne pomoci. Najveci clio sanitetskog materijala su kupovale aktivistkinje obucene u zar. Osim toga, ovaj materijal su cesto kupovali i brojni patrioti i predavali ga u fond za ucesnike NOR-a. Uporedo ,s tim Zaga Umicevic je radila na stvaranju uporista medu medicinskim osohljem, medu kojim je i nekoliko ljekara prihvatilo saradnju sa ~~mP-om. ___ U toku 1941. godine u partizanske jedinice na oslobodenu _partizanska teritoriju iziSlo je uglavnom medicinsko osoblje Banje Luke i oni J~pjL su osposobljeni na partijsko-skojevskim kursevima prve_pgmocl, sto je bilo veoma korisno za jednu od prvih partizanskih bolnica u planini C:emernici. Grupa ljekara saradnika NOP-a je pored ustupanja 184 185 sanitetskog materijala, u okupiranoj Banjoj Luci u toku 1941. godine lijecila oboljele ucesnike NOB-a (Muhibu Maglajlic, Safeta Krupica, Karla Rojca, koji je kao i Maslo Idriz iz partizana dolazio u Banju Luku i lijeCio se u konspirativnim stanovima). Is to taka ova grupa ljekara cinila je midicinske usluge roditeljima odbjeglih i uhapsenih komunista, a narocito onima koji su se nalazili u ustaskim zatvorima. Tako je uz njihovu pomoc, u septembru, grupa uhapsenih saradnika NOP-a prebacena iz dr:Zavne bolnice odnosno higijenskog zavoda na zarazno odjeljenje, odakle je uspjela pobjeCi, Hkvidirajuci strazare i izaci na oslobodenu teritoriju. Druga akcija ilegalnog NOP-a medu medicinskim osobljem bila je iznosenje cjelokupne zubne ordincije dra Sterna na oslobodenu teritoriju. Akcija koja je bila vezana za sanitetske potrebe NOP-a, izvdena u januaru 1942. godine, bila je najefikasnija. Nairne, usljed povecanog broja oruzanih akcija koje su tih dana izvele partizanske jedinice na terenu centralne Bosne u partizanskoj bolnici na C:emernici, povecao se broj ranjenih (frakture i drugo) i bio je neophodan ljekar-hirurg. Zatrazena je pomoc ilegalnog NOP-a Banje Luke i trbrzo je donijeta odluka da se nasilnim putem ( tacnije, prevarom) izvede jedan ili dva hirurga. Odluceno je da to bude domobranski oficir, odnosno upravnik domobranske bolnice hirurg dr Franc Klajnhapel. Zadatak je prihvatila Hatidza Maslo, supruga Idriza Masle, inace do tada sluzbenica Velike zupe u Banjoj Luci. Ona je izjutra, oko 6 sati, otiSla na zeljeznicku stanicu, iznajmila fijaker, odvezla se do kuce dra Klajnhapela i rekla mu da ima hitan slucaj u porodici i da je dovela fijaker da ga poveze. On je uzeo najneophodnije ljekarske instrumente i posao s njom. Dovezli su se do tzv. ,przine" u naselju Sitari i tu su ih u kuCi M. Masinovica sacekali Suljo Halalkic, Ferid Tufekdzic i Adil Alagic i svi skupa izasli u partizane, dok su fijakeristu vratili u grad sa porukom supruzi dra Klajnhapela da zna gdje joj 'Se mu:Z nalazi. (.Dr Klajnhapel je poslije ovog izlazenja sve vrijeme ostao u NOV i POJ, a poslije oslobodenja nase zemlje ostao u JNA kao general-ljekar). Hatidh je po stupanju u NOV obavljala razne odgovorne duznosti, sve do kozarske ofanzive, kad je zarobljena a potom odvedena u koncentracioni logor, gdje je ubijena a da u toku istrage nije odala ni jednog ucesnika a ni organizatora ilegalnog NOP-a svoga grada. Od avgusta mjeseca 1941. godine Zaga UmiCeviC se dkekitmo angazovala i u radu Narodne pomoCi kontaktirajuci sa sirokim krugom aktivistkinja. Osim prikupljanja novca, organizovala je i prikupljanje namirnica (brasna, soli, secera) od nekih banjaluckih trgovaca i pekara. Pocetkom jeseni za potrebe oslobodene teritorije nabavljani su-radio-aparati, baterije, akumulatori i sl. Za potrebe MK KPJ i SKOJ-a, pored dva radio-aparata za hvatanje radio-vijesti Moskve i Londona, nabavljena su 3-4 bicikla, pored onih koji su pozajmljivani od aktivista NOP-a u gradu. PisaCih masina, matrica, indiga i obicnog papira nabavljano je preko aktivista u ustanovama i nadlestvima NDH, a i od prikupljenog novo. Zaga se posebno angazovala oko organizacije dobrovoljne pomoCi, putem obveznica zajma, gdje je odziv bio masovan (narocito u opstini) sto je za narodnooslobodilacki pokret bilo politicki vaznije od dobivene novcane vrijednosti. Besprijekorno je organizovana i ishrana ia uhapsene komuniste, a narocito za zarobljene partizane (koji nisu imali nikog u gradu) i koji su u Banjoj Luci, odnosno zatvorima ustasa i N!jemaca, cekali na sudenje. Ova vrsta pomoci toliko je bila vidljiva da �su to primijetili i strazari zatvora. Oni su to prijavljivali upravnicima zatvora, ali ovi to nisu uspjeli otkriti. Na ovom zadatku nisu uspjeli uhvatiti ni Zagu, iako je u jednoj od tih akcija za njom hila potjera. Tom prilikom polidja je pucala na Zagu, ali im je uspjela pobjeCi. Kada je uspostavljena veza izmedu pojedinih mjesta Bosanske krajine, ukljucujuCi i Banju Luku, otpocelo je obayjestavanje o stanju na terenu, a posebno o odlukama CK KPJ i SKOJ-a (proglasi, leci, propagandni materijal). Po dulasillu u Banju Lulku, Zaga UrmiceviC je kao sekretar MK SKOJ-a i clan KPJ, a naroCito kasnije kao sekretar MK KPJ u okupiranoj Banjoj Luci i ovaj posao prihvatila. Posto su i do njenog dolaska hili uspostavljeni parti}sko-skojevski ,kanali" i veze, to se i Zaga, posredno i neposredno ukljucivala u ovaj posao, zavisno od namjeravane akcije. Negdje do septembra 1941. godine, kad su u ustanicke odnosno partizanske jedinice uglavnom izlazili osumnjiceni clanovi KPJ i SKOJ-a, nije bilo nekih vecih problema u ovom kontakti.ranju. Medutim, policija je (redarstvo, UNS, razne domobranske i oruznicke patrole) otkrivala ovu organizaciju veza i odlazaka u ,sumu". Poceli su sa ubacivanjem svojih ljudi (dousnika) u ove ,kanale" i veze ilegalnog NOP-a Banje Luke. Ovo su s nase strane otkrili Kasim Hadzic i Miljenko Cvitkovic, jer su uhvatili cetvoricu ubacenih dousnika i ovo prenijeli ilegdnom NOP-u grada, upozoravajuci na budnost i opreznost u vezi sa upuCivanjem u NOV i POJ. Iz tih .razloga (pogotovu kad su formirani vodovi za vezu, prvi na desnoj a zatim drugi na lijevoj strani Vrbasa) ukazala se potreba za davanjem propusnica za odlazak u NOV i POJ, koje je pot:pli•siva'la Zaga Um'icevic. Inace, kurirske veze pretezno su obavljali omladinci-ke, od kojih cemo pomenruti samo nelke a'~tihfilsrbkinije, koje su obavljale ovu dufuo:st na dvije najvaznije relacije, i to na relaciji Banja Luka-oslobodena teritorija (sela-zaseod): Zora Kovacevic, Olgica Odic, Hatidza Maslo, Nada Mazar, Sevala Hadzic, AiSa KarabegoviC, Lierka Psibik, Lutka Smajlagic, Mileva LjUJbotina, Mina Delic, ZdraVIka Korda, Anki'Ca Cijan i druge, sve dok nisu izasle na oslobodenu teritoriju ili bile hapsene od ustaskog redarstva; ina relaciji Banja Luka-ostali gradovi BiH i Zagreb: Havka Sarac, Nada CizSika, Zumra Cejvan, Sida Jelic, Nafa Harambasic, seS<1Jre Perovic, Bosa Kapor i druge. U vezi sa informisanjem gradanstva Banje Luke o zbivanjima u zemlji i svijetu koriStena je partijsko-skojevska tehnika u kojoj su pored 4-5 drugova ucestvovale i aktivistkinje: Dusanka i Zora Kovacevic, za hvatanje i pisanje radio-vijesti Moskva i London; Seka Milojevic u prekucavanju partijsko-skojevskih publikacija; Bosa i Mara Kapor u hvG~Jtanju vijesti London-<Moslkva; Havlka Sarac i Zrumlra Cejvan u prepisivanju vijesti Moskva-London i dr. Raznosenje ovog mat<;'!rijala najcesce su obavljale zene, narocito majke ucesnika NOB-a oblaceci zar, sto je vjerovatno razlog da nije poznat ni jedan primjer hvatanja ovih lica u akciji. Zaga je djelovala u teskim ilegalnim uslovima. Ona je, kao sekretar Mjesnog komiteta SKOJ-a, odnosno Mjesnog komiteta KPJ, imala protiv sebe do zuba naoruzanu okupatorsku vojsku svih rodova i sluzbi, a posebno policijske snage (Gestapo, Abver), zatim folksdojcere i Italijansku obavjestajnu sluzbu, redarstveno ravnateljstvo, ustasku nadzornu sluzbu, ustasku mladez, oruzniStvo, domobranstvo a od konca 1941. godine i cetnike, ukljucujuci i ljoticevce, koji su imali jedan zajednicki 7adatak: da uniSte NOP u Banjoj Luci, a prije svega da pohvataju v· clanove MK KPJ i SKOJ-a. Zlve Za!?a UrmiCevic. je vjesto i·zlb'jegavala ova hapsenja, pa je kao sekretar MJ~snog kom1teta KPJ ostala na ilegalnom radu u Banjoj Luci sve doT?-J~no9 odlaska u par~izanske jedinice maja 1942. godine. v ~Jezm IZlazak n<l: P<l:r_:tizans~u teritoriju pada u vrijeme kada su pocele ?,kupat~rsk<?-kv1nshske pnpreme ofanzive na Kozaru, cemu je .pr~tvhod1la Z~9ma I~uzetn<; akcij~ na organizovanom prebacivanju aviJatl~ara RudiJa ~aJevca 1 FranJe Kluza sa aerodroma Zaluzani kod BanJe. L~~e na I<roprovie;?;vani. pa•rti~an,ski aerodrom k1od Prijedora ,Prec1za~, d?_govor o RohjetanJu prv1h partizanskih pilota obavila je Zaga Umic<:wi~. A, poshJe. toga, ustas;ka pollicija je jos dugo tragala za sekretarom MJesnog kom1teta KPJ Banje Luke. 186 187 �Ja sam sa doktorom Marieem oddavala vezu, pa sam cesto hila kod njih u stanu u bolnici. Kurs je oddan oktobra mjeseca 1941. godine. Predavanja su ddana poslije podne i navece u gimnaziji, a drz~li su ih ljekari iz bolnice, prema svojim specijalnostima. Nakon zavrsemh predavanja u gimnaziji, praksa je odrzavana u bolnici. ISle smo po grupama, pa smo cak prisustvovale i hirurskim operacijama. Preko odbora zena i skojevske organizacije obavjestavali smo sve nase zene i omladinke i savjetovali da se u sto vecem broju ukljuce, pa je od 67 prisutnih, ~nasih aktivistkinja bilo 57. Na tom kursu bile su pored ostalih i: Mina Hacam, Rosa Kreso, Nada Bojat, Zora Krapina-Sebek, Rada Lozo. Mina, Rosa i Nada su odmah po zavrsetku kursa, a Zora i Rada nesto kasnije, otisle u Konjicki partizanski bataljon. One su se istakle kao dobri slusaoci na kursu, a to svoje znanje su izvrsno primijenile i kao bolnicarke. U vezi sa ovom aktivnoscu zena grada Mostara mora se istaei i izuzetna aktivnost Dobre Grcic na snabdijevanju partizans'k<ih odreda sa· nitetskim materijalom iz Skolske poliklinike (gazom, vatom, .lijekovima i pojedinim instrumentima). U tu svrhu su koristeni i drugi sanitetski centri u Mostaru. U rudniku je hila ambulanta za rudare. Kako lijekova i sanitetskog materijala nije bilo nikada dovoljno, koriStena je svaka mogucnost da se doae do njih. Tako je partijska eelija Cernice organizovala provalu u tu ambulantu. Akcijom je rukovodio Tofik Kalajdzic i izvanredno je uspjela. Izvedena je nocu, kada je sav potreban sanitetski materijal prenesen u kueu Nadzide Hadzie, a iduCih dana dalje na Carinu a zatim u odred. Koliko se sjeeam, akcija je izvedena u zimu 1941. godine. Bisera Puzic-Tausan BOLNICKI KURS 1941. GODINE U MOSTARU dluka CK KPJ od 4. VII 1941. godine o dizanju ustanka odmah je pocela da se konkretnije razr~u1uje i realizuje. Na sjednici MK KP Mostar odluceno je da se intenzivira sakupljanje i evidentiranje oru.Zja ( oruzja je mnogo zadrzano u toku aprilskog napada i u vrijeme opsteg rasula i kapitulacije Kraljevine Jugoslavije), zatim da se sprovede obuka u rukovanju oruzjem svih Clanova Partije i skojevaca, a potom i aktivista, da se omladinke i mlaae zene upoznaju sa pruzanjem prve pomoci itd . U avgustu, a vjerovatno i u julu mjesecu 1941. godine, preko adbora zena trazene su drugarice koje su ranije zavrsile bolnicarske kurseve kako bi svoje znanje prenijele na ostale. U tom se narocito istakla Dobrila-Dobra Grcic sa Luke. Ona je radila nekoliko godina u Skolskoj polik'linici. Koristeni su i studenti medicine. Dobra Grcic je poucavala grupu, najprije na Luci i u Donjoj Mahali, a zatim i po ostalim kvartovima Mostara. Drugarice :koje su se u tom radu istakle prenosile ·su svoje znanje na druge. Kako je u Mostaru ljeto toplo, iSle smo na kupanje na Neretvu, i to sastajanje iskoristile cak i za tu obuku. Tom prilikom prenoseni su bilteni, dnevne vijesti, leci i ostali propagandni materijal. Rat se u toku ljeta 1941. sve viSe razbuktavao u Evropi, a sve su se viSe cule nase partizanske puske. Akcije su bivale sve cesce i jace. Borci iz Mostara formirali su prvi odred na Borackom jezeru u septembru 1941. godine i vee je 26. IX 1941. doslo do prve akcije i uspjesnog napada na ustase na Borcima. Tada se narocito osjetila potreba za solidnijom i temeljitijom obukom bolnicara 1 bolnicarki. Dobila sam zadatak od Mjesnog komiteta KPJ da sa drom Zvonkom Maricem ispitam moguenost organizovanja jednog legalnog kursa sa odobrenjem vlasti, a u okviru bolnice. Kako se ja nisam poznavala sa doktorom Marieem, to ga je Nada Bitanga-Novak, koja je tada hila clan SKOJ-a, pozvala u stan kod nase a:ktiv!i~stlkinje Nadzida Ha~ie, u Sautieevoj ulici. Dr Marie je bio clan KPJ. Na tom sastanku smo se dogovo~rili da doktor Marie najprije iznese tu ideju kao potrebu grada u to vrijeme, i to meau ljekarima, i kad ih zainteresuje, da predlozi organizovanjej~dnog bolnickog kursa- za omladinke za slucaj napada iz vazduha. Taj njegov prijedlog je u bolnici meau ljekarima odusevljeno prihvaeen, a 0~ strane vlasti u gradu pozdravljen. Tako je doslo do priprema za taJ kurs. 0 188 189 �Zora Vucelja-Josipovic OMLADINKE BIJELJINE U 1941. GODINI eci dio zenske omladine grada Bijeljine doce'kao je 1941. godinu i fasisticku okupaciju, politicki orijentisan i ideoloski opredijeljen. Ova opredijeljenost zasnivala se na kontinuitetu blize i dalje revolucionarne proslosti naseg grada. Za razvoj komunistickog pokreta u Bijeljini bile su od osobitog znacaja godine poslije Obznane i Zakona o zastiti ddave kao i period od 1930. do 1940. godine. Nasi sugradani i revolucionari: Rodoljub Colakovic, Alija Alijagic, Diko Lopandic i Nikola Petrovic, organizovali su i izvrsili ubistvo ministra burzoaske vlade Milorada Draskovica. Zbog ovog Cina Alija Alijagic je osuden na smrt i pogubljen, a ostali ucesnici su osudeni na dugogodi~Snje ro~ije. Ovaj dogadaj je, za nas grad i mlaldu generaci'ju u n1emu, predstav1Jao svijetao primjer otvorene borbe protiv zla i imao snazan podsticaj u politickom opredjeljenju mladih. ,Poslije ovoga radnicki pokret sve viSe narasta i razvija se. Iz takvog pokreta nikle su i prve marksisticke grupe, koje su morale raditi u strogoj ilegalnosti. Te grupe su bile vezane i sa ilegalnim listom ,Udarnik" koji je izlazio u 1Beogradu. One su narocito bile aktivne na preradivanju marksisticke literature i idejno-politickom uzdizanju. U tim grupama su u najvecem broju hili zastupljeni omladinci - studenti, njih oko 150, koji su se nalazili na ~akulte.t.ima u Beogradu i Zagrebu. DolazeCi povremeno u svoj grad a 1 za vnJeme raspusta, oni su napredne ideje prenosili na mlade koji su pristizali a narocito na dake bijeljinske gimnazije. Vee 1933. godine bijeljinski komunisti predstavljaju se u SVOJOJ sredini pisanom rijeei preko letaka koje upucuju: seljacima, radnicima, rudarima i omladini. Ovi dokumenti govorili su o teskom stanju najsirih slojeva naroda i gnusnom rezimu na celu sa kraljem i kapitalistima. Pozivali su na revoluciju, o'baranje rezima i predaju vlasti u ruke radnika. U ovoj akdji komuni'sta pojav:ljuju se i isti6u dvije omlad'in::k:e: Hajrija Alijagic i Suhreta Topic. Hajrija je hila sestra Alije Alijagica, jednog od atentatora na ministra Draskovica. Pod njegovim uticajem se i opredijelila za komunistticki pokret. U vrijeme pripremanja i izlazaka ovih letaka hila je zaposlena kao bolnicarka u bijeljinskoj bolnici. Iz bolnice je iznijela pisacu V 190 191 masinu na kojoj su kucani leci na matrici pa zatim umnozavani na sapirografu. Suhreta, 'krojacka radnica i kcerka ucitelja iz susjedne kasabe Janje, takode je priSla komunistima i aktivirala se. U njenom stanu, u Bijeljini, radeni su leci. Zajedno sa Hajrijom i drugovima raznosila je letke po gradu. Obje su bile otkrivene i uhapsene. Hajrija je ostala predana radu kao komunista i taj rad nastavila, dok se Suhreta poslije ove akcije povukla u svoju Janju, vratila ocu, a docnije osnovala svoju porodicu. U svom daljem zivotnom putu Hajrija se vezala za poznatog komunistu lBijeljine, Fadila Jahica - Spanca, za koga se udala pred njegov polazak u Spaniju. U meduvremenu, Hajrija je radila lkao aktivista u Beogradu i Zagrebu a zatim se, uoci rata ponovo vratila u Bijeljinu. Tada je stigao u Bijeljinu i njen suprug Fadil. Posto je ubrzo slijedila kapitulacija zemlje, Fadil i Hajrija se ukljucuju u pripreme ustanka. Da bi uspjesnije djelovali oni su se povukli izvan Bijeljine u Ivice. Medutim, neprijatelj je uspio da im ude u trag. Iz kuce u kojoj su hili opkoljeni Fadil se spasio bjezanjem, a Hajrija je uhvacena. Nakon izvjesnog zaddavanja u bijeljinskom zatvoru otpremljena je u koncentracioni logor gdje je i likvidirana. Iz predratnog perioda, kao i u pocetku samog rata, svojim aktivnostima isticale su se omladinke: Radojka Lakic, Herta Baum, sestre iFiHpovic, Seka Luger, Olga Ma:rasoviC, Nada ManojloviC, sve stu:dentlk'inje. Berta :Papo, kao ucenica i student koja je dobrim dijelom zivjela u Zagrebu i ddala vezu sa eminentnim kadrovima revolucije, Zora Marinkovic, strucna uCiteljica zaposlena na Nizoj zenskoj zanatskoj skoli, Sena i Raifa Resic, Milka Caldarevic, uciteljica osnovne skole i dr. Sve te drugarice djelovale su u omladinskoj i studentskoj organizaciji, a one koje su vee obaJVljale svoj poziv koristile su sredinu u kojoj su radile i tamo prenosile napredne ideje. iRadojka Lakic je hila divna omladinka. Imala je izvanrednu fizicku snagu. Nije posveCiva:la mnogo paznje spoljasnjim efektima, ali je zato hila predani radnik i izvanredan komunista. Njena revolucionarna aktivnost se odvijala ka'ko medu omladinom, tako i medu zenama. Pred sam rat upucena je u Sarajevo, gdje je i radila u vrijeme izbijanja rata i priprema za ustanak. Nakon hvatanja mucena je i prebijana da bi odala organizaciju i ostale komuniste, jer je neprijatelj imao dokaza da je ona jedan od rukovodilaca i organizatora akcija. 'Medutim, ona ni rijeCi nije progovorila, nikoga odala. :Na samom strijeljanju je uzviknula: ,Da zirvi Komnnils,fi,aka part'ija!" Stri,jeljana je u okttobru 1941. godine u Sarajevu. Njeno hrabro ddanje pred policijom odjeknulo je cijelom istocnom Bosnom, jacalo horbenu gotovost omladine a posebno njenih zemljaka Bijeljinaca, sa 1kojima je Radojka izrasla i razvila se u revolucionara i borca. Za svoju veliku hrabrost proglasena je narodnim herojem Jugoslavije. Olga Marasovic je po zadatku ,Partije takode otiSla iz bijeljinske sredine da bi kao revolucionar i komunista svoju aktivnost razvila u raznim krajevima Bosne i Hercegovine. Sestre FilipoviC, njih tri, takode su prije rata otisle iz Bijeljine i nastavile aktivnost na drugoj strani. U jednoj provali 1942. godine uhapsene sui internirane u logor Jasenovac a potom u GradiSku. :Nakon dv:- �je godine provedene u tim po. zlu p~nna~im lo~?rin;a, izbavljen~. s~ i oslobodene zamjenom za zarobljene nJemacke of1c1re 1 tako su preziVJele rat. U njihovoj porodici je danas pet clanova nosilaca Spomenice 1941. godine. v· B' · Jim. Herta Baum je bila uhapsena u prvom naletu f as1sta u · IJer·· · Ponizavana i maltretirana, a nesto docnije je internirana zajedno sa Juditom Hajon i mnogim drugim sugradanima Bijeljine. Svi su odvedeni u koncentracione logore odakle se nikada nisu vratili. Zora Marinkovie bila je tiha i skromna djevojka, pregalac naprednog pokreta i veliki aktivista. Kao strucna uciteljica u Zenskoj strucnoj skoli ucila je svoje buduee svalje, vezilje i domaCice da budu ideoloski pravilno orijentisane, da znaju svoja ,zenska prava" i da se znaju orijentisati u datoj situaciji. Njene ucenice, isto kao i nje~~ drug;o'::'~ ist?miSljenici, cijenili su njen predani rad, njenu nenametlJ1VOst 1. c1stocu lika i karaktera. Iako tiha i povucena postala je plijenom ustas'k1h grabljivaca i lovaca na komuniste u drugoj polovini 1941. godine. Uhapsena je i internirana u nepoznatom pravcu. Sena Resie i njena sestra Arifa priSle su naprednom pokretu vrlo rano. Kao Muslimanke bodrile su ostale muslimanske zene i omladinke da se oslobode ropstva izrazenog cak i u odjeei, protiv zara i feredze koji su ih pokrivali. Djelovale..su u z~~skom drus!yu ,;K<?!o .~rJ?skih sestara"·koje.je postojalo za vnJeme biVse. Jugo?lav1Je u B1Jelpm. Zahvaljujuei njima, u tome drustvu bilo je mJesta 1 za 'komprom1tovane komuniste. U akcijama koje su vodene 1?-a liniji n~predn<;>~ ~~nskog .l?o~reta, ~e­ na je ucestvovala u organizovanJU zbora zena B1JelJine, koJ1 Je odrzan 1939. godine. Taj ~bor je bio u hotelu ,J?rina" a z~ne ~u s~ o~vazvale u tolikom broju da Je vehka hotelska sala blla do poslJednJeg s3ed1sta puna. Ovome zboru su prisustvovali i predstavrrici tadasnje vlas,ti. Na ZJboru je govorila Zehra Mujidovie, koja je dosla iz Sarajeva da pomogne organizovanje zbora i koja je govorila zenama 0 njihovim pravima i nacinu kako da se za ista bore. Kao naprednu omladinku i Muslimanku, ustaske vlasti su zeljele da je po svaku cijenu pridobiju za sebe. Ustaski tabornik Murat-beg Pasie pozvao Senu i njenu blisku drugaricu i rodaku Tifu Lipnicevie, inace studentkinju, u svoju kueu na razgovor. Pricao im je ,da je doslo nase vrijeme, da je ,Pavelie omogueio Muslimanima da im bude dobro i pozvao ih na progon Srba i Jevreja, koje ee ustase sve istrijebiti, predlagao im da biraju imanje koje hoee, pa konkretno Seni da primi imanje sugradanina Pere Jovanoviea, a Tifi, advokata Ace Bogdanoviea". Zahvalile su se one Murat-begu na velikodusnosti i na tudoj imovini. On nije propustio da, rastajuCi se sa njima, uputi direktne prijetnje: ,Budete li se druzile sa Srbima, bieete sa njima internirane u Jasenovac". Medutim, ni ove prijetnje ni daljnje peripetije u koje su one ulazile kao aktivisti nisu ih skrenule sa pravog puta nego su ostale dosljedne svojoj ideji i akciji. Sve aktivnosti u koje su bile ukljucene omladinke Bijeljine odvijale su se u strukturi sredene partijske organizacije u gradu i pod rukovodstvom Mjesnog komiteta KPJ, koji je sa izvjesnim reorganizacijama egzistirao u nasem gradu od 1937. godine. Izbijanje rata i brzo porobljavanje nase zemlje stvorili su novu, neprocjenjivo tesku situaciju i u nasem gradu. Takva situacija trazila je 192 193 novi nacm rada u potpuno novim uslovima. Posto se u nasem gradu, kako sam vee ranije spomenula, ponovo nasao Fadil JahiC-Spanac, koji je imao bogato iskustvo partijskog radnika i revolucionara a i vojno iskustvo steceno u gradanskom ratu u Spaniji, to je njemu licno i povjereno da organizuje rad u ovim novim uslovima. Fadil Jahie je, pored ostalog, izradio i plan povlacenja svih kompromitovanih komunista iz Bijeljine sto je doprinijelo da se sacuvaju kadrovi uoci 22. juna tj. napada Njemacke na SSSR. Po tacno utvrdenom rasporedu svi kompromitovani drugovi povukli su se iz grada u okolna sela gdje su vee stvoreni punktovi za dalju djelatnost. U Bijeljini su ostali da rade samo oni komunisti i omladinci za koje su ustaske vlasti smatrale da su lojal:ni. Glavna part'ijSika ve:za sa FadHom Jahieem j'e rbHa Mirjana Mijojlie, krojacka radnica, a'ktivista od prije rata, clan Ursovih sindiikata. Ona nije hila bas ni nekompromitovana osoba jer je zibog prurtijske djelamosti kroz Ursove s>i:ndikate i kao omladinka padala u ruke policije uo6i rata. No tada je ociJenjeno da ona moze da ostane jos u gradu i na duznosti koja joj je povjerena, u dkekltnoj vezi sa Fadilom i da od njega prima direktive za rad i prenosi izvjestaje o izvrsen~m zadacima. Pocetkom jula 1941. godine u Bijeljinu je dosao delegat Pokrajinskog komiteta KPJ Mahmut Busatlija-Bus. Njegov dolazak je organizovan u strogoj konspiraciji a omladinke su imale zadatak da obezbijede njegovu sigurnost u gradu. To je za njih bio jedan od ispita umjesnosti i zrelosti u radu na zadacima. Zadatak je uspjesno izvrsen, a samim tim i drug Busatlija je svoj posao uspjesno obavio. On je, izmedu ostalog, formirao prvi, u ratnim uslovima, Mjesni komitet SKOJ-a u ciji sastav je uveo: Adema Ademoviea, grafickog radnika, Bosu Mitie-Petrovie, ucenicu i Zoru Vucelju, ucenicu. Objasnio je glavne zadatke i duznosti Komiteta i sekretara. Za sekretara je odredio Zoru Vucelju. Upravo preko druga Busatlije meni je bilo poznato i to da je Mirjana Mijojlie usia u Mjesni komitet KPJ u nasem gradu, a vjerovatno je bila i sekretar tog komiteta. To zakljucujem po tome, sto sam ja po svojoj novodobivenoj duznosti bila upueena na nju u pogledu rada i organizacije. Ona mi je zadatke prenosila direktno i licno od Fadila JahiCa. Ti zadaci nase organizacije su bili tiglavnom slijedeCi: Organizovano slusanje i umnozavanje radio vijesti i to radio Loudona i Moskve i rasturanje tih vijesti u sve kvartove grada i na punktove izvan grada; organizacija kurirskih veza za rasturanje kako vijesti tako i ostalih materijala, sprecavanje sirenja nacionalne mrznje kroz raskrinkavanje raznih akcija koje su preduzimale ustaske vlasti, sprecavanje mobilizacije omladine od strane ustasa, slanje te iste omladine u partizanske redove, prikupljanje oruzja i municije za buduee partizanske cete, prikupljanje sanitetskog materijala, prikupljanje novca za potrebe akcija van grada, a u gradu radi pomoCi nasim porodicama koje su ostajale bez hranitelja i sredstava za zivot itd. itd. U sklopu poleta i razmaha oruzanih akcija i obracuna sa neprijateljem, omladina Bijeljine je dozivjela julski ustanak u Crnoj Gori kao svoju vlastitu stvar. U nasem gradu o tome se govorilo na svakom koraku. Pratili smo te dobre vijesti o sirenju ustanka i uspjelim akcijamama i oslobadanju teritorije Crne Gore. Mi smo to primili kao duboko uvjerenje da je sloboda na pragu i da eemo takvu slobodu uskoro imati u cijeloj nasoj zemlji. Cinilo nam se da je rat na zavrsetku. 13 zene BiH u NOB 1941-1945. �Med:utim, stvarnost je bila mnogo slozenija, p~na nel?rij_ateljske d maze , roo·ona i odvod:enja grupe po grupe Srba 1 JevreJa lZ naseg o-rada aleuzPnjih nalazili su se 1 ne k" d rugov1. ro d o1" b'~· za t vor~ ,su s~ pu"' . . 1 JU. ~ili da bi se u ranu zoru praznili, zatvorenici .odvodllr u Gosr:1c, gdJe su bacani u jame, ubijani, a poslije u uspostavlJene koncentracwne logore . . Jasenovac, Gradisku i druge. U toj sistematskoj hajci i hapsenjima brzo. smo pa~~ u ru~e nep_:rljatelja Mirjana Mijojlic i ja, oktobra 1?41. gc;dme ... Po~hJe kraceg drzanja u bijeljinskom zatvoru i saslusavanJa rad1 dob1Ja:?J_? :po~ataka o saradnicima i aktivnostima, transportovane SJ?? bez obJaSnJ~~Ja ku~~ nas vade. U furgonima za stoku, VOZOID, prolaz1h SID? S.en;.benJU, presh v~~­ VU, stigli u Sid, a zatim u pravcu Zagreba. Pr?virUJUCI kroz prozorc1ce furgona, jedva smo ustanovile da nas put vod1 ka Zagrebu. U Capragu je izvrseno prestrojavanJe~ ta~o .da ~mo.~ ~~dan furgon dospjele samo Mirjana, Mi1ica Dorusk1, uc~1c.a 1z B1JelJme, Bos~ JoviCic, seljanka iz Modrana i ja. Kada smo. st1gh u ~~senc;vac~ nekl furgoni su otkaceni i tu ostavljeni, dok s~ ne~1, medu nJ1IDa 1 nas, produzili put, ali sada viSe nismo znale kuda 1 gd]e nas :voze. . . U rane jutarnje casove narednog dana 1skrcah su nas u ~hm ~a povelikom grupom muskaraca iz drugih furgona, uglavn~m seljaka IZ uze i sire okoline Bijeljine. u stroju i pod strazom :prove.h ~u ?~S kroz cijeli grad, pa smo taka prosli pored s~pske crkve 1z koJe Je JOS tekla krv. Od samih ustasa iz pratnje doznah smo d<:t su pretho~nog dana u toj crkvi poubijani Srbi iz Gline. Vidjelo se to ~ po opl!-~tosenom ~radu iz cijih se kuca nije pojavljival.a ni ~iva. dusa I na koJim~. su svi prozori bili zatvoreni. iNas su doveh u mJesm zatvor. Mene, MirJanu, Mihcu i Bosu zatvorili su u jednu celiju. Preko strazara, koji nam je ulazio, doznali smo da su zatvorenici koji ovdje dospiju samo radi sudenja po ustaskom pokretnom prijekom sudu, koji jedino osuduje n~ s~r~. Isto tako smo doznali da je mnogo transporta odvedeno na stnJelJanJe. To smo mogle opaziti i po drugim tragovima u _ovo_j celiji. ~idovi. su hili ispisani porukama najbl'izim i potpisima pllinim 1menom I prez1m~om Iica koja su odvedena na strijeljanje sa oznak?m ~~tuma. Svi s~ o~u prosli kroz tu celiju i otisli na strije:janje. U poslje~nJih d':"~ do. tn mJ~Seca. CitajuCi ave poruke povuklo me Je da I. sama n~sto. napisem ~ ?stavim. n~ ovome zidu. Cinilo mi se da je besmisleno p1sat1 poruke Ih ostavlJati pozdrave najblizima, jer ko bi to njima i p:e~io. Osjetila s~m P?t:re?u da napiSem nesto sto ce OStaviti traga U mrznJI prema nepn]atelJU bilO koje vrste. Spontano sam ispisala stihove strafe iz jedne pj~sme m~og? voljenog pjesnika Jesenjina, cije pjesme smo mi, napredm omladmci, znali napamet. Napisala sam strofu koja glasi: Teska je drugovi drveni plugovi prljaju nasu zemlju. Tuzno je drugovi trapavi trutovi na vratu nam leze i dremlju. 0, dobri drugovi, pleca su srpovi, svima nam grbava pleca, zuljevi rastu, krasta na krasti, mdnja postaje sve veca. 194 195 Proveli smo vise od deset dana dok je stigao taj pokretni prijeki sud. Istina, u meduvremenu od takvog sudenja izbavljena je Milica Doroski te umje:sto tog sudenja odredena na tzv. izbo-rni sto u Zagrebu. Ona je ostala sa nama, ali ne kao zatvorenica, nego kao slobodnjak utoliko sto se po danu mogla kretati po dvoristu zatvora dok mi nismo smjele izlaziti iz eelije. Navece je spavala sa nama a u isto vrijeme donosila nam vijesti koje je mogla da dozna u razgovorima sa strazarima, zatvorskim ljekarom, pa i nekim osudenicima za koje je takode vladao blazi rezim. U tim danima iScekivanja smrti Mirjana najveCi dio vremena provodi u pjevanju. Ponajce5ee je pjevala ugodnu pjesmicu ,Na brijegu kueica mala, na njoj su prozora dva". Ispoljavala je indiferentnost i prema danima koje smo provodili u iscekivanju kao i prema samom sudenju koje je trebalo da uslijedi. Nije hila sklona razgovoru koji smo ja i Bosa vodile i kroz njega razbijale brigu i iScekivanja. Bosa je ostavila u svome selu cetvero djece od kojih je najstarija djevojcica imala svega 11 godina. Muz je vee boravio u Njemackoj kao zarobljeni vojnik. Brinula se Bosa za svoju djecu i glasno saopstavala svoju brigu. Meni je ostalo jedino da je hrabrim i uvjeravam da ce njena djevojcica, mada ima svega 11 godina, znati da se snade i da obavlja sve kuene poslove i oko ostale djece. Pricale bi i o tome sudenju ne pretpostavljajuCi sta i kako to treba da izgleda. Meni je palo napamet da glasno pitam po kome redoslijedu eemo biti izvodene na sudenje. ZakljuCivala sam da aka to bude po azbucnom redu maze se desiti da me prvu izvedu. Bila sam i najmlada pa sam osjetila potrebu da od nekoga bar doznam kako treba da se vladam u proceduri toga postupka. Mirjana je tada reagirala komentarom: ,Sve ti je isto, prva ili posljednja". Objasnila sam da mi nije isto vee zbog toga sto bas prvi, htio ili ne, mora na nekakav naCin da pozdravi lica pred koja izlazi. Moja razmiSljanja su hila upueena na te -ogavne ustase jer su oni Cinili i sam sud i znala sam da ce se ani obratili njlihovim pozdravom ,za dam", dok ja ni na S'trijeljanju ne zelim da upotrebim odgovor na takav pozdrav- ,spremni". Kad je dosao dan sudenja, ja sam zaista hila prva. Pred sudije sam dovedena pod muzanom pratnjom mladih i golobradih ustasa. U tom odsutnom casu, izlazeCi pred ,sudsko vijeee", nasla sam rjesenje za svoje ponasanje i pozdrav. Napravila sam pokret glavom, kao za poklon koji su prisutni ipak razumjeli i pristojno reagirali rijecima ,klanjamo se gospodicna". Bile su to rijeci velikog ohrabrenja i bsjecanja ljudskog dostojanstva pa makar dolazile od tih ogavnih ustasa u ustaskim odijelima i sa velikim ,U" na kapama. Mirjanino dr2anje u toku sudenja je bilo hrabro i puno ponosa. Za nju je bilo tzv. dokaznog materijala koji je ana junacki priznala: da je revolver koji su joj oni pokazali i koji je od nje oduzet prilikom hapsenja u stanu u Bijeljini njezin, da je njime htjda da se posluzi i odbrani od hapsenja, da je komunista. Sve to su saddavali spisi koji su bili pred njima a koje su naslijedili jos od stare jugoslovenske policije koja je takode hapsila Mirjanu. U isto vrijeme je kategoricki odbijala terecenja za koja nisu imali nikakvih dokumenata. Iako smo istog dana saslusane presuda je izrecena tek sutradan. Ni te noCi koju smo provele prije saopstavanja presude, a mi smo jedino ocekivale - smrt strijeljanjem, Mirjana se nije uZJbudivala; bar to nije pokazivala. Mirna je provela tu noe a ujutro smo zajedno povedene na izricanje presude. Posta smo saznale za tzv. ,pomilovanje poglavni- �ka", koje se upraznJava po 1zncanju smrtne presude govorila sam sa Mirjanom da to treba da koristimo kao eventualnu sansu. Smatrala sam da je veca lcorist spasiti glavu i mazda jos koristiti Partiji i pokretu. Za ovu sansu ukazivali su se veCi izgledi za lica iz naseg transporta, jer smo doznali da su se Muslimani iz Bijeljine, zbog prilicnog broja njihovih ljudi, podigli u veliku akciju izbavljanja Citavog transporta, pa su cak iSli i do poglavnika. Koristili su milost pqglavnika i zbog Bajrama. I na ovu temu Mirjana se uzdr.Zala od razgovora. Nastavila je svoju pjesmu gledajuCi kroz mali prozor pravo na jele Petrove gore, koja je bila na domaku. Cule smo mi puskaranja iz tog pravca i zarko zeljele da dospijemo u planinu. Stigle smo u salu da nam se saopsti presuda, ali vijece jos nije bilo donijelo odluku. U t'im pobe1iima i na spiskovima koje su dr.Zali u rukama opazila sam da su neka imena zaokruzena crveno. Mozak mi je jos uvijek radio i zakljucila sam da avo ipak nesto znaci. Cak sam odgonetala po redoslijedu cija sam imena vidjela zaokruzena, dok sama imena nisam mogla proCitati. Nisam stigla da stvorim nikakve zakljucke jer je vijece pocelo da cita presudu. Mirjana se nalazila medu osudenima dok je za mene procitana oslobadajuca presuda. Saopstavali su iz vijeca da se ani koji su oslobodeni povuku iz sale, a osudeni da se primaknu radi trazenja pomilovanja. BojeCi se da ce Mirjana odbiti da zatrazi pomilovanje ostala sam pored nje, cvrsto joj stezuCi ruku, misleCi da cu je time podsjetiti na razgovor o tome. Svi su se izjasnili osim Mirjane, ali njen glas nije ni bio znacajan, taka da je predsjedavajuCi saopstio da ce traziti pomilovanje za sve. Posta sam oslobodena, bio mi je dozvoljen odlazak u grad s tim da se vratim u zatvor, jer ce se za cetiri sata znati da li su osudeni dohili pomilovanje. Svi osudeni su ponovo uvedeni u celije. Iskoristila sam ovu mogucnost da skratim iscekivanje i neizvjesnost oko ovog dogadaja. U predvidenom vremenu sitglo je p:omHovan'je. Mkjana je umjesto osude na smrt strijeljanjem kaznjena zatvorom od dvije godine. Velika je to radost hila za nas. . I~drzala je Mirjana odredenu kaznu jednim dijelom u Lepoglavi ?- Jedmm u Slavonskoj Pozegi. Potom je 1943. godine, dosla u partizane 1 to sa one teritori~~ gdte je. bila u zatyoru-:- iz ~lavonije u svoju Bosnu. Po rasporedu .PartiJe usia Je u Sresk1 komitet Jednog sreza u Posavini, na okupiranoj teritoriji. Sa jos dva clana Potkomiteta i delegata ucestvovala je na partijskom savjetovanju odr.Zanom krajem januara 1944. godine u Bijeljini. Vidjele smo se tada i samo pozdravile jer smo obadvije zurile na svoje zadatke. Ona se vracala u svoj srez i na tom putu naiSla na ustasku zasjedu. Sa svoja dva druga i sa oruzjem koje su imali kod sebe borili su se do posljednjeg daha. Taka su se ustase ipak domogle Mirjanine glave ali ne kao osudenika, nego kao hrabrog borca sa oruzjem u rukama. . . Kao omladinka i clan prvog Mjesnog komiteta SKOJ-a u Bijeljini 1z doba rata, Bosa PetroviC-Mitic se poslije hapsenja, ocjenjujuCi opasnost za svoje opstajanje u gradu, povukla iz grada. Pridruzila se drugov!ma k~ji su grad nal?ustili 22. juna 1941. godine i nastavila svoju a~tlv~ost 1zvan grada. NJena aktivnost uvijek se odvijala po liniji orgamzaciJa ~KOJ-a, prvo u Semberiji i Majevici a zatim je bila clan Okruznog konnteta SKOJ-a a time i Partije u Bircu i Vlasenici. Poslije je 196 197 presla u jedinicu i to kao omladinski rukovodilac nase prve brigade, Seste istocnobosanske udarne i proleterske, a zatim otiSla za rukovodioca SKOJ-a 23. srpske udarne divizije sa kojom je prosla sve do krajnjeg sjevera zemlje i u toj jedinici je docekala zavrsetak rata. I pored stalnih hapsenja, odvodenja i mucenja omladinke Bijeljine nisu prestajale sa aktivnoscu na izvrsavanju postavljenih zadataka. U svim kvartovima grada sa omladinkama i simptizerima stalno se radilo. Primicala se prva zima pa su omladinke sabirale vunu, plele dzempere, carape, poneki sal i rukavice i sa ostalim prikupljenim materijalom slale na punktove i do prvih jedinica koje su vee formirane: partizanskih ceta, a zatim Prvog majevickog odreda. Pod kraj 1941. godine, u jednom naletu hapsenja pala je Tifa Lipnicevic, hrabra i adana omladinka. Ona je kao Muslimanka mogla, zahvaljujuci tradicionalnoj nosnji-zaru da izvrsi sve ono sto je u teskim uslovima izgledalo nemoguce. Ta hrabrost se granicila sa nedovoljnom obazrivoscu i budnoscu, sto je u Skojevskoj organizaciji u ilegalnim uslovima uvijek posebno isticano. To joj je i stetilo jer bi se vjerovatno duze odr.Zala u gradu i sigurnije po sebe obavljala zadatke. Drugovi iz prvih partizanskih jedinica odlucili su da je izbave iz zatvora. Jedna grupa sastavljena uglavnom od Bijeljinaca naoruzanih i odjevenih u domobranske uniforme uz pomoc drugova iz grada upali su jedne noCi u grad, bez metka iii bilo kakvog incidenta, stigli u zatvor, oteli kljuceve, otvorili zatvorske sobe i izbavili Tifu. Bio je to podvig hrabrih i pozrtvovanih drugova, koji je donio mnogo radosti nasim redovima, ali za kratko. Neprijatelj je, svakako neCijom izdajom, otkrio mjesto gdje su bile sklonjene Tifa i Milena, u Suhom Polju ispod Majevice. To je bilo samo par dana poslije izbavljanja Tife iz zatvora. Opkolio je kucu u kojoj su one bile i to iste noCi, kada je patrola partizana u kojoj se nalazila i Tifina sestra Fadila, koja je ranije stigla u partizane, prilazila toj kuci sa namjerom da ih prevedu na drugo, sigurnije mjesto. Fadila je prva prilazila toj kuci, u zelji da se sto prije susretne sa sestrOIIll, otvorila dvoriSna vrata ali i ostala na njima. Usmrtio ju je metak koji je upravo dolazio od kuce. Ostali su odmah zakljucili da je u pitanju neprijateljska zasjeda pa su odustali od ulaska u kucu ne znajuci u kolikom sastavu i sa kakvim oruzjem je ta zasjeda. Tada su i Milena i Tifa pale u ruke neprijatelja. Dovedene su u bijeljinski zatvor, mucene i maltretirane, da bi uskoro bile internirane. Kako se docnije saznalo bile su logorasice ustaskog koncentracionog logora u Velikoj Gradiski. Tifa, koja je inace hila krhka i njezna djevojka, u logoraskim uslovima zivota tesko je oboljela na pluCima i podlegla prije zavrsetka rata. · Milena, pak, dospjela je na neki nacin u dusevnu bolnicu na Vrapcu u Zagrebu. Licno sam, prije 12 godina, u kartoteci te bolnice nasla Milenin karton iz koga se dalo utvrditi da se ana u ovoj bolnici nalazila do kraja 1944. godine. Od osoblja sam cula da se znalo da je ona partizanka !i. da je odr.Zavana pod odredenom terapijom sa jos nekoliko takvih lica i u najvecoj zelji osoblja da joj na takav nacin sacuvaju zivot. Ali jednag dana, pod kraj 1944. godine, stigle su ustase iz uprave grada Zagreba sa nalogom da se predaju odredena lica - bolesnici ave bolnice. U tom spisku je hila i Milena Stojisavljevic. Bolnicko osoblje je moralo postupiti po tome nalogu. Svi po spisku su odmah izvedeni iz bolnice �i negdje transportovani. Kasnije se doznalo da su svi strijeljani u zajed- nicku raku u blizini Karlovea. Ova bolniea u svome holu postavila je spomen-plocu sa imenima liea koja su tada izvedena i strijeljana. Na zadaeima kako sam ih naprijed uglavnom pohrojala, a u to:ku 1941. godine, u pocetku ustanka pa nadalje radile su: sestre Miliea i Dusanka Bokan, Dobrila Petrovic, Olga CvjetinoviC, Desa PopoviC, Kova Jaksic, Vukica Des~ Vasic, Ra~ojka Kesic, Stefie~ Plenar, Elza Rikert, Nevenka Dudas, Damea Markovic, Devka Hamzic, Sajka Jovanovic Mila SimiC, Nada ManojloviC, Branka BoziC, Zaga Milosevic, sestre Do~oski Ratka Lukic, Velida Hamzic, Fikreta Pjenic, Sonja Grujic i mnoge dru~ ge. ~ve su ·~ o~redenom crusu opa:sno~'Vi ,sekeesiVlno i rprema ruikazanoj potrebi odlazile Iz grada, pravo u partizane, da se dokazu i sa puskom u ruci. To je cesto bHo lakSe, a u svakom s1ucaju, ono pravo sto su zeljele; da se. na~u pod oruzj~m i u ~i.rektnoj b?rbi sa ne~rijateljell!. Mnoge su ?sta~~le zivote u borbi sa oruzJem u ruei, a nekad 1 na drug1, mnogo gon naem. . . l} Bije~~ini su, 1?41. ~ovdi?e o~ P<;>sebnog znacaja za partizanske akeiJe bile dVIJe porodiee, JOS I susJed1, porodica Bokanovih i Cvjetino· vicevih. U porodici Bokanovih pored sestara Milice i Dusanke hila su i tri brata, iedan od njih poginuo je 1941. godine, u Srbiji, kao horae sembe~IJske eete u ~astavu macvanskog odreda. Najmladi, Milan, koji je imao Jedva 15 godma 1941. godine bio je skojevae. Poslije ilegalnog rada u grad~ oti~ao .i.e u je~ir;ieu i kao hrabar i odvazan horae poginuo u VII nepr~JatelJskoJ ofanzivi 1944. godine. Obje sestre su poslije ilegalnog rada stupile u redo:v~ vn.arodn<;>oslobodilackih jedinica. U stvari, Dusanka je ostala kao poht1ek1 radmk na terenu Semberije i Majevice, a Miliea je posla kao horae u ceti, prvo bolnicarka, zatim referent saniteta bataljona u majevickom odredu i najzad kao odgovorna bolnicarka bolniee 27. divizije. Tu je docekala VII neprijateljsku ofanzivu ali i sama bolesna od tifusa. U toj ofanzivi ucestvovali su na strani neprijatelja SS-ovci, pripadnioi Prine Eugen divizije i kaznenih ekspedicija. Bolesni i ranje~i iz bolniee 27 .. divi~ije za _vrijeme te ofanizve posklanjani su ~ haze koJe su pod zemlJom 1skopah saradnici borbene Trnave. Medutim, l!moge. ?az_e su ot~nive~e ~ ranjenici i bolesnici iz njih izvedeni, mnog1 poubiJam a drugi mueem. Medu anima koji su otkriveni nalazila s~ _i ~iliea. Prep_ozr:ali su j~ neki .?d pripadnika neprijateljskih jediniea, BIJ.~lJlnaea, pa Je eak neki od nJih pomogao da ne bude medu anima kc~p su o?mah poubija~~· Sa njom zajedno hila je i Olga Cvjetinovic, tesko ranJena ta_ko da niJe mogla sama da ide, nego ju je Miliea vodila pod ruku. O~g~. Je glasno re~la da ne moze da ide, pa je pripadnik kazne_n~ e~spedieiJe odmah ubw. Od toga dogadaja pa do zavrsetka rata M1hea _Je prosla mucenja u zatvoru u Bijeljini. Tu joj je zivot, kao tes~?m tifusaru, spasila majka, koja je uspjela da u zatvor doturi neke hJekove. U tom zatvoru je bio zatvoren i nas sugradanin a i vrsnjak Kocijan, .i on se Milici u datim uslovima nasao pri ruci: sakupio slame ~a !e.Z_aj!... p~kr~o svojim kaputom, a sam se izgubio i viSe se nije poJavw:....Tada su odbrojavani zatvoreni partizani, kako je otvoreno-·saopsteno, za strijeljanje, pa se Miliea jedina prijavila da hi skratila sebi miike. Med~tim, ?.ep~ijatelj j~. b~s ~uprotno postupio i strijeljao sve one-koji se msu pnJavih za stnJelJanJe, a ona je sa jos nekoliko liea zadrzana u zatvoru. I to je bilo za kratko, jer onda je slijedila odluka da se ona sa J / 198 199 jos izvjesnim brojem zatvorenika prebaci u Brcko, gdje su po zlu poz.. nati postupci i hajke na partizane. U Brckom gdje je bilo jos dosta zatvorenika, Miliea je ponovo prebrojavana i odbrojavana do svakog desetog koji je iSao na strijeljanje. Svi ti zatvorenioi sluzili su kao taoci za ubijene ustaske i njemacke vojnike. Broj 10 je stalno preskakao Milieu i ona je i dalje ostajala u zivotu. Najzad je prebacena u Beograd, na Zvezdaru, gdje je zajedno sa ostalima sa kojima je tu dospjela razapinjala zicu za ogradu koneentracionog logora koji se tek formirao. Potom je svakodnevno odvodena na rad: utovar i istovar razne robe, ciScenje oruzja na Kalemegdanu i slicno. Sve to uz daljnja maltretiranja i sa hranom koja je na sve drugo licila samo ne na hranu. Medutim, patrioti Beograda nisu ostavili bez pomoCi logorase, nego su se probijali do njih, ubaeivali pakete sa hranom i novae. Medu takvim gradanima Miliea je prepoznala naseg sugradanina omladinea i divnog druga Slobodana Markovica. Slobodan je njoj licno doturao novae i hranu, ali se jednog dana izgubio i vise se nije pojavljivao. Tada je receno da ce biti transpo~·+o­ vani radi zamjene a Miliea je i to tumacila vidom pod kojim ce se obav·iti strijeljanje. Strpali su ih u kamione, prebaeili do Zemuna, a zatim u furgone i pod stalnim bombardovanjem preko Vinkovaea u Osijek, sve do Budimpeste a zatim nazad u Zagreb. Tu im se ponovo saopstava da idu u zamjenu i prozivaju se po abeeedi. Ona je sada bila uvjerena da je u pitanju odvodenje na strijeljanje. Vozili su ih kamionom a Nijemci su istakli bijelu zastavu i tako su stigli u Pisarevnu kod Karlovea. Tu su preuzeti od partizana. Tako je ova hrabra skojevka iz kuce i porodice Bokanovih koja je od 1941. godine radila na pripremi ustanka i pokreta prosla i za partizanske uslove tezak put na kome je istrajala i docekala slobodu. Porodica Cvjetinovic, sa svojim brojnim clanovima koji su iole hili dorasli za neku aktivnost, ucestvovala je u borbi za pokret. U toj kuCi je bio nas punkt od 1941. godine i veza prema selima: Golo Brdo, Pucile, Patkovaca, Kojcinovae. Na toj strani smo, na gradskoj malti kroz koju se moralo proCi kao kroz barijeru gdje je vrsen pretres i kontrola, mogli da obezbijedimo dezurstvo nasih simpatizera, koji su nas propustali da nesmetano prodemo, na veze u ova sela. Tetka Gina ili Ci1ka Stevo su UfPOredo sa nama mladima drzali tu vezu i prelazili u oba pravea. Bilo je dovoljno sa pijacnom korpom u ruci ilaiCi na maltu i samo reCi da se ide u selo po brasno ili mast ili je napuniti bilo kakvim predmetima odozgo, a dole sloziti letke, metke, sanitetski materijal ili bilo sta drugo sto je u taj cas trebalo prenijeti. Tu je u isto vrijeme moglo doCi do sastanka sa drugovima koji su takode radili na organizovanju ustanka i koordinaeiji akcija. Posto je u toj kuCi sklanjan materijal: municija, oruzje, sanitetski materijal i drugo, kada bi bile sakupljene vece kolicine onda bi po nasoj poruci neko iz porodice Spasojevic, najcesce Milica ili ,strina" Petra, zena cija su djeea priSla pokretu a i ona posle za svojom djeeom, dosle sa konjskom zapregom i ispod vreca psenice ili snopova kukuruzovine slozile sve ono sto je pripremljeno i odvezle u partizanske cete. Olga Cvjetinovic otisla je u partizane sa svega 17 godina i poginula. Na primjerima omladinki koje su poslije okupacije i u toku priprema ,i podizanja ustanka organizovano stupile u pokret i borbu, razvijao se dalje omladinski pokret medu zenskom omladinom koja je sve �Esefa Dulic-Mahic masovnije pristupala narodnooslobodilackoj borbi da hi, prilikom prvog oslobodenja Bijeljine, avgusta 1943. godine, u tu borbu stupilo sve ono sto nije ranije u organizovanim i sistematskim odlascima otislo u jedinicu. Veoma usko za rad bijeljinske omladine bile su vezane i omladinke iz Bijeljini najblizih sela. Iz tih sela imamo divne omladinke, koje su 1941. godine zapocele svoju aktivnost bas kao skoj,evke i docnije nastavile u prvim sreskim komitetima SKOJ-a a zatim na drugim duznostima. Medu njima su bile: Nevenka Kojic iz Golog Brda, Ruza i Jevra Spasojevic iz Patkovace, Jula Krbanjevic iz Crnjalova, sestre Bilbija iz Trnjaka i dr. U kuCi Ruze SpasojeviC formiran je i prvi sreski odbor AFZ-a u koji su usle Ruza i Nada Manojlovic i Mira CopiC iz Bijeljine. JEDNA SKOJEVSKA TROJKA IZ LJUBUSKOG eposredno pred rat omiljena sastajalista svih naprednih Ljubusaka bili su Narodna biblioteka i kafana ,Gozulj", koja je takode bila i citaonica. Tada su se napredniji mladiCi d djevojke okupljali u drustva za tjelesni odgoj ,Soko". Dolaskom ustasa na vlast ovom drustvu je zabranjen rad, a prostorije oduzete. U to vrijeme bila sam ucenica zenske strucne skole sestara milosrdnica na Humcu (kod Ljubuskog). Medu vrsnjakinjama u skoli imala sam dvije dobre drugarice: Kanu Busatliju iz Vitine i Ruzu Primorac iz Bijace. Nase drugarstvo i prijateljstvo se sve viSe ucvrscivalo dolaskom ustasa u nas kraj i zavodenjem njihovog terora. U nasu skolu dosla je neka uniformisana djevojka (zvali su je Seka) sa jednim zadatkom: da nas, ucenice, uvrsti u redove ustaske mladezi. Poducavala nas je strojevom koraku trazeci od nas pokornost, sa namjerom da nas, dobra obucene, provede u stroju kroz mjesto. Kana, Ruza i ja smo smiSljeno i dugo pruzale otpor toj njenoj namjeri. Posta je u skoli zaveden strog rezim mi smo morale izmisljati hrojne, i istovremeno uvjerljive razloge, za odsustva sa tih njenih vjezbi. Pred kraj skolske godine, tacnije 13. juna, kao i rani}ih godina, pripremljena je proslava katolickog vjerskog praznika Sv. Ante. To je u ovom kraju decenijama svetkovano. Tada se na Humcu okupljao veliki broj stanovnika ne samo Ljubuskog nego i viSe susjednih atara. Te, 1941. godine, ovaj vjerski praznik je, uz veliko angazovanje ustasa, trebalo da bude jos svecanije obiljezen, jer je uz njega vezan imendan poglavnika tzv. Nezavisne ddave Ante Pavelica, i obrazovanja takozva~ ne NDH. Medutim, ocekivano slavlje pokvarili su im komunisti. Mjesna partijska organizacija je angazovala svoje clanove, skojevce, radnicku omladinu, napredne zene, pa cak i djecu za rasturanje i proradu ,Biltena" koji je stigao iz Mostara. Naravno, mjere opreza i budnosti su bile posebno preduzete. To je bila i prva akcija za mene i moje drugarice Kanu i Ruzu. Tada nam je Omenica Sadikovic (kasnije sam saznala da je on bio rukovodilac nase grupe) predao svezanj ,Biltena" i Proglasa CK SKJ o pripremanju naroda za ustanak, zaduzivsi nas da ih rasturimo na podrucju sela Predgrade. Mi smo to uradile, kao i svi ostali zaduzeni, pa je 13. juna citav kraj bio veoma dobra pokriven tim propagandnim rna, terijalom. Iako su j ustase dijelile neke svoje letke, narod ih nije gledao, N . 200 201 �jer je znao sta u njima piSe. Tog, i narednih nekoliko dana, leci CK SKJ i Bilten'' su bili glavna tema svih razgovora u citavom kraju. Razumije s~' ustaska vlast je bila ogorcena ali i nemocna: nasi leci su govorili istinu, upozoravali na predstojece krvoprolice ukoliko hrvatski narod slijepo prihvati bratoubilacke ideje ustastva. Ustase su poslije ove akcije, pokazale svoje pravo lice. Odmah je zatvoren veCi broj komunista i njihovih saradnik<4 i simpatizera. I u carsiji se pricalo kako ustase zvjerski muce dvojicu poznatih komunista u ovom kraju: Marijana Primorca i Hasu Mesihovica. Teror se sirio svakodnevno. Ustase su dovodile Zrtve iz drugih krajeva i ubijali ih u jamama kojih ima mnogo u krsevitim predjelima ljubuskog kotara. Muskarce su prisiljavali da stupaju u ustaske jedinice i to na taj nacin sto bi napravili raciju, potrpali ih u kamione i odveli iz Ljubuskog. Sjecam se, jedanput su, pokupili Hazima Cerica, Aliju MahiCa, mog brata Safu i jos neke druge i objasnili im da ce iCi u okolinu Stoca da ,pokupe Srbe". Ova dvojica sa jos nekim, oija imena nisam nikada saznala, su uspjeli da na putu iskoce iz kamiona i da se pje5ke, bjezeCi od ustaskih patrola, poslije nekoliko dana, vrate u Ljubuski, gdje su opet duze vrijeme morali da zive u ilegalnosti. Narod se uznemirio. Vidi, vlast je u rukama zlocinaca. Komunisti najavljuju opstenarodni ustanak, prave se konkretni planovi i za nas kraj. Omerica Sadikovic daje nasoj ,trojki" konkretan zadatak: u skoli, medu drugaricama treba traziti i naCi one koje mogu biti saradnioi, koje su pouzdane. Iako su ustase imale velikog uticaja na osoblje, pa i dobar broj ucenica skole, ipak smo nasle nekoliko istomisljenica. Asifa Dalipagic, Hava Sadikovic, Dzevahira Muminagic i jos neke pomagale su nam u sivenju i pletenju odjevnih predmeta. U specificnim okolnostima koje su bile u nasoj skoli mi smo cijenile njihovu odanost i bile smo sigurne da nas nikada nece odati. Osjecale smo da su nam bile naklonjene i vjerne nase vrsnjakinje. Sima Bubalo, Draga Mucic, Ruza Kana i ja smo imale veliku naklonost i znacajnu podrsku nasih majki. Kanina majka Rata, odana i razborita zena, hila je stalno u kontaktu sa komunistima iz svoje sire porodice, a kao zena iz begovske porodice vrlo lako je dolazila do razne robe potrebne narodno-oslobodilackom pokretu. Nabavljala je parhet, vunicu i razni drugi materijal od cega se, u njenoj kuCi, sivala odjeca. U njenoj kuCi smo cesto preradivali partijske materijale, vodili diskusije, planirali akcije. Ruzina majka, iako i po muzevoj liniji i po liniji porodice Galic u kojoj je rodena, salno na udaru neprijateljskog policijskog i ustaskog aparata, uspijevala je da nam paznjom i razumijevanjem pomogne u trenucima kada je izgledalo da cemo imati neprilike. Mojoj majci sam citala ,,Mati" od Gorkog, jer je bila nepismena a znatizeljna sta piSe u toj knjizi kao i u naS.im konspirativnim materijalima koje smo dobivali. Tako je stekla n~podijeljene .simpatije za sve moje drugarice i partijske aktiviste cije smo zadatke izvrsavali. U jesen, iste 1941. godine, na pocetku skolske godine - Omerica SadikoviC mi je rekao da sa Ruwm i Kanom proseta:m do Mostarskih vrata (na izlasku iz Ljubuskog), jer ce ne5to vazno da nam saopsti. On je, kao usput, naiSao. Na brzinu nam je dao neke materijale i rekao: ,Od danas ste clanovi SKOJ-a. Od vas se trazi da izvrsavate odgovorno, sa maksimumom opreznosti i budnosti, postavljene partijske zadatke. Svaka nepromiSljenost je opasnost i za pojedince i za sve ostale 202 203 Clanove pokreta . . . ,C&nilo mi se da sam dobila krila. Ukratko, bila sam srecna. Vidjela sam da su i moje drugarice bile istog raspolozenja. Uskoro smo dobile zadatak da prikupimo sto vise vune, zatim da je preradimo i od nje ispletemo odredeni broj odjevnih predmeta. Kana i ja smo, toboz, posli Ruzi u posjetu u Bijacu, ali smo ponijeli i velike ma'kaze za sisanje ovaca. Gdje smo god usput vidjde ovce bez cobani ca, krijuCi se od prolaznika, osisale bi po nekoliko ovaca ispod trbuha i oko nogu i tako sakupile tri vrece vune. Ruza je tu vunu oprela, donijela nam je u Ljubusk,i, pa smo od nje i od vunice koju je iz radnje donosila Kanina majka, pleli odjecu za tada nama nepoznate drugove. U toj akciji pletenja ucestvovala je i aktivistkinja Emira Dizdarevic, radnica u Duhanskoj stanici. Iz tih dana sjecam se i sudbine triju sestara Brkic (od kojih su i danas zive Vasvija i Zagorka) Cijeg su oca odvele ustase, a njih sa majkom dotjerali u samostan na Humcu prisiljavajuci ih da uce katolicke molitve. U jesen 1942. godine Omerica Sadikovic je dosao da se pozdravi sa nama i saopstio nam da cemo sve zadat!ke ubuduce dobijati od Sefika Mahica, sekretara Mjesne organizacije SKOJ-a. Omerica je te veceri ne mogavsi vise zivjeti u ilegalnim uslovima, otisao u partizane. Vremenom smo u skoli postale sumnjive. Osoblje skole nas sve cesce odreduje za redare, a to je bio ogroman posao: trebalo je na svakom redarstvu oribati skolu, spremiti pribor na kome smo se obucavali, jednom rijecju dovesti samostanske prostorije ,do bjeline". Da nam nisu pomagale drugarice, koje bi kriSom ostale u zgradi poslije zavrsetka nastave, mi bi brzo morale di6i ruke i od skole i od nastavnog osoblja. Uz te obaveze, ustasica Neda Milos - sestra poznatog ustaskog zlikovca Dane Milosa - nas je maltretirala nekim svojim nastavnim programom (strojne setnje, rad na nasipu Trebizata i sl.) Mi smo pocele da se bunimo pa su nas iskljucili. Ali, zahvaljujuci novcu (nekoliko stotina hiljada kuna koje su prikupili Kanini, Ruzini i moji roditelji) skolsko rukovodstvo nas je opet primilo. Poslije primanja u skolu, Sefik Mahic me je upozorio da ubuduce budemo opreznije i da ne nasjedamo takvim provokacijama samostanskog osoblja. Narednih zimskih dana ustase i Italijani pojacavaju teror i poCinju racije. Uhapsene su otpremali u koncentracione logore u Novu GradiSku i Jasenovac. Moja majka je doznala (od Emire DizdareviC) da je sastavljen novi spisak Ljubusaka za koncentraoioni logor, i da se meau 31 imenom nalazim i ja. To je bilo upozorenje da treba sto prije otiCi iz mjesta. Kana je sa porodicom bila odselila u Mostar. Posto je poceo zimski raspust ja sam otiSla kod svog rodaka Muhameda Mahica, geometra u Zupanji koji je stanovao u Brckom. Upoznala sam ga sa svojim ilegalnim radom i prijetnjom zlocinaca a on me - posto je takode bio vezan za narodnooslobodilacki pokret - povezao sa aktivistima NOP-a u Brckom. Februaira 1943. godine izasla sam na oslobodenu teritoriju u Brezovo Polje. Prikljucila sam se Majevickom partizanskom odredu u cijim sam redovima ostala sve do konca rata, kao borac, i na duznosti rukovodioca SKOJ-a XVI muslimanske brigade. Kada sam se 1946. godine vratila u Ljubuski prva mi je zelja bila da saznam sudbine svojih najboljih drugarica Ruze i Kane. Saznala sam da su Ruiu Primorac ubile ustase 1944. godine u selu Studenci gdje je, �u jednom vrtu bila i pokopana, do prenosa njenih kostiju u Spomen kosturnicu boraca ljubuskog kraja. Kana se takoae hrabro ddala. Ustase su je mucile u selu Grabovo vrelo kod Vitine, a doznala sam da je naroCito sadisticke metode primjenjivao neki ustasa Zijo Bakamovic iz Mostara. U Ljubuskom je djelovalo jos mnogo ,trojki" slicnih onoj u kojoj sam ja bila. Od njih cu spomenuti samo neke. To su: Mara Galic, zena pok. Jure-Velikog; Anica Primorac, majka Narodnog heroja Madjana Primorca i sestra Jure Galica-Velikog; Zuhra Jakie, udovica Mustafe i majka dvojice palih boraca; Iva Hrstic ud. pokojnog Petra, spanskog borca, iz sela Graba; Sehla Sadikovic, cija su tri brata bili ucesnici NOP-a; Hata Busatlija ud. Mehmeda iz Vitine, Fiza, i Habiba Delalic, kao i Rukija BeCirovic, zena Alije, iz Ljubuskog, Ciju su dvojicu brace ustase zaklale na kucnom pragu i naocigled svih ukucana. Svaka od njih je imala udjela u brojnim i uspjesnim akcijama komunista u ljubuskom kraju. Svaka od njih je dala svoj doprinos. istoriji narodnooslobodilackog rata i socijalisticke revolucije ne samo ljubuskog kraja, nego i nase sire zajednice Cilika Hajnrih-Parte OD LOGORA DO LOGORA .K oncem avgusta 1941. bila sam uhapsena od ustaske policije i odvedena u zatvor Belediju. Tada sam bila clan odbora ,Narodne pomoCi" Sarajevu. U ve1i:koj zajednickoj sobi, pored drugih zatvorenika, naSla sam i drugarioe: Tirriku Romano, Lepu Carkic, Veru Kusec, Mariju Gavrilov,ic i Mari'ju Blazek. Poslije nekoliiko dana dosla je i Mira Kurilic, a nesto kasnije i Radojka Lakic. U Belediji sam provela 25 dana, a zatim usljed nedostatka bilo kakvih dokaza, pustena kuCi. Ponovo sam uhapsena 6. novembra 1941, kada je u Sarajevu ubijen neki njemacki major. Tom prilikom uhapseno je preko 200 gradana, pretezno muskaraca. Svi uhapseni odvedeni su u vojni logor na Marijin-dvoru. 18. novembra formiran je veliki transport zena i muskaraca, strpan u furgon i odveden u Jasenovac. U transportu je bio znatan broj komunista. Sjecam se slijedeCih: Lulo Frkovic, DragiSa i Jovo Kurilic, Danko Ozmo, Brano Jovanovic, Koco Krneta, Dzemo :&rvavac, Braco Simunovic, Anto i Vid Milosevic, Mustafa Begic, Fredi Hajnrih, Ante Bosnjakovic. Mnoge nisam ni vidjela, jer je transport otpremljen nocu, u cetiri prepuna furgona. Tri dana je transport iSao, zaustavljajuCi se na sporednim kolosijecima, bez hrane i bez vode. Ono malo hrane sto smo poni.jeli iz zatvora brzo se pojelo. U vagonu je bilo nepodnosljivo, jer su ih jedanput na dan otvarali i dozvoljavali nam da pod jakom strazom izademo radi vrsenja nuzde. U J asenovac smo stigli u noCi 12. novembra. Kad smo izlazili iz vagona prema logoru, prolazi1i smo kroz spalir ustasa, koji su nas pozurivali kundacima. Zatvorenici su sanjivo posrtali. Danko Ozmo je nesto prigovorio ustasi koji je udario staricu, a ovaj ga je krvnicki premlatio. Pred logorom je, raskoracen, stajao Ljubo Milos, ustaski logornik, s revolverom koji je vrtio na prstu. Na pitanje ustase koji nas je predvodio sta ce s transportom, sarkasticno je odgovorio: ,Macare". ,Ima ih dosta", rekao je ustasa. Logornik je dobacio uz zloban smijeh: ,Sta je to za nas! Do sada smo ih lividirali 40.000!" U Jasenovcu su iste no6i pobijeni svi Srbi - muskarci. Muskarce koje nisu pobili proveli su kroz spalir ustasa i pod kundacenjem smjestili na oiglanu. p,rema izja:vi oceViirdaca Alfreda Hajnriha i brace Milosevic ustase su na Badnjak likvidirali 300 Cigana, na taj nacin sto su ih zicom zatjerali u tor, a zatim boli i klali (Ljubo Milos licno je klao · 204 205 �a zatim Hzao noz, sto nije htio priznati na saslusanju u Zagrebu poslije oslobod:enja nase zemlje). Svo to klanje gledali su drugovi iz naseg transporta. Vid Milosevk je svjedoCio na sudenju Ljubi Milosu u Zagrebu. Sjecam se da su mi neki od drugova pricali da su se onesvjesCivali gledajuCi taj prizor. Zenskog odje1jenja jos nije bi1o pa su zene smjestene u podrum ustaskog tabora, u kame su provele jos 48 sati, bez hrane. Ponovo smo ukrcani u vagone i preko Zagreba i Zlatara dopremljeni u sabirni logor Loborgrad. Tamo je bilo oko 1500 zena, pretezno Jevrejki, i oko 200 djece. Osim ave bilo je mnogo djece iz Hercegovine i istocne Bosne (Brcko, Bijeljina), ciji su roditelji pobijeni. U logoru je bilo i desetak muskaraca, Jevreja, koji su obavljali stolarske i zidarskc. radove, jer je zgrada Loborgrada bila gotovo bez krova, a zena prev1se _da bi stale u postojece so be te su pravljene galerije na dva sprata. Zene su bile pretezno iz Bosne i Hercegovine, ali bilo ih je i iz Zagreba, Bjelovara i Varazdina. U Loborgradu smo zatekle grupu komunista iz Sarajeva (Hana Ozmo, Vojna Jaksic, Bjanka Levi, Nada Trninic i Irena Kajon; jos u KrusCici pridruzivala im se radnica iz Sarajeva Frida Laufer). U prizemlju zgrade u nekoliko soba, bili su "ubogari" nesto kao napusteni uboski dam o kame se gotovo niko nije brinuo, pa je to bio izvor neCistoce i bolesti. Logar je bio u rukama kulturbundovaca. Komandant logora bio je Karl Heger, a zamjenik njegov brat. Nije bilo ubijanja, ali su uslovi zivota bili teski zbog bolesti; pocele su da haraju dizenterija i trbusni tifus. Kulturbundovoi nisu dozvoljavali medusobne kontakte zatvorenika, ali ipak nisu mogli sprijeCiti stvaranje aktiva, koji je u logorskim uslovima poceo organizovano da djeluje. U aktivu su bile: dr Milica Kun (ljekar u logorskoj ambulanti), Hana Ozmo, Zora Nikolic Frida Laufer, Cilika Hajnrih, Nada Salomon, Dragica Vukovk, Voj~a Jaksic, Dobrila Krneta, Mira Kurilic, ViSnja Habunek, Marija Blazek, Bjanka Levi i Nada Trninic. Prva akcija aktiva bila je zastita starijih zena. Na rad su isle mlade i .zdravij.~. Starije su ostajale u sobama ili su radile u kuhinji. Na ~adn!m. akciJama moglo se viSe razgovarati i dogovarati o pripremi zaJedmckih proslava: Nove godine, godiSnjice Lenjinove smrti, Osmog marta, Prvog maja. Poslije vecere, posto bi se Nijemci povukli u svoje prosto~ije i velika gvozdena kapija bila zatvorena, dezurni strazar je prebroJavao u sobama zatvorenice. Aktivistkinje bi se iskradale ,i, po dogovoru, odlazile u druge sobe. Zora Nikolic, koja je kao mlada radnica bila u Sovjetskom Savezu, pricala bi tiho o zivotu u Rusiji i ucila nas da pjevamo revoluoionarne pjesme, koje do tada nismo znale. Iz pooetka tiho, a poslije gk11sn'ije, unelodije ;pjesama prihvatale sui druge logorasice i molile nas da ponovo pjevamo. Prva organizovana priredba bila je za Novu godinu 1942. Pripremljene su i recitacije, pojedinacne i horske: ,0 Klasje moje," "Cudan pogr~b. u. Bradoku", "Mi mladi", "Celija", "Teska je, drugovi". Saba u koJ<_>J Je ova priredba davana bila je prepuna: svi su htjeli da cuju. Desilo se da su preopterecene galerije pocele da se ruse, ali teskih povreda srecom nije bilo. NijeJ?ci. su, uz odredena ogranicenja, dozvolili javljanje kucama . Iz logora 1 pnmanje paketa. To je bilo veliko olaksanje. Paketi su pro- 206 207 lazili kroz ,cenzuru", ali je do nas ipak dospijevao hljeb, luk, nesto soli, zaprska i odijelo. Osim toga, u toku radnih akcija aktivistkinje su primi,j etHe da se j eda111 od cuvara kulturbundovaca prema zatvorenicama odnosi ljudskije nego drugi. Zvao se Feliks, prezimena se ne sjecam. Zamolile su ga da posalje pismo jedne zatvorenice koja jos nije imala pravo javljanja iz logora. Stigao je odgovor. Zatim nam je Feliks ucinio jos nekoliko usluga. Konacno je on poslao u Zagreb pismo Zore Nikolic upi.1ceno na aktivistu doktora Nikolica, u kome ga je obavijestila gdje se nalazi i s kim. Tako je zagrebacka organizacija saznala za Loborgrad. Poslije toga iz Zagreba su organizovano poceli da stizu paketi Narodne pomoCi, s povremenim vijestima pisanim hemijskom tintom, koja hi postajala vidljiva tek posto bi se zagrijala. Jevrejska opstina iz Zagreba obilato je slala pakete i namirnice Jevrejkama, ali su najveCi clio zadr:lavali Nijemci. Jedanput je stigao kamion kukuruznog brasna i krompira. Nijemci su sve to istovarili u neko udubljenje pored kapelice i zakovali daskama. IduCi u klozet, nocu, zatvorenice su, izbusile vrece i u kesama sto su ih posebno pri'premile, dok je strazar obilazio drugu stranu logora, dovukle u sobe jedan clio brasna. Ostali su tragovi: rasuto brasno, poluprazne vrece. Ujutro su Nijemci pretresli sobe, ali nisu nasli niSta. Jedna zatvorenica je, u strahu, vrecicu bacila kroz prozor. Na vreCici, u kojoj je zatvorenici svojevremeno stigao paket, bilo je ispisano njeno ime. Tu vre6icu nasao je Nijemac koji nas je vodio to jutro na radnu akciju i odnio je u logor. Zatvorenici, zeni s malim djetetom, nije se nista dogodilo. Ostale smo u uvjerenju da vrecica nije ni predata komandantu. Zima 1941/42. bila je vrlo jaka i s mnogo snijega. Radne akcije izvodene su i na Zlataru. C:istile smo ogromne naslage snijega po ulicama. Ponekad bismo nasle nesto hrane ili koju flasu mlijeka Sto bi ih neko iz kuce ostavljao gladnim logorasima. Iako dosta rijetki, ovakvi spontani postupci naroda ovog kraja jacali su moral zatvorenika. Hrana, narocito mlijeko, odnoseni su bolesnim drugaricama. Tifus je, naime, uzimao sve viSe maha. Srecom, nije se javio u najtezoi formi. VeCina je prebolijevala, ali je ipak bilo i smrtnih slucajeva. Jedna bolesnica se u vruCici bacila kroz prozor. Krajem godine u logor je, s paketima, dosla Dijama Budisavljevic, zena hirurga Budisavljevica iz Zagreba. Porijeklom je bila Austrijanka. Saznala je od nekih Jevreja da u logoru ima dosta srpske djece i uspjela da dobije dozvolu da ih abide. Dolazila je, zatim, svakih petnaest dana i donosila pakete za sve zene i djecu-Srbe, ciji joj je spisak dala uprava Loborgrada. Sarna je organizovala sakupljanje priloga od Srba u Zagrebu, a u svojoj kuCi je, jos s nekim zenama, pravila pakete. Uspjela je takode da prije rasformiranja logora u Loborgradu, uz pomoc Ministarstva za socijalnu skrb, izvuce sve zene Srpkinje i djecu i da ih, kao izbjeglice, prebaci u Srbiju. Kako se epidemija trbusnog tifusa sve viSe sirila i prijetila da se zarazi i okolina Loborgrada, odluceno je da se logor rasformira. U to vrijeme iz Bedekovcine je stigla jedna drugarica koja je od mene trazila imena komunista da bi drugovi izvan logora mogli da organizuju bijeg. ;Pocetkom maja, medutim, vee je prvi transport Srpkinja otpremljen u Srbiju. Drugi je otisao u drugoj polovini istog mjeseca. Jevrejke su odvedene u Poljsku i tamo pobijene. Odatle je uspjela da se javi Frida Laufer. To je bio jedini trag da su Jevrejke odvedene u Poljsku. �Prije nego sto su transportovane, komandant Heger je naredio da predaju sav nakit i novae. Ako bi se nakon dvadeset i cetiri sata kod nekog nesto naslo, zaprijeeeno je da ee biti strijeljan. Nijemci su shvatili da su zatvorenicama, uprkos ,cen2'Jure" paketa, ipC~Jk pro>rurene razhCite stvari od vrijednosti. Zatvorenice su pak, plase6i se da ne budu strijeljane odmah, prstenje i nakit bacale u latrinu. Milica Kun pokusala je da zadr.Zi sat. Komandantu je objasnjavala da joj~je kao lijecniku neophodan. Ironicno joj je uzvratio da joj viSe neee trebati i da ga odmah preda. Neposredno pred polazak transporta Jevrejki, zatvorenica Bukica (prezimena se ne sjeeam) predala mi je 16 dukata s molbom da ih uputim partizanima. To sam i uCinila cim sam pustena iz logora Stara GradiSka. Zatvorenice Hrvatice, meau kojima i ja, uhapsene uglavnom iz poHtickih razloga, prebacene su nakon odlaska Jevrejki, u logor u, Staroj GradiSki. Tako je Loborgrad, zapravo logor u Loborgradu, prestao da postoji. Sjeeam se da su u logor Stare Gradiske prebacene Marija Blazek, Nada Salomon, Tonka Zagovec, Tonka Dzinie. Ostala imena sam zaboravila. Do Zagreba smo prebacene kamionom, a· od Zagreba vozom. U logor su nas doveli kulturbundovci i predali ustasama. Logor Stare GradiSke bio je opasan visokim zidom, a na cetiri strane su bile visoke osmcut>racnice. Cim smo dosle, Nijemci su u:s>tasama predali spisak sa nasim imenima, a nas su pretresle zene internirke. Kako je vee tada postojala u logoru partijska organizacija meau tim zenama bilo je i aktivistkinja. Meni je drugarica Srae Price prisapnula da odbacim novae, ukoliko ga imam, jer ako me neko prijavi iii ga ustase naau, strijeljaee me. Osim toga, rekla mi je da se javim u snajderaj, jer je od ranije znala da znam da sijem. To mi je spasilo zivot. Srpkinje i Jevrejke su se nalazile u starom zatvoru - Kuli, a Hrvatice u stambenim starim zgradama. Stara GradiSka je bila uglavnom, u to doba, logor politickih interniraca, ali je bilo nesto i kriminalaca, koje su ubacivale ustase kao svoje dousnike. Na njih smo odmah bHi upozoreni. NajviSe je bilo politickih interniraca iz Zagreba, a zatim iz Bosne. U vrijeme kada smo dosli u logor jos su trajale borbe na Kozari, pa smo se nadali da ee logor biti osloboaen. Meautim, partizani se nisu mogli pribliziti logoru. Za vrijeme bitke na Kozari, a i nakon toga u logor su dovoaene kolone Kozarcana i njihove djece. Meautim, broj zatvorenika u logoru Stare GradiSke uvijek je bio isti, jer su ustase odvodile velike grupe Jevreja i Srba i ubijali ih gvozdenim polugama, da ne bi trosili municiju. Majkama su oduzimali djecu, mlade zene su tjerali u Njemacku na rad, obeeavajuCi da ee se brinuti za djecu. Bilo je pretdko gledati otimanje djece iz zagrljaja majki. Jedna majka nikako nije dala svoje dijete. Ustasica Maja Luburie (djevojka od 17 godina) i ustasica Bozica istrgnule su joj dijete i bacile ga pred njenim oCima, u bunar, zatim su se obje bjesomucno oborile na majku i dotukle je korbacima. Poslije odvoaenja :lena na rad · u Njemacku, u logoru je ostalo nekoliko hiljada djece stare od dvije do 7 godina. Bolest je pocela da hara. Dizenterija i tifus su kosili. Bolesna djeca su smjdtena u jednu baraku, bez ikakvih uslova za zivot. Lezali su na golom podu, u svojim vlastitim izmetinama, gladni i goli. Polumrtvu djecu trpali su u dzakove i odnosili u sobe u kojima su pustali cijanb.lij. Meau zenaina ko- 208 209 je su se brinule za djecu bile su Milka Susie, Ruza Karadza, Hajra Kapetanovie i jos neke. Kada je jednog dana ustasa Stanko Bevanda dosao sa vreeama i zatrazio da zene trpaju djecu u dzakove istupila je Hajra Kapetanovie pred njega i rekla mu da moze da je na mjestu ubije, ali ona to neee uciniti. Njezina hrabrost zaprepastila je ustasu i on je zanijemio, okrenuo se i otiSao. Drugi dan djece nije viSe bilo u baraci. Sve su ih potrovali. Zdraviju djecu odvodili su u GradiSku na prevaspitavanje. Radila sam u radionici za sivenje gdje su bile i drugarice iz Bosne: Lepa Carkie; Ruza Karadza, Milka Susie iz Prozora. Milka je sa tavana krala odijela pobijenih interniraca i oblaCila one koji su dosli bez icega. Donosila je i deke i tako mnoge spasila od sigurne bolesti. Da su je ustase uhvatile sigurno bi je strijeljale. Jednog dana javila mi je jedna drugarica, koja je sa mnom radila, da doaem poslije vecere u drugu nastambu, na sastanak. ,Iako je bilo strogo zabranjeno odlaziti u druge nastambe, iako je soba ustasica hila pored nase sobe, iako sam znala da eu biti strijeljana ako me uhvate, otiSla sam na sastanak, suljajuci se kroz mrak. Na sastanku sam nasla desetak drugarica, uglavnom iz zagrebacke organizacije. Na sastanku su me obavijestile da u logoru postoji vee duze vrijemena partijska organizacija, da su se dugo borile dok su uspjele da uvuku aktivistkinje u upravu logora i da je sada unutrasnja uprava logora u njihovim rukama. Takoae sam saznala da su uspostavile vezu sa Narodnom pomoci iz Zagreba, odakle redovno dobijaju pakete i obavjestenja. S obzirom da do tada nisu znale koje su zene iz Bosne i Hercegovine clanovi Partije, pozvale su me da se sto prije povezemo i meausobno pomazemo; da obavjestavamo zatvorenice, na koje se smijemo osloniti, o politickoj situaciji. Tada sam uvidjela da i pored teskih uslova za organizovan rad, postoji, zivi i radi grupa zatocenika - komunista, koji su svojim primjerima dizali moral i na organizovanom politickom radu poginuli. Pored redovnog ubijanja ,prekobrojnih", zivot zatvorenika bio je ugrozavan i ovisio od raspolozenja pojedinih ustasa. Jednog dana Hasnija Kapetanovie se potuzila ustasici Maji da smo dobili smrdljivu kukuruzu, koju, i pored gladi, nismo mogli jesti. Nakon toga Maja je dovela copor ustasa koji su poceli bjesomucno da gaze zatvorenice vicuCi kako smo smjele da dizemo bunt. Sutradan je dosao ustasa sa masinkom i spiskom :lena iz nase sobe. Pod jakom strazom poveli su nas, oko 30 :lena, na Savu. Usput smo srele zapovjednika logora Majstoroviea i bivseg franjevca iz Jajca Filipoviea. Bili su u dobrom raspolozenju. Porazgovarali su sa ustasom koji nas je predvodio i zahvaljujuCi njihovom raspolozenju poslati smo na istovar cigle, nakon cega smo vraeene u logor. Kada smo se vratile :live u logor drugarice su nas grlile i plakale, jer su mislile da ee se samo nasi kaputi vratiti. Nairne, poslije svakog ubijanja u radionicu su vraeali krvave kapute, koje smo morali da paramo, jer su ustase pretpostavljale da u njima ima sakrivenog novca i dragocjenosti. Kako nam je bilo dok smo u svojim rukama dr.Zali te kapute, sta smo osjeeale tesko je opisati. A nasa mr.Znja prema ustasama dostizala je vrhunac kada smo ih gledali u crkvi gdje su nas nedjeljom vodili, kako se usrdno mole bogu. Ustasica Bozica, koja je svakodnevno korbacem, do besvijesti, tukla zatvorenice pisala je cak i pjesme i dolazila u radionicu da nam ih Cita. Pisala je pjesme Pavelieu. Sjeeam se jedna se pjesma zvala 14 :2:ene BiH u NOB 1941-1945. �Emina Aliefendic ,emigrantka", a poCinjala je: ,~a sam. ust~sica :p;avosla':,ne vjere .. :" Nije nam bilo jasno zbog cega Je ta dJeVoJka pnsla ustasama, dok Je jednog dana nismo vidjeli kako trci iz svoje sobe jureCi ustasicu Maju. Uletjele su u nasu sobu i ne obaziruCi se na zatvorenice, pocela da joj kida odjecu i da je strasno ljubi. Bilo nam je jasno da su to izopacene licnosti, jer jedino takve su mogle biti tako okrutne prema majkama i 1 nejakoj djeci. U to vrijeme (novembar 1942. godine) zatvorenici iz sobe u kojoj je bilo oko 30 muskaraca, bili su osudeni na smrt gladu i zedu. Medu njima su bili drugovi iz Sarajeva: Lulo Frkovic, Dzemo Krvavac, Mijo Sunaric. Soba je bila proglasena komunistickom. Drugovi su dosta izddali bez vode i hrane, a jednog dana, kada je kljucar otvorio vrata napal.i su ga i razbjezali se po krugu dvoriSta. Znali su da ce ih pobiti, ali su zeljeli na taj nacin da skrate svoje muke. Luio Frkovic je skocio u latrinu i tamo su ga kundacima dotukli. Ostale su pobili mitraljezima iz osmatracnica. Cesto smo gledale iz snajderaja kako ustase odvode iz Kule kolone Jevreja i Srba. Prvog novembra je na 1ikvidiraBje iSla ogromna kalona pored snajderaja. Mi smo istrcale na kapiju i uvlacile u radionicu one koji su se sasvim priblizili vratima. Tako smo spasile oko 10 drugova i drugarica. U toj koloni bila je i porodica MiSe Popovica (sestra, zena i dijete). Njegova zena, rodena Lerer, bila je sestra generala Voje TodorovlCa. Oni su na zalost bili daleko od vrata i nismo ih mogli spasiti. Kroz prozor radionice gledale smo kola i kola natovarenih i ubijenih zatvorenika, medu kojima je bilo i polumrtvih koji su vapili da ih ubiju i da ih zive ne sahranjuju. Gotovo nije bilo dana da se nije nesto stravicno dogodilo. Nikakvoga reda ni zakona nije bilo u logoru Stare GradiSke. Polovinom decembra 1942. godine dosao je Maks Luburic u nasu radionicu ,i trazio da se dignu sve one zene kojima nije sudeno poslije hapsenja, prilikom nekih odmazda, a ne provala. Rekao nam je da ce nas vratiti u nase srezove na ponovni postupak, pa ukoliko se ustanovi da smo krive, vratice nas ponovo u logor. U to vrijeme naime, donesen je zakon o kaznjavanju logorom od jedne do tri godine. Tako je 18. decembra 1942. godine iz GradiSke pusteno oko 200 zatvorenika, a u Sarajevo smo stigli nakon cetiri dana. Tu nas je vojno ustasko redarstvo prvo zadrzaio, a kasnije konacno pustilo, s tim da se redovno javljamo policiji. ILEGALNI RAD U SARAJEVU ,z 210 211 a vrijeme Kraljevine Jugoslavije kretala sam se u drustvu napredne omladine u koje me je uveo moj drug iz djetinstva Andelko Ve!j,ic, tada clan SKOJ-a. Sa narocitim interesovanje?l i simpatijama odnosila sam se prema borbi naseg predratnog revolucwnarnog pokreta. Sredinom jula ili avgusta 1941. godine ukljucila sam se u rad napredne omladine. Na prvom sastanku koji je odr:lan u Brockoj ulici govorilo se o politickoj situaoiji poslije okupacije zemlje i pripremama za ust~nak koje je organizovala KPJ. Nesto kasnije formiran je aktiv omladme za Novo Sarajevo, koga su saCinjavali: Mirko Pavlovic, Slobodan Skaljak, Bozo Tomic i ja. Tada sam se zvala Stana Ivic. Nakon toga odrzano je niz sastanaka na raznim mjestima koji su naj~es~e. imali propagandni karakter u cilju agitacije za Narodno-oslobodllackl pokret, za okupljanje naprednih ljudi, za sabiranje sanitetskog materijala i oruzja, jednom rijecju za sve sto bi bilo korisno za oruzanu borbu partizanskih odreda i ilegalni rad u gradu. Vrlo · tesko smo odredivali mjesta za odr:lavanje sastanaka. Naime, u Novom Sarajevu Zivj.elo. je neko~iko ustaskih i njemac~~h porodica, zbog kojih smo moral.1 b1t1 oprezm. Pored toga, u ovom diJelu grada su se nalazile ~ale. zgrade, cesto na osami, pa je bilo sumnjivo sastajati se u njima, Jer .?1 se .ulazak cetiri, d.o. pet ljudi primijetio. Zbog toga smo, prilikom odrzavan.Ja sastanaka, b1h po:sebno oprezni. Kada bi net·ko od nas neopravdano izostao, moral.i bi se raziCi, jer smo pretpostavljali da je drug koji je izostao, uhapsen ili ,provaljen" . . . Ce~to smo s~stanke odr:la~ali i u stanu mog oca Pere Ivica, u uhc1 VoJvo~e Putmka br. 21, .gd]e sam i ja stanovala. Zgrada je imala dya ulaza, Jedan sa glavne uhce, a drugi sa Vilsonovog setalista. Polovmu zgrade zauzimao je hotel ,Br.istol". Kada smo odr:lavali sastanke moja majka Smiljka je uvijek motrila i vodila racuna da ne bi nek~ prisl.us·kivao, a dr1:1gove koji su dolazili docekivala je kao svoju djecu. Na Jednom od ov1h sastanaka, u nasoj kuci, drug Bozo Tomic je bio zad1:1zen da bude glavni ,oruzar", a ja sam, pored osta1ih zaduzenja, dob1la zadatak da budem njegov zamjenik. Naime, podrum u kuCi gdje sam stanovala imao je mnogo supa, od kojih je nasa - na samom uglu, b~I~ najpodesnija za skupljanje oruzja i ostalog materijala. Pored akt1v1sta za ovo Sikla:diSte je znala j.os jedino moja majka. �Oruzje i ostali materijal sabirao se i donosio sa raznih strana. Iz Rajlovca gdje je u vojnom logoru postojao aktiv simpatizera NOP-a, Semsudin Rebac i neki Enver (prezimena se ne sjecam) donosili su u nasu supu bombe, redenike sa municijom i drugi materijal. Takoder sam po oruzje i ostali materijal iSla kod drugarice Marice Sesar, udate Himelrajh, odnosno njene sestre Roze. Jos neki omladinci i omladinke su donosili u skloniste materijal u manjim paketima, jer bi veCi bili zapazeniji. Strah od provala ili hapsenja (sto nije bila rijetkost), kidanje veza, bio je stalni pratilac nasih akcija. Svaki bilten ili vijest o uspjehu nasih jedinica davali su nam novu snagu i impuls za jos intenzivniji rad. Znali smo da neprijatelj budno prati svaki nas korak, pa ipak smo uspijevali da mu ispred nosa uspjesno izvedemo nase akcije. U septembru 1941. godine nekoliko omladinaca i omladinki primljeno je u SKOJ. Zajedno sa Borkom Voksal, Natom Bozic, Bozom Tomic i dr. primljena sam i ja tada u Savez komunisticke omladine Jugoslavije. Nasa grupa je i pored cestih hapsenja, uvijek funkcionisala, i nekad viSe, nekad manje, bila aktivna, nekad u sirem, nekad u uzem sastavu. Zastoj je mogao biti jako kratak, jer smo uvijek iznalazili nove mogucnosti za nase aktivnosti. Posebno treba istaCi drugarski odnos i medusobnu brigu da se sacuvaju drugovi i drugarice. Pocetkom 1942. godine u ilegalnom radu grada nastupila je trenutna porrietnja usljed provale, zatim hapsenja nekih drugova. Cinilo se da je cijeli rad zamro. Poslije hapsenja Ljube Lunave i odlaska nekih' drugova u partizane ja sam se uklonila iz Novog Sarajeva. Udala sam se za Dzemala Aliefendica i time promijenila dotadasnje ime i prezime u Emina· Aliefendic~ Pod novii:n imenom nastavila sam rad na terenu Kosevo, gdje je, bez obzira na hapsenja, rad ponovo ozivio, bio jos aktivniji ali i daleko oprezniji. Tu sam bila povezana sa Slavojkom MiliceviC, Ravijojlom Savic, Natom MiSovic, a narocito sa kucom Franj'e Sesara i Manice SesarcHimelrajh. Iz njihove kuce svi su ucestvovali u ilegalnom radu: Franjina zena Nada, sestre Marica i Roza i brat Marko. U mjesecu avgustu 1942. uhapsen je Franjo Sesar sa bratom i sestrama. Po njihovom hapsenju vezu u ilegalnom radu je oddavala Franjina zena Nada, sve do hapsenja Reufa Galosevica. U okviru tog velikog hapsenja u decembru 1942. godine uhapsena sam i ja iako sam se nalazila pred porodajem. To je ubrzalo moj porod, te sam na zahtjev drugarica-zatvorenica prevezena u bolnicu, gdje sam se istog mjeseca porodila. Rodila sam djevojcicu, nedonosce, od 7 mjeseci. Po porodaju sam prebacena u zatvorenicku bolnicu, gdje sam bila sa Zlatom Radosevic, Vojnom Puskar i jos nekim ranjenim partizankama. Tu su me ustase ostavile svega 4 dana pa su me, sa tek rodenim djetetom, prebacili ponovo u zatvor. Teski su bili dani u zatvoru sa rnalim djetetom kome nisam niSta drugo mogla pruziti, osim svoje ljubavi i ljubavi drugarica koje su se nalazile sa mnom. Drugarice su joj na• djenule ime Lejla. Ona nam je uljepsavala dane i olaksavala muke. Drugarice su se otimale koja ce da joj pere pelene i da je povija. Kad bi nocu plakala ljuljale bi je na smjenu, jer sam ja bila suvise iscrpljena i slaba da bih to mogla sama ciniti. Sve su je drugarice podjednako voljele. Bile su sretne kada bi se ona dobro osjecala, kao da od njenog zdravlja i napretka zavisi i ishod nase sudbine. Iz ustaskog zatvora predana sam na prijeki ustaski pokretni sud gdje sam bila u celiji sa Jelenom Vitas i Zehrom Mujidovic, clanovima 212 213 KPJ i istaknutim aktivistkinjama grada. Po izlasku iz zatvora, aprila 1943, godine, zapazila sam da postoji aktivan i ilegalan rad, sto znaci da hapsenja nisu za Nijemce i ustase imala ocekivanog efekta. Iako sam bila iscrpljena zbog zatvorskog zivota, skrhana teskom bolesti pluca, i brigom oko oddavanja u zivotu nejakog djetata, ponovo sam se ukljuCila u rad. Po direktivi Agana Bostandzica, clana KPJ, u moj stan je dosla Sadija Dumisic, udata Berberijan, i sa mnom se dogovorila oko prebacivanja triju omladinki, koje su bile sklonjene na tavanu zgrade u kojoj sam ja stanovala. Medu njima se nalazila moja sestra Nada Ivic. Tada je bila velika provala medu srednjoskolskom omladinom. Drugarica Sadija ih je prebacila preko kurira, kanalom preko Podlugova, u Visocko-fojnicki odred. U moj stan drugarica Sadija je, sa ostalim drugovima, donosila sanitetski materijal, odjecu, obucu, ilegalnu stampu. Sve to je prebaceno na oslobodenu teritoriju. 1943. godine, po dolasku Safe Dzinovica (Mirka) u Sarajevo za clana Mjesnog komiteta KPJ, povezala sam se odmah s njim, a on me je povezao sa Olgom Katie ( Oliverom), sekretarom aktiva Antifaliistickog fronta zena u Kosevu. Aktiv su saCinjavale: Milica Milanovic, Cvija Bukvic, Zehra Brekalovic, Tonka Dukic, Marija Kos i ja ,Smiljka" - tada moje ilegalno ime. Svaka od nas je oddavala vezu sa 10-20 drugih zena. U tom periodu smo najviSe preradivali istoriju Partije. Sa svim grupama zena smo organizovali bolnicke kurseve, koje je odrzavala par puta Persa Teofanovic i jos neke drugarice koje su se razumjele u sanitetske poslove. Kursevi su se oddavali vise puta u kuCi Cvije Bukvic, Bolnicka ulica 12 ili 14, i kod Anke Skavo, Njegoseva broj 1. Nekoliko puta kursevi su se odrzavali i u mom stanu. Tada bi pred nasim vratima dezurala pazikuca Ivana Sedej, koja je bila odana NOP-u, i u slucaju kakve opasnosti zvonjenjem nas obavjestavala. Nekoliko sastanaka i bolnickih kurseva je odrzano kod Danice Kokotovic sa stanom u Skerlica ulici, gdje je bio smjesten san~ski materijal. Podesna za sastanke bila je i kuca gostionicara Alije Kapidzica u Kralja Tomislava ulici. Njegova zena Mica i on bili su odani i iskreni simpatizeri pokreta. Pred oslobodenje, u stanu Milice Milanovic, odrzan je jedan kurs za rukovanje oruzjem. Isti takav kurs oddan je i u stanu Anke Skavo. Pored toga smo plele dzempere i rukavice za partizane. Tokom Citave .1943. godine nosili smo odjecu uhapsenim pripadnicima NOP~a lkoji su lezali u ibolnici. Cijele 1944. godine raznosih sino prijeteca pisma po kucama ustaskih fasistickih agenata. ·· U ta·kvim prilikama koristili smo se djecjim kolicima u kojima je i moja kcerka Lejla lezala na sanitetskom i propagandno-politickom materijalu, koga smo raznosili po raznim punktovima u gradu. Pri takvim zadacima pomagale su i ucestvovale Milica Milanovic, Ksenija Steta sa Bjelava, Dragica Lovren, Dragica KokotoviC i druge.. · 1944. godine Safo Dzinovic mi je doveo. grupu domobrana koji su se opredijelili za NOP i koje je trebalo prebaciti u partizane. Do tog vremena ja sam ih sklonila na tavan moje kuce. Pazikuca Ivana Sedej je po nekoliko puta na dan odnosila i donosila ljestve preko kojih bi im dodavala hranu. Neposredno pred oslobodenje zemlje organizovala sam, po za· datku Partije, cuvanje vojne pekare u Kosevu, da je ne bi unistile ustase koji su u povlacenju uniStavali i pustosili narodnu imovinu. �Vesna RakiC-Resetar i upoznavati o ciljevirna KPJ u svestranoj horhi protiv fasizma" - govorila je ona zenama. Znala je da u mom selu ima jos dosta drugarica koje mogu i hoce da rade za NOP. Takode nas je upuCivala da se svaka od nas poveze sa aktivistkinjama iz zapadne Hercegovine, naroCito ljuhuskog sreza, koje hi mogle da nas ohavjdtavaju o kretanju neprijatelja i svemu sto je neo:phodno za narodno-oslobodilaoku ;borhu i njene ciljeve. U drugoj polovini 1941. godine nastaju hapsenja na terenu Dalmacije i Hercegovine. U jednoj grupi, koju su saCinjavala trideset i tri aktivista iz Vrgorca i Makarske, ustase su uhapsile i moga oca. ,Crna marica" ih je odvela u Imotski, odakle su, nakon nekoliko dana, pretuceni i u modricama pusteni kucama. Mnogi su od tih posljedica brzo pomrli. Oceva je zasluga da je moja cijela familija aktivno saradivala za NOP. Postali smo clanovi KPJ tako da smo u toku NOB-e aktivno i organizovano radili. Zaslugom pojedinih naprednih drugova iz mog sela i okolice vee 1941. godine formira se grupa :lena koja se povezala sa drugim zenama Vrgorske opstine kao i aktivistkinjama NOP-a pogranicnih sela zapadne Hercegovine. Za vrijeme Kraljevine Jugoslavije u moju kucu je cesto dolazila Iva Hrstic iz Graha (srez LjUJhuski) ciji je muz poginuo u spanskoj revoluciji. Pokazivala nam je pisma od drugova ucesnika spanske revolucije koji su kasnije sa njom odr.Zavali pismenu vezu i slali joj pomoc da othrani svoju nejaku djecu. IIVa je ostala dosljedna :Ldealima svoga muza i za cijelo vrijeme NOB-e, iako pod teskim uslovima, okupljala oko sehe zene i odrzavala veze sa zenama susjednih sela kao i sa svojom jetrvom Tonkom i njenim muzem, koji su cijelo vrijeme rata aktivno radili za narodno-oslohodilacki pokret. I pored hapsenja i mucenja oni su sa velikim elanom okupljali narod u horhu protiv fasizma i kao takvi hili u stalnom kontaktu sa saradnicima NOP-a iz Dalmacije. U 1942. god:Lni biokoVIs;ka V ceta je prozvana ii±menom Ivina rnuza, Hrstic Petra. U njoj su se nalazili i neki Hercegovci. 0 ceti se medu horcima pjevalo: SARADNJA ZENA BIOKOVA I ZAPADNE HERCEGOVINE ?~ena sam na samoj. granici Hercegovine u selu Orahu, opstl_na Vrgorac. Selo Je uvuceno u Hercegovinu tako da djeluJe kao poluotok na moru. Ti prirodni uslovi su nam omog.ucava~i o~r.Z~v~nje v~za sa aktivistima i saradnicima NOP-a i partlz~nskun. Jedmica!ll~ Iz ..Hercego~ine i oh:atno. U Dalmaciji je revo~ucwna.rm pokret JOS pnJ~ rata hw dosta Jak tako da je narod na vriJeme hw upoznat sa cilJevima okupatora i njegovih slugu. . Tezak je hio zivot o_voga kraja za vrijeme Kraljevine Jugoslavije. Zel~elo se ~uk~ruz~~og h!Jei?a! a da ne g~worimo o drugoj hrani. NajviSe SU ISpastah Olll kOJI SU ZIVJeh U kamenJaru sirom Dalmacije i krsovite Hercegovine. Glad, golotinja i hosotinja je hila neopisiva. Jedivno smo _imali sn;c.u da je ~eCina sela Vrgorske opstine imala osnovne skole gdJe smo hih ohavezm, kako muskarci tako i zene zavr§i't1i sest razreda. O!kolna sela Hercegovine nisu ni to .i;mCt~la. Os~ovnih ~kola )e vhilo yvrlo malo, tako da je veCina naroda hilo nepismeno, a ako Je .ko)a zel?-a Isla u ~~ol1;1 to je hila sramota. Kler je imao velikog utjeC~Ja I st.o J<: za~?tahJI dw naroda hio nepismeniji crkva je mogla da ga VIse konsti I drzi u pokornosti. . Sin;>ki. napredJ.?-i pokret koji se razvijao u Dalmaciji prije rata U!Jeca~ .Je .I ~a U:OJe selo koje je imalo dosta naprednih Ijudi. Medu nJI:O::a Je hw .I mo.J .~tac Ivan Resetar koji je cesto prije rata opominjan ~d zandara. I pohciJe zhog revolucionarnog rada. Sjecam se da su se c~.sto sast~Jah. na~redni ~judi iz ohliznjih sela Hercegovine i DalmaC~Je. Poveziya~I .su Ih razm s~oski radovi i sijela. Nedjeljom, a i uvece, hi s~ sastaJah ~ kroz selo pJevali revolucionarne pjesme (,;Budi se istok I z~p~d", pJesme o Matiji Gupcu i Matiji Ivanicu. Izvikivali hi parole ~,ZIVJela K?mu~isticka. partija", ,Zivjela Rusija" itd). To se desayalo.I na pazan~.a.I.u.gostwna~a; Napredn~ji ljudi su prenosili znanje Jedm. na druge, sm!: hteraturu I Jedm drugima ohjasnjavali ciljeve revolucwnarnog radmckog pokreta. Tako su pogranicni regioni hili vezani ekonomski, politicki a i rodhinski. Rat me je zatekao kao radnicu Duhanske stanice u Vrgorcu. OdU:~h sam se povezal.~ sa Jak~m Raos, koja je pripadala naprednom radmckom po~retu pnJe rata I poznavala revolucionarni rad moga oca. Razgov~rah sll?-o o svemu sto mi, zene, treha da poduzmemo u tim sudhonosmm damma. "Treha se horiti za svakog covjeka, za svaku zenu R Peta ceta Hrstic Petra sto je brza i od vjetra. U njoj mladi partizani dobrovoljci odabrani. Protiv sile sto se bore da slobodi put otvore musku zensku, staru mladu i u selu i, u gradu da svakvme pravo bude fasisti nam da ne sude. Vee Narodna vlada nova i uprava drug Titova. 214 215 Ova pjesma je imala snaznog politickog odjeka i cesto se pjevala u hiokovsko-neretvanskom kraju, kao i sve druge revolucionarne pjesme, koje su se hrzo prenosile sirom Jugoslavije. Na teritoriji Ijubuskog kraja prva zrtva ustasa pala je u selu Grahu i to poslije 13. 6. 1941. godine. Tada su .na terenu dijelj.eni prvi leci koji su sadr.Zavali proglas KPJ sa pozivom na ustanak protiv okupatora i njegovih pomagaca. Tih dana je hio katolicki ,dernek" na Humcu koga su ustase naveliko slavile kao imendan poglavnika ustaske drzave �Ante PaveliCa. Kad su ustase saznale za te letke toliko su bili razjareni da su poslije toga nastala hapsenja, kako u Ljubuskom, tako i u vrgorskom kraju. Bas tih dana u Vitinu dolazi poznati zlikovac, ustasa Franjo Sudar. Tu su bili zatvoreni, pored ostalih Vlatko Hrstic i Mirko Kolak saradnici NOP-a iz sela Gra:ba. Franjo Sudar je :bez .suda i 1kakva naredenja, svojom rukom, u prisustvu ostalih zatvorenika, ubio iz pistolja Vlatka Hrstica, a Mirko Kalak je od posljedifa udaraca, poslije par dana, umro. Surovi su bili ti dani, jer su poslije toga pijane ustase nastavile sa pokoljima. Vlatku Hrsticu ni mrtvom nisu dali mira. Drugovi koji su bili sa njim u zatvoru morali su mu kopati grab izvan groblja kraj sela Otoka, u blizini Vitine, a njima su opet zbog toga ustase prijetile. Na molbu Vlatkove porodice prendn je na groblje Sinac, a poslije reagovanja klerofasista, opet su ga morali prenijeti van groblja. Ozaloscenoj porodici su govorili da za komuniste nema mjesta u groblju. Vlatkove i Mirkove ideje su nastavili njihovi najblizi, jer je neopisiva mr:Znja prema neprijatelju buktila u njihovim srcima. Sto je neprijatelj bio svirepiji, to je narod bio ogorceniji i aktivniji za NOP tako da su se veze sirile velikom brzinom, a broj saradnika sve viSe rastao. Znali su se punktovi koji su veoma. brzo preuzimali postu i razne materijale potrebne partizanima. U Grabu je pored Tonke i Ive bilo jos dosta :lena koje su bile aktivno za narodnooslobodilacki pokret, zahvaljujuCi · organizovanom radu pojedinih clanova porodice i saradnika koji su ucestvovali u naprednom radnickom pokretu prije rata. Tako su u seoskom odboru AFZ-a sela Graba bile aktivne slijedece drugarice: Iva Hrstic (zena pokojnog Petra), Tonka Hrstic (zena Stanka), Anica; Kata Hrstic (koja je hila i kurir), Matija Hrstic (pokojnog Joze koji je poginuo u partizanima), Matija i Ljubica Musan, Matija Kalak i Anica Granic (zena Ante). Sto je neprijatelj pravio veca .zlodjela narod, pod rukovodstvom KPJ, sve viSe zbija svoje redove i postaje povezaniji pod parolom ,Naprijed u borbu do konacne pobjede". Tu parolu su prihvatile mnoge zene, sestre i majke, bez kojih ni jedan rad za narodnooslobodilacki pokret nije mogao proCi. I u selu Orahovlju, srez Ljubuski, je bilo dosta porodica koje su bile aktivne i na koje se moglo osloniti u radu za NOP. Nekada sam spavala kod drugarice Mace Rakic. Otvoreno smo razgovarale o ciljevima pokreta, o sakupljanju pomoci u vidu odjece, obuce i municije. Maca je hila bistra djevojka. Znala je lijepo i ubjedljivo da prica i aka nije imala ni jednog razreda osnovne skole. Shvatila je ciljeve nase borbe taka da je ana i njena cijela porodica hila desna ruka u radu za NOP. Pet njenih sestara su uvijek bile siguran oslonac u izvrsavanju zadataka. Majka im je radom iz sela Klobuka, taka da su one bile cesto veza izmedu pojedinih sela Hercegovine i Dalmacije. Pored ostalih poslova posebno im je hila teska i opasna kurirska sluzba, jer je neprijatelj bio na svakom koraku~ U odboru AFZ-a pored Mace, isticala se i Stana Rakic, koja je cesto odrzavala sastanke :lena, okupljala ih i upoznavala sa zada,c:ima koji predstoje. U njenoj kuCi su se krili ilegalci a cesto su se odr:Zavali i sastanci. · U organizaciji zena i kroz omladinsku organizaciju poznat je i rad Ljubice Marinovic, Kate Saric i drugih zena u tom selu koje su se 216 217 postepeno ukljuCile u rad NOP-a. M10du njima je hila i Luca Rakic, majka sedmoro djece, ciji je sin Ante bio clan KPJ jos od 1938. godine. On je od posljedica mucenja po zatvorima obolio i umro u svojoj 25. godini, u ljeto 1941. godine. Petorica njegove brace slijede njegov .put i svi u toku rata postaju clanovi KPJ. Zbog njihovog aktivnog rada majku i oca su uhapsili i odveli u logor u Vinkovce. Otac se viSe nikad nije vratio, a za grob mu se ne zna. Majka je poslije muka u logoru oboljela: I Matiju Rakic, zenu Ivana Rakica zbog aktivnosti njene djece su takode odveli u isti logor. Njenu nevjestu Danicu, kao i njeno dijete, staro svega nekoliko mjeseci, takode su odveli u vinkovaaki logor. Di· jete je umrlo od gladi. Pitam se kome je ono krivo kao i hiljade nase djece koja jos nisu znala da izgovore rijec mama! Jos nekoliko clanova uze i sire porodice Rakic stradalo je na isti ili slican nacin. U Vinkovackom .Iogoru su bile i jos neke aktivistkinje NOP-a iz sela Graba, a medu njima Mira Kraljevic i njena sestra Vesa. U selu Veljacima Ante Majic i njegova cijela porodica saradivala je za NOP pod teskim uslovima. Oni su odrzavali vezu izmedu mjesta Vitine i Dalmacije. Kada su ustase to otkrile svirepo su ubile Antu u Grabovom Vrelu 1944. godine. Iza njega je ostala nezbrinuta zena i dvoje maloljetne djece. Poznat mi je rad i Andelije ViStice, sestre istaknutog komuniste Pavla Granica koji je bio veza izmedu sela Hercegovine i Dalmacije. Ona je cesto dolazila na sastanke i odr:Zavala vezu sa ostalim simpatizerima NOP-a u svom selu. Iz Ljubuskog se sjecam nekih drugarica (Munire Konjhodzic i dr) koje su po selima prodavale galanterijsku robu. Cesto su dolazile i upoznavale nas o kretanjima neprijatelja. One su bile partizanski kuriri i kao takve redovno su odr:Zavale vezu izmedu partizanskih jedinica i organizacija NOP-a po selima. U selu Grabovniku hila je politicki aktivna grupa :lena (Milica Vuksic, Milica MiSetic, Kata MiSetic, Danica MiSetic, djevojacko Rakic i Jaka Saric). Sa njima su saradivale istaknute aktivistkinje NOP-a Iva i Tonka Hrstic, Maca Rakic i druge. Njihovi sastanci su nekada odrzavani i u mom selu, zatim u zaseoku Bubnji i nekada u zaseoku Jelavica. Sjecam se, pored ostalih, i jednog sastanka na kame sam i ja hila. Odrzan je pocetkom 1944. godine u kuCi Jurke Granuse, a sazvao ga je Milan MarkoVic poHti,ok>i radnik za opstinu Vitina. Pored ostalog govorilo se o daljnjem okupljanju :lena u narodno-oslobodilacki front. ,DoCi ce skoro sloboda u kojoj ce zene imati jednaka prava sa muskarcima i u slobodnoj zemlji graditi bolju buducnost sebi i svojoj djeci" - govorio je Milan Markotic. Ali, na zalost, tu slobodu on nije docekao. u borbi sa neprijateljem polozio je zivot za nasu bolju buducnost. Iz sela RadiSica saradivala sam sa Slavkom Dropuljic koja je, zajedno sa svojim muzem clanom Sreskog narodnooslobodilackog odbora, cesto dolazila na sastanke i hila znacajna veza iz tog dijela ljubuske opstine. Oboje su saradivali sa aktivistima i saradnicima NOP-a iz Proboja i Ljubuskog. Znacajan je bio i rad Mlinarevic Milke, kao i njene majke, sestre, i njene cijele porodice. Njen otac je jos prije rata sirio revolucionarni pokret i odigrao veliku ulogu u toku NOB-e u cijelom tom kraju. Okupljao je kako muskarce ta:ko i zene, u:bjedljivo tumaceCi ciljeve NOP-a. Milka je, po cijenu zivota, iSla po svim okol- �nim selima da izvrsi zadatk~. ~oji st; jc;j postavljali P?j.edini. drugovi. Ona je bila svjesna ako prez1v1 da ce Jednoga dana b1t1 bolJe za sve nas. Milka je dolazila pocetkom 1942. godine u moju kucu, kod mojeg oca, kame je predavala vijesti od saradnika iz njenog sela, a koje je trebalo dalje proslijediti. Da bi zametla trag neprijatelju materijal je nekada donosila u pogranicne punktove kod Pavia Granica, a nekada u Ikana Jelavica. Pocetkom 1944. neprijatelj je otkriQ njenu djelatnost zbog cega je hapsi zajedno sa ocem. Oca vode u zatvor u Imotski, a nju na Pr.Zine u zandarmerijsku stanicu odakle je, na molbu njezine rodbine, pustena. Pricala mi je kako su je tukli, vezali u zicu i nazivali pogrdnim izrazima. ,Braca su otiSla u partizane odoh i ja za njima" govorila je Milka. Oca su joj iz Imotskog vratili u ljubuski zatvor gdje su mu drugovi omogucili da pobjegne. Tako je cijela porodica morala da se skriva i da nastavlja svoj rad u teskim uslovima. Ta hrabra porodica je istrajala do konacne pobjede i ostala dosljedna ideji u koju su milioni ugradili svoje zivote. Tako su zene Otocanke, Neretvanke, Hercegovke i Biokovke, skupa sa ostalim zenama Jugoslavije, rame uz rame kovale bratstvo i jedinstvo, najveci zalog nase pobjede i tako dale vidnog udjela u narodnooslobodilackom ratu i socijalistickoj revoluciji. Mara Vranjes-MiriC ZENE SELA SPILJE NA ILEGALNOM RADU ZA NOP rigradsko selo Spilja neposredno uz Bosansku Dubicu sa svojih tridesetak domaCinstava, pretrpjelo je teska stradanja u toku rata. Ustase su ubile: Miric Soku, Miric Miku, Miric Stevu, Rucnov Maru, Bizic Ignjatiju, Kosanovic Milana, Bizic Jelu i Bizic Dragutina, Vranjes Dukana, Bigu Draginju, Bigu Stanu i Miric Danu. Tako je poceo tezak ratni zivot mjestana Spilje. U vrijeme dok smo se nalazili kod kuca zene i omladinke su drzale strazu prema Bos. Dubici. Stalno smo bili u strahu od dolaska ustasa u selo. Inace, ustase su ubijale koga su uhvatile, bez obzira da li se radilo o odraslom muskarcu, zenama ili djeci. Selo je bilo prakticno bez muskaraca. Bio je samo Dragan Popovic koji je radio kao odbornik N:QO u selu (poginuo u kozarskoj ofanzivi 1942. godine). Uskoro je kod nas dosla desetina boraca sa Curguz Dragutinom, koga su jos zvali- Crni. Smjestili su se u nasoj kuci. Tu smo im moja majka i ja kuhale hranu. Kasnije se ovaj broj boraca povecao na oko tridesetak. Dr.Zali su polozaj prema Bos. Dubici. Polozaj je bio u neposrednoj blizini Bos. Dubice. Dolazili su i civili iz susjednih sela koji su takode bili na strazi zajedno sa partizanima. Neprijateljsko uporiSte u Bos. Dubici u zimu 1941/42. godine bilo je blokirano. Partizanski polozaj odavde od Spilje bio je nekoliko stotina metara udaljen od neprijateljskih bunkera. U tom meduvremenu nekoliko puta dobijala sam zadataJk da odem u grad radi prikupljanja obavjestenja o neprijateljskim snagama u gradu. Dolazila sam u kucu Huseirra Hatipovica koji je imao srvoje ilegalno partizansko ime Uros. Jednog dana kod mene je dosao Nikola Luketic, ucitelj iz Mrazovaca, tada istaknuti partizanski komesar. Sa njime je bio i Ljuban Burazer, i jos neki od boraca. Odredili su me da idem u grad. Tako sam postala kurir i odr.Zavala veze sa omladincima u Bosanskoj Dubici od kojih sam prikupljala podatke o neprijateljskim snagama. Slicne zadatke obavljala sam i 1943. godine. Pocetkom 1942. godine viSe se nije moglo zivjeti u selu. Morali smo se povuCi u sela prema Kozari gdje se moglo !bezbjednije zivjeti. Nas,tanila sam se sa rporod'icom u selu Komlencu UJdailjenom 4 !kJi,lome- P 218 219 �tra od Bosanske Dubice. Tu je vee bio veoma dobra organizovan rad sa omladinom i zenama. Omladinke i zene iz naseg sela su aktivno nastavile da rade sa zenama sela Komlenca. Mara Strika se tada isticala ,~~a.u omladinom (Strika Mara, nosilac ,Partizanske spomenice 1941 z1v1 u Beogradu). Znale smo raditi na sivaeoj masini, pa smo bile. ~ngaz.'?vane na sivenju odjeee. Narocito je u zimu 1942. godine, za vnJeme februarske ofanzive od Bos. Dubice prema P:t;ijedoru, bilo aktuelno sivanje hijelih mantila od platna. Bila je jaka zima sa visokim snijegom. Njemacke snage su uspjele da prodru iz Bos. Dubice prema Prijedoru. Bile su veoma zestoke horbe. Da bi se sto bolje maskirali, partizani su nosili bijele mantile sa kapuljacama. Mnogo takvih mantila pravile su zene i omladinke po selima i nosile na polozaje. Zajedno sa Marom Strikom odlazila sam na sastanke na Vranovac gdje se nalazilo sjediSte Pounjske opstine. Tu je dolazila Ljuba Skara, veoma aktivna omladinka iz susjednog sela Suvaje. Sa Ljubom je dolazila i Milka Vucieevie, takode omladinka iz Suvaje. Milka VuCieevic i ja primljene smo skupa u KPJ pocetkom 1942. godine. Doslo je i proljece 1942. godine. Svi smo takoreCi hili na nogama. Danonocno se radilo. Odr:Zavani su sastanci omladine· i naroda. U maju je osloboden Prijedor. Odmah je zakazana Okruzna konferencija SKOJ-a koja je odrzana u oslobodenom Prijedoru. Na konferenciji su iz naseg selav prisustvovali: Mara Strika, Jovo Premasunac i ja. Konferencija je ?drzana u domu kulture. Govoreno je o aktivnosti organizacije SKOJ-a 1 masovnom angazovanju omladine na zadacima narodno-oslobodilackog pokreta. Dok je jos trajala konferencija naisli su neprijateljski a~ioni koji su bacali bombe i mitraljirali. Pucala su stakla na prozonma. J~dna bomba pala je u neposrednoj blizini, ali, na srecu, nije eksplod1rala. Morali smo se povuCi u susjedno selo i sacekati vece. To vece odr:Zan je i omladinski zbor u gradu na kome je prisustvovalo prelm 10 000 omladine sa podrucja Kozare. Po povra:tku sa konferencije SKOJ-a iz Prijedora nastavili smo rad sa jos veCim elanom. U toku maja odrzan je i veliki narodni zbor u Sirokoj Luci na Kozari. Iako je mjesto odrzavanja zbora udaljeno preko 20 kilometara organizovali smo omladinu i krenuli na zbor. Mara Strika i ja vodile smo omladinu Komlenca i Spilje. Bilo je veoma veselo. Susreli smo se sa mnogim borcima iz nasega i susjednih sela. Veoma zivu aktivnost razviiali smo medn omladinom na kulturnom planu. Formirani su pjevacki horovi i diletantske grupe po selima. Pjevale su se borbene piesme i davali kraCi skecevi. Ostalo mi je u siecanju da smo u maiu 1942. godine odr:Zali priredbu na Vranovcu kod Perovica. Bilo je prisutno dosta omladine i naroda. Nas pievacki hor iz Komlenca vodila je Vrebac Liza. Liza je po nacionalnosti Hrvatica, rodom iz Hrv. Dubice, a hila je udata za Vrebac Dusana u Komlencu. Ona je istovremeno hila i komandir radne cete u selu. Poiedine zene i omladinke imale su uloge u skecevima koje smo davali na priredbama. Koliko se sjeeam u jednom takvom komadu hili su ukliuce!li: Mara Strilca, Mara Miric-Vranies, zatim drugovi Rade Jeric, Tejo Dragicevic i Mirko Bizic, te Ljuba skara. Sadrzaj toga nasega komada uglavnom se svodio na ulogu i pomoe zena i omladine narodno~oslo­ bodilackofborbi. Neke od nasih drugarica ( tako je otprilike hila sadr:Zina komada) plele su iii prele vunu, a pored njih su prolazili ipitali ih. sta i kome rade. One bi obicno odgovarale da pletu i siju za parti- 220 221 zane,. ~a narodnu vojsku. Pored toga nas hor je otpjevao nekoliko, u to vnJeme, aktuelnih horskih pjesama medu kojima i ,Hej Sloveni". Ucestvovala je omladina ne samo iz Komlenca, vee i iz sela Spilje, Vr_ioca i ":erije, koja je hila doselila u Komlenac. Bio je to veliki opstinskr zbor 1 prva nasa dobro pripremljena priredba za narod sa sireg podrucja. ViSe puta imali smo slicne priredhe u skoli u Mrazovcima, gdje je prije rata uCitelj Nikola Luketic radio, pripremao priredhe i na taj miCin u narodu sirio napredne ideje. Pocetkom juna 1942. godine otpocela je velika neprijateljska ofanziva na Kozaru. Tih dana odlazili smo u Opstinu na Vranovac i dogovarali se o tome kako i sta da se preduzme. Jednoga dana saopsteno nam je da do sutradan ujutro sav narod iz sela mora da krene za Kozaru. Tada sam se rastala od mje5tana moga sela. Dobila sam zadatak da zajedno sa jos nekim drugaricama krenem na Vitlovsku u Kozaru da radim u krojackoj radionici za ranjenike u Vitlovskoj. Posla je i Mara Strika, a tamo sam nasla Sekerac Seku, jednu zenu Bakic i jednv koja se zvala Grozda, takode iz Spilje. Sve smo imale zadatak da sijemo za potrebe ranjenika u holnicama. Bile smo smjestene u jednoj baraci gdje smo i radile. Radile smo u radionici do druge polovine juna 1942. godine. Tada je odrzan sastanak i odluceno da podemo na polozaj na Pogledevo. Krenule smo na polozaj. Sreto Bukva nam je podijelio nesto od odjece. Dobila sam jednu majicu koju sam sacuvala sve do oslobodenja. Mara Strika dobila je kaput. I ostale su zene dobile ponesto. Na polozaju smo imale zadatak da iznosimo ranjene i poginule borce i da se zajedno sa horcima ukljucimo u horbu. Bilo je dosta omladinki koje su napustile svoje porodice u zbjegovima i krenule na zadatak na polozaj. Tih dana vodene su zestoke horhe. Bilo je ranjenih i poginulih horaca. Bila su napravljena prihvatiliSta gdje su dopremani ranjenici. Pocetkom jula 1942. godine odr:Zan je jedan sastanak na Palezu a drugi u Sirokoj Luci. Zakljuceno je da se prohije obruc na Kozari: Saopst~no nat? je da clanovi Partije, koji su manje poznati, u slucaju da se 1zvuku 1z ohruca, ostanu sa narodom. Koliko se sjecam hili su odredeni: Miric Mara, Milka Vucicevic, Nevenka GliSic, Zora Zujic, Milorad Miljatovic, Dragoja Djapa i jos neki, da ostanu sa narodom. Svi ranjenici koji su se nalazili u bolnicama u Kozari, selu Vitlovska sneseni su u Siroku Luku. Kada smo se nasli u Sirokoj Luci gledali smo teske prizore. Ranjenika je bilo mnogo. Dozivali su i trazili :por~oc. Bi~i. su hespo:nocr:i. Do~ivaii su i molili da ih ne ostavljamo, a m1 msmo hili u mogucnosti da 1m pomognemo. Srce nam se stezalo a :r;emocni smo hili da bilo sta preduzmemo. Znali smo da su neprija~ teljske snage, nakon neuspjelog prohoja obruca, krenule u Kozaru. Znali smo da ce da iskale svoj zlocinacki hijes nad nemocnim ranjenim borcima. Mi smo isli u sela na prugoj strani Kozare prema Prosari. Tu je vee hilo mnogo naroda. ViSe nije ni bilo izgleda da se spasimo. Ubrzo SJ?O hili .z~r.ohljeni i protjerani u ~rvatsku. Kada smo se 1943. godme vratih 1z Hrvatske msmo mogh da se nastanimo u nasem selu pa smo otiSli u selo Mrazovce. Odmah po dolasku pozvali su me Milos Nikoletic i Mirko Dragicevic i kazali mi da sa Bos. Dubicom nemaju vez~ i da hi hilo dohro da se vratim u Bosansku Dubicu gdje imam kucu, pa cu tako moCi da radim i uspjesno izvrsavam zadatke u ile- �galnim uslovima. Ujedno su me uputili da se u gradu povezem sa Mu-· haremom Hatipovicem. Moja majka nije znala da sam ukljucena u ilegalni rad. Svaki put morala sam nad neko opravdanje za odlazak na vezu kako se ne bi sumnjalo u mene. Izlazio je i Muharem Hatipovic. Obicno smo odlazili u vrijeme kada se o.braduje zemlja i ljetina. Prola:zili bi putem uz Popovica sokak, zatim preko Grabovca i izbijali na jednu tzv. krcevinu Marka Kosanovica. Svuda okolo je bila suma, a u sredini njive (krcevina) gdje su dolazili partizani. To je bilo ustaljeno mjesto gdje smo se sastajali. U slucaju da se ukaze potreba za vanrednim sastankom, onda bi odlazila na rjecicu Mljecanicu kod jednog mlina ispod sela Mrazovaca, a odlazila sam u selo Mrazovce kada sam bila u mogucnosti da se blagovremeno vratim nazad kuci. Oddavala sam vezu sa jos nekim porodicama u gradu. Odlazila sam kod porodice Rejhana Zubovica. Isto taka sam odlazila kod porodice Orneka, zatim kod Savana i Brane Zec, koji su poslije kozarske ofanzive do 1943. godine zivjeli u Bos. Dubici. ISla ,sam i kod apotetk:ara Milka Starv-erra. Od njega sam dolbijala saniteWs\ki mruterija'l i lijekove i to sam iznosila iz grada. Svaki put kad sam izlazila na vezu nesto sam nosila. Obucu, pisaCi pribor, olovke i sveske. Kada je bilo viSe materijala tada smo Muharem Hatipovic i ja koristili njegova kola. Kada je trebalo prenijeti neko hitno i vazno obavje5tenje o tome da je stigla neprijateljska vojska, tada sam odlazila do mlina ispod sela Mrazovaca. Tu se cesto nalazio strazar. U slucaju da ne bude strazara obavjestenja bih stavljala na odredeno mjesto u mlinu. Takode sam radila na izvodenju nekih drugova u partizane u Kozari. J ednom sam dosla u vezu sa jednim mladicem, koji je kao elektricar radio u Elektricnoj centrali. Bio je Jevrej po nacionalnosti. Zadrzan je na radu u central~ jer je tu bio potreban. Ovaj mladic zelio je da ide u partizane, ali je te5ko uspostavio vezu sa nama. Doznala sam to pa sam mu jednom priSla, iako nisam znala kako se zvao, i rekla mu da dade do moje kuce. Dosia sam na mjesto sastanka. Mladic se jako uplasio. Ohrabrila sam ga. Govorila sam da se niSta viSe ne plasi, da je iziSao iz grada i da je sada na slobodi. Krenula sam sa njim na vezu. To nije bio odredeni dan rpa sam ISa njim osltilla do mrazovaakog mlina. Tamo sam nasla Dragoju Dragicevica i rekla mu da mladic zeli da ide u partizane. Kasnije sam cula da je radio u nekoj partizanskoj radionici, ali nikada nisam saznala njegovo ime, niti da li je prezivio rat. U drugoj polovini 1943. godine morale smo napustiti Bos. Dubicu. Nasle smo se u oslobodenim selima Podkozarja. Sve je bilo angazovano na ratnim zadacima. Svakodnevno se radilo i borilo. Bilo je i zrtava. Januara 1944. godine, hrabro je poginula i skojevka Ljuba BizTc, iz susjednog sela Vrioca. Zajedno sa svojim mjestanima iz.bjegla je jos 1942. godine u selo Komlenac. Tamo je aktivno radila sa omladinom i postala komunista. Ovu odvaznu skojevku uhvatili su Cerkezi. To su hili samo neki od zadataka na kojima su bile angazovane zene i omladinke iz sela •Spilje i Vrioca u vrijeme narodno-oslobodilackog rata. Sabira Dizdarevic DEMONSTRACIJE ,VIKTORIJA" iljadu devet stotina cetrdeset prve godine posljedice okupacije, u pogledu ishrane, bile su drasticne. U to vrijeme nestasica hrane bila je totalna. Jos se jedino moglo naci na pijaci - mostarskoj ,Tepi" - repe. MK KPJ je htio da iskoristi tu situaciju pa je na jednom sastanku preko Bisere Puzie dao direkttivu da se organizuju demonstracije zena. Preko svih partijskih eelija po kvartovima grada, skojevskih jezgra (kako smo ih mi tada nazivali) i svih odbora :lena i njihovih pododbora direktiva je prenesena do svake aktivistkinje. Zene su se masovno odazvale pa ih je u akciji uc~est­ vovalo oko tri stotine. Toga dana, poslije akcije, pohapseno je nekoliko drugarica - ali su pred pritiskom javnog negodovanja i akcije odbora videnih gradana (sastavljenog od svih nacionalnosti), a i primjernog ddanja pustene na slobodu. U toj akciji su se posebno istakle: .Pava Miletie i Samija Bubie, clanovi KPJ, Bera IArpadzie, sefika ResulbegoviC, Nevzeta Kreso, Habiba Sefie, Muruveta Cemalovie, Biba Hadrovie i niz drugih. tNe sjeeam se tacna ko me je obavijestio za demonstracije, zvane ,Viktorija" (Mostarci su ovaj naziv dali repi koja se jedino mogla naei na ,Tepi"), da li moja sestra Memnuma ~Nuna), ili neko drugi. Ali, sjeeam se dobro da mi je receno da podem na ,Tepu" sa cekerom i kakvom posudom-loncem ili slicno. Takode mi je reeeno da povedem sto viSe zena i omladinki sa kojima treba da budem na ,;Tepi" oko 9 casova prije podne. Tom prHikom nam je naglaseno da uticemo na sve prisutne zene da istupaju protiv nestasice zivotnih namirnica. Kad sam u odredeno vrijeme dosla na ,Tepu" vee je bilo nesto :lena, medu kojima i :Pava Miletie. 1Pricekali smo izvjesno vrijeme i u meduvremenu je stiglo stotinjak :lena. Vee tu, na ,Tepi" pocele smo da izvikujemo razne parole: ,Hoeemo hljeba! Hljeba! Hljeba! Gladni smo! Dole Lopovii! Sta ee nam samo rerpa? iDolle ,v1kitmija!"." 1Poslije kraeeg vremena krenule smo sa ,Tepe" preko Glavne ulice do Musale, prema opstini. Na tom putu zene su nam jos viSe prilazile, pa i one koje nisu imale veze sa narodnooslobodilackim pokrevom. Hle smo u n~do'V'1ma- deset do dvanaest :lena u 1Svalkom red:u ..Putem smo opet izvikivali parole kao i na ,Tepi", sto su ilene prihvatile. Prolamaia se ulica od nasih povika. Zene su mahale praznim cekerima, H 222 223 �korpama i posudam~ i tako simbolJc_no st~vlt~le d? znanj~ s.vijetu koji je stajao na trotoanma, da nema mkakv1h z1votmh nam1rmca. Odmah po dolasku pred opstinu, zene su jurnule u samu zgradu. Pojedini cinovnici su poceli da bjeze iii da se sakrivaju po zgradi. Jedna grupa zena, med:u kojima Pava Miletic, ja i jos neke, Cijih se imena ne sjecam, bile smo med:u prvima. Trazili smo nacelnika, ali njega nije bilo. Iza toga smo trazili njegovog zamjenika, 'ali ni njega nije bilo. Ne sjecam se tacna pred koga smo istupile, mislim da se zvao BariSic. Njemu smo postavile zahtjev da se odmah za grad:anstvo nabavi masnoca, viSe brasna i slicno. Za citavo vrijeme, dok smo se nalazile u zgradi opstine, zene su i dalje izvikivale parole. Iza toga je masa zena krenula u pravcu kuce ondasnjeg nacelnika Butuma, koji je bio bolestan. To smo doznale u opstini, gdje su dosli policajci i poceli nas mlatiti pendrecima. Neke zene su se odupirale njihovom batinjanju i jos vise galamile. Nacelnik Butum je stanovao u ulici Osmana Dikica. Cim smo stigle pred vrata; koja su hila zatvorena, stale smo lupati po njima i kad ni to nije pomoglo, onda smo ih razlupale. VeCi clio zena je ostao vani, dok je nas desetak, med:u kojima Pava Miletic i jos neke drugarice, uslo u samu kucu, pa onda u spavacu sobu. Nacelnik Butum je bio u pidzami. Blijed, drhtao je od straha. Radi toga je jedva govorio. Inace, u to vrijeme je bio bolestan. Dok smo mu mi i:inosile situaciju sa ,Tepe", o oskudici osnovnih zivotnih namirnica, ma:snoce i brasna, energicno zahtijevajuCi da se snabdijevanje poboljsa, dotle su zene, ispred kuce, demonstr.kale. Upravo dok smo sa nacelnikom razgova:rale dosao je policijski · agent Trbonja sa policijom. Ne znam da li je jos policajaca bilo vani. Oni su od nas zahtijevali da napustimo stan nacelnika, sto mi nismo prihvatile. Oni rrisu smjeli nista da preduzmu, jer su vani stajale zene, koje su bile spremne na sve. To smo mi u kuCi koristile. Cini mi se da je unutra, u sobi hila neka guzva. Da li je neko od nasih udario nacelnika ili nekog od policajaca, toga se ne sjecam. Iz kuce smo kolektivno izasle i odatle zene su odlazile u grupama prema svojim mahalama. Direktiva je bila da idu taka, kako ih pojedinacno ne bi uhapsili policajci. Radi ovih demonstracija isto poslije podne sam, oko 16 casova, rthapsena. Vee sci ii zatvoru bile: Pava Miletic, drugarica Zebra i misllm viSe niko drugi. S ohzirom da nas nisu htjeli ispitivati, tb smo donijele odluku da strajkujemo glad:u. Koliko se sjecam strajkovale smo oko 5 do 6 dana gladu i poslije toga su nas ispitivalL Pred policijom smo se branile -da smo se demonstrantkinjama pridruzile i tada su nas pustili. Mara Lazic, radnica tvornice duhana u Sarajevu. Ucesnik Generalnog strajka 1906. godine. u tolm NOR-a njena kuca je hila stjeciste istaknutih ilegalnih radnika u Sarajevu. 224 U prvi NOO - Mira Cikota, ilegalni radnik u Prijedoru. Zarobljena u kozarskoj ofanzivi 1942. godine, a zatim objesena u Prijedoru. Spreca, koji je formiran 1941. godine, birane su i dvije zene. �Tina Romano, clan KPJ nd 1941. godine, borac Kalinovickog NOP odreda od 1941. godine. Poginula krajem 1944. godine. Dr Rosa Hadzivukmric, sef saniteta Majevickog NOP odreda. Poginula na Vukosavcima prilikom cetnickog puca februara 1942. godine. Razija Omanovic, Clan Okruznog ko· miteta SKOJ·a Drvar. Poginula prili· kom desanta na Drvar. Bolnicarke ranjenici na Romaniji 1941. godine. Radojka, Persa, Bosa L_jubica Ivkovic, uciteljica, borac i politicki rukovodilac u Hercegovini. Nakon teskog ranjavanja, umrla u partizanskoj boinici u lzgorima (Gacko). Milojka Tosic iz sela Bare kod llidze. Ucesnice NOR-a od 1941. godine. �Hana Ozmo, istaknuti predratni komunista u Sarajevu. Strijeljana u logoru 1941. godine. K;senija T~naskovic, ilegalni radmk u Gorazdu 1941. godine. Borac Pete, a zatim 27. divizije NOVJ. Ubijena od cetnika u vrijeme VII ofanzive. Zifa Fazlagic, krojacka radnica iz Go~~z~a. Istaknuti aktivista NOP-a. StrlJCIJana 1942. godine od italijanskog okupatora. Medici~sko zene prenose municiju borcima na polozaj. D.ar_inka Burlica iz Lastve kod Trebmja. Poginula 1942. godine kao horae X hercegovacke brigade. 'osoblje partizanske maja 1942. godine. bolnice u Bosanskom Petrovcu dolazi na miting �Vlasta Bukovac, ilegalni .radnik u Sarajevu od 1941. godint;. Posli,je teskog mucenja ubijena od ustasa 1943. godine. Mirjana Mijojlic, Clan KPJ pnJe rata, poginula u Posavini u jesen 1943. go dine. Katarina ,Beba" Veselic, uciteljica, bcrac, strijeljana od cetnika maja 1942. godine. Sara Foht, ilegalni radnik u Sarajevu. U martu 1945. godine zajedno sa muzem i sinom uhapsena i strijeljana od ustasa. Anka Paukovic, domacica iz Sarajeva, ilegalni radnik od 1941. godine. Objesena na Marin-Dvoru 28. marta 1945. godine. Ruza Oljaca, sef saniteta Romanijskog NOP odreda prati ranjenike. �zrtve cetnickog pokolja. lzbjeglice sa Kozare. Knezpolje, 1942. godine. Djeca iz Bosne u logoru Jastrebarsko 1942. godine. �Omladinska ceta spremna za sakupljanje zita u Sanici, avgusta 1942. godine. Dolazak zena na zbor u Glamocu septembra 1942. godine. Mevla JakupoviC, ucesnik NORa od 1941. godine sa grupom aktivistldnja iz sela Vrsani, bijeljinski srez, 1942. godi.ne. �zene Kupresa nose ranjenike VI licke divizije za vrijeme IV neprijateljske ofanzive. suica, decembra 1942. godine. Zbor zena antifasistkinja u Drvaru, 1942. godine. Spomen ploca posvecena Prvoj zemaljskoj konferenciji AFz-a 'u Bosanskom Petrovcu, oddanoj 6-7. decembra 1942. godine. Ucesnice zbora u Glamocu 1942. godine. Radnice partizanske krojacke radionice u Srebreniku, srez Gradacac, 1943. godine. �Omladinska radna brigada ,Zoja Kosmodamjanslmja", Knezpolje 1943. godine. Prkos jaCi od smrti. Centralna apoteka Vrhovnog staba na odmoru n blizini Vrbe (Hercegovina) 1943. godine. �Ankica Bubic OD JELOVKE DO PLJEVE ... ovlacenjem maslovarske cete iz napada na Maslovare 23. septembra 1941. godine, mi smo se odmah povukli iz k'uce na Jelovku, gdje je bio partizanski logor. Kada smo se svi iskupili, odluka je pala da se ja i Fanika prebacimo na Tisovac na Cemernici, a roditelji: otac Gostimir i majka Juzefina sa Dokom i Perom u Liplje. Sa njima je odredena i Katica sa djetetom. Situacija teska, bolje receno porodicna tragedija - Dragan je poginuo, ni sahraniti ga nismo mogli, jer je ostao neiznesen. Rastale smo se od roditelja, od brace, od sestre Katice i krenule na za nas tada, dalek put - u ratni vihor. Mala kalona je krenula sa Jelovke koju su vodili Petar Gajic i Jegor Lastric sa jos nekoliko boraca. U toj koloni bile smo nas tri djevojke, tri maslovarcanke: Miric Bosa, Bubic Fanika i Bubic .Ankica. Pravac naseg puta bio je: - Jelovka-Liplje-Gornja i Donja Snjegotina-Donja Josavka-rijeka VTbanja, koju smo presH negdje ispod brda Lipovac. Kada smo izasli na Lipovac, krenuli smo preko J avorana i taka stigli na Tisovac. Na~se kretanje je bHo dosta sporo, jer smo iSli preko veze od covjeka do eovjeka. Jos nije bilo po selima naoruzanih ljudi i mi smo najcesce danju spavali, a no6u putovali. Na Tisovac smo dosli pred samu vece, jer smo put sa Lipovca nastavili danju. U logoru u Tiis'kovcu za:tekli smo 1dosta UJS'tall1ilka. Ostao mi je u sjecanju susret sa Durom Pucarom-Starim, koji je ilegalno izisao iz :Banje Luke i kad smo se priblizili Petar i Jegor povikase: - Eva Starog, evo Starog ... Kad smo stigli Petar je referisao Starom o napadu na Maslovare i njegovom neuspjehu, o IDraganovoj pogibiji i rekao mu da smo ja i Fanika Draganove sestre. Tada nam se Stari obratio: - Poznajete li dobra Banju Luku, da se prebacite na ilegalni rad. Ja i Fanika smo cutale misleCi u sebi kakvu Banju Luku kad ne smijemo biti ni u Maslovarama, nad kojima se nadnijelo Borje i Uzlonac, ali mu niSta ne rekosmo. Krenuli smo svi skupa u logor. Kada smo stigli tu sam zatekla prve zene u logoru i to Mitrov Maru i njenu kcer Zoriou. Nallwn ll1e!koMlko dal!1a stigle su i Nada Ma:Zar, SiJda Ma>rjanovic, Dusanka Cumura, Sevala Hadzic i Bosa Jurincic. P Ucesnice jednomjesecnog politickog kursa u Mrkonjic Gradu. Ancika-Tan.ia Durie, clan Mjesnog komiteta KPJ u Sarajevu na ilegalnom radu. 225 15 zene BiH u NOB 1941-1945. �Tu sam na Tisovcu i Cemernici ostala od 26. septembra do pocetka novembra 1941. godine, kada sam s Nadom Mazar i jednim sanitetskim tehnicarom Slovencem, krenula u Solajin Stab u Janj i IPljevske Podove. Nas put je takode bio isuviSe spar. ISli smo od komande do komande, od 1ogora do logora. iNa tom putu sreli smo se sa Dankom Mitrovim u Ribniku i tu smo ostali nekoliko trenutaka u srdacnom i prisnom razgovoru. Danko se jnteresovao sta ima u nasim krajevima. Stigavsi u Janj naisli smo na veoma teske uslove i prizore, u kiojima je zivio ta:j lnarod :pos1ije parjenja Jarrja ad ustasa u jersen 1941. godine. Lju:clii 1su :Z!ivjeH :po zemunicama i podmrnima. B'ili su jos pod utiskorn ustaskog terora, ali sprernni na borbu. Nekoliko dogadaja iz ovog kraja urezalo rni se cvrsto u sjecanje. !mala sam tek 20 godina, Nada 17, a bile smo suocene sa srnrcu ljudi. Bas tu, u bolnici u Pljevskirn Podovirna, dozivjele smo prvo urniranje jednog borca. Bio je stariji covjek- ratnik iz prvog svjetskog rata. To su za nas bili te5ki trenuci. Cesto srno nocu kad se probudimo plakale. Ljudirna nismo rnogle pornoCi, a gledale smo kako se rnuce. Medutirn, uskoro srno dobili doktora pa se situacija u ovorn pogledu izrnijenila. Joka Vasalic-MiSkovic SKOJEVCI VIDOVA SELA U PRVIM GODINAMA NARODNOOSLOBODILACKE BORBE U periodu priprerna za ustanak u drvarskorn kraju, u Vidovu Selu tforrniran je Gerilski odred na celu sa kornandantorn Stojanom GajanoviCern i kornesarorn Pajorn Bajicern. Do tada u seiu nije bilo rnasovnijeg politickog rada sa ornladinom, ali je Pajo, koji je hio clan Partije, odr:Zavao sastanke sa pojedinirn ornladincirna i ornladinkarna i na njih se oslanjao u evidentiranju oruzja i prijavljivanju dobrovoljaca za odred. Sve to vrseno je strogo tajno i u saradnji sa aktivorn radnika i seljaka u korne su, pored komandanata i kornesara odreda, bili Luka Baj.iC, Stevan Sobot, Vican Miskovic, Obrad i Jovan Bajic i Bojan Gvozdenovic. Kada je otpoceo narodni ustanak, 27. jula 1941. godine, Vidovski gerilski odred okupio se u sredistu sela, kod Lipe, gdje se okupio i veci broj seoskog stanovniStva. Na zahtjev kornandanta Stojana, ja i jos nekoliko ornladinki dobile srno zadatak da nabavirno crvene trake, koje su borci nosili na rukavirna. Istog dana Gerilski odred je ucestvovao u borbi za oslobodenje Drvara, a rni smo u selu organizovali prikupljanje hrane i njeno otprernanje na polozaj ustanika. U torn prvorn okrsaju, prilikorn napada na ustaski darn u Drvaru, poginuo je Milan K.ovic, vodnik prvog voda Vidovskog odreda. Nekoliko dana po izJbijanju ustanka u Vidovu Selu je odr:Zana narodna konferencija, kojoj su prisustvovali ,Persa Rodic i Drnitar Gajanovic. Torn prilikorn izabran je prvi Narodno-oslobodilacki odbor, koj'i je ujedno vrsio duZ.nost odlbora narodno-oslobodilackog fonda, tj. imao je zadatak da organizuje prikupljanje hrane i odjece za Gerilski odred i da se brine za nezbrinute porodice boraca .i izbjeglice iz Slovenije, koje su zivjele u selu. U Odbor su izabrani: Luka Bajic-predsjedn:ik, S.tevan Sob01t, 0\brad Ba'j'iC, J ova~nlka MiS!kov;ic, Gotspova Kovic, Bojan Gvozdenovic i <Drnitar Knezevic. Sjediste odbora nalazilo se u kuci Nikole Gvozdenovica-GliSe, a tu je bio i rnagacin narodno-oslobodilackog fonda. iPoslije oslobodenja Drvara, ,Prekaje, Potoka i Srnetice, Vidovski gerilski odred, koji je irnao pet vodova, u toku avgusta i septernbra vodio je borbe na glarnockorn i petrovackorn frontu. U to vrijerne u selo dolaze ornladinski rukovodioci Rajko Bosnic i Jovica Tadic, koji organizuju propagandno-politicki rad sa ornladinorn. Na njihovu jnicijativu, 10. sep'temhra 1941. formiJran je prvi seoski aktiv SiKOJ-a, 1 226 227 �ciji sekretar je bio Pajo BajiC, komesar Gerilskog odreda. U novoosnovanu skojevsku organizaciju tada su primljeni: Joka, Milos i Gojko Petrovic· Jovanka, Pava, Krstan i Zarko MiskoviC; :Duro Sabot, Gospova, Dusa~ i Mika Kovic; Sava i Mika Bajic; Sava, Joka i Mara Gvozdenovic· Sima i :Duro Kllikric; M:Uka, Mi1ka, Lazar, Mico i Dusiko K:nereviC; Pa~a Kuruc i Milos Bajic. Nesta docnije u SKOJ su primljeni: D_ragan Gvozdenovic, Jelka Aleksic, Mara i Bosiljka MiSkQvic, Jovanka Sabot, Mika Kukric, Dusan Penkorvic, Joka BajiC ·Pava Dzepina, Baja Rujevic, Mica Kuruc, Mileva Kovic, Dusan Gvozdenovic i Marko Basic. Formiranjem i omasovljavanjem skojevske organizacije stvoreni su povoljnijli uslavi za razvijanje sireg i organizovanijeg idejno-politickog rada sa omladinom. U to vrijeme cesto smo oddavali tzv. vaspitne skojevske sastanke, kojima su najcesce prisustvovali partijski radnici Jovo Kecman, Anjc Loksmit, Jovica TadiC i Persa Rodic. Na tim sastancima proucavali smo razne materijale kaa sto su: ,Sta je to SKOI", ,Zasto se vodi NOB", ,Ko su nasi saveznici", ,Zasto ce Hitler izgubiti rat", ,Kako ce omladina zivjeti poslije rata" i drugi. Osim toga redovno smo proucavali pojedine clanke iz listova ,;Gerilac" i ,Partizan", te vijesti sa fronta, radio-vijesti i drugi propagandni materijal, koji sma dabijali od Sreskog komiteta SKOJ-a i Partizanskog obavjestajnog biroa pri stabu Drvarske brigade. U toku dvomjesecnog postojanja Drvarske Republike razvijena je svestrana organizaciono-politicka aktivnost. Osnivani su organi nove narodne vlasti, pocev od seoskih narodnooslobodilackih odbora do Narodno oslobodilackog vijeca, a osim toga formirane su nove partizanske jedinice i prosirivana slobadna teritorija. A zatim je dosla ponovna okupacija: 25. septembra 1941, pos1ije petmaestodneVInih bo,rbi na Plocama, italijanske trupe prodrle su u Drvar, ciju industriju su partizani spalili prije povlacenja. ~Poslije toga drvarski odredi povuceni su sa glamockog i petrovackog fronta, te se borba nastavljala u novim uslovima. U isto vrijeme razvijana je politicka aktivnost u masama i stvarane nove antifasisticke organizacije NOP, sto je doprinijelo da je narod drvarskog kraja ostao jedinstven na liniji narodno-oslobodilacke bar be. Pocetkom oktobra u Vidovu Selu je osnovan Aktiv narodnooslobodilackog saveza omladine, koji je brojao oko 85 omladinaca i omladinki. Tada se pristupilo masovnijem kulturno prosvjetnom radu, a osnovana su i td tecaja za opismenjavanje omladine, kqj,i.ma su rukovodili Bosiljka MiSkovic, Milos Kovic i Mico Knezevic. Pripremanju omladine za borbu takode je posveCivana puna paznja: u selu je osnovana Omladinska pripremna ceta u kojoj su omladinci obucavani u rukovanju oruzjem. Ceta je hila vojnicki organizovana, a obuku su izvodili bivsi podoficiri Jovan JankoviC i Obrad Gajanovic. Ovakvu obuku prosla je veCina omladinaca prije stupanja u partizanske jedinice. Krajem 1941. godine oko Italijana u Drvaru uspostavljena je vojna blokada i sve veze sa gradom bile su prekinute. U meduvremenu vrseno je popunjavanje postojeCih i osnivanje novih jedinica NOV, u koje su stupali uglavnom omladinci. Sredinom decembra kod Dobre Vode formiran je bataljon ,Buducnost" u koji su usli borci iz sela prekajske opstine. U stab batalj,ona imenovani su Dusko Jovic za komandanta, Jovo Kecman za politickog komesara i Milos Polic za zamjeni- ka komesara. Odmah po formiranju bataljan je rasporeden na polozaje prema Drvaru, gdje je sa bataljonom ,Sloboda" odriavao blokadu italijanskog grurnizona. T?ko~, januara i ~ebruar~ . Vidovsko-.m.?~~onoSika ceta bataljana ,.Buducnost logorovala je u VIdovu Selu 1 Stltlla prekajska sela od italijanskih ispada. U ovo vrijeme vrsene su pripreme za formiranje bataljona ,Gavrilo Pri11cip" u koji je stupilo j dvadesetak. omladinaca iz Vidova Sela. Jedinice ovog bataljona driale su polozaJe prema Bos. Grahovu, a stab bataljona nalazio se u Kukrica kolibama na Jadovniku. Tu je bila i partizanska tehnika u kojoj s~ s.tal?pane r~dio. vijesti i _?rug.~ materijali, kaje smo redovno dob1]ah 1 prerad1vah na skoJevshm sastancima. ·Pocetkom zime, koja je bila vrlo hladna i snjegovita, Odbor fonda u Vidovu Selu organizovao je prikupljanje odjece za jedinice bataljona ,Buducnost" i ,Gavrilo ·Princip". U toj akciji posebno su se istakle omladinke, tako da je prikupljena veca kolicina plahta, dzempera, carapa i druge robe. Sa jos tri omladinke, ja sam tada organizovala u selu manju krojacku radionicu u kojoj smo od plahta izradivali bijele pelerine za borce, koje su ih na snijegu Cin:ile neprimjetnim. Tu smo od deka sile i zimska odijela, a izradivale smo .i partizanske kape takozvane troroge. Iz tog vremena ostala mi je u sjecanju jedna pjesma, koja glasi: Partizani sa tri roga, Ne vjeruju ni u boga, Ne vjeruju u nebesa, Vee u Marksa i Engelsa ... 228 229 U prvim mjesecima NOB-a u Vidovu Sc;lu nije postoj~la organ1zacija zena. Tek pocetkom februara 1942. godme, na seoskoJ konferenciji zena, osnovan je aktiv AFZ, koji je imao oko osamdeset zena. Tada je izabran i Odbor AFZ u koji su usle: Stoja Kovic-predsjednica, Bosiljka MiSkovic, Draginja Bajic, Vida Sabot, Draginja AleksiC, Doja BajiC, Draginja GvozdenoviC, Milka Knezevic i Draginja Karina. Aktiv je organizovao rad zena za potrebe partizanskih jedinica i bio stalna podrska u izvrsavanju zadataka Narodno-oslobodilackog fonda. Pocetkom marta 1942. bataljon ,Buducnost" je upucen na glamocki sektor, gdje je vodio borbe sa Italijanima. Prilikom napada na Glamoc, bataljon je uspio da spali Krstanovica pilanu i da zarobi jedrun vod Italijana. Medutim, u italijansko ropstvo tada su pala rdva omladinca iz Vidovsko-mokronoske cete - Krstan MiSkovic i Gojko PetroviC. Prije odlaska u Bataljon obojica su bili Clanovi SKOJ-a, a Gojko je bio i sekretar aktiva SK:OJ-a u Vi:dovu Se1u. U ovo vrijeme u italijanskom ropstvu nalazio se i Milos ·Polic-mladi, sekretar skojevske organizacije iz su1sjeidnog 1sela Mokronoga. Inace, sa mokronosikom omladinom smo u :svemu 1saradivali ri 1taJkmiC1li 1se u pozadinskom rrudu. Uspjesi u okupljanju omladine u organizacije NOSOBIH i SKOJ, kao i u prijavljivanju dobrovoljaca u partizanske jedinice, vee tada su bili impozantni u citavom drvarskom kraju. To je omogucilo da smo krajem aprila 1942. odrzali Okruz:~m konferen~iju ..SK:OJ-a .za Drv_?~· Ovoj konferenciji, kao delegati skoJevske orgamzaCIJe prekaJske opstine, prisustvovali su Jovanka Miskovic, Dusko KnezeviC, Dragan Gv?~­ denovic, Dmitar Lukac i Nedo Kovrucevic. Po povratku sa konferenclJe �oddali smo omladinski zbor u Mokronogama na kame su Jovanka MiSkoviC i Dmitar Lukac govorili o neposrednim zadacima omladine i daljnjem razvijanju takmicenja u vojsci i pozadini. U selu Mrdama, pocetkom maja, organizovan je skojevski kurs za skojevce i omladinske aktiviste prekajske opstine. Iz Vidova Sela kurs je pohadalo oko pedeset omladinki i omladinaca. To je uveliko doprinijelo intenziviranju propagandno-politickog Fada u organizacijama SKOJ-a i NOSOBIH-a. Od tada su amladinske konferencije odr:Zavane skoro svake nedjelje: citani su razni materijaH, radio-vijes,ti i bilteni o borbama partizanskih jedinica. U to vrijeme pri Komandi mjesta .Prekaja uspostavljena je krojaoka radionica ciji je rukovodilac bio Alvgustin Ps01rm. Ja sam od pocetka radila u ovoj radionici sa Andelkom Kralj i Bosom Puzigacom, a docnije su angazovane jos tri omladinke iz Vidova Sela: Gospova i Mika Kovic i Mara Gvozdenovic. Radionica je radila za potrebe jedi· nica Treceg i Petog krajiskog odreda, t~e za bolniou Proleterskih brigada u Mrdama, a nastavila je sa radom sve do pocetka cetvrte ofanziv~. Iz sela su tada upucene u tPodgrmec Mara Petrovic i Pava Kuruc, koJe su nakon zavrsetka sanitetskog kursa stupile u jedinice Druge krajiSke brigade. Organizacija NOSOBIH i aktiv SKOJ-a u Vidovu Selu razvijali s'u svestranu aktivnost na idejno-politickom i kulturno-prosvjetnom planu, na organizoovanju raznih akcija i pripremanju omladine za bor<bu. Medutim, njihova brojnost i sastav brzo su se mijenjali: skoro svi omladinci, pretezno skojevci, dobrovoljno su stupili u jedinice NOV, a na njihova mjesta primani su novi clanovi. Zbog toga je od proljeca 1942. godine u ~mladin?ki~ organizacijama bila organizovana uglavnom zenska omladma, koJa Je na sebe preuzela sav teret rada u pozadini. Ona je taj zadatak uspjesno ostvarivala udarnickim takmicenjem i bHa dostojna svojih drugova u partizanskim jedinicama. Pocetkom ljeta druge ratne godine u selu je formirana omladinska radna ceta, koju su Cinile uglavnom omladinke. Nakon osnivanja ceta je upucena u Sanicku dolinu, gdje je usia u sastav Prve omladinske radne brigade, koja je radila na sabiranju ljetine za potrebe NOV. u. isto vrijeme osnovana je i Druga omladinska radna ceta, koja je ~1la an~~z?vana .na raznir;n p~slovima u selu, a. osim toga radila je na IzgradnJI sumsk1h magacma J za potrebe bolmce Petog krajiSkog odreda, koja se nalazila u Vidovu Selu. . VeCi~a omladinaca iz Vidova i ostalih sela prekajske opstine bonia se u Jedinicama proslavljenih bataljona, kao sto su: Udarni bataljon, koji je tisao u sastav Prve krajiSke brigade kao njen Prvi bataljon ,;Buducnost" i bataljon ,Gavrilo ,Princip", koji su docnije usli u sastav Cetvrte krajiske brigade. Ovi bataljoni, zajedno sa bataljonom ,Sloboda" i bataljonom ,Rajko Bosnic", te petrovackim bataljonom ,Radivoj RodiC'' 'Lllsp'jes[lo 'Sill odrzavaH blok<lldu rtal'ijanskih gavnirona u Drvaru, Petrovcu i Grahovu i vodili borbu na glamockom manjac~om, p~ije~~rskom i sansko~kljuckom. sektoru. U tim kraj~vima borc1 omladmc1 IZ drvarskog kraJa pronos1li su glas i slavu slobodarskog Drvara, ali su i masovno ginuli u neravnim borbama ... Omladina Vidova Sela bila je ponosna na svoj borbeni doprinos uspjesima partizanskih jedinica u kojima se borila. U borbama tokom 1942. godine na raznim frontovima pali su omladinci: Ilija Knezevic, 230 231 Duro Sesum, Andelko :KnezeviC, Branko Knezevic i Blazo Basic, te Duro Bajic, clan KPJ i referent saniteta Prvog krajiSkog odreda. U isto vrijeme ranjeni su istaknuti borci i skojevci: Zarko MiSkovic (docnije poginuo za vrijeme desanta), Milos Petrovic (poginuo pocetkom 19~3), Dusan Kovic (umro od rana), David Bajic, Mirko Gvozdenovic, M1ca Kuruc, Stojan Knezevic i Marko BasiC. ~Poslije ranjavanja ani su ~re~aceni u 1Partizansku bolnicu u Vidovu Selu, gdje su ubrzo oporavlJem, ·a potom su ponovo upuceni u partizanske jedinice. Prvi juli 1942. godine bio je dan velikog narodnog slavlja u citavom kraju. Poslije visemjesecnih borbi nase snage prisilile su Italijane da se povuku iz Drv31Ya. Ali, okupator je iza sebe ostavio zgarista i rusevine. Omladina iz okolnih sela organizovala je radne akcije na uredenju Drvara i obnovi stambenih objekata, sto je omogucilo povratak izbjeglih porodica, a osim toga u gradu su se nastanila opstinska, sreska i okruzna rukovodstva NOP-a. Ubrzo poslije toga, u oslobodenom Drvaru odr:Zana je Sreska konferencija SKOJ-a na kojoj je pozitivno ocijenjena dotadasnja aktivnost omladine, posebno njen doprinos u udarnickom takmicenju na frontu i u pozadini. Pocetkom avgusta 1942. u drvarski kraj stigla je Prva krajiSka udarna brigada. Tom prilikom u 'Prekaji je odr:Zan masovni zbor naroda, vojske i omladine na kame je govorio komesar brigade Ilija Materic. Bio je to susret radosti, ali i neskrivene tuge. Jer, u stroju Prvog bataljona, koji su cinili borci iz sela prekajske opstine, nije bilo mnogih poznaNh drugova, 'koji su rpali u rborbama rza oslobodenje Manjace Prijedora, Cadavice i Kljuca. Omladina je dosla na zbor sa darovima za svoje borce, a svi mitraljesci okiceni su crvenim maramama. Po~lije ~bora i zajednickog rucka nastavljeno je narodno veselje koje J~ traJalo do kasno u noc. Narednih dana, nakon popunjavanja batalJona sa novim borcima, Prva brigada je krenula u susret proleterskim jedinicama i zajedno sa njima ucestvovala u napadu na ustasko uporiSte u Kupresu. Drvar je u to vrijeme bio vojno-politicko srediste dosta velike slobodne teritorije, na k.ojoj Sill uspjesno djelovale anfifasistioke organizacije NOP-a i brojne partizanske jedinice, ciju je udarnu snagu cinila omladina. Sve to omogucilo je da su u drvarskom kraju, potkraj avgusta i pocetkom septembra, formirane dvije brigade: Treca krajiSka na Kamenici i Cetvrta krajiSka brigada na Ticevu. TeZiste borbi od tada se prenosi na susjedne krajeve prema Grahovu, Bihacu i Sanskarn Mostu. Borbene i radne pobjede omladine drvarskog okruga vee su bile nadaleko poznate i priznate sirom Bosanske krajine. U septembru se vratila omladina koja je radila na sabiranju ljetine u Sanickoj dolini. Vidovs'ka omladitnska 6eta, u kojoj :su bil'i '1s,ldjucivo is;kojevoi, angafuvana je tada na izgradnji tajnih vojnih magacina i zemunica za partizanske bolnice u Jadovniku. Ti radovi izvodeni su u strogoj tajnosti i pod rukovodstvom gradevinskih ekipa u kojima su bili uglavnom clanovi Partije. U to vrijeme, sredinom septembra, u Vidovo Selo stigla je Prva proleterska brigada, koja se tu zadrzala svega nekoliko dana. Tim povodom prireden je svecani docek na koji je doslo i staro i mlado. Narod je dosao sa poklonima, jer svi su zeljeli da vide proletere iz Srbije i Crne Gore. U opstem veselju tada se po prvi put zajedno sa �nasim kozarackim kolom .igralo i crnogorsko kolo "oro". Bio je to nezaboravan dozivljaj za sve nas, a neki stariji ljudi govorili su proletertma: ,;Sad vtjerujemo da ;se lbor1ba vodi i :kod vas". Prvih dana oktobra 1942. u Drvaru je odrtan omladinski zbor na koji su dosle i jedinice Druge proleterske brigade. Bili smo prijatno iznenadeni kad se na zboru pojavio drug Tito. On je izvrsio smotru postrojenih bataljona i predao zastavu Drugoj pr®leterskoj brigadi. U kracem govoru o zadacima brigade i uspjesima oslobodilacke borbe, drug Tito je odao i puna priznanje omladini Drvara za njeno masovno ucesce i pregalastvo na frontu i u pozadini. To je bio prvi susret omladine drvarskog kraja sa svojim vrhovnim komandantom. Svestrano angazovanje nase omladine naroCito je intenzivirano od pocetka predkongresnog takmicenja. Ostvarivanje parole ,Sve za front - svi na front" smatrali smo svojom patriotskom zadacom i obavezom i stoga smo nastojali da svi omladinci i omladinke budu ukljuceni u partizanske jedinice, omladinske organizacije i razne akcije narodno-oslobodilackog pokreta. Sve to nije ostalo nezapazeno. Na Prvom kongresu USAOJ-a, odrzanom krajem decembra u Bihacu, omladina drvarskog okruga dobila je prelaznu zastavu US.AO Jugosiavije kao znak priznanja za njene dotadasnje uspjehe i doprinos oslobodilackoj borbi. I(l Vidorva Sela na kongresu Je ucestvovao Dusko Knezevic, tadasnji sekretar Opstinskog komiteta SKOJ-a prekajske opstine. 1Po povratku on je upoznao omladinsku organizaciju sa tim velikim priznanjem, koje je za sve nas bilo cast, ali i obaveza za daljnje pregalastvo u oslobodilackoj borbi i revoluciji. Pocetak zime 1942/43. godine nagovjestavao je nailazak cetvrte neprijateljske ofanzive. U drvarski kraj pocele su da pristizu hiljade izbjeglica iz Korduna i Banije, koje su narod i omladina bratski prihvatili. Sa fronta prema fBihacu i Sanickoj dolini stalno su pristizali novi ranjenici. Medu njima bila su i tri omladinca prvoborca iz Vidova Sela: Jovan i Nikola GvozdenoviC i Milos Petrovic, koji je bio zamjenik komesara Prvog batalJona Prve krajiske brigade. Oni su bili tesko ranjeni istog dana i u istoj borbi na Paunovcu. Nesta kasnije, u toku transportovanja, sva trojica su podlegli ranama. U isto vrijeme preduzeta je i evakuacija brojnih ranjenika. Taj zadatak preuzela je na sebe uglavnom omladina. U Vidovu Selu tada je formirana Omladinska ceta za prenos ranjenika, ciji je komandir bila Jovanka MiSkovic, a komesar Gospova Kovic. Nas prvi zadatak bio je evakuacija ranjenika iz Centralne bolnice prema Glamocu, a po povratku zaduzeni smo za prenosenje novopridoslih ranjenika .Pete krajiSke divizije prema Satoru. Sve to radili smo po hladnoci i snijegu, ali svijest o tome da spasavamo nase ranjene drugove davala nam je snage da izddimo u tim nadcovjecanskim naporima. Ofanziva je bila u punom zamahu. Nase snage vodile su danonocne borbe sa neprijateljem, koji je nadirao veoma ubrzano. Prvog marta Nijemci su usli u Drvar. U krajnje teskim zimskim okolnostima narod se povlacio u okolne planine, rijesen da ne napusti svoj kraj pred nastupajucom ofanzivom. StanovniStvo Vidova Sela, sa brojnim izbjeglicama iz Banije, sk1onilo se u planinske zbjegove na Jadovniku, ali je neprijatelju uspjelo da zarobi i strijelja nekoliko mjestana, uglavnom starijih ljudi. Vidovska omladinska ceta, zajedno sa omladinom iz susjednih sela, nalazila se tada na Ticevu. Odatle smo sa oko dvjesta pedeset ranjenika upuceni prema Grahovu u namjer.i da se blagovremeno prebacimo u Liku. Medutim, nep:rtijatelj nam je presjekao odstupnicu na grr-ahovskoj cesti kod sela Marikovaca, te su skoro svi tezi ranjenici sa cela kolone bili zarobljeni. U opstem metdu, koji je tada nastao, uspjeli smo da spasimo veCinu ranjenika i da se sa njima vratimo na Ticevo, · gdje su brigu o daljnjem prenosu ranjenika preko Satora preuzele nase jedinice. Omladinska ceta Vidova Sela tada je prikljucena Cetvrtoj brigadi ;Pete krajiske divizije sa kojom je prosla sve gol· gote i borbene okrsaje satorske epopeje u cetvrtoj neprijateljskoj ofanzivi. 232 233 �Milan Pantie RAD lENA U SEMBERIJI 1941. GODINE I FORMIRANJE PRVIH ODBORA AFZ-a T okom 1941. godine Nijemci su veCi broj muskaraca Semberije otjerali u logore tako da su na celu pojedinih domaCinstava ostale zene. Takvu situaciju ilustruje najbolje selo Batar koje ima 52 kuce, a iz kojih su 34 muskarca bila u njemackom ropstvu. Slicna situacija je hila i u drugim selima. Zato od pocetka ustanka vazan oslonac za nas pokret su bile zene i mi smo to blagovremeno uocili. Nasa partijska organizacija je polagala velike nade u pomoc zena, a kako nri'je bila sazrela situacija da se formira organizacija .Zena, .to su one ulkljucene, up[('avo njihova aktiwwst bila je uJHjucena u aktivnost i rad narodnooslobodilackih odbora, tj. zene su radile pod rukovodstvom partijskih celija i narodno-oslobodilackih odbora, ucestvovale su u davanju pomoci u pripremanju i sakupljanju hrane zajedno sa skojevkama i omladinkama, u pletenju dzempera, carapa i ostalog. Narodnooslobodilacki odbori pokrenuli su po direktivi Partije, krajem 1941. i pocetkom 1942. godine, akciju za svestranu pomoc ustanicima na prikupljanju hrane, snabdijevanju odjecom, obucom, sanitetskim materijalom i svim ostalim. Mi smo vee tada imali pojedinih istaknutih .Zena, ne samo aktivistkinja-komunistkinja nego i drugih, cak i starijih zena, u pojedinim selima. Uticaj Partije na zene kroz licne kontakte sa pojedinim zenama iii preko vee aktiviranih zena urodio je plodom, jer se broj aktivistkinja od 1941. godine stalno povecavao: imali smo zena koje su primale nase drugove, koje su pomagale nas pokret na razne nacine, bilo u hrani, u odjeCi, obuCi, a bilo je i takvih koje su nosile municiju, slu.Zile kao kurirska veza, kao nprr. Joja Gosparic i IMileva Savic iz Glogovca, :Mirl'ica Spa:sojeviC, Stajka JelaciC iz Golog lBrda, iNevenka Savic, Milka Buric iz Popova. Iz Medasa smo imali Joku Sojic i Ru.Zu Simanic, odmah u pocetku Nadu Sirmam.i·c, u Crnjelovu Ciou T1ri1cic u pocetlku ·1942. godine, Draginju Tomic u Dvorovima i jos mnoge druge. Sjecam se Ande iz KojCinovca (Simeunic ili Savic), Jefe TodorDvic, Mare Nikolic, JeHsavke iz Trnave, koje su po mom miSljenju bile najaktivnije zene. Mi smo 1942. godine imali opstinske komitete iPartije i SKOJ-a u Crnjalovu, Brocu, Poporv.i:ma, Patkovaci, Glogovcu, Suvom Polju, Trnavi i CengiCu. U svim tim 0pstinama bile su zaduzene pojedine drugarice za rad sa omladinom i okupljanje zena. U opstinskim komi- 234 235 tetima zaduzene drugarice su bile: Milena Simic u Brocu, Nada SmiljaniC u Popovima, Ruza SpasojeviC u Patkovaci, Vukica Vasic u Glogovcu, za Trnavu i CengiCe bila je zaduzena Mira Copic, u Crnjalovu Jula Pantie. S njom je radila i Milena Simic koja je ·bila prebacena iz Broca. To je bio prvi aktiv zena, koji je Sreski komitet KPJ za Semberiju, stavio na ispornoc za rad sa zenama u opstinama. Pocetkom 1943. godine situacija je sazrela a i potreba je diktirala da · se oformi posebna organiz•acija zena, tj. AFZ. Partija je navedenim drugaricama postavila zadatak da formiraju seoske i opstinske odbore AFZ-a. Tom prilikom nisu sprovodeni izbori za odbornice AFZ-a, vee su ti odbori stvarani od najaktivnijih zena koje su se ranije istakle u radu, tj. prije tog formiranja. Poslije_ formiranja seoskih odbora AFZ-a, oformljeni su i opstinski odbori AFZ-a, a navedene drugarice predstavljale su sresko rukovodstvo zena. U 1943. aodini formiran je Opstinski komitet KiPJ u Batkovicu u koji je usla bi na~a Potiparska, koja je bila zaduz~pa za rad s~ zenama i za formiranJe prvog odbora AFZ-a u Batkov1cu. Dara .Potiparska je prije rata radila u ·Sarajevu kao sluzbenik i dosla je tu sa vojvodanskim brlgadama. Kad su sremski bataljoni ukljuceni u VI brigadu, ona je ostala na terenu da bi radila sa .Zenama. Tada smo po selima imali veliki broj omladinki i .Zena aktivistkinja koje su svoju aktivnost i pomoc NOP-u pokazivale na razne nacine, pocev od primanja ilegalaca pa sve do najpovjerljivijih zadataka; kurirskih veza, prenosenja municije i oruzja. Bas te najistaknutije zene rukovodile su odmah, u pocetku, organizacijom i radom :AFZ-a. Gotovo u svakom selu u uzoj Semberiji imali smo po neku zenu ili omladinku kao clana Partije koje su stajale na celu seoskih odbora AFZ-a, a u opstinskim odborima AFZ-a bile su takode drugarice koje su vee od ranije radile po tim pitanj.ima. Formiranje prvih odbora AFZ-a ush}edilo Je u peri'odu januar-februar 1943. godine i iSlo je od sela pa do tadasnjeg sreza. IPoslije te akcije osnivanja A·FZ-a, aktivnoscu zena rukovodi sama organizacija. !Koliko se ja sjecam, aktivnost je bila usmjerena na ukljucivanje zena u sve vidove politicke aktivnosti. Trebalo je uticati na njih da dolaze na nase seoske skupove, konferencije, gdje su partijski aktivisti tumaCili nasu partijsku liniju, uticali na stanovnistvo na mobilizaciji materijalnih i ljudlsrldh ~naga za rpomoc na:sim dedinicama i ucescu u jedinicama. Bilo je posebne aktivnosti, posebnih sastanaka sa zenama gdje su nase pojedine drugarice, koje su u opstinskim komitetima bile zaduzene. za rad sa zenama, proradivale pojedine materijale, objasnjavale liniju Partije, znacaj i vaznost £ormiranja organizacija AFZ-a i njeno dalje postojanje, upuCivale zene na rad i slicno. Vee tada, a kasnije jos vise, razvijen je rad na osnivanju analfabetskih tecajeva za nepismene .Zene. U izvjesnom smislu bilo je tu i tamo samostalne kulturne aktivnosti zena. Stvarani su omladinski i zenski horovi, u kojima su bile, pored mladih, zastupljene i sredovjecne zene. Zene su samostalno pripremale program za svoje priredbe koje su bile masovno pasjeCivane, narocito od strane zena koje nilsu ucestvovale u pripremanju. To je jedan vid aktivnosti cijelog tog kulturnog prosvjedvanja zena. �Druga aktivnost Partije, odnosno zena pod rukovodstvom Partije, bila je da mobilise zene da sto vise doprinesu pomoCi frontu i ta aktivnost se sve viSe i viSe prosirivala, uporedo rasla sa jacanjem i porastom nasih jedi!lJJica u istocnoj Bosni ·raJko da SemJberija ra~di svoje ek~nom~ke snage postala sve znacaJniji faktor u sna:bdijevanju tih jedimca. Zene su naroCito, pored opsteg ucesca, radile na dvije stvari - na nabavljanju rublja, dzempera, carapa,. i drugog, a takode su mnogo pomagale bolrricama koje su se nalazile u tom kraju. Zene su pom~gale u donosenju zivine, jaja, zatim masti, psenice, kukuruza. Ta C1tava aktivnost sve do oslobodenja Bijeljine, koncem septembra 1943. godine, zasnivala se na dobrovoljnoj osnovi. Sada je Semberija bila poluo:sloibodena teritorija i aktivnost zena se pocela jace manifestovati: bilo je izvjesnih seoskih skupova, bilo je opstinskih skupova a u tom periodu je prije oslobodenja Bijeljine odrzan i veliki zbor zena u Glogovcu {ova navodim radi ilustracije koliko je narasla aktivnost zena u tom kraju). Kad je Pero Stambolic dosao u Semberiju, napisao je jednu brosuru o ulozi zene u narodno-oslobodilackoj borbi sa ciljem da pomogne zenama da se sto bolje snalaze i orijentiSu 1..1 svome radu. Do pete ofanzive, a i poslije nje, imamo nekoliko znacajnijih momenata, koji se reflektuju i na djelatnost zena u Semberiji. Nairne, vojvodanske jedinice likvidirale su nekoliko domobranskih garnizona a poslije njih i Veljko Lukic - Kurjak sa svojim odredom zarobio je i Citavu jednu pukovniju kod Cadavice. Sve je to stvorilo jednu politicku klimu daljeg razmaha AFZ-a. Mi u tom periodu imamo velik pr.iliv i muskaraca i zena iz Bijeljine. Tada su u AFZ ukljucene i Rahela Hajon, udata Kulisic i Dana Simic, Vida Jovanovic i to u avgustu 1943. godine, dok je Nada Manojlovic iz Bijeljine iziSla u proljece 1943. godine. Tada je ona hila zaduzena za rad sa AFZ-om. To zadU.Zenje je dobila od Okruznog komiteta KPJ. Poslije pete ofanzive na teren Semberije stigla je Milka Caldarovic i otpocela da radi sa zenama. Pocetkom ljeta 1943. godine iz Bijeljine je iziSla i Olga Kecmanovic. Dolazak pomenutih drugarica na teren Bijeljine bio je od velikog znacaja u daljem organizovanju i razvoju zenskog pokreta. U oktobru 1943. godine odrzana je konferencija zena u Bijeljini, poslije )koje je pakrenut Ust zena za Semberiju i Majeviou ciji je urednik bila Milka Caldarovic. iPoslije toga poceli su da se oddavaju posebni kursevi AFZ-a za seoske zene aktivistkinje i ti kursevi su oddavanl u Modranu i Janji. Sjecam se, da smo 1943. godine u kampanji spremanja zimnice, razvilii veliku aktivnos't Ze.ns·kog pokreta. Zene su pekle pekmez za vojSiku, paJkoval•e sandiuike ISUVih s'ljiva, 'SCliiDUplja:le dvuge !llallilrnice i .sve_ otpremale u Sekovice i na druga mjesta. Ta ekonom!ska a;kcija AFZ-a razvila se do te mjere da se pokazala potreba da zene imaju SJvoj Hst. Tada su se otpoeeli, sa tim aktivistkinjama koje rade sa zenama, odrzavati pose!bni kUJ:1sevi na koj.ima bi se one osposobile za politicki rad sa zenama, iako je vee tada bi:lo zena koje su pohadale partlijske kurseve. To je jedna kara;kteristika koja govori do kog stepena se ovgan:izacija AFZ-a razvHa. Ja milsHm, da je uz SKOJ, odno1sno USAOJ, to hila nasa najvaznija i najma:sovlllija organizadja u :poe;adi~ni :na koju se Partija oslanjala, jer tada jiO•S nije postojala organi:zaciaa narodno·oslobodilackog fronta koja se pocela formirati tek koncem 1944. go:dine. Vrlo je vazno podvuCi da smo mi imali veliki broj zena aktivistkinja i prije formiranja organizacija AFZ-a, koje su se na ovaj nacin uklapale u nas pokret, pomagale i radile za pokret. Od samog pocetka mi smo imaH zena koje su bile vezane rodbinskim vezama, Ciji su sinovi, kceri i rodaci bili horci, clanovi :EGPJ iii pak skojevci, medu kojima je bilo dosta starijih zena koje su bile vrlo aktivne, vrlo cvrste. Izmedu os'talih na:praminjem Stajku, Petru Spasojevic, Joku S,ojic i mnoge' druge zene koje su bile starije ali su ipak bile vrlo aktivne. Petri Spasojevic su ubili muza i sina i poslije svega ona je bila spremna da pomaze nas pokret. Muz Joke Sojic iz Medasa je bio u zarobljeniStvu a ana je hila bolesna na pluCima i imala sitnu djecu, pa i pored svega toga ona je od 1942. godine nas primala i to bas u najte~ zim situacijama kad nismo nigdje mogli naCi utociSte, dolazili smo kod Joke, a o111a je imala bazu gdje nas je skriva!la. 1944. godine u momentu kada je u Medasima bila strasna situacija, ona je neke nase drugove prihvatala, skrivala, hranila ih, i uopste vodila cijelu brigu o njima. Mara Cveje Trifunovica i Mara Toje Toskovica takode su starije zene ali su u najtezim situacijama ispoljavale rijedak moraJl, optimizam, cvrstinu, pa su cak neke od njih, iako su seljanke, uticale pozitivno na svoje muzeve, bodrile ih i hrabrile u najtezim momentima. Takvih zena ima veliki broj. Ja sam htio da istaknem ono opste, sto je vazno kad se govori o zenama, a sto je karakteristicno za Semberiju, da se i zenska omladina, pod uticajem S:KOJ-a, ukljucila u pokret i da je zajedno sa organizacijom zena snosila, maze se reCi, glavni teret naseg pokreta. IMnoge od tih naprednih omladinki bile su obuhvacene u organizaciji SKOJ-a taka da se maze s·lobodno reCi, da nije postojala skojevska organizacija ni u jednom selu gdje nije bila poneka od tih naprednih omladinki, pa cak da je i broj omladinki u pojedinim organizacijama SKOJ-a bio veCi od omladinaca. 236 237 �Jure Galic ZENE IZ REVOLUCIJE N as oslobodilacki rat i revolucija ne bi bili ono sto jesu da u njemu nisu uceiStvovale zene, koje s'li mu davale zar ljubavi i toplotu srca i to na naCin dostojan majki. Bogatstvo njihovog revolucionarnog ispoljavanja je toliko veliko i raznovrsno k9liko je bila bogata i raznovrsna i sama revolucija. I danas, trideset godina nakon pobjede nad fasizmom, prijatno je sjetiti se tih divnih zena koje su bezbroj puta zadivile svojim patriotizmom, ljubavlju i junastvom, u cemu su cesto bile uzor muskarcima. · · Nemoguce je spomenuti bilo koji dogadaj ili datum iz nase revolucije a da se ne ·Spomene ime neke od tih zena, a takvih dogadaja i zena ucesnika u njima bilo je mnogo. Nezaboravni su oni dani juna 1941. godine, kad su komunisti i s.impatizeri Partije Ljubuskog medu narod rasturili ·Prvomajski progla:s CK KPJ. To je hi'o rpov:od usta·sama da odma!h i1zV1rse masovll!o h!lpsenje u Bijaci, Ljubuskom i Grabu, kojem je slijedilo, dotad nevideno, zlostavljanje i ubijanje. Za svo ovo vrijeme sa zatvorenicima je bilo jako opasno odriavati bilo kakve veze i davati im bilo kakvu pomoc, pa taman se radi:lo i o najhhzima. A to pravilo kao da nije vazilo za zene. Majke, supruge i sestre uhapsenih na sebe su hrabro primale i taj veliki rizik. One su posjeCivale zatvorenike kad god im se uka~ala prilika, i govorile im tople rijeci utjehe i ohrabrenja, donosile Im hranu i presvlaku, davale obavjestenja i prenosile potrebne poruke drugova koji su se na1azili na slobodi. Onaj kame su njihova paznja i briga bile upucene najbolje maze da zna koliko su one tada znacile i za ljude i za sam pokret. Kada se je koncem te iste godine moralo, pred terorom pobjesnjelih ustasa i okupatora, preCi u ilegalnost i u tim izuzetno teskim uslovima pripremati se za oruzani obracun, u prvom redu su zene morale na sebe preuzeti na jveCi dio obaveze. A ti zadaci nisu bili ni mali ni laki. Zene su morale srvaki dan ustaskim vlastima davavi o;bjasnjenja, iznositi ubjedljive dokaze i razloge kojima bi opravdavale odsustvo onih za kojima su ustase tragale. One su zbog toga podnosile strah, uvrede, ponizenja i fizicke torture. Nije bilo lako izdriati sva- 238 239 kodnevna nasilja i ne odati ilegaJce, o kojima su se, opet, u prvom redu, one morale starati, noseCi im u skroviSta hranu, presvlaku, postu i razna druga potrebna obavjestenja. Ali one su izdrzale. Pored ovih patnji i briga koje je nametnulo vrijeme, one su na sebe morale preuzeti jos jedan teret koji nije bio ni lak, ni jednostavan: morale su rvodilti domaCinst:vo i staratti se o starim i nejakirm u ovo glacino i pogubno vrijeme. Sve su to one radile i podnosile hrabro i bez pogovora. Nezaboravan je i onaj trenutak kad smo pocetkom 1942. godine odlazili na Biokovo, u partizane, kad je Jure Veliki prelazio prag kuce, svjestan trenutka u kome se nalazi, rekao zeni: - Mare, ja odlazim, jer kako vidis drugog puta nema. Ostavljam ti djecu. Znam da ti nece biti lako, ali to je breme koje ti u ovom vremenu moras ponijeti. ,J ona se, uz najveca stradanja, za citavo vrijeme rata starala o troje djece od kojih je najmlade imalo jednu a najstarije cetiri go dine. Od ovog dana nije prosla ni godina Jure je poginuo kod Imotskog kao komandir bataljona Cetvrte dalmatinske udarne brigade. Ovu vijest trebalo je saopstiti Mari. I ona je saopstena, svega nekoliko mjeseci nakon sto su joj sluge okupatora, nocu, na rodnom kucnom pragu ubile ostarjele roditelje i sedamnaestogodiSnju sestru. Vijest o Jurinoj smrti Mara je morala primiti bez suza i placa, a tugu nositi duboko u srcu. Suze zbog saznanja morala je dugo kr.iti, jer su taka zahtijevali teski uslovi okupaciJe pod kojima se radilo i zivjelo. I ona je to stoioki ucinila. !Njen zivotni put i put njene djece za Citavo vrijeme rata bio je trnovit. Pod pritiskom terora oni su morali 1944. godine napustiti rodnu kucu i traziti skroviSte po vrletima Biokova, zatim daleke Italije i jos dalje Afrike. Ili slucaj druge majke: Anica Primorac-Stara, rodila je i odnjegovala sest sinova i keen I do posljednjeg ih dala narodnooslobodilackom pokretu. I ona je, skUJpa sa muzem Ivanom, cijeJiog .rata dijeli!la su:d!biinu svoje djece. Dvoje ih je dalo svoje zivote; Ruza kao clan Sreskog komiteta SKOJ-a, i Marijan kao ofidr Ozne, koji je, kasnij.e, za srvoja herojska djela odlikovan ordenom narodnog heroja. Nju su sa punim pravom, za citavo vr.ijeme rata, nazivaH parti.zallis1lwm majkom. Malo je ko sebe i:dentifikovao sa revo~ucijom kao ona i malo je ko dao za revoluciju koliko je dala ona. Ona je prkosila ustasama kad su joj, 1941.godine, hapsile i zlostavljale sina Marijana; ona je prkosila i onda kad su joj hapsili i sudili muza Ivana; ona nije ispustala suze ni onda kad su joj Talijani, 1943. godine, zapalili kucu i opljackali sve sto je imala. Ona nije zaplakala ni onda kada je morala, pocetkom 1944. godine napustiti rodno selo i predati se golgotskim mukama, gazeCi bespuce Biokova, zatim daleke i nepoznate krajeve Halije i zarke !Afrike. Sve je to ona herojski podnosila, jer je znala zasto podnosi. Ona je podnijela i smrt svoje dvoje djece, jer je znala da bez zrtava nema ni slobode. Ono sto je ona uCinHa i dala to mogu da ucine i da daju samo majke velikog i plemenitog srca. �IIi jedan grugi dogadaj u Bijaci, koji je krupan i znacajan ne samo za selo, vee i za sire podrucje. Organizacija SKOJ-a u selu formirana je 1942. godine, a nju je sacinjavala sk>oro isktljuoivo zems.ka omladina. Iako je uticaj Partije u to doba u selu bio dosta jak, i neprijateljske snage nisu bile za potcjenjivanje. Moe neprijatelja pocivala je na sili, teroru, ubistvima. Neprijatelj je obilato koristio vjersku zatucanost naroda, njegovu neprosvijecenost i primitivizam, nacionalnu podvojenost i lazi svakojake vrste. Svemu tome trebalo se suprotstaviti, te je prihvatanje komunistickih ideja kod velikog broja omladine, pogotovo zenske, bio veliki uspjeh i pobjeda. Formiranje organ'izadje SKOJ-a bio je velik i opasan em, kao i zadaci koje je ta omladina na sebe preuzela. Ali, eto, te zadatke, u tim uslovima, na sebe su preuzele Ruza, Ljilja, Danica i Kata: Primorac, Iva i Jaka Galic, Ankica Cuze, Jaka Begic, Tada Zovko i mnoge druge. Organizacija S~OJ-a redovno je oddavala sastanke i na sastancima preradivala razne materijale, rasturala letke, prenosila postu, sakupljala oruzje, odjecu, obucu i ostali ratni materijal i sve to slala parti:zanima na Bi01kovo, zatim docekival'a i irspracala rpartizane. U drugoj polovini 1943. godine skoro sva ta omladina nasla se pod oruzjem u sastavu Ljubuske cete, kasnije bataljona i ZapadnohercegovacImg odreda. Ove mlade zene prihvatile su politiku KPJ kao istinski svoju, i pod zastavom revo:lucije ravnopravno sa muskarcima juriSale su na ncprijateljske bunkere, na njima zadobijale rane i ginule, kroz borbu se kalile i izgradivale; postajale politicki radnici, vojni rukovodioci, kuriri, bolnicarke i tome slicno. Zar je mogla biti veca pomoc, nego sto je ona koju ·SU zene, u uslovima okupacije, na podrucju zapadne Hercegovine pruzale ilegalcima na njihovim nimalo lakim i opasnim zadacima. Od njih vise da spomenem samo neka imena, i to: Milice Mandie iz Hardomilja, Mace Rakic iz Orahovlja, Ive i Tonke Hrstic iz Graba, Zuhre J akic i kceri joj AjiSe iz Ljubuskog, Ruze Kraljevic iz Lisica, Matije Mlinarevic i kceri joj Milke iz Tihaljine, Kate Jurcic, Kate Basic i kcer.i joj Ruze iz Ruzica, Milke Glavas iz Drinovaca, Hate Busatlije i kceri joj Kane iz Vitine. Nije bilo zadatka kojeg Milka Mandie, ta tiha i dobra zena, nije izvrsila. Kod hje su vrlo cesto navracali kuriri i ilegalci, ona ih je prihvatala, sakrivala, hranila i provodila, bilo u Ljubuski iii u neko drugo mjesto, gdje je trebalo. Ona je sve ovo radHa odvazno, ne prezajuci pred neprijateljem, koji je bio drzak i koji se nalazio na svakom koraku. Iva i Tonka Hrstic bile su najaktivnije zene u ilegalnoj organizaciji zena u selu. NajviSe njihovom zaslugom doslo je jos 1943. godine do formiranja organizacije zena u Grabu. One su za primjer sluzile i drugima. Zahva'ljrujuci u prvom redu nj'ima organizacija rena u selu sakupila je u 1943. i 1944. godini desetine tovara hrane, zatim dosta carapa, opanaka i drugih potrepstina i to je sve kao pomoc naroda iSio borcima u Odred. Omladinka Maca Rakic, rijetko bistra i revoluciji do kraja adana, hila je rukovodilac omladine· i zena u selu. Ona je, sve sto hi joj se reklo i procitalo, doslovce nosila u glavi i prenosila na druge dokle bi god stizala. Zuhra Jakie i kcer joj Aj'iSa jos 1943. godine primaju ilegalce u svoju kucu u Ljubuskom, dok se u istoj toj kuci, samo u drugoj prostoriji, nalaze Nijemci sa radio-stanicom. One, ne prezajuCi pred opasnoscu, presvlace partizane, peru im odijela i suse ih u sipcima naoCigled Nijemaca i njihovih slugu. To su bile neustrasive zene; njih nije mogla da zastrasi niti da ih pokoleba ni smrt s.ina, odnosno brata Alije, koga SU UStase ubile U Jasenovcu, a 0 cemu SU obaVIijestene upraV'O tih dana. Kata Basic i kcer joj Ruza mnogo puta su docekale i primile ilegalce i politicke radnike. Tada, kad su jednom prilikom, polovinom 1944. godine u:stase Vlrs•ile rukciju u neikohilm 1sela, hapse6i i rulbijajuCi, njih dvije, ne gubeCi prisebnost, spasavaju Hegalce koji su upravo tu noc dosli u selo i sklonili se u njihovu kucu. Taj dogadaj bio je dramatican. Ustase su blokirale selo, pa i same kuce gdje su se nalazili njihovi ilegalci. Vrsile su pretres, hapsili sumnjive i poceli ubijati. Svjesne opasnosti koja prijeti ilegalcima i njima one nisu izgubile prisebnost, nego su, iako je hilo jutro, uspjele da u zadnji cas m~galce nezapazeno provedu do sumarka i sakriju ih u kamenitoj ogradi. Racija je prosla, izvrsen je pretres i same kuce u kojoj su se tu noc nalazili ilegalci, (dva clana Okruznog komite'ta KPJ za zapadnu Hercegovinu) ali zahvaljujuci upravo nj'ima dvjema ilegald s:u spaseni. Matija Ml'ina·revic ri kcer joj Milka cesto su docekiva1e ilegalce i mnogo sru uCinile za pokret. Njihova kuca hila je znacajno uporiste za pol'itli·cki prodO'r u citavi taj kraj. u nju je svaki ilegalac dolazio kao u svoju. UCinile su sve O'no bez cega se ne moze zamisliti politicki rad i organizacija pokreta u ilegalnim us1ovima kakvi su tada vladali, dok i same, na koncu, n1isru morale napustiti kucu koju su zapalile ustase u drugoj polovini 1944. godine i otiCi u Zapadno-hercegovacki odred. Hata Busatlija hila je nosilac aktivnosti medu zenama u Vitini. Njena kcer Kana rukovodila je omladinom u samom mjestu. U drugoj polovini 1944. godine, nakon sto su ustase saznale za Kanino ucesce u narodnooslobodillaokom rpolkiretu, ,zrutvori:le •su je i podMrgle S'trasnim mukama u Grabovu Vrelu, gdje su joj, pored ostalog, zabijali igle pod nakte i si:pa:li .so u ruJs·ta, a ona je su1tjela ia!ko :je mnogo toga znala i imala sta kazati ustasama. U 1943. godini a naroCito u 1944. formirane su organizacije zena u dosta sela. Aktivnost zena na podrucju zapadne Hercegovine i njihova ucesce u NOB-i mnogo je vece i intenzivnije nego sto bi se moglo to iskazati kroz neke organizacione oblike okupljanja i brojke, sto je, svakako, uslovljeno specificnoscu samog pokreta u ovom kraju. 240 241 16 zene BiH u NOB 1941-1945. �Slavko MiCanovic ZORKA PAJKANOVIC IZ BIJELJINE ad u sjeeanju izazovem njezin lik i vidim je onaka krotku, u sagov~rnika. 011im .svojim krupnim tammm ocrma, m danas, poshJe tohko godma, ne mogu da se otmem cudenju i svaki put se ponovo zapitam: sta je to sto je ucinilo da ta skromna :lena postane ono sto je postala, sto je njezin zivot istrgnulo iz uskih okvira sumorne svakodnevnice i obogatilo ga zanosom borbe za uzbudljivu viziju buduenosti? lBHo joj je sesnaest godina kad je jedan, za tadasnje prilike u nasem gradu dobra situiran gvoZdarski trgovac, covjek vee u zrelim godinama, rijesio da je uzme za zenu, .sedamnaest joj je bilo kad je rodila svoje prvo dijete, sina Vukasina, a u svojoj dvadeset i cetvrtoj imala je cetvoricu sinova. U svojoj dvadeset osmoj g.odini ostala je udovica. Sa cetvoro djece, u golemoj kuCi koju je njezin suprug sagradio zanoseei se planovima o dugim godinama zivota i sticanja, optereeena brigama na koje nije hila nav.ikla, prepustena vucjim eudima carsije koja nije rado primala zensku glavu u svoje redove, bez ikakve pripreme i iskustva bacena usred uzburkanog mora zivota kojim su vladale neumoljive sitle svemoenog trZ:iSta, Zorka je zapocela svoju gigantsku borbu za svoju djecu, za njihovu buduenost. iDjeca su polako rasla, iSla u skolu, i malo pomalo pribirala snagu za svoje buduee borbe, a Zorka je starila. Kad je njezin prvi sin Vukasin, student prava, postao clan Komunisticke partije, Zorki je bilo trideset i pet godina. Tntenzivno se bavila domaCinstvom, izdavala samcima i dacima prekobrojne sobe velike, nekad gazdinske kuee, a s djeoom stanova·la u jednoj velikoj prostoriji. Vukasinu je stajala jos na raspolaganju jedna mala sobica na mansardi, do koje se dolazilo uskim i strmim drvenim stepenicama koje su glasno skripale. Posljednjih godina pred rat dosta cesto sam se peo tim uzanim skripavim stepnicama. Tamo, u onoj maloj mansardnoj sobi, odrZ:avali smo sastanke partijske organizacije koju su saCinjava<li Zorkin sin Vukasin i trojica njegovih drugova. iDok su ti .sastanci trajali, Zorka je sjedjela u onoj velikoj pros~oriji u prizemlju, odakle je imala dobar pregled ulice i mogla pratitr kretanje prolaznika. Pazljivo je sve posmatrala. Bila je na strazarskom mjestu. K jnten~ivnov.zagled~nu 242 243 Nikad nista nije pitala, nije nicim pokazivaJa da nase dosta ceste dolaske smatra necim narocitim, i nije trazila nikakvih objasnjenja. Ona bi, sjedeCi .satima u onoj prizemnoj prostoriji, rukovodeCi se nekim svojim kriterijima, zakljuCivala u jednom trenutku da je sastanak pri kraju, pa bi napustala svoje mjesto, pojavljivala se kod nas na mansardi s pos.Iuzavnikom u rukama, nasmijdena i zagledana u nas onim svojim krupnim, tamnim ocima koje su bile iznutra ozarene nekim sveobuhvatnim razumijevanjem. ·Pili smo s njom ka:fu i pricali o nevaznim stvarima. Onda bi ona otisla, a ubrno zatim i mi bismo se razilazili. Bio je mjesec novembar 1941. godine, kada sam se iznenada poll'O!VO s.us1reo sa Z'O'rkom u njezinoj kuei. Trebalo je da neko vrijeme provedem u gradu i obavim neke poslove lmje mi je povjerila organizacija narodno-oslobodilackog pokreta u nasem kraju, i ja .sam za taj svoj boravak odabrao upravo tu kueu. Objasnio sam Zorki: kuea je policiji poznata Jos iz predratnih vremena, te je, upravo zato, malo vjerovatno da ee neprijatelj ocekivati da se u njoj sastaju komunisti. Ona se odmah, bez razmisljanja, slozila sa takvom ocjenom situacije. Onda me odvela na mansa~du, doni'jela mi gore t:Jople vode da se operem, raspremila postelju svoga sina Vukasina, i, polazeCi, zaustavila se na vratima, pa me upitala: ,Sta mislis ... da 1i je moj Vukasin ziv? Ja nesto mislim da je ziv!" Trgnuo sam se. 1Pozelio sam da se negdje sakrijem, da me nestane odatle, pa sam sagnuo glavu, trudio se toboze da otpetljam nesto na svojoj obuCi . . . , Jer, Vukasin je bio mrtav vee viSe od mjesec dana. Poginuo je u borbama prve neprijateljske ofanzive sa jos nekolicinom drugova iz nase Semberijske cete, braneCi s1obodnu teritoriju Maeve i Pocerine ... Sta da joj kazem? Da je doista poginuo? Ill da tvrdim da nije poginuo? A ona je, ne cekajuCi moj odgovor, i dalje glasno razmislja.Ja: ,U srou mi je neka;ko kao da je ziv ... a opet, kad pomi~Slim pa on hi se menli nekaloo javlio, zar nije takio?" I onda, kao da se boji izvjesnosti, prekinula je taj razgovor, pozeljela mi laku noe, i otisla. A ja sam ostao da razmisljam o tome kako je .sve to cudno, i u isto vrijeme kako je sve to velicanstveno i divno! Ta majka koja u srcu osjeea da joj je sin ziv, a razum joj ne da da srcu vjeruje i ona razumom zna da je on poginuo ... I ta zena koja zna da je njezin drugi sin Toso negdje u Srbiji u partizanima, a treCi Drago, da je skojevac, a najmladi Mile samo sto nije otiSao za svojom braeom ... ona je meni pripremila toplu vodu, i nahranila me, i razmjestila mi postelju svoga sina prvenca koga nema, j .sad ee provesti besanu noe, jer neprijatelj ne spava, plocnici odzvanjaju i kao da jaucu pod potkovanim cizmama njegovih patrola, i svuda okolo ima zlih ljudi koji snuju zlo i rade na propasti nasoj, a ona mora bdjeti ... A ona je samo jedna nasa obicna zena, nasa zena, bez skole i bez dodira sa velikim idejama koje odlucuju sudbinom svijeta . . . I nikad ona ni s kim pa ni s nama nije razgovarala, i niSta nije pitala i mi joj nikad nista nismo objasnjavali ... �Kako to? Ipak, .makar ~a cl}de_nje ~i. sada ne iScezava do kraja, Cini mi se vda Ima Je~no o?JaSnJenJe. PnJe svega, Zorka je bila majka koja je posla za svoJom djecom ... I drugo, Zorka je bila aktivist one divne o.rg~~iz.~cije nase9a na,;odn~-oslobodilackog pokreta koja se zvala Antrfas1st1cki front zena, cuvem nas aefze! Nekada, ?av.no, jed~n od osnivaca marks.i~ma, govorio je o ze~ama kao vehkoJ rezerv1 revolucije neprocjenjive snage. Pola covje~a~stva - ~o su 2:ene! ..Kad se one jednom pokrenu, kad one ustanu 1 d1¥nu SVOJ ?las, 1stonJ~ 6~ .poteCi drugim i drukCijim tokovima. Jer su zene prot1v svake tiramJe, protiv tlacenja i eksploatacije svake vrste, protiv porohljavanja i ratova! Nasav revoluc~ja je pokr~nula .t,u polovi~u stanovniStva. To je ~.cmw aefze -;- to Je Z<?rka Pa]kanov1c, to su nJene drugarice, .Zene naS1h gradova I sela, maJke, Sestre, SUpruge ... nase drugariceJ Z?rka Paj~anoyic prezivjela je rat i docekala . slobodu za koju ~~ b~r'Ila. Ko~a'Ono Je. sa12nala za pogibiju svoje dvoj'ioe s'i.nova, Vrukasma I Drage, 1 pom1nl~ se sa tom skupom cijenom, i nastavi.Ia svoju ?or,bru probua.enog, akt1vnog oovjeka kloji je shvado vel'icinu i dostopnstvo svog ljudskog poziva. ·Poginula je od jedne usamljene i s1lucaj!lle oe1mi6ke zas0ede u . ljeto ~945. 12odine, putujuci u Sarajevo, gdje je trebalo da kao d~le­ gat ucestvuJe u radu il<congresa Antifasistickog fronta .Zena Bosne i Hercegovine. Dana Milicevic v IZ LOGORA U LOGOR v v· • hapsena sam u Mostaru 28. jula 1941. godine. U mostarskoj :policiji sam saznala !Za prva .stlrijeljanja komunista ru Mostaru, medu kojima su hili Slobodan VukoviC, njegova majka Zlatka i Jusuf C:evro, tada sekretar Mjesnog komiteta za Mostar. Novo mjesto za mucenja i dovodenje novih zrtava hila je bivsa skola ,Kralj.ice Marije", gdje su sakupljani zatvorenici od Dubrovnika pa duz cijele juilne Hercegovine. Jeldne nod tsmo premlaceni i vezani zioom rpo dva zajeooo na o·nvorenoj pruii icZmedu gimnazi•je li akmznog ureda (sellda Dam zdravlja), ukrcani u vagone i otpremljeni u najvecoj tajnosti u Jablanicu, gdje je bilo pripremljeno mjesto za likvidaciju. Pod pritiskom gradana Nijemci su se pojavili kao nasi ,spasioci". Jednog popodneva upali su u logor, praviH su presiju na ustase trazeci nasa imena i brojno stanje u logoru, koje niko od ustasa nije znao. Nijemci su otiSli, a onda su nas ustase, iste veceri, povezali zicom, strpali u zatvorene vagone i otpremili u Gospic. Zene i nekofi.klo starijtih muskaraca su odvoj1li, i oni s1u odvedeni zajedno sa par:odioama. Tu sam susrela Rudu Hrozniceka, komunistu i revolucionara iz Mostara i Miju Rajica, pekarskog radnika takode iz Mostara. Nisam mogla sa njima razgovarati, ali mi je Rajic u prolazu rekao da je taka svaki drugi dan i da je vee nekoliko transporta iz Hercegovine proslo kroz ovu kaznionicu. Najgore su nam bile noCi, jer smo hili veoma slabo obuceni, a skor:o svaku noc je padala kiSa, a mi se nismo smjeli ni pomaci s mjesta, niti smo imali gdje da se sklonimo i da smo se smjeli kretati. Svaki dan su dovodili nove grupe ljudi, a onda su poceli da advade gr:upu po grUJpu u nepoznatom pr:avou. I na na~s je dosao ,red. Strpali su nas u neki kamion i odvezli preko Velebita. SpustajuCi se niz velebitsku strminu ka moJlll ustase s:u se iznenada zaustavile i vratile na~s na Jadovno. Pala je hladna i tamna noc, a nas su zatvori.ti u jedlliU stalu. Do nas u drugu stalu IZa:trvorili su muSikarce ikoji SJu odrellnrje hili sa nama. Ustase su stalno navaljivale u stalu u kojoj su bile zene. Nastala je nerav.noprav:na i neljUJdska igra i tboriba zvjerstava i di·vrlj·ih s:t:msni IUJstasa sa nemocnim i nezasticenim zenama i djevojkama. Reflektorom su setali po stali i na kojoj hi se zaustavio snap svjetlosti trazili su da izade van. Starije zene su skrivale mlade, ali ustase su poceli silom da vuku U 244 245 �~lje:vojke napoije. U sw;Joj odbrani Bojka Grahovac jz Stoca udarila Je Jednog ustasu, a on Je za uzvrat tukao sve od reda K ·· k · nas US t.ase b rzo U. rca 1e U 1 · camwn I. odvezli na gosp1'c'ku zvel· asmJestamcu · vk u su · v1· dJe smo nasI pune vagone zatvorenika Tu sam nasvla Jezmc 1 J g 1 . · p .ot k .. · preziVJe e evreJe' IZ o?ora na agu, meu~ OJiilla u Mostaru poznatog Alk d _ . . . or na z':'anog Hodza, rudarskog radnJ.ka. On mli j·e rekao da ~ta~ci mt edul kojima i moj otac, te Rade Bitang!u ~~~on~~~ lfoJ~:g,ti~ uMboi: Jeni u om ogoru. ' ~ '" U. dobro z~tv~reni~ vagonima vozili smo se citavu noc ne zna ·uCI ku~ I~emo. LJUdi, k<?JI su poznavali ovaj kraj, rekli su prilikom iskrcavanJa IZ va~o~a da. ~demo u Jastrebarsko. Tako ·e i bilo 1 U logox:u ZevU, Sill!OVi iii OCeVi Vee bili I h''' .OJ ,zena IZ • c:rce~~)Vllle C.l)I SU illU· do tr~gic?e smrti bHa Sofij[oB~~~~c,S~i~~~;rlsf~ ~~dlo. vn.re~ sve ra, koja Je u sv:im situacijama im 1 . . d v . - mea. IZ ostaSIU zajedno strpali u neM ilitlll'i m a ~ SJfno rzanJe. Zene 1 muskarce dom Hroznicekom i Mijo~ R . :'l~ac1Ilk :~ sam se ponovo .srela sa RuBiUJturac i drugim dru ov1m aJ.Icem, 0 )1 su me ~poznah sa Ankom na m!biji. Tako su So~J·u Ba k1 ?}:Ju;gancama, !kop •SU odranije hiJi k . . . , a anc I mene pnm~!I u svo·· d. r~~kas~ lostrogoJ Illegalnosti zvala ,kolek!iv". Nakon desetaku d:~~ b~~ su odveli ~ord~uug/l~tgr~rbearkskomJ, logor Je rasf?:~i:ran, a zatvorenike U Ko . . ao asenovac KrusCicu Kop · · ·d smo bmj, 1 v V• ~:rss~h ~~~n~~ ~e~~· k~jf!aa~~llk~\;9~1~ god~neH • j~v·~J~IJ;rdi ugla~~om J~:~~~~' g~j~ 0~~~~f'd~ j~;a1: 10:fJ.e;}j~~e.manji ti~. d~r:~;;;mb~~t~~g~~~sf~:J:fil~~~. ~k~. Buturac. ,i Maca Gu:Ze0 mcek, Ruzica Markotic i ja B ·ek t : ~f~ Ba~anc, Rudo Hrozzatvorenickoj setnji, po unaprijid st vo Je 0 '1 cno I~ved~no. Na tzv. no Anka i ja Maca i S f. s vorenom P1anu, setah smo zajed1 1 straza Anka i 'Maca su iz~ ~~;a¥ar~ ~hentu kad sc: smjenjivala ustaska Sofija i ja vratile ispred njega K leda nvapustile logor, dok smo se stvo nastalo je pravo mucen ·~~ z~tv su u~tase saznale..za nj~hovo bjekza~ije bjekstva, jer su dobro ~nali k~rJ~~I~~kadaBottknJu Rta]dnu organitohko tukli d · b · v· ' u urac. u u su tada ~dka ~ hladn:, ~e nj~g:~~Itb;ze i~~~ea dr~~I~j~!noj ~tanju ...Bila je zima 1 svak1 dan ga ponovo tukli Sof. . . go <?J zemlJI u podrumu otjerali u Jasenovac a R.ud~ Hr~u ~v kene s~ 5. banuara 1942. godine bili u samici nekoliko dana, a ond~I~~ ~a~ o·/:gr\. U lasenovcu .~mo Tu smo ponovo sreli dru arice k .. Jera I u taru Gradisku. nijim. Jogorima ali ih J·e sad b!Sl· sa OJilmn . smo se rastali u ra' .1 ·O veoma rna o One su ·v 1 strahotama koje prezivljavaju i koje na v k . · nam pnca e o U sobi broj 17 k · v s ce aJu. . noc bilo je klanje ddk s~t~ls~~seu~:sb. zva.le ·}obaT ,d,sigbu_rnosti", . svaku 1 u~on e. a a I pozvah ,grobare", takode zatv· ·k d usH u koju bilo ze~k~ :~bua i odnes;r .leseve. Iza toga. J;>i kao zvijeri dl f;k~J~tksrrijkervkapkol~i mlogli okda~~a~~c~~leh ~~s~e~e nc~~~~~\~bu sbr~vJ.a1~ re IJeva a pre o praga u d ·k · prije zore bHe ubijene. J3ilo je jos . t v .. nl ~ P:"t su, na:avno: 1 .one zatvorene i osudene da tako u s ra~mJe ~· usati grupu zena I djece jelove tijela ludacki urlikali. . md ru: Ol?I ·SU Jedl3o . d_r~gom otkidali di, 1 oz1va 1 u pomoc ah 1m niko ni · ~?:~~ ;~l~dj~ll ~a~ms~!kJ~~i glasovi i gasili njihovi zivoti. MnJ~i ~d 0 246 247 Februara 1942. godine u nasu sobu su donijeli rnovu zatvorenicu, koja nije rnogla hodati, niti je znala govoriit, sarno je gledala krupnim smedim ocima. Bila je to Nada Dirnic za cije herojsko drzanje smo svi znali. Svi smo je gledali zeleCi da joj bilo cim pomognemo. Ustase su je takode gledale, ali ne kao mi. Bockali su je iglama, stipali, zavrtali joj meso da otpada od kosti, golicali je, vodu joj naglo bacali u lice, ali Nada je sve to herojski podnosila i uopste nije reagovala na mucenja. Strasne su nam bile njezine muke, a nismo joj mogli pomoCi. Jednog dana, kad nas je ustasa vodio u krojacku radionicu, prolazeci pokraj grupe muskaraca koji su cistili snijeg sa puta, cula sam da me neko :cove. KriSom sam se okrenula i prepoznala Rudu Hrozniceka. On viSe nije licio na sebe. Upitao me imam li limuna. Bila sam svjesna da je trazio potpuno nemogucu stvar, ali mi je bilo strasno sto to nisam imala. Nismo se vise mogli vidjeti. Polovinom juna, iste godine, zatvoren je u samicu sa jos nekolilco drugova i osuden na smrt gladu. 28. ~tuna ikada je 'straialr otvarao Vlrcuta da 1se oCilsti celi'ja, oni s;u :i:zJbezumljeni od glcudi i ,.zedi navcdli:li na njega i posli u 1susret 1smrti da bi okoncali ll11Ucenje. Pao je po:goden metikom i.spred ik<l!pije muskog logora. Rudi je medu zaitvorenicima ibio li6nost rkoja je 1davala hra!brosti svakom covjeku da iZJdri.Ji najgora mucenja ida ne paida u iskusenje. On je tbio olicenje cvrstine 1i ljubav'i medu zatvorenicima. Na 1rohiji je ibio uzoran borac za stvar radnieke lk!lase. Godinu dana kasnije, nakon teskog mucenja ubijena je i Sofija Bakaric. Bila je to omladinka prkosna i gorda na svoje drianje. Izdvojena od nas i zatvorena u samicu mucena je iz dana u dan 3 mjeseca, a ona je pjevala i to je ustase jos viSe razbjdnjavalo. Trazila je od nas da joj omoguCimo da oduzme sebi zivot, jer su joj mucenja dodijala. To nismo mogli uciniti, jer nam se cinHo da bi sami ubili jedan svijetli lik. Rekla nam je da ce nam dati znak kad je povedu na gubiliste. To je i ucinila. Bacila je kroz proZJor rublje, koga se mogla na brzinu osloboditi. Na skoro isti naCin ubijena je i Fatima Brkic-Velika, medicnarka iz Mostara. U Jasenovcu je 1943. godine ubijena Mubera CemaloviC, uciteljica iz Mostara, te Radojka Vukovic, Anda KnezeviC i mnoge druge. U novembru iste godine su nas vratili u Staru Gradisku. U ljeto 1944. godine nastala su medu ustasama razna pomjeranja i komesanja. Poneki od iiZrazitih k!oljaca je nesta'jao iz 1ogora. Nasa drugarica Marica Bogdan, k01ja je bila c±stacica u pros'toiij•ama gdje su stanovale ustasice, skrila se u ormar sobe u kojoj su ustasice odrzavale sastanak i tako doznala kako se spremaju za bjekstvo pred partizanima uz prethodnu likvidaciju logora. U novembru, ne znam Cijom odlukom, spremale smo bjekstvo iz logora. Svako od nas je imao svoj zadatak. Marica Pataki i ja smo imale zadatak da svezemo ustasicu koja nas je cuvala. Muskarci su se brinuli da dodu do oruzja. Ovaj zadatak trebalo je izvesti sutradan u 16 sati. Medutim, ustase S11 pocele sa likvidacijom logora prema njihovim ranijim namjerama. F.•lovina zarobljenika je poubijana. Zene, koje su jos ostale zive u snajd,'raju, prebacene su u Lepoglavu sa radionicom. Dva mjeseca u Lep ~­ glavi bila su teska. KoljaCi, koji su ndto ranije nestali iz Stare Gra · diSke, nasli su se ovdje na novom zadatku. Svaku noc je bilo klanje �u prizemnim celijama. NoCi su nam bile duge i besane. Ustase i ustasice su se javno izjasnjavali pred nama da ubijaju partizane, ali tih ,partizana" bi1o je puno. Tako su pod imenom partizani poklani svi nasi drugovi i drugarice koji su se zatekli u tom zatvoru. Tu su ubijene Dika Hadic, Fatima Balta iz Mostara i mnoge druge cijih se imena ne sjecam. Nas dvadesetak je zamijenjeno od strane partizana. Ja sam zamijenjena 15. januara 1945. godine u Pisarovini kod Karlovca sa jos 14 drugova i drugarica, za ustaskog oficira Dala, kojega su nase vlasti poslije rata kaznHe zasluzenom kaznom. Zora Popovic-Smoljanovic RAD ZA NARODNOOSLOBODILACKI POKRET OD 1941-1945. GODINE red narodni ustanak, jula 1941. godine, zivjela sam u selu Martin Brod - Drvar gdje mi je otac bio svecenik, a gimnaziju sam pohadala u Bihacu. Skolu sam prekinula po zavrsetku cetvrtog razreda gimnazije 1938. godine i vratila se kuCi u Martin-Brod. Prilikom ustaskog pokolja u Kulen-Vakufu, jula 1941. godine, moj otac je zaklan ,sa jos oiloo 800 Sr1ba iz Kulen-Va:kufa i okolnih sela. Jula 1941. godine bila sam uhapsena i odvedena u ustaski logor, lroji je bio smjestem. u Kulen-Vaku:fu. Sa mnom je bila uhapsena citava moja porodica. U logoru smo ostali nesto oko 12 do 13 dana, gdje su nas kao i sve druge ma:ltetirali i ponizavali. Svake noCi smo ocekivali strijeljanje, jer su svakodnevno odvodili uhapsene muskarce i strijelja.li. U meduvremenu, stiglo je naredenje iz Zagreba od ustaskih vlasti da nas pu:stte iz logora. Tom prHikom usta:skli logornJilk u Kulen-Vakufu, koga smo u narodnom ustanku strijeljali u Martin-Brodu, rekao nam je da svi idemo svojim kucama ida mirno zivimo. Imali su namjeru da nas privuku kucama i da nas za par dana odvedu na masovni pokolj u augustu 1941. godine u Kulen-Vakuf. Mi smo pos.lije pustanja iz logora odmah napravili plan da se skrivamo u sumi i viSe nismo do ustanka dolazili kuci. Skrivali smo se u obliznjoj sumi Martin-Broda, a od svoje kuce nosili hranu. Otac je jedne noCi dosao kuci da uzme neke stvari. Ustase, koje su hara:le selom, prep.oznale su ga i uspjeli ga uhvatiti, te odmah odvesti u ustaski logor u Kulen-Vakuf, a poslije tri dana su ga zaklali i bacili u jamu sela Bo!ficevci - Lika. U ovu jamu baceno je na hiljade nevinih ljudi iz ovih krajeva. Poslije oceve smrti ja sam ostala sa majkom i sa jos sestoro mlade brace i sestara. Krajem jula 1941. godiime prikljucill:a sam se prvim us.tanicima protiv NiDH, ogorcena na :z;lodjela ustasa. Shvatili smo da u borbi ne mozemo slijediti ustaski nacin masovnog likvidiranja nevinih ljudi, vee da treba ici drugim, pravednijim i mnogo postenijim putem. Pod utjecajem Marka Oreskovica i organizacije KPJ formiran je kombinovani bataljon od Licana i Bosanaca - iz sela oko Martin..1Broda: Cvjetnica, Srba, Radenovica, Doljana, Bubnja, Lapca, Ocigrija, Ocijeva P 248 249 �i jos nekih sela oko Kulen-Vaku:fa. Bataljon je ima:o 4 cete i, koliko se sjecam olw 250 boraca. Formiran je u augus1u 1941. godine, a sjediSte mu je bilo u selu Bubanj vise Kulen-Vakufa. Komandan1 bataljona je bio iMacuka iz sela Cvjetnica, a nacelnik staba bataljona Doko Jovanic iz Like. Od drugarica u bataljonu sam bila ja i jos jedna zena. Ja sam hila bolnicarka. U bata:ljonu su bile dvije struje: jedna, napreqna, bila je da se vodi borba za bratstvo i jedinstvo i tu su se narocito isticali Marko Oreskovic, koji je cesto dolazio u bataljon i Doko JovaniC, koji je bio nacelnik staba. Oni su hili protiv klanja nevinog muslimanskog zivlja, protiv pljacke i osudivali su zloCinacki pokolj ustasa izvrsen nad nevinim srpskim zivljem. Poslije ovih akcija bataljon se reorganizirao i formiran je adred u Lickim Doljanima, u koji ·su otisli licki horci, a bosanski horci su se prikljucili Drvarskom odredu. Cetnicka grupa se otcijepila iz bataljona i uspjela pobjeCi, te se prikljuoula tal,ijanJsikirm VO'jnrim jedin'icama u Srbu. · Ja sam se poslije ave reorganizacije vratila u Martin.J3rod sa zadatkom da previjem ·ranjene borce, koji su bili snijesteni u ambulantu u Martin-Brodu. Ovdje sam ostala do kraja 1941. godine, lijeceCi ranjene horce. Tu ·sam raditla i na IStVlaranju omlad'in1ske organi~adije za pomoc NOP-u. Koncem 1941. godine formiran je prvi omladinski aktiv u Martin-Brodu u kome nas je bilo oko 20. U aktivu je bilo 6 omladinki. Sekretar aktiva bio je Mica Medic iz Martin-Broda. Ja sam jos u bataljonu shvatila da je jedini ispravan put onaj kojim nas vodi !Marko Oreskovic. On je svojim razgovorima sa nama u bataljonu, i sa mnom licno, uticao da shvatim da bez bratstva i jedinstva nema pobjede nad neprijateljem i slobode. Tako sam postepeno saznala ne5to viSe o KPJ i mladim komunistima. Nastavila sam aktivno raditi za NOP i uticati na drugarice i drugove. Tada su sa mnom radilii JoVlo Re1j·ic, Mi6o Medlic, Miljka RdjiC, Dara MediC, Milan Dukic, Pejo Dukiic, i j1os neki ci'jili se · imena ne sje- cam. Kandidirana sam za Clana KPJ januara 1942. godine, a clan KPJ postala sam marta 1942. g·Oidine. Taida nas je u parirj1Sikiaj cdiji hilo samo troje: Mico MediC, sekretar, a Jovo Reljic i ja, clanovi KPJ. U KPJ nas je primio Milan Bursae, tadasnji clan Okruznog komiteta KPJ za Drvar. On je formirao ovu celiju i ukazao na nase osnovne zadatke. U ovoj organizaciji sam ostala kratko vrijeme, jer je Okruzni komitet KPJ i OkruZ!ni komitet SKOJ-a za Drvar dania odluku da iderri na teren Slreza Bds. Grahovo za chma Sresl}{1og komiteta SKOJ-a i Sreslmg komiteta .J<:PJ. U isto vrijeme sam radila na organizovanju omladine i organizacije AFZ-a. To je bilo u maju 1942. godine. Ovdje sam ostala do kraja jula 1942. godine. U ovom meduvremenu od par mjeseci, do!k sam radi'la u nvom srezu, U1spjeli smo organiwvati aktive SK:OJ-a u svim selima ovog sreza i odbore AFZ-a u oslobodenim i neoslobodenim selima. Odbori AFZ-a formirani su na seoskim konferencijama zena na kojima su govorHe aktivistkinje i clanovi Sreskog odbora AFZ-a, medu kojima sam bila i ja. 250 251 Sreski odbor AFZ-a formiran je prije maja 1942. godine - .P:~je rnog dolaska na ovaj teren, i .v~c je bio ~l~tiva~, a j~ sam se uklJUCila u njihov rad i pomogla na dalJnJem orgamzuanJ~ AFZ-a. . Sjecam ~e d~ smo _organizi~!'ll~ S~OJ i AFZ :po zbjegovima. U 1? vrijeme orgamzac1ja AFZ-a u Pec1 J,e .b1la vrlo. ~~tlvna, n~ samo,_u pn~ kupljanju dobrovoljnih pr~loga, ve.c.~I na pol~t1ck.om polju .. VeCI broJ drugarica se razvio u aktlvne politick~ radmke 1z::an okv1ra se.Ja. I~ ovog seia bilo je drugarica koJe su b1ran.e u par!IJS~a n;kovo~stva.} narodnooslobodilacke odbore. Jedna od tih bila Je 1 BoJa Vuckov1c. Citav uticaj na sela ovog sreza vrsili smo iz sume, jer su teren kontrolirale neprijateljske talijanske i cetnick~ v~jne je~inice. S~stan­ ke smo dr2ali ug.lavnom nocu, ili po danu u sumi, manJe po kucama, vee prema prilikama. . ,. . Karakteristicno je za ovo vrijeme da su ~ s~l.Ima .'Peel, Resan~)VCI, Zebe Malesevci, KesiCi i dr. sve nase orgamzaciJe b1le vrlo aktiVne, iako 'se rad razvijao pod vrlo teskim uslovima, jer je iz ovih sela bilo pored 'Veceg hroja partJizana- ii cetni'ka. . " Pored nas mladih komunista i poiitrckih radnika, u ovom kraJu velik uticaj su imali na namd Vasa Trikic, tadanji sekretar Sreskog komiteta KPJ za Bos. Grahovo i Milan Trninic, sekretar Sreskog komiteta SKOJ-a tal~oder za Bos. Gra!hoVio. ZahvaljujuCi takVJom nasem radu u ovom srezu uspjesi su bili veliki. Uz znacajne akcije u ovom srezu 1942. godine treba napomenuti veliki narodni zbor, koji je odr2an u jednoj sumi kraj sela PeCi. Na tom zboru hili su prisutni mjestani skoro iz svih sela sreza Bos. ~ra­ hovo, medu kojo1ma je lbio ii veCi ibroj lboraca sa [ronta. Medu pnsutnima bio je veliki broj zena i omladinki. Na zboru je govorio Duro Pucar-Stari i pozvao ~arod da }to masovnije ucestvuje u NOB-i i pomaze NOP. Drug Stan se naro~1to osvrnuo na domace izdajnike cetnike i istakao ulogu :KPJ u borb1 .za bratstvo i jedinstvo. iPored druga Starog, na ovom zboru govonla sam i ja. Ja sam zene pozvala da ucestvuju i pomazu narodno-oslobodilacku borbu i da svoje sinove i kceri dobrovo!jno s~lju u voj:ne jedinice, zatim da se organizuju u or.g~nizac~ju ~FZ-a, bn~u se za ranjene borce i materijalno u dobr~v.olJmm pr~l<?:n?a :pomazu .N~P. Koliko se sjecam na zboru su govonh Vasa Tnkic I Milan Trmmc .. Zbo:r je imao veli'kog odmza na dal'jnjli razv;oj dogadaja u ovom kraJU, 1]. na razvoj nase NOB-e. Jula 1942. godine odlukom Oblasnog lmm}teta SK<?J-a za Bas. krajinu oti'sla sam 1z oNiog sreza za clana Okr.uz~og koml'~eta SKiOJ-a za Drvar. U is1o vrijeme sam dobila ~adatak da I~e~, sa Jednom grupom politiakih rradni:ka, u Sanioku rdohnu da orgamzuJemO zetvu. U Drvruru je, u to Vlrijeme, bi,lo vdo ziVJo. VrsUe su se velike prlipreme za docek nasih prolete~sk~h jedin!ca iz Srbije i, Crne Gore. l! tim pripremama ucestvovala Je I omladm.a. Svaka ku~a u drvarsko~ kotlini bila je obavijestena o dolasku nas1h proletera IZ Crne Gore 1 Srbije. Svaka kuca dolbiil.a je zadata:~, kioj1i s~ Drvarcani s.a po~o!S:om primili, da smjesti kod sebe druga 1h . dr.ugancu --:-- bo~ca 1. ranJemka. Svaki je bio sretan da u svoj dom pnmi proslayl~ene 1 O~JeVa~e pro: letere, koji su se hoz velike okrsaje u stalnoJ 1 nepr~kidn?Jv ~o:J:>I probijali do Bos. Krajine, gdje su se u predahu spremah za ]OS zesce borbe sa okupatorom i domaCim izdajnicima. Sve je to nas narod �~dobnije. d~varski okr~~ sl:~m~~~nmgand~~:k znao i zato se trudio da im u tom kratk d 1 · n;vak sto ·Iako je b?· bw bogat, Jer se od ono malo sto se imalo stedilo tk' d 1 d Je sa:mo da drugovii pno:Ieteri n b~ . o I a o o usta, cija vojnih ·edinica u Bose k n;. u. cem ? srudiJevali. VeH:ka koncentra. .. · · · · raJmi stav11 je i pred oml d' k a 3 gamza~IJU niz novih zadataka: sakupl' . h d. . a ms u orpletenJe carapa dzempera itd U . Ja:t;J-Je ra~e, o Jevmh. predmeta, 1 cala i imala je' najvise rezurlt~ta J~::~ tlmk ak~ Jam~ -r:mladma se istinih predmeta leJ · ·v v ' J~ sa upi a naJVISe hrane, odjev0 omladina je ~az~ijaia ~ik'~fce~Jra~a u rvr5avanju 1 zadataka !ih je imaJa naj.vlise !J 1 P l!Zna1lo 1 na I konga:esu USAOJ-a B'h , c:l!' . ' • JOJ Je zastavicu. Omladina Drvara naro v•t u I. a~u, g . Je Je dobila prelaznu nika sa bojiSta u sumske boJnic CI :o se lstickl a fv na prenosenju ranjev~~ala, 1942. u izgradnji partiza~sik~ab~ln~ o~Istd ~alkkoder )e ucestCIJI oko prenosenja r · 'k . ;ce. Ispo J.'\.' e ovace. U akbor~e bile ceste, pa j~J:~t=~ ~ ~rj.e vee. b~ok stalm'k zadatak, Jer su rodila ideJ· a da · · 'k ranJem a od omladme se Je ranJem e lakse prenositi organizovano T 'd . . astvarena na ~amen'id gd''e ·e f . . ,. · a IV eJa Je specijalnim zadatkom prendsedja rOI~Ir~a brva <:~la~·In~~a cet.a sa 1 v • • 1 ltg. t~~icenj.u ' rezclt~~~ed~a::k~ ~~l~d~~a asr~oya: 1 3 !~nY~!~1~~d:a11~ ~~r~df~a~=~~d~~r~:Fj .~· R~Jk~J ~~~~If ~~ s~l;z~~~ !:dfocfi~ b.,~J!,~1::kr c~~;:,~ ~iga"due. te s~~ftk'oju d,:]l~E t'~~ni~~b -Vakufu na okopavanju kuku · ru~a ceta _Je orgamwvana. u Kulenakciji ucestvovala je omladin~~~ ~J~n~rJtesecuD 1942. &odme .. U toj da, .te -r:kolice ~ulen-Vakufa. Vee · . a ?~a, . r~ara I Martm-Brogamzacwnog rada, jer rad po gru na tOJ ~.kciJI osJetila se potreba orCim su se organizirale cete sa r kama DIJe avao odr~dene rezultate. Disciplina i rezultati nisu izostalr ~~~dstvomk :p_or'b·\a Je o~govornost. snazno uticale na omladinu to a .k . oye a. CIJe 1 e su sitne, aH su lem odvojiti mlade ljtide od ku~e rdJa, J~h Je 1u 0 vrij~~e bio probto ji su hili vezani za taj kraj. Mi s~~ us~OJI .?e a, ~ SVf?~Ih odreda ko- ~~ic!jo n~a o:f.etln~k~ijf:'~i~:~1ono~im~ ';.;;~%'kusrJt'If-~ d~r!~~~d j~k mentima, kada je borba trazHa u D.Jen,og sta_va 1:1 tim odlucnim mono.st, saznanje kojim pravcem d n~~vec~?dncanJa, :O~lu~no~~~. borbeutjecaj, tako da su ti omladinci aU: u. · I sdlo . ~spJeh }zvrsiti takav ra:ne brigade . .. . ~.sovno o azi I u nase novoformi- 1 ~~d~;Hn/ik~~z:~~Ea~~;~f~s~~o, o:~~~i~~~ij:~tignfu~:~~lihi~ol~i j;~l: jedina zelja svakog d;~~di~~~J~~~ °~~~j~~:.u u brigade, je;r to je hila 0 k Dolaskom proleterskih jedin' · S b" . njem novih vojni'h jedinica u B~csa .! .1Je I ern,~ Gme, formiranjem NOB-e u to vri'eme s v .: raJmi, sve vecim raspJamsavaproblem ishrane nasih b ' ve ostnJe vs.e, pre?, nasu Partiju postavljao 15 ~"":' _odk n~ teZih zadau:'k:ca;. ar~ra~~~~tv':.' ~~r~ij~jeti;~o~:o Je Bbio aJI~~, aJ · se ma da je nas nwod toH.Ko s'iroma d · · os. dOJ:t_l~<?ll1S!Vo ?-ije ~ogho n[ samo sebe da izddava. Us: v~ i. a m Jedno v . • ;:~~7hv~;~~i ~~~e~::,:~n:ceo~~:~(~fra~t~~r:J~gad~ .i hoi~/~\~~~~ nu I odiJevanje hiJI' d . ,_ .. ' bngade, bolmce, Ishra• Tlo SIU ' I ZaJ am NOJI su, u ono vrijeme, nadma~sili 252 253 sve nase moguenosti. U tom casu Oblasni komitet KPJ donosi odluku, da se pored akcija sakupljanja hrane, jer to nije bilo dovoljno, orga· nizira u to wijeme i obrada zemlje na oslobodenoj i poluoslobodenoj teritoriji. Izvrsenje toga zadatka povjereno je Oblasnom komitetu S~OJ-a za Bos. kiraiJinru. Kao prvi zadatak posJtavl]jen je da se o'bradi zemlja, koju S1U neprijatelji napustali pod pritiskom nasih snaga, odvodeCi sa sobom ponegdje i cHava seJa. Takav kraj bilo je Sanicka do~ina. Bnzo smo se prihvatili da organiziramo omladinu i da je povedemo u Sanicku dolinu. Omladina se masovno odazvala tako da nije bio problem okupiti je. Tezi zadatak bio je dovesti omladinu do mjesta jer smo se morali probijati i kroz neoslobodene teritorije - narocito omladina Bos. Grahova. Pored svih ovih te5koea omladina je dosla u Sanicku dolinu. SaniCka dc)l1~na je ozhnjela, 2500 omlaidinaoa unijdo je Zi.vost u citav taj kraj. Omladina je hila vesela i ponosna sto i na taj nacin daje svoj doprinos NOP-u. To se osjeea1o na sva.Kom koraku, to se vidjelo iz ispjevanih pjesama o zetvi i o borbi sa srpovima. Za nas rukovodioce, koji smo doveli omladinu na zetvu lakse je bHo skupiti omladinu, pa je dovesti, nego otpoceti sa radom. Svi smo bHi mladi i neupuceni u raznovrsne polj.oprivredne radove (zetva, branje voca i povrea, kuhanje pekmeza) itd., sve je to bHo novina za mladiee i djevojlke od 16-18 god1na. Jedilno srto ;smo imaH, 'to je ibila ogromna ljubav prema NOB-u i volja koja je prevladala sve nase neznanje i teskoee. Trebalo je organizirati omladinu da organi:z:ovanije radi, jer smo vee poceli da rradimo po velikim grupama i nismo biH zadovoljni rezultatima. Morali smo raditi brzo i kva1itetno, jer neprijatelj nije mirovao. Sta:lno je pokusavao da prodre u Sanicku dolinu, jer je bio svjestan da je ostav1o obradenu zemlju koja je osiguravala ishrranu za hiljade !judi. I mi om1adinoi smo znali da obraditi Sanicku do.. linu znad osigurati ishranu nasim borcima, a nar.ocito nasim ranjenicima. Mi smo, iako smo bilii mladi, shvatili svu tezinu tog zadatka, a poznato je da je u toku rata, za svakog omladinca bio ponos izvrsiti bas tajtezi zadatak. Morali smo pronaCi takvu f.mmu rada i takvu organizaciju da se postigne puna odgovornost i disciplina, koja je hila jako vazna, jer smo radili noeu i to u neposrednoj blizini neprijatelja. Sve je ovo zahtijeva1o jednu novu organizaciju rada kroz koju ee se mod postici veCi rezuhati po svim pita:nJima u sabiranju ljetine, a i u kulturno-politl1Ckmn radu. Na partijskom sastanku donesena je odluka da se formira prva radna omladinska brigada u Sanickoj doHni. To je bilo jula 1942. godine. Tada Je izahran pl'Vi stab ave brigade. U stab sam kao predsjednfk omladine i,zaJbra:na ja i to na duznost zamjenika komesaJra brigade. Bib 1sam zadu:Zena za rpoHt1i6ki rad sa o:rn:ladinom. Ostali clanovi staba hili su drugovi iz vojnih brigada - na zalost ne sJecam se imena ni prvog komandanta ni prvog komesara. ·Prvi komesar ove brigade bio je jedan drug, alri vrlo kratko, a poslije njega hila sam odgovoma ja za citav politicki rad sa omladinom u brigadi. VeCina drugova u stabu je hila starijih godiSta, iako je brigada hila omladinska. MilsWim da je posli!je i;zmij,enjen sar~tav stalba sallllo se ne sjeeam .Koji su omladinci doSli u stab, jer sam ja poslije zetve otisla na partijski kur.s u Smoljanu, kraj Hos ..Peti'ovca, koji je drzao Krsto Popivoda. Brigada je ostala jos na branju kukuruza. �Po fmmiranju brigade odmah smo odr.Zetli sastanke SKOJ-a, formirali smo cete i izabrali stabove ceta. Organizirali smo specijalne cete za zetvu, za branje voca, susenje voca, za kuhanje pekmeza, za branje povrca itd. OrganiZJi'rali smo i nasu ,motorizaciju", kako smo je zvali, pri stabu brigade. Motorizacija se sastojala od nekoliko desetina kola i konja i 2 kamiona. R.ad se odvijao po noCi i po danu. Jedinice za zetvu radHe su po noCi, a danju su se od:p:wrale u sumi, gdje su radile zivo na kulturno-politickom polju. Jedinice koje su brale V'OCe i poV'rce, retdiile SU po danu, jer su po Vlocnjadima bile zas:ticene od aviona koji je svaki dan kontrolisao taj teren. J>,rogrCllm ra!da 'Sa omtlaldinom lbio je hogrut i raznovrrstan. :Prvi zadata\k u nasem programu ibio je opismeniJt,i sto ~vec'.i broj omladi~ac~, Jer je oko 90% J;>iJo nepismeno. Za ovaj zadatak, lwji je bio naJtezi Jer Je v,remena bi1o malo, organizirali smo po cetama tecajeve~ razvili smo takmicenje izmeau pojedinaca, izmeau ceta u okviru bngade, tako da smo kroz takvu formu rada uspjeli razviti ogmmnu volju omladinaca da se opismene i svaki predah u radu iskmisten je u ucenju pisanja i citanja. Stalno se culo pitanje koliko slova si ti nau6fo, ja sam vee 10, ja hocu da budem najbolji. Najljepsa su hila prva pisma kucama i PJ'Va pisma nasim ranjenicima u bolnicama. !Za t~ omladince bHq je teze napisati pismo nego poznjeti Citavu njivu ~Ita ~ kak? su to sami g.o':'orili .. Ali i u tom zadatku smo uspjeli, jer Je opismenJeno, sa bar mimmalmm znanjem, oko 70% omladinaca. Na kulturno-politickom polju organizirali smo takmicenje po cetama. TakmiCili smo se Jm ce viSe procitati materijala brosura raznih politickih govora. Najteze je bHo doCi do tih materij~la. Stab 'brigade morao je sam rasporeaivati ono malo materijala sto smo imali. Sami sm<:. sastavlja1i raz~e politicke cla~ke i govore koji su se citali. Najdra~: da.n za nas. b.10 ~e kad nam )e netk? poklonio politicki materijal za CitanJe. Or!?amzirah ,s~o vrlo cesto pnredbe u okivru brigade, gdje ~u _na:st~ale. cete sa s~OJ 1IJ:? programima. Prr()grami sru sre sastojali od ~sp~eva~Ih. p]esama o zetvi, o borbi, koje su sami omladinci iz ceta ISJ?Jeval:, I~tl:lpali v~~ Sa re~itacij~ma i skecevima, koje SU takoaer sa~I nap~sah I naucih. ~a tim pnredbama davane su i ocjene najboJje LZv,edemh p:rograma, pJesama, recitacija i skeceva. Na takVlim primdibama javno su pohvaljivane cete i pojedinci i to je bio najveCi dar za te omladince. .o~rzavali smo .;aj~dnic~e. priwedbe i s~ voj~im odredom, koji n~s. Je cuvao.. u S~mc~OJ d?hm. S~~.ta~ak nase bmgade sa vojnim jedmicama UVIJek Je bio naJradosmJI cas za svakog omladinca a za ~as 'YUkovodioce i Velika briga, jer SU se citave cete javljale d~ zamiJ~n.e srpove puskama. Mi smo Jm obecavali da ce im se ta zelja ispumti samo dva mjeseca kasnije kad izvrsimo ovaj zadatak. Tesko je opisati ljubav koju su pokazali nasi omladinci prema ?orbi i bo~cima .. o~Iadinci koj.ri su brali v.oce i povrrce znali su da to Ide za nase ranJemke u bolmce. Oni su tako brizljivo Cistili voce pokvar~:::-o odvaj.ali i .Pa~ovali da sto zdraVIije doae do ranjenika. :N~ ~omadi~~ma papira pisah su nepoznatim drugovima - sve sto osjecaJ~ ~a ll]Ih, svoju. srecu sto im mogu bar na taj nacin pomoci. Ranjemc~ sJU se zahvaldrir\nali .iist:im putem na pozutjdom papiru koji su otkidah od svoje cigrurete, izrazavali su omladini zahvalnost, obecavajuCi da ce se cim ozdrave, jos zesce boriti, jer znaju za koga se bore. 254 255 U brigadi smo organizirali ambulantu, koja je bila smjestena u dvije seoske kuce. Lijecnici smo bili svi - lijecili ,smo jedan drugoga. To drugarstvo naroCito je dolazilo do izrazaja kada je neki omladinac bolestan, ili se posjekao srpom. To se ne da opisati, iako se to nama durboko usjeklo u ls,jecaJrrje. Stalno smo bdjeli na ITaiZ:V'ijanju drugarstva, na razvijanju bratstva i jedinstva. U nasim redovima bilo je srpske, muslimanske i hrvatske omladi1ne. Zemlja koju smo obraaivali bila- je viasniStvo muslimanskog zivlja, koji je zaveden ri odveden od neprijatelja u Sanski Most. Sve je to trebalo objasnjavati omladini, ali smo biH sretni jer je rezultat naseg rada bi,o da je svaka ceta Jmja je brojila po 150 omladinaca, bila kao jedan. To je brib najveca nagrada za nas rad na tom polju. Zetva psenice prib:lizavala se kraju. Sarno duz fironta ostalo je lleftJiozn}eveno zitlo. Drugovii sa fironrta su nam preporucili da ne za:n!jemo zito duz f11onta, jer su neprijateljski bunkeri bili u nepos!I'ednoj blizini. Mi nismo pristali na to da odustanemo od zetve. Kad su drugovi iz vojnog odreda vidjeli da smo uporni, onda su nam postavili uslove: da u toku zetve vlada grobna tiSina, jer su neprijateljski bunkeri bili na 200 m. ispred nas. Posebno smo morali nauoiti da besumno zanjemo i zato smo morali organizirati specijalne cete za izvrsenje tog zadatka. Trebalo je organizirati lancani sistem dodavanja snopova. T~rebalo je organizira1Ji nasu motorizaciju iza brda udaljenog 2 km, a dotle prenos snopova na rukama. Sve smo uslove prihvatili: odr:Zavali smo posebne sastanke, kratke seminare zetve bez suma, odrzavali .sastanke sa kocijasima i jednu vecer smo imali generalnu probu sa nasom motorizacijom. Akcija je uspjela i zadnji klas psenice smo poznjeli ispred nosa neprijatelja, to prevezli u skloniSta za jednu noc. Drugovi iz vojnog odreda, koji su bili izmedu bunkera i nas, odali su nam velriko priznanje, nasoj organizaciji, odgovornosti, disciplini, ali nase najvece prriznanje je bilo sto smo oteli neprijatelju i,spred nasa svaki klas psenice. Ujutm, kad su neprijateljski vojnici vidjeli umjesto zutog klasja puste strnike na njivama, nastala je dernjava, pucnjava, iz Sanskog Mosta posli su i tenkovi na nas. Na:redili smo povlacenje brigade prerna sumi. rNajprije smo mislili da nas kao obicno zastrasuju, ali smo ubrzo shvatiH svu ozbiljnost njihove akcije. Sve je bilo spremljeno - osim sto su na jednom brezuljku hila dva stoga psenice. Kolebali smo se izmeau toga da rli da ostavimo psenicu iii da je zapCtilimo. Nismo bili sigUJrni koliko ce t~rajati akcija. Sto su se viSe priblizavali bili smo odlucniji u tome da zapalimo zito. To smo i uo1niH, jer nismo htjeli dozvoliti da i jedno z·rno doae u njihove ruke. Tenkovi su se prohijali prema sumi sa namje:rom da nas tamo opkole. VideCi njihovu namjeru donijeld smo odluku, da se na cesti srusi kamenje, posijece drvece i da se na taj naCin zaustave tenkovi. rPrve bukve su pale, tenkiovi su zastali, ormrla,diina je i:z 2500 grla zavilklala ,ura", ne:kol'ikro pusaka koliko smo imali u birigadi zapuca1o je, iako su to hili posljednjri meci. Neprijatelj se vratio, jer mu je omladina barikadama drveca zaustavila tenkove i pdsilila ga da se vrati natrag. Ta neprijateljska akcija nije uspjela z:a:hvaljujucu nasoj snalazljivosti. Nasa najveca nagrada hila je sto neprijatelj nije nasao ni zrno zita ~ sto nam u toj akcijli nitko nije ranjen niti poginuo. �Rezultati rada prve poljoprivredne radne brigade u Sanickoj dolini bili su ogromni: 1. Osigurali smo ishranu nasim horcima i time dali svoj doprinos da:~jnjem mzvoju n~seg NOB~a u Bos. illrajtinli. 2. Za nase ranjenike osigurali smo povrce, voce, suhe sljive, pekmeze itd, koji su, pored ostalog, doprinije1i i br:Zem ozdravljenju nasih bolesnika i ranjenika u bolnicama i time uqrzali njihovo vracanje u aktivnu borbu i aktivan rad za NOB. 3. PoHtic:kJim mdom smo izvrsili jruk UJticaj na omladinu - rezultat takvog rada i uticaja bio je, da je do konca 1942. godine, viSe od 80% omladinaca i omladinki zamijenilo srpove puskama. Vojne jedi:nice doblille s:u i ja~illo mk11de bo["ce illoj'i su stek:H i vojne vjestine u o:a.dnoj brigadi. 4. U vezi sa ucvdc.ivanjem bratstva i jedinstva brigada je polucila velike uspjehe na zajednickim akcijama u izvodenju zetve. 5. Omladincii kio1j~ su se vrat'ili kucaJITia bili su jezgll10 ka:sniDim omladinskim organizacijama. Ovakva organizacija pokazala se, u to vrijeme, k~o najpogodnija za izvrsavanje raznovrsnih omladinskih zadataka. Tako su se mogla uspjesno razvijati razna takmicenja koja su hila neophodna, jer se moralo uvijek raditi brzo i kvalitetno. To pokazuje i ovaj primjer. Kada je organizirano takmicenje unutar poJjoprivredne radne brigade u magazin je stizalo 9 vagona zita dnevno, a kada utakmice nije bilo, svega 4 vagona. Za vrijeme te akoije oteto je neprijatelju 150 vagona zita, velike lmliCine krumpira, pasulja, povrca i voca. 6. 70% nepismenih omladinaca i omladinki kroz tecajeve koje smo organ:izirali - dobilo je minimalna znanja u citanju i pisanju. To je bio veliki uspjeh koji je pomog~o tim omladincima u daljnjem njihovom razvoju u NOB-i. 7. l!S]1jevane pjesme, na:pilsani sikecevi, n~oene reditadje, sve su to biH priloZJi 1nase omladine NOB-i. ,Pjesme o nasoj borbi o zetvi ,ispjevane u Sanicl(;Qj dollnii dale su pOid!surek o.mlaid!ini Bo:s. kiraji[}le za masovno odlazenje u vojne jedinice i novo£ormirane radne brigade. I1sk1UStvo iz Smcke doliine po,slmiLo je osta!lim krajeNiima Bo1sne. Godine 1943. i 1944. o.rganizirane su radne brigade u cijeloj Bos. kraJIDI. Kad je osloboden Sanski Most organizaciji SKOJ-a postavljen je za:da:ta:k da se odbrm napus,tena ZJe[l11ja olm Sanslkog Mo1s:ta, i da se pozanje vee obradena zemlja. Ovu akciju organizirao je Ohlasni komitet SKOJ-a za Bos. kirajinu i formir~o stab grupe brigada. Komandant staba blo je Milan Petrakovic, clan Okruznog komiteta SKOJ-a za Drv~r, a komesar bila sam ja. Clanovi staba bili su &anovi OK SKOJ-a, medu k~jima }e bila i NovaJkJovic Nevenka. Imena ~g1ih. drugova i drugarica se ne sjecam. SjediSte staba grupe brigada bilo je u Sanskom Mostu. Stab je im~o zadatak da rasporeduje brigade na :rad, da izradi programe kulturno-politickog rada, da razvija takmicenje izmedu brigada u zetvi i na kulturno-politickom Tadu. Iskustva iz prethodnih akoija imali smo dosta i zato nam je bilo mnogo lakse oo:ganizirati izvrsenje tog zadatka, jer je vee postojala kod brigada cvrsta organizacija, a i ,rulwvodioci brigada su biH stari ucesnici u radnim akcijama. rU toj akoiji ucestvovala je omladina iz svih krajeva Bos. krajine. Brigade su dosle vee organizirane po srezovima tako da su imale i nazive po sre:wvima: drvarska, grahovska, krupska, novska, sanska i dr. .Bosa Sibinovic-Mitic FADILA LIPNICEVIC I MINETA JAHIC ,R 256 257 odena sam i odrasla u Bijeljini, u gradu iz koga je palo nekoliko stotina najboljih mladica i djevojaka, svih nacionalnosti i vjeroispovijesti, gimnazijalaca, ,studenata i radniCke omladine, Zia slo:bodu s'Viih naroda Jugo1slav1iije i pobjedu siOdjalisticke revoluoije. Omladinu Bijeljine rat i okupacija 1941. godine nisu zatekli nespremne. Omladinski pokret je bio vrlo razvijen, a takode i radnicki. Radile su bnojne citalacke grupe, dacka literarna druZ1iJna, k:ruzooi, gradslka Citaonica, URS~oiVIi Slindikati, mooh:Ski dam, skautls'ka mganizacija, sp.ortsko drustvo ,Radnicki" i dr. Takav revolucionarni Tad bijeljinske omladine pod rukovodstvom KPJ, stvorio je nerazrusivi !front mladih, pri cemu nacionalna i vjerska pripadnost nisu igrali nikakvu ulogu. ,po izbijanju Tata, aprila 1941, i dolasku :Nijemaca, kao i organizovanju ustasa i domobrana i pojavi kvislinga svih vrsta .i boja, omladinska organizacija je od mirnodopskih oblika rada presla na konspirativne ratme p.rrpreme za predsnojeCi tllstJanak na kloji je pooivala Kiomunisticka partija Jugoslavije. J>osto su viSi razredi gimnazije u Bijeljini, u koju sam iSla, bili ukinuti, ja sam krajem avgusta 1941. godine, radi pokrica svog politickog rada, stupila na k:rojacki zanat kod Flme Levi, poznate bijeljinske krojacice. Osim mene kod nje se takode zaposlilo viSe mladih djevojaka, ,k:oje su sve pripadale pokretu, s knJima me uibnzo veza1o neza:bmavno drugamstvo. Flora je i sama dol)hrjela 'tragionu 1sudlbinu Jevrejki. Odvedena je u Logo'r iz k:oga se n'ikada vliis:e n:ije Vrratiila. ,Povezujuci se sa radnickom omladinom i sireci krug svoga rada, otkrila sam citav jedan novi svijet koji dotle nisam poznavala. Iz tih dana nosim nezaboravne uspomene na te divne, vrijedne, pametne i hrabre djevojke. Medu njima posebno izdvajam dvije, cije su me tTagicne sudbine posebno pogodile. T,o su Fadila Lipnicevic i Mineta Jahic, najmlada sestra FadHa Jah!ica Spanca. Mineta je mdila s:a mnom kod Flore Levi, a Fadila u krojackom salonu kod ,Gospe", koja je mnogo voljela FadHu i koja je takode pnipada,la pok,retu. Obje su poticale iz naprednih bijeljinskih porodica. Fadila je imala tek 16 godina kada je poceo rat. Bi,la je divna djevojka. Jmala je prekrasne krupne smede o6 koje su uvijek gledale zacudeno i otvoreno. 17 Zene BiH u NOB 1941-1945. �Nosila je kike :i bila prava i visoka kao jela. Bila je vanredno inteligentna, otmenog drtanja. V•rlo .radoznala i zeljna ucenja. Citala je mnogo. Ono sto nije mogla dobiti od skole, u koju nije mogla iCi, u~imala je sama od zivota. Fadi,la je birla politicki izdignuta ,i vrlo komumkativna. Odskakala je u svemu od svojih vrsnjakinja. Nas dvije smo se brz.o iskreno sprijateljile. Fadili nikada niSta nije bilo tesko da uradi. Ona je svuda stizala. U ilegalnom radu je bila neumorna. Sakupljala je irrformacije, raznosila vijesti, vrsila kuriJrske poslove, prikupljala je sanitetski materijal, trcala na sastanke i obav.Ijala svoje redovne poslove. Svoju, vee poznatu, stariju sestru, Tifu, koja je bila alan Gradskog komiteta Prurtije, neognuniceno je voljela, postova1a i slusala. TMa je s puno povjerenja slaila Fadau na povjerlj'i'Ve kuninske puteve izmectu Bijeljine i okolnih sela, koje je ona lalw i dovitljivo gazila. S FadiLom sam se rastala u decembru 1941. godine. Ja sam otisla u pa:rtizane, a ona je osta:la u Btijeljini. Ubrzo je i ona, sredinom janua:ra 1942, s.1Jigla za mnom. Srele smo se u :~orenitoj. To je bilo nase zadnje videnje. Cijelu noc smo pricale zagrljene. Napokon, bile smo jos djec~ u suvovom ratu. Malo zaplasene, ali ozbiljne. Fadila je ujutro otiSla na zadatak u Vukosavce, a ja rra Majevicu, a kasnije u Semberiju. Na rastanku nismo ni sanjale sta nas sve u buducnosti ceka. Fadila nije ima:la s•rece. Ubrz.o po njenom dolasku u Vukosavce, sredinom februara, cetnici Draze Mihailovica su mucki napali Majevicki partizanski odred i zarobili vise drugarica u Odredu. Kratko vrijeme dza toga nasi su zamijenili FadHu, njenu sestru Tifu i Milenu :Stojisavljevic i sklonili ih za neko vrijeme u Suho polje. Jedne veceri, kada su sve tri trebale da predu na .sigurnije mjesto, neko ih je odao ustasama koji su ih opkolili i pozvali na predaju. Tifa i Milena su ponovo zarobljene, a Fadila je 'Ostala na ogradi pokosena ustaskim rafalom. Tako je presjecena jedna nerascvjetana mladost, neodsanjano jedno djevojastvo i ugasen Z!ivot jednog borca, skojevca, koji se borio svim zarom svoje rane mladosti za sretnu sutrasnjicu i svijetlu buducnost novih na•rastaja. A ja sam ostala siromasnija za jedno divno drugarstvo i prijateljstvo. Kao i veCini junaka i Fadili se ne zma grob. Fadi1a je ostala svima koj'i s:u je poznavai1i u naj:l}epsloj UJspomeni. Svi su je jako cijenili. Sudb~na je billa S:UlllOVa p11ema pnmd'iei Upnicevlic. Od ce'tiri sestre, THa i Fadila su poginule; o:tac i mrujka su biLi u b'ijdj'ins]mm za:tvo1ru vise mjeseci. Onl su i danas ostali vjerni idealima sv·oje djece koja su nesebicno pala za pobjedu ;rev'Olucije. Mineta Jahic potice iz cuvene bijeljinske revoluoionarne porodice Fadila JahiCa Spanca, njegove zene Hajrije, (sestre Alije AHjagica, koji je ubi,o zloglasnog ministra nraskovica u Delnicama, tvorca Obznane) i brata Ize, bnrca Prvog majeVIickog partizanskog odreda. Mineta je bila najmlade dijete u povodici. Mineta je usia u rat 1941. godine kao skojevka sa svojih 16 godina. Bila je k·rojacka radnica koja nije stigla da zavrsi zanat. Rasia je tiho i shomno u sjenci sv.oje brace i snahe. Mineta je hila divna mlada djevojka, njezna i ljupika ka~o s:nna. Uv·ijek se smijeSiila. Ona je s,pada1a u onu v.rstu ljudi na koje se moglo uvijek racunati ,i sigurno oslanjati. Svaki zadatak j~ prim~.la tih? i sa smije~lwm. Zivjela je i radila neupadljivo. Ona se mkada mJe poz1vala na sVOJU bracu. . . Mineta. )e radi.la sv~ ono st? su. Cinili ,i ostali skojevci: prikupljala JC mforrnaCIJe, samtetskl matenJa<l 1 pomoc za pa:rtizane, rrasturala je p:wp~gandni n~ater.ijal i r~diovije~ti; vrsila je kur.irsku sluzbu, prisustvovala Je sastanc1ma 1 obavlJala svoJe redovne poslove u salonu li kuci. K.ada sam u decembru 1941. godine otisla u partizane, Mineta je ostala :I .d~lj~ vda r~di uv okupi1ranoj ~ij.eljini. Ona je to cini•la predano, mad~ JOJ JC hcno b1lo tesko. Brat Fad1l Je uskoro poginuo, snahu Hajriju ustase su poslali u Iogor, drugi brat, Izo, bio je vee u Odredu, a ona je sve to podnosila i dalje nesebicno radila. . U .velikoj p:mval~ organ'izaCiije u Biijelj:imi, felbruata 1942. godi:ne, Mmeta JC uhapsena zaJedno sa ocem, majkom i treCim bratom Nijazom. OstaH su u zatvoru cetiri mjeseca. Sv:i cetvoro .su se izvanredno drzali pred neprijateljem. Poslije pustanja .iz zatvora, sredinom juna 1942, Mineta je nastavila da ra~i kao da se niSta nije dogodilo. Iako je ona, poslije izlaska iz zatvora, ~tJ~~a od~ah da .o.d~ u ~artizane, kao sto je to ucinio njen brat Nijaz, r'?~ItelJI su JC um~hh, st.o J~. ona teska srca prihvatila, da kao najmlade ~IJete ostane s nJima. PoshJe ovog hapsenja, Minetini roditelji su jos Jedanput ~iU u z~~V(~':U: ~a bi se neko. ~acuvao od ove herojske porodice orgamzaCIJa u BIJeJJmi JC na neko v:nJeme poslala Minetine roditelje u Srbiju. Mineta je iz zatvora izas.Ia sa zapaljenjem zglobova i to ce kasnije biti presudno za njen Z!ivot. Septembra 194~. ~?dine. Min~ta je ipak morala da ode iz Bijeljine. Tesko ~e kret~~a, ..ah mJe pnhvat1la molbu Stane Knezevic, s kojom se pos~stnla. ~ bijelJinS~Om zavt::?X:U• da O~tane kao b?lnica:rka U partizanS~OJ ho!::u,oi u Dr.~goljevcu,. CIJI JC ona b1la rukovod1lac. OtiSla je u batalJon koJI ce kasmJe prerast1 u XVII majevicku brigadu. Ubrzo i:za toga, kada se bataljon odmarao na obnondma Majevice ~etnici su .opkolili u jednoj kuCi cetu u kojoj je bila i Mineta, zarobili s~ Jed~n. broJ dr~gova, va medu njtima i nju. Ona nije mogla da se povuce jer su JOJ noge b1le otecene. . . ~ontrarevol_w;:ija u li~u podiyljalih ljudi od mrznje zvjerski je orgiJala nad nemocmm borc1ma; Mmetu su silovali, odsjekli joj dojke a zati:m je neljudski ubili. Kratko se Mineta bonila s puskom u ruci; u jedinicu je otiSla septembra, a ~ ~ryo:m sni•je~ Illll.l'OEmli!Ok/i je izgu'biifla SVIOj m1adii zirvort:. Kao 1 hllJadama skoJevaca, koji su pali si11om Jugoslavije u neravnopravnoj ali heTojskoj bo~rbi, i Mineti se ne zna grob. . . Od 12 clanova porod.i~e Jahic sest ih je junacki palo za bratstvo i Jed:mstvo naroda JugoslaviJe, za poibjedu reVIoludje. Prezivjelii i;z po~rodi­ ce JahiC ostali Sill vjenni ildeal~ma sVJoje brace, o.ca i slinova, lwjd su neseb~cno. dal:i l!aj;d~afe St/O ~IU imali, Sf\lloje ziv10te, za Jl!O!VlU J:ugoslavlij:u. . .JY1n:.et~ }e sv1~a,. koj1 su. Je r.ozmavali, ostala u najljepsoj uspomeni, 1 u BIJelJim, 1 u VOJSCl. Ona mJe mkada odbila riijedan zadatak. Na samo njoj svojstven nacin, sticala je puno povjerenje i ljubav ljudi oko sebe. Ona nli1je hila buena, na:~protiv, b'Ua je pretiha, kao da se bojala da ne smeta dr.ugiima. Bii1a je postena, slk:mmna i poz11tvovana kao i svi neZillani junaci. , 258 259 v �Dr Danica Perovic RAZVOJ SANITETSKE SLUZBE U CENTRALNOJ BOSNI 1941-1944. GODINE* Ovaj prikaz odnosiCe se na razvoj saniteta kvoz nasu oslobodilacku borbu u centralnoj Bosni gde sam delovala kao sanitetskJi rukovodilac sve do konca 1944. godine sa izuzetkom od tri meseca u Kozad pocetkom 1943. godine ... ... U oktobru mesecu 1941. godine odrzana su u Banjoj Luci dva kursa. Kursevi su traja11i 10 dana. Svaki je imao 8-10 drugarica. Sve ove drugarice otiSle su u partizarne, neke odmah a neke kasnije, aH se nisu sve posvetile bolnicarskom pozivu nego su otisle na druge sektore rada. TreCi kurs oddala je drugarica Jelena u novembru u Prijedoru. Tamo je bilo oko 15 drugarica. Medu njima drugarica Mira Cikota { osudena na smrt i oibesena javno u P1rijedoru u avgustu 1942. gadlime postJo je hila zambljena za vreme velike Kozarske ofanzive), Vuka Miodrag, Zdravka i Vera Stefanovic i druge. Kurs je trajao 15 dana a polagalo se teoretski i prakticki. Program je bio iz kursa za dobrovoljne bolnicarke prije rata. Ove kurnseve smo oldlr:Zavwli pod naj•teZ1im u:s1ovi1ma flegalnosti i vee tada se mi•slilo na pripremam.je sa:n~i•tenskih kadvova pa i na lekare. Nasi drugovi stUipiili su u vezu sa dr Ma:rgM:Iom Hercl deCi:j1m lekal!10m icz Banje Luke, koja je dohrovoljno izasla na teren centralne Bosne u novembru 1941. godine i sa sobom ponela dosta lekova, Jicnih stvari, knjiga i instlrumenata i drugog saniitet1s1kog materijala. Ona je hila madarska Jevrej1ka, prva od lekara koji su poSlli u boribu 1941. godline i:z Banje Luke. Postavljena je na duznost upravnika Odredske bolnice u Cemernici. Cemernica je nep!fistupacna, visoka i hladna planina u uglu izmedu Ugra i Vrbasa, 2limi zavcjana visokim snegom, puna vukova i medveda, otud joj valjda tako cemerno ime ... ... Saniteta u tim prvim jedinicama u pravom smislu reci nije ni bilo. u svaJkoj ceti bio je po jedan bolnicar. To je bio horae ik:oj•i ISe lllajbolje razumeo, imao najvise volje, prakse .i 1iskustva za bolnicarski posao odranije. Nosili .su sa sobom torbicu sa zavojima, malo joda i vate i poneki prasak, za lmji cesto nisu 2lnali ni kakav je ni zasto se upotrebljava. Oni su davali prvu pomoc ranjenioima i brinuli se o evakuaciji. Ranjenici su se prenosHi na kolima i na nosilima koja su se pravila na lieu me._, Preuzeto i.z edicije: HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLU:ZBE U NARODNOOSLOBODILAcKOM RATU 1941-1945, zbornik sjecanja i radova, Vojnom~dicinska akademija Odjeljenje za istoriju vojnog saniteta, Beograd, 1967, knji. VII, str. 8-93. 260 261 sta vr1o primitivno. Ti prvi bolnicari hili su muskarci dok su drugarice radile samo u bolnicama i ambulantama, au akcije nisu iSle. Vee septembra 1941. pocele su se graditi konspirativne bolnice u sumama. Posto je teren bio ve1iki i nepristupacan moralo se graditi vise bolnica. Prva bolnica u centralnoj Bosni bila je u Tisovcu. To je jedan posumljeni, vis izmedu planine Cemernice i Osmace. Bolnica je bila osnovana u septembru mesecu i postojala je samo 15 dana. Bila je to jedna jedina baraka nacinjena na brzu ·ruku od jelovih balvana preknivenih daskama, sa jednim redom pa1lata gdje su na jednome kraju lezali ranjenici ana drugom osoblje. Tu je bilo svega 5-6 ranjenika iz borbi sa Maslov'ara. Upravnik bolnice bila je drugarica Mara Mitrov, majka Dankova, bo~Lnicarke Bosa Milk iiZ MasJJorvara, Zorica Mitmo'V iz Banje Luke, ses,tre Fanika i Ankica Bubic iz Maslovara, Tvrtko Matijevic i Vlado Jasenjak iz Banje LUJke. Oni su 1ecili i njegovaH ranjen'~ke; lekova, zavojnoga materijala d instrumenata b1lo je tada dosta, jer je dolazilo iz Banje Luke, a rqnjenika nije bi1o mnogo. Gaza se upotrebljavala iz paketica (verovatno nesterilna), a ponovna sterilizacija nije bila tada uobicajena. Koncem septemihra .nepridatelj je nava]i•o :iz Banje Luke knoz Osmaeu pla[))mu (,ro je bila prva ofanziva na taj kraj) i bolnica je bila evakuisana u Cememi· cu. Tu se smestila u jednu staru baraku za sumske radnike, koja je tu bila ranije napravljena. Odmah se pocelo sa izgradnjom nove barake j popravljanjem stare. TaJm je nastala Cemernicka bolnica koja se sastojala od dvije zgrade, u koju je kao upravnik dosla dr Hercl. Kapacitet bolnice bio je 35 mjesta. U jednoj baraci bili su smesteni ranjeiiJJ.ici i holesnici zajedno. U drugoj osoblje, magazin i stan upravnika, na tavanu su bile zalihe hrane. iHrana se dobivala od naroda, zatim kao plen P'riHkom ·osvajam.ja nep.rija'neinskih UUJonista i ve21om .iJz Banje Luke. Komesar bolnice bila je drugarica Ajsa Karabegov.ic. U bolnici je vladala uzorna cistoca. P.odovi i prozori su se prali svaki dan. Partizanskog bureta nije bilo u bolnici. Odijelo ranjenika bi se pra'lo od krv.i, ves bi se i.skuvao i ponovo obukao, a odijelo se stavHo u magazin. Ranjenici i bolesnici su u jednoj baraci hili odvojeni samo po mestu. BoleSilllik:a je tada biLo Vido malo. 1941. gordine ntje poznat ni je· dan slucaj pegavog tifusa. ,prilikom nase posete bolnici u Cemernici naisle smo na prijatnu at· mosferu. Ranjenici su bili veseli, a osim dva do tri teza bili su upadljivo ugojeni. Hrana za njih spremala se odvojeno, ima1i su secera, a ponekad i kolaca. Bilo ih je tada 18. Cit:ali su radio vesti koje su se stampale u stampa1riji agi,tpvqpa za Bios. klra~litnu u Ag:iJnom selu, a Jedno vreme ima,lii su Tadio na akumulator, koji je donden iz pilane Duje Ivezica iz Bocca. Knjdge za cirtan'je dolYirva]i su taikoder iz agitpropa: Os.t:mvSikoga, Ma'ksima Gorkog i druge. Vrlo su se radovali kad .ih neko poseti, raspitivaH sti s:e za politicku situadidu u svetu i stam.je na ls1tJOooom fP010.tu. Izrazlili su svoje zadovoljstvo u pogledu nege, lecenja i hrane. Upravnik bolnice d~­ gaTica dr Herd bi,la je mirna i tiha, radila je .samo u bolnici. Na teren Je retko izlazila. Prema ranjenicima bila je pazljiva, cesto je pitala dokle ce ovo t•rajati, kada ce rat s;vrS:iti i kad cemo se oslabodini. Ona je poducava· la u 2lav:iJjam.ju i nezJi· ranUeniiika. Sterirl!iiZaoija gaze vrs·ila se u dobosu na pe6i. iNeke bolni•carke i bolnicari iz Tisovca premesteni su u bolnicu u Barje, a dosle su nove. Bilo ih je 6-7 a medu njima, pored drugarice Ajse Kambegovic, drugarica Tonka Sauter, uciteljica, Zora Kovacevic! �ucenJica sedmog ra:za:eda iz Ba111jre LuJke (pogirDJula u bo:rJbi lmo bo,rac 12. krajiSke brigade 1943. godine u rPodgrmecu), Ismeta 'DemimviC iz Banje Luke i neke dmge irz okolllliih sela. Do kra'ja 1941. u bolnici je leceruo s,vega 15 ranjenika, a do napada cetnika u maju mesecu 1942. godine Jeceno je ,svega oko 100 ranjenika i bolesnika, izuzev onih koji su poginuli od c~tnika za vreme napada na bolnicu. Za celo vreme umro je jedan ranjemk. ,, Oslm ove stalne konspilrativne bolnice na terenu centralne Bosne bllila je jos jedna u planini lBorija iznad Teslica. Ona je otpocela rsvoj ,rad u oktobru mesecu 1941. godine. Ranjenici su bili prv;o smesteni u bajti s~aba Borjamske cete na najvisem vrhu Borije zvanom Sodi1a, jedan i po kllometar desno od ceste Maslovare-Teslic, koja ide preko Borije. Ta cesta bila je zakopana i zaba:rikadinuna 'Oborenim je1ov.im stab:lima, tako da nij.e mogla p11oi~ziti motm.izacija. Prvi put je njom pmsao neprijatelj u apnlu 1943. godme. U pocetku bilo je 6-8 ranjenika. Prilivom novih ranjenika ukazala se potrreba za vecom bolnioom. Tada su u novembru n:esecu bil~ izgr~dene dve velike bajte duge po 30 metara. Izgradnju bolmce orgamz.ovah su drugovi Tv.:rtko Matijev;ic i Stanko Cenic, eko111om ?:oln:i~ i komaJlJdir suraze u ~s~tlo vrijeme, klojri je hi.o zamibLjen od rcet111Hca, J s n]I'ma i ostao. Kapacitet ove bolnice bio je veliki, ali tada nije bilo mnog? ~ranjenika na tom ,sektnru, pa jedna baraka nije birla ni otvorena, nego Je sluzila za zastitnicu bolnice. Ranjenici su lezali u jednoj baraci. Na jednoj s1Jrani bile su palate a na drugoj kreveti {olm ·15) sa madracima, jastucima i dekama. Te stvari donesene .su pr.ilikom zauzeca Slatine ~o? Banj~ Luke. Tom pni:likom zaplenjeno je dosta namirnica: brasna, secera, gnza, mak<l!rona, duvana, kave i drugih namirnica. Pored ovog za potrebe bolnice bio je organiwv3Jll pohod na Kotorvarosku bo!Lnicu. To je b'i:o smeo poduhva't. Deset rdrugova rna celu :sa rdrugom Allagicem i Milanom Radmanom usli su u grad neopazeni od straze dosH u gradsku bolnicu, zat·razi1i od bolnicarki kljuceve uzeli instrumen~ t~, ve5a, ~ebadi, ca:rsava i. lek~va i vratili se ponovo u iumu, a da puske lllSU (~pa~ll~. Tako je bolmca v~l~a snab~evena na ·~Uze v;~eme mat~rijalom, a ranJe~I~Ima. s.e mogla PX:UZI~l lllega 1. udobnost1 kao 11 u svakoJ drugoj gradskoJ oolmc1. Ova borlmca Je postojala od oktobra meseca 1941. godi~e. Za o:,o vreme le~~n~ )e sv~ga olm 25 ranjenika. Upravnik bolnice bio Je drug 1 vrrtko MatiJevJc, pohtkomesar drugarica Jovanka Covic-Zuta a osobl~e: Bo.sa Miric,. Zorica Mitl'ov, Fanika ·Bubic i lllekoHko devojaka' iz okolmh sela. Druganca Bosa Mark ,imala je mirrnodopski kurs za dohrovoljne bolniearke i zavijala je ranjenike kako je sama znala i umela. Secam .se. da sru s~ :ame mnJog~ g~rojile i .to srkJom sv;e i da su ranjenli.ci dugo ostaJali y bo~D:ICl ..~ane s~ 11sp1mne ~I.drogenom, ~ivanolom, hipermangan?m: ah s~er~h~aCIJ.<;t zavoJnog matenJala nije hila nikakva. Svaki ranje~~k J'e dohlio mJ.e~muu tet~s s·eruma. Partliz31llslko bure uopste n1su ima~· Tek 1942. godJIIlle ste!'lihisrul'i sru ga1lu u sterill.irzatnriillla za i'skruvavanje mstmumenata pomocu vrueeg vazdruha u peCima. Rane su SpiOro zarasCivaile, a mnjenici su osita:jarlii u bolrnlid do ozdmvi:jenjra. . ll?'r:ug TvrtkC? odrzao je ~ra_,tak kurs za bolnicarke koje su birle u bolmc1 1 za nelwrhko drugova 1z ceta. Taj rad kursa svodio se uglavnom n~ v~zbe u zavijanju ranjenika koj.i je traja:o 15 dana. Teorijsko znanje b1lo Je slabo ... . . .. 15. januara 1942. godine otiSla je u pa:rtizane dobtrovoljno druganca dr Gertruda Stern sa svojim bratom studentom tehnike. Ona je bi- 262 263 la mlad lekar na stazu u Banjoj Luci. BHa je dodeljena na rad u ambulanti u Aginom selu u Bastasima. Za v.reme cetnickih puceva pre51a je sa nasim j edinicama u Kozaru, a za vreme velike l(,ozarske ofanzive uhvacena je od neprijatelja i streljana u rBanjoj Luci oko 10. avgusta 1942. godine zajedno sa dr Ihsanom Zukanovicem koj.i je istom prilikom uhvacen. On je dosao u pa:rtizane preko Manjace na Kozaru krajem aprila 1942. godine. Ranjernika tada nije bi.Io mnogo, ali su mnogi bili sa zapustenim ranama koje su se gnojile oko stranih tela, jer se nilm nije usudivao da ih vadri, dok ona ne bi sama izasla na pov,rsinu. Izvrsila sam nekoliko manJjirh hirursk!ih p:o.duhv3Jta. U ambulaJllti hila je jedna pirnceta, jedan pean i jedan zarda:o no!Z. U bolnici u Cemellllioi biJLo je nesto vise sa:nlitetskog materijala i inst·rumenata i jedan kompletan tinstrumentarij za ve. terinarre. Taj instrumentarij mi je nekoliko puta dobro posluzio. Upotrehila sam povrsnu iokalnu anasteziju sa hloreti1om, imali smo samo jednu flasicu i nju rSilllO :morali stedeti. Granulacije tsmo rpalili ,plavim !kame.. nom, sto se pokaza1o vnlo dobro. Imobilizacija preloma se v.rsila vrlo p.rimitivno, najcesce udlagama nacinjenim od dascica. £i.lo je nekoliko Kramerovih udlaga sto nije biJo dovoljno. DaLi smo naciniti pogodnitie udlage od tankih dascica ovih modela. Udlage smo oblagali kuCinama i vunom. Rane smo ispirali sa sterilnim rivanolom iii hipermaganom. Bila se ;uikorenila losa naviika ;zavijanja rana sv3Jki dan, jer je usled nedostatJka s.Ioja gnoj brzo i·zbio na pov·rsinu. Polako sam ih odvikavala od toga. Ranjenici su se pokoravali odredbama ali su cesto iznalazili rrazloge da bi hili zavijeni. Moj glav[]i zaJdaita\k je brio orgaml:i1lOfVlaJti s31ll!itet C:itarve operatJirvne zone Bos. krajine. Prvo je trebalo obiCi dotadasnje sanitet·ske ustanove, rasporediti kadrove kojima se •raspolagalo i podizati nove. Kako je gore receno, 1941. godine se oibracalo VLi1se patnje sanilte1Jskio~po,z3JdilllJskim us,tanov3Jma, nego na sanitet u jedin!ic3Jllla. Bi1o je samo bo1nicara u oetama, a o kakvim rukov:ode61m k3Jdr.oVLima u bataljon.ima i odredima nije b11o nJi goVIma. na b~h mogla IPOC.eti ,sa tradom u nekoHiko mahova rsam tse sa:Vetovalc:. sa cLrug:om M1adenom S1Jorjrau:I:ovlicem, pa smo u gla:VInim cnt<l!ma s1kidi.rrali plan rada. Pred nas se postaVIilo jos jedno vazno pitanje: spremati se za borbu protiv pegavog tifusa i spreciti da se ova bolest pojav.i. Velika uslj.ivost, slaba ishrana, prilike u kojima se vojska lllalazi,Ja, stanovanje po kucama, bili su jasrni preduslovi za pojavu pegavca, koji ce neilllinovno doCi, a kada se jednom pojavi moze dobiti razmere velike epidemije i ugroziti opstanak nase vojske. Obilazak bolnica i jedinica izmedu Vrbasa i Vrrbanje bio je vee zavrsen. Treba1o je obiCi teren izmedu Kotor-Va:rosi i Banje Luke. S tim je bila dobivena veca slobodna teritonija i osiguran kraCi i slobodniji prelaz i veza oba della centmlne Hosne. :£<,otor-Varos je bi>la potprmo hloki:rana; rnuniciju i postu dobivao je neprijatelj avionom. Operativni stab za Bosansku krajinu preselio se privremeno u Josavku. Iz bitke za Ce1inac bHo je nekoliko ranjenika koji su smesteni u privatnim kucama. Posto je Celinac bio na cesti 14 km udaljen od Banje .Luke ranjenike smo evaku1sali za Josavku gde smo osnovaJi privremenu evakuacionu bolnicu U skoli. lJ OVU bolnicu bili SU evakuisani i ranjenici liZ borbe Sa cetnicima Laze Tesanovica ,iz Lipnja, od kojih je bi,Io 15 laksih i 10 teskih ranjenika. Medu njima biro je i Mladen Stojanovic. On je zadobio tangencionalni �pmstrel metkom u glavu, sa prelomom desnog dela ceone kosti i impresiom fragmenata. Ranjen je 5. marta ujutru, a operisan 9. marta u podne u .lokalnoj anasteziji sa novokainom. Izvrsen je debridman crane, odstranjeni fragmenti, pa,rcijalni sav tvrde mozdane opne i fuoze sa drenazom. Rana je hila Cista i postoperativni tok bez komplikacija, sem neuralgicnih bolova u glavi .i krstima usled prehladivanja. Kada su i ostali ranjenici hili obradeni i razvrstani prema tezini poV!redc;, hila je evakuisano 6-7 tezih u stalnu bolnicu u Boriju planinu, a laksi pokretni ranjenki ostali su u Josavci. Evakuacija je dzvrsena <radi opasnosti od bombardovanja, jer su tih dana kruzili avioni iznad skole. :Drug Mladen je bio prenesen u jednu ku6icu preko recice Josavke ispod brda. Evakuacija za Bmiju izvrsena je konjima i trajala je 14 ~sati. Ova bolnica u skoli u Josavki radila je od 4. ma·rta do 2. aprila 1942. godine, kada je napadnuta i uniStena od cetnika. Kapacitet bolnice bio je 45 mjesta. P1rizemno, u veHkoj uCionici, bi[o je 25 ikreveta iko1i su ~doneseni iz (:elinica za teze nepokretnije ranjeniike, i 20 mesta na spra.tu za pokretne lkoji su Iezali na palatama. Za ovo v.reme pros1o je kmz bolnicu oko 65-70 ranjenika i bolesnika, a umrla su svega dvojica. . . . Osim gore pomenutih bolnica, jedne evakuadone i jedne sta'lne pozadinske, bdlo je na terenu centralne Bosne u prolece 1942. godine sest ambulanti i to u Vjecanima, Ladevcu, Maslovarama, Bastasima, Aginom selu i Skender-Vakufu. Te ambulante bile su stalne, sluzile su za potrebe najbliZih jedinica za .Iecenje najlaksih ranjenika i holesnika, kao i etapa za odmaranje ranjenika Imji su se morali evakuisati u bolnice zbog udaljenosti, a najvise za narod okolnih sela. Svaki dan su seljaci dolaziJi po 'savete i lekove. Rukovodioci ambulanti, koji su hili iskusniji holnica:ri d zdravstveni pomocnici, mogli su iCi u narod. Narod ih je zvao doktorima, njihova rec je hi'la postovana ... ... U maju mesecu 1942. godine hila su tri napada na ovu bolnicu. Prvog maja hila je borba sa cetniciJma u Javoranskoj skoli. !Nasi su se povukli bez zrtava. nrugoga maja opet su nas napali na Cukovcu ispod Cemernice. Tu smo imali trd lakse i jednog teze ·ranjenog. Usled opasnosti napada na ho'lnicu od cetnika, pojacana je zastitnica. Bilo je 60 dobra naoruzanih Ijudi, bolesnika je bi1o oko 25 i osoblja isto toliko. Svi skupa brojali su ,120 .Jjudi. Pocetkom maja bi.o je prvi napad na ho:Inicu, bio je odbijen. Drugi napad su ponovili cetnici kroz nekoliko dana i opet su odibijeni sa velilkim gubicima. 19. ma:ja biio je treCi, na:jtezi napad i holnica je konacno pala cetnicima u 'ruke. Najblize operativne jedinice u tom sekto·ru hili ~su ostaci cetvrtog odreda, oko 80 ljudi razvrstani u dve cete sa Dujkom Komnenovicem na celu. Ove dve cete b,i,le su blokirane u Boccu od 400 cetnika Laze Tesanovica i Rade Radica. Zato se nije mogla nikako uspostaviti kurirska veza. Na levoj ohali Vrbasa hili su cetnici Urosa Drenovica, oko 1200 !judi, pred kojima se nasa I krajiSka brdgada morala povuci. Osim toga ove dve cete imale su 5-6 ranjenika koje su nosiH sa sobom. Drug Niko Jurdnoic je i~daio naredenje bo!lmJiiQkioij ceti, pdje nego sto }e bloikada bdla kiompletna, da sa bolnioom kirene u sastav cete u Bocac, aka ave cete ne dodu njima u sastav do odredenog Taka. BoJnica je s'lala 4 kurira uzastopce i ~svi su pali u ~ruke cetnika. Tako je veza bila potpuno prekinuta. 19. maja uvece, posto nije bi1o vesti ,iz bolnice, krenule su cete iz Bocca prema bolnici uz Vrbas preko Bajvina (to je bilo jedino mesto p11olaza) i zaohi.Iaznim putem za Cemernicu. 264 265 U isto vreme krenula je ho'lnica uobicajenim putem preko sume za Bocac. Cetnici ,su imali zasede nekoliko stotina metara oko bolnice. U prVIoj p<liljbi, iz zarsede, palli su nas,i miJtrraljesoi, a o·stala zaMwtnica bolnice jc razbijooa. Ostaci su se, pored ustaskih polozaja, pokusali probiti prema Ugru da se tuda pvobiju prema nasim jedinicama na sektoru Jajca. Sve ~ranjenike i mnoge bolnicarke cetnici su zarobili i odmah poubijali. Neki ranjenici, vide6i da .su .se nasli u bezizlaznom polozaju, sami su se ubili. Jednu grupu sa druga:ricom Ajsom Krurabegovic, Antom Jrukicem i dr Herd Sill 1za'boravi;li i ,su1tradan odveli ill Bocac ·i streljali. Ajsu Karahegovic su skinuli golu, pljuvali je i smmotili svakojakim pogrdnim recima a onda su je ubili. Pre polaska drugo'VIi su zaklo!paili sav vaznliiji matemijal iz bolnke, ali izgleda da su ga cetnici nasli. Grupa .iz b01lnice koja ~se probijala prema Ugru, pokusala je da prepliva ~rijeku, ali su se udavili. Ostali su iSli uz Ugar ,i tek nakon nekoliko dana Jzbili na Skender-Vakuf. Od 120 koliko ih je bilo u holnioi, spaslo se njih 28. Svi ostal:i 1su izginuli. Preziveli su otisli na Koilaru sa pro,tirvcetnickim bataljonima . Ujutro, 20. maja izhila je prva ceta pod bolnicu. Tu .su ih cetnici docekali, primili su borbu i tu izgubili dva druga, komandira .i komesara cete. U jednoj dolini nas1i su razbacan jedan deo sanitetskog materijala, koji su cetnici opljackali. Jedan deo nasih snaga se prohio do holnice ti tek tada se saznalo da je bolnica prazna. Tada :su nasi borci krenuli prerna Skender-Vakufu. U borbi pred Horlmm Jwd Skender-Vakufa zarohljen je jedan deo komo•re i ranjenioi iz ove dve cete. Medu nj1ima Ranka Martinovic, drugarka Slavka OdiCa sa detetom od tri meseca. Nju i dete su cetnici u Boccu zaMali i bacili u Vrhas. Partizani iz cent·ralne Bosne otiSli su sa protivcetnickim bataljonom u Kozaru, jer je tada trehalo da pocne velika Kozarska ofanziva. 10. juna 1942. godine bila je bitka na Motajici Jzmedu cetnika .i I pmleterskog hataljona Zdravka Celara. Proletera je bli:~o 280 a cetnilfua 1200. Tu su pmleteri bili r<~:ZJbiiijeni a OISta'tak od 180 presao je u Slavo111iju. Drug Zdravko Celar, komandant bataljona, hio je zarohljen d streljan po naredenju cetnickog bandita Jovana Kitica. Od tada do 1. novembra 1942. godine nije bHo naSiih jedinica u centralnoj Bosni, osim dve gerilske grupe na Motajici i oko Usine planine ... Od prvog novembra 1942. godine do 27. januara 1943. godine proslavljene proleterske diVJizije I i HI, zauzele su bile za kratko vreme Oitav prostor centralne Hosne sa gradovima Kotor-Varos, Teslic, Prnjavor, a nrurod centralne Bo1sne daJo je 2500 doihrovolj:aca u te jed/inice ... ... Medutim, na zahtev druga Tita, ohe divizije su iznenada napustile teritoriju centralne Bosne, pravcem za Prozor, jer je bHa otpocela cetvrta nepnijateljska ofanziva. Dvadesetdevetog maja 1943. godine presli smo (novoforminma Jedanaesta udarna divizija NOVJ u Cijem ·sastavu se nalazio i autor priloga) prelm Lijevca PoLja na mesltlU KlaSniice ... ... Prostorije za smestaj bolnice u Cudnicu bile su prilicno dobre: jedna ocuvana skolska zgrada, jedan privatni bolj'i stan seoskog 1Jrgovca, jedna stara baraka za stanovanje zaostala od ranije sumske industrije, i nekoliko napustenih kuca gde smo smestili ·radni vod i kuhinju. Bolesnika 1i ranjenika hila je 95 tj. 42 ranjenika i 53 bolesnika, stanje Hcne higijene bHo je Vlrlo rdavo. Vlada'la je oslkuJdioa u vesu i odelu; usljiVIOIS't, slaba hrana. Bilo je potrehno bolnicu smestiti i prema mogucnostima �dovesti u red. T,reba1o je najpre odvoj1iti pegavce od ostalih. U sko~li su veliku salu ,i jednu manju sobu do nje zauzeli nunjenici. S druge strane bio je odvojen stan za uCitelja od tri sobe, tu su smesteni bolesnici i rekonvalescenti od pegavca. Svaki pegavicar 5 dana posle pada temperature, ako nije imao komplikaoija, bio je ponov~o razusen i premesten u rekonvalescentno odelenje. Ovo je hilo uvek puno. Preko reke Va:banje, sasvim odvojeno, je bi1o tifusaJio 'Odeljenje u sumskoj baraci, u dve sobe. Bolesnidi su spavail1 na slami na p:odu p:rokio koje su billa b:acena 6ebad. U sedSikom ducanu bio je smesten, u pri,zemlju, maga:dn i u:pmva bolnice. Sa dvoriSta, gde je hila kuhinja, sme5tena je operadona soba, a ranjenike smo previjali po Slobama. Na spratu u 'lepim j cistim ~sobicama po~­ kr.ovlja, bio je moj stan koji sam dijeUla sa glavnom odgovomom bolmcarkom drugarioom Berkom Karabegovic. U drugoj ,sobi je biJo stan za bolnicarke, a na drugoj stnmi, preko hodnika, dve sobe za ~ranjenike. U jednoj od ovih lezao je drug Durin, :k!omandant II kraj1iske brigade, ~esko ranjen od bacaca na viSe mesta, sa amputiranom desnom rukom Jznad sake, i drug dr Mi,Ian Spolja:r, .koji je bio rekonvalescent od teskog pegavca. U bolnici u C:udnicu bi,1o je oko 12-15 drugarica ~raznovrsnog i neujednacenog strucnog obraZJovanja. Vecinom su dolaZJile iz jedinica koo bolesnice od pegavca i posle ozdrav.ljenja ·ostaja:le u bolnici na ~radu. Se6am se jedne erne mrsave devojke iz I brigade Dare Medic ~z sela Martlim.-Bmoda, kioja se dugo posle tpegavca lllliJj'e mogla O:poraviitl1, 1stalno je imala nesvesticu. Kada je poceo prvi bolnicarski kurs, ona se upisala li jos onako slaba pohadala ga. Kasn:ije je postala jedna od moj.ih najboljih instrumenta:rki. ~PoStla je sa kirurskom ekipom XI divizije za Srbiju gde se i sada nalazi. Vecina 111j1ih nije imala nikakvog ku:rsa. Neke su imale nizi kurs u jedinici li.H su prakticno ·radile po bolnicama i tako stekle iskustvo. Volele ,su da Tade ali su malo znale. Odrzala sam kurs za sve drugarice da osveze i upotpune znanje. Osim ovih poslale su nam jedinice po nekoliko drugarica. Tako smo imali 35 drugarica i medu njima ceti'ri druga. Program je ooo isti kao na Koza:d, koji je odgovarao srednjem bolnicarskom kursu. Ovaj kurs trajao je 3 nedelje tSa prakticnim a:adom. U odr.Zavanju kmrsa pomagala rnli je drugal1ica ZJorika Mirtlro<v, stbuJdent veteritne, odgovorna dflugarica !Za hl!te:rno ti zam:ano odeljenje. Ona je svruko posle podne gradivo toga dana ponovo obradila i ispitala, a na kraju je bio Jspit. Uspeh je bio vrlo dobar. Dve druganice nisu redovno pohadale kurs 1i. nisu pri<stupi,Ie ispitu. NajboJje je polozila drugarica Jovanka Trkulja ,jz SkenderNakufa i Milka Simic iz Prnjavora. Od drugarioa u bolnici najbolje se istakla na Tadu kod ranjenika drugarica Senija-Sena Kovacevic iz tRrijedora, lmja je bila vrlo mlada, a stupila je u partizane u maju 1942. godine pri oslobodenju .Prijedora. Bila je odgovorna i !Tadila sve, sve je zapaza:la i ukazivala na nepravi,lnosti kod pojedinih drugarica, pomagala dm i sama radHa d onaj posao za koji nije hila odgovorna. Ona je zapazala promene na ranjenicima i obraca:la paznju na njih. P.rema ranjenicima ·se uvek odnos.Ua nezno, ~sestri:nski. Kad neki tezi ranjenik 111ije mogao da jede ona bi mu sama nesto skuvala. Nikada joj nije hilo teskio pa makar morala bez prestanka raditi. Svojom vrednoscu, ozbiljnoscu i pozrtvovanjem i razumevanjem u posao postala je referent saniteta brigade ... . . . Za vreme od 19. juna do 2. a'V!gUista kmoz boln:i'au je prosao 121 ranjenik i bolesnik, osim onih sto su zateceni u bolnioi I brigade, svega 126. Tu je umrlo 18 drugova najvise obolelih od tifusa, jedan ranjenik i oni poginuli od bombardovanja ... ... U to doba presao je v,rhovni stab sa nasim snagama koje su razbHe ohruc V o.fanzive i smestio se na Petrovom polju. To je jedna Vlisoravan koja se prostke .ispod planine Lisine u blizini sela Imljana. Te nase jedinice 1scrpljene teskim borbama v ofanzive, i vodoojem borbi uz put pd prelazu preko :reke Bosne, trebale su da se odmaraju, i da za kratko vreme podu u nove borbe. Oni su nam ostavili oko 40 ranjenika i rekonvalescenata od tifusa, koj:i nisu hili za pokret. Medu njima hila su i cetiri slucaja trbusnog tifusa. Mogli smo ih primiti i hteli smo da ih primimo i vtise da ih je biilo, da im se oduzimo za nj.ilJiove patnje, jer su oni podneli najvece nadcovecanske napore, ·najstrasnije ofan~ive naseg pravednog li svetog rata. Pazili smo ih bolje nego svoje, jer smo u sva:k!om gledali heroje i mucenike, a oni su nam pricali kako su se bo:rili i sta su preziveli svesni .svoga junastva a takio .skromni i drugarski. Nasi su se borci uCili od nj1ih. Tu sam se srela sa drugom Gojkom Nikolicem, naceln,ikom saniteta V-rhovnog staba, koji mi je dao dobrih saveta iz s'vog velikog iskustva. Na Petrovom polju u julu mesecu 1943. godine savezniclci avioni bacali su prvi put sanitetskii materija:l i oruzje ... 266 267 �Sadika LokmiC-Latific ZENE LIVANJSKOG PODRUCJA U NOR 1941-1945. GODINE rustve:na i por10!diil6na podredenJO!st blila j;e vazan razlog lroj.i je uticao na zene da se postepeno vezuju "za ,ideje naprednog ~adnickog pokreta, pod uticajem K;omunisticke partije, Oiji je snazniji uticaj poceo od 1935. godine u vezi stvaranja opstenarodnog antifasistickog fronta, da hi svoj vrhunac dostigao u periodu oruzane borbe protiv fasistickrih okuparora i njihovih pomagaca. Uticaj Komund:sticke partije na zene prije rata ne moze se mjeriti brojem Clanova - zena u Komuni,stickoj partiji ,i SKOJ-u. Taj broj je bio nesrazmjerno mali prema masi zena koje su, naroCito u veC:im gradovima, bile politicki opredijeljene 1i aktivne u Slindikalnom pokretu, kulturno-umjetnickim, sportskim, radnick1m d ostalim drustv:ima i mganizacijama, koje su bMe pod uticajem Komuni,stieke partije J,li naprednog studentskog i .sreJdnjos'ko11sikog piOikreta. ObicilJO se kaze da Sill najalktirvnlije i na'jlsavljesrrrilje zene iz red:ova radnica i sltuden1:1krin3a, jer su one Jiajnezavli's'niiJj,e ,j najemandi:ptorvanije; da su u organiwvanim radnickim ,j studentskim akcijama mogle lakse biti zapazene li sa manje teskoea ukljuCivati .se u mnoge akcije. Medutim, ponegdje je l<!omunisticka partija :najprije vrSila uticaj na zene radnice koje su ucestvovale u jednom iii viSe zapazenih str-ajkova u veCim mjestima. 1937. godine radnice Cilimare u Livnu, na pnimjer, strajkovale .su 4-5 dana trazeCi poveeanje nadnice i socijalna prava. Taj S:traJjlk, kao i mnogi drugii, nlije prosa:o bez zmanja i podrtske livanjske partijske organizacije, nap:rotiv, ona ga je organiwvala. Prije ·rata u Jugoslaviji, a narocito u Bosni i Hercegovini, broj zaposlenih zena hio je minimalan ..Prema podaoima iz 1939. godine bmj zaposlendh zena, ukljucujuCi tu d radnice, sluzbenice, nastavnicko osoblje, zdravstvene .radnice, itd., iznosio je svega devet hiljada. Studentkinje su u ukupnom broju studenata predstavljale svega oko 10 procenata. ,Po socijalnoj strukturi b11ojnije su bile seoske zene, a u gradovima doma6ice .i nezaposlene djevojke bez profesije, koje su zivjele u svoj,im porodicama li tako predstavljale svojevrsni zensk'i proletarijat. CI~anovi Komunisticke pa<rtije i simpatizeni vrsili su uticaj na clanove svojih porodica, na njihovo politiclm drzanje i aktivnost, jer je u tom periodu bHo svakodnevnih okdaja revolucionarno-demokratskih snaga sa klasnim neprijateljem i njegovom po'Licijom, tako da se nisu mogle ni zamisHti akcije, kao na primjer radnicka solidarnost, konspirativni rad, odrzavanje ile- D 268 269 galnih sastanaka, sakupljanje Crvene pomoCi za pohapsene drugove i druge, bez pomo6i Clanova tih porodica, narocito zena. 1941. godine zene Jugoslavije ,j Bosne i Hercegov:ine su na najbrutalnij.i nacin suocene sa stva:rnoseu fasisticke agresije - ratom, okupaciJom ii planovima okupato:ra o istrebljenju nasih naroda. Okupatorska in:asilja praeena bezumljem bratoubilacke borbe 'stvori.la su od citave zemlje front, ugrozivsi zivote narroCito zena, staraca i djece. Bas u tim danima, na poziv Komunisticke partije, pojavHe su se na istorijskoj pozomici i zene u sv.im vidovima i akcijama narodno.oslobodilacke borbe i socija1isticke revolucije od pletenja i sivanja i hraniteljki nanodne Vloj.s.ke, dJo boraca sa rpuskom u ruci; ils1lovreme:no zene su bile itlega1ke u oklllrpiramlio:n gradoVIima i seLima kao i Clanovi namdnoosLobodilackih odhora i ostalih organizacija d organa narodnooslobodilackog pokreta, iii partijski rukovodiooi na terenu i u vojnim jedinicama, oficiri na:mdnooslobodtilacke vojske, !itd. Zene 'Se u narodnooslohodilackoj bo:r'bi i revotluci:ji ne pojawjuju samo kao pomagaci svojim sinovima, muzevima i bra6i, vee kao ravnop'ravni ucesnici te borbe sa jednakim pravima i duznostima. Taj status zene proizilazio je iz programskog nacela Komunisticke partije Jugos'lavije o ravnopravnos11Ji mrus1karaca i zena, fuaja s,e kao j~ediina pollitiaka part:ija u kapitaHstickoj Jugoslaviji bo11ila za izjednacenje prava zena sa muskarcima. Od 1941. godine do 1945. u redovima partizanskih odreda li namdnooslobodilacke vojske Jugoslavije borilo se oiko 100 000 zena, od ikojih je 25 000 poginUILo, ranjeno dlm 40 000, dlok SIU 3 000 ~ena :iJmsle iiZ NOR-a kao invalidi. Oko 2 miliona zena ucestvova,lo je u raznim pozadinskim akoijama; ,,Partizansku spomenicu 1941" dobHo je preko 2 000 zena; ordenom narodnog hemja odlik'Ovane su 63 zene, dok je veliki broj zena odlikovan drugim visokim ratnim odlikovanj1ima. U navedenim pokazateljima za zene borce i ucesnice u partizanskim odredima i narodnooslobodilackoj vojsai, pozadinskim akcijama, ranjenim i poginulim, nosiocima ,Partizanske spomenice 1941", Livnjaci mogu sa ponosom :isticati da se jedan dio tih podataka odnosi na zene ldvanjskog podrucja. Tako je bio nedtovoljno si·rok politicki rad sa zenama u predratnom periodu, na livanjskom podrucju se, vee u prvim danima ustanka, i zene aktivno ukljucuju u NOP kao borci tili rade na preriosenju, nabavljanju, sakupljanju .i izradi lijekova, hrane, odjeee i obuee; one rasturaju po Livnu i selima letke i ostali propagandni materija:li sluze za vezu izmeau livanjskog LNOP odreda i partijske organizacije u Livnu, itd. Partijska mganizacija Livna je za takve zadatke angazovala prvenstveno zene i omladinke iz porodica u kojima je bilo clanova Komunisticke part1je, kao na primjer, iz LiV1na, Zastinja, Suhace, Podgrede, Zabrisea, Gubera i drugih, sireCi postepeno takvu aktivnost i na zene u drugim selima, pripremajuei ih istovremeno za odlazak u partizane. Takvim aktivnim radom ~sa zenama vee je tokom 1942. d pocetkom 1943. godine otislo u NarodnooslobodHacku vojsku preko 300 zena - boraca, od ik!ojih su 180 bi,le clanovi S~OJ-a, a manji b:roj Komunisticke partije. Od ukupnog broja zena boraoa u NOV poginu1o je preko 60 druga11ica, najvlise u cetvrtoj i petoj neprijatelJskoj ofanzivi. ,Paralelno sa razvitkom narodnooslobodilackog pokreta pdlazi se j formiranju drustveno-politickih organizacija za rad i izvodenje mnoglih �znacajnih akcija, za :pomoc Namdnooslobodi!~ckoj vojsci i NOP.-u u. cjelini. Tako je .na livanJskom srezu odmah poshje prvog vslobodenJa Livr~:a, 7. avgusta 1942: godi~e, us·Lij.ed~lo formiranje inic!jativnih o_dbora A~Z-a u gradu Livnu I u selima gdJe Je god za to postoJala mogucnost, to Jest gdje je bilo .ran~jes; ~1Jicaja Partije i parti_js:l<J?s ~~d~ i .aktivnih :lena _za na,DocmoosloibodilarCik:'i polk11et. Plre{lm takvirh I'Il'IOIIJar1Jrvmh odhora AFZ-a dosle su do jos veceg izrazaja vee aktivirane drugaJiice, koje su i same prosirivale broj aktivistkinja putem mnogih akcija i zadataka vezandh za daljnji razvoj naDodnooslobodilackog pokreta. Tako je inicijativni odbor AFZ-a u Livnu pruzio veliku pomoc J<,omandi mjesta pni formiranju partizanske krojacke radionice u oslobodenom Livnu, ciji je zadatak hio da se sto viSe sasije rublja za borce jedinica koje su ucestvovale u os•lobodenju Livna, jer je u os.lobodenom l;ivnu bilo zaplijenjeno dosta platna a ves je horoima bio nuzno potreban. Za •rad u krojackoj ·radionid javilo se mnogo viSe :lema nego sto je bilo mjesta za rrad, pa je Odbor AFZ-a preuzeo na sebe zadatak da taj rad organizuje po kucama. U rad se ukljucila veCina zena lmje su znale siti ,i imale masinu, talm da je posao ne samo obavljen u roku, vee je mnogo viSe bHo uradeno nego sto je planirano. Pored sivanja zene su se pocele u velikom broju ukljucivati i raditi za NOP. Bile su kunki, kuharice za NOV-u, bolnicarke i agitatorke. Izvrsavale su i sve ostale zadatke Jmji su se u to vnijeme postavljali pred organizaciju AFZ. :Posto je Liv.no kratko vrijeme bilo oslobodeno, usHjedHo je povlacenje naS.ih snaga iz Livna, medu njima 1i dobar bmj . drugarica, koje su odmah ukljucene u Prvi Hvanjski bataljon ,Vojin Zi,rojevic". Okruzni komitet J<,PJ Livno zadr:Zao je jedan bDoj aktivistkinja za drustveno-politicki 'rad sa zenama na terenu vkruga Livno. Drugim oslobodenjem Livna 16. decembra 1942. godine, odnosno poslije odrzane prve konferencije AFZ-a JugoslaVJije 6. decembra 1942. godine, u Bos. Petrovcu, pocelo se intenzivnije raditi sa zenama livanjskog sreza. Tada se pristupiJo formiranju dnicijativnih odbora AFZ-a u svakom selu sa odredenim zadadma za pomoc Namdnooslobodilackoj vojsci, na pnimjer, sakupljanje hrane, pletenje carapa, dzempera, rukavica i salova; izrada petokraka i kapa titovk'i itd. U to vrijeme, ja sam, na pnimjer, boravila i 111a Orguskom podrucju gdje sam £ormirala 1inicijativne odbore AFZ-a u selima ispod Kamesn:ice {iLipa, C:uklic, Cosanlije, Tribic, Orguz d Prolog). Ob.lasni komitet Komunisticke partije za iDalmaoiju, kojem je tada p1ripadao i o1kJrug Lirv[J!O, zarjedruo sa Okiru;&nim komitt-e1Jom KPJ LiVJllo donio je odluku da se organizira politicki kurs za zene- aktiviste u Livnu. Da bi se na tom kursu osposobio jedan broj zena aktivistkinja za svestrani politicki rad medu zenama, predvideno je da kurs radi dva mjeseca, da se nastava lizvodi uvece, a preko dana da ~se obavljaju drugi vazii1i poslovi na terenu. Kurs je pohadalo ukupno 15 drugarica - 14 iz Livna i jedna iz Duvna. Predavaci su bili clanovi Oblas·riog ,i Okruznog komiteta. Tokom kursa pocela je IV neprijatelj:ska ofanziva, pa su polaznice ikursa, pored drugih poslova, bile angazovane u odborima za prijem li smjestaj izbjeglica iz Banije, Korduna i Hosanske krajine lmjih je na Jivanjskom srezu bilo p:nimljeno i smjesteno oko 10 000. Bili su smjestemi u seUma Gornjeg livanjskog polja, a mganizaciju prijema i smjdtaja izbjeglica obavlja:le su polaznice kursa i odbori po selima izabrani u tu svrhu. Izbjeglice su smjestene i u neka sela Donjeg livanjskog polja, Rujane Doruje i Gomje i Li:stane, a u vecem hroju u sela Gomjeg liva1I1j1s:Iwg polaa: 270 271 Orguz, Lipu, Cuklic, Guber Mali i Veliki, Grberezi, ZabriSce i mnoga druga, sve dok 1se nije 1smjes<t:io sav pri1spjeli tbroj ci.:z:bjeglica odreden za smjestaj u srezu livanjskom. Medu izbjeglicama bilo je najviSe sta:raca, zena i djece (.od dojencadi do 15 godina). Narodnooslobodilacki odbori, !izbjeglicki odbori ( tri cbna iz sela a dva od izbjeglica) i odbori AFZ~a u selima odligrali su veliku ulogu u organizovanju ishrane i smjestaja izbjeglica. Na sastanku sv'ih seosk~h odlbora za smj:es•ta~j izbjegLi:ca, koji je odrzan u Livnu prvlih daina januara 1943. godine, clalliOVii lzvrsi1110g odbora AVNOJ-a su se nalj!p:ohVIa1nlije iiZrrazJi'Li o dolbn01j mgarnli·zad~li smjestaja i :iJSihmne izbjeglica, podv,U:ka:vSii poselbno po1itilokii zmaca1j te aikcije, tj. bra1:Js<trvo-jedins:trvo, s 01hzii1rom da su iZJbjegLice S:vbe tail\!o toplo prionili Hrvati i Mushlma!Il!i u srvoije c!JomJOve. u to vrujeme u Livnu su otvorena i dva partJizanSika djecja doma (jedan u gradu, drugi u selu Zabljak) sa oko 60 djece predskolskog i skolskog uzrasta. 0 ovoj djeoi su se brinule .druga:rice - vaspitaCi li ucitelji, o cijem dobrom :radu najbolje govori pohvala clana Izvrsnog odbora AV:NOJ-a povjerenika za soaijalnu politiku, u koj.oj se iz:razava puno priznanje i odaje zahvalnost za dobru organ:izaciju partizanskih djeCiijih domova, posebno u pogledu vaspitanja i skolovanja. Nairne, svi su pitomci sa navrsenih sedam godina pohadali skolu i bili uclanjeni u plionirsku organizaciju, dok su o djeai p:redskolskog uzrasta brigu vodi,la strucna lica - vaspitaCice. Treceg marta 1943. godine, ponovnim napustanjem Livna, velliki broj drwrarica odtlaZJi u jedinice Narodnooslobodilacke vojske. Na rramim b:ojistima od Neretve do Sutjeske dosta ih je poginulo, bilo ranjeno Hi oboljdo od tifusa. One koje su ozdravile ostale su i dalje dos•ljednd bmci namdnoO'slobodilaoke boll'be bez obz:iira da 1i su se nalaZJHe u jed~nkama Narodnoos:1obodilacke v:ojske Jugoslavije iii kao politicki Tadnici na terenu. Zene odbornici iAFZ-a u selima i gradu Hvnu, koje su ostale u okupiranom gradu, nastojale su, prema svojim mogucnostima, da se vezu sa ru:kovodlstv;ima na os,1obodenoj teni1tJarij1i olroo ]ji,VID.a. Do cvDs6eg porvezivanja doslo je tek koncem jula 1943. godine ikada je jedan bDoj druga:nica povucen iz jedinica za politicki rad na terenu. Tada je na os1obodenoj teritoriji Donjeg P:alja ponoVlo pocelo ,formiranje opstinskih odbora AFZ-a u svim .selima livarnjsikog, a po oslobodenju Uvna, 2. orotobra, i drugih srezova livanjskog okruga gdje su postojali us1ovi. Tada je otpocelo .i formiranje iniaijamvnih odbora narodnooslohodilackog fr.onta seoskih, opstinskih i Sreskog odbora NOF"a. U seoske odbore NOF-a bkan je obavezno jedan bDoj zena, kao -ranije i u narodnoos1obodilacke odbore. Inace, biranje stalnih odbora NOF-a otpocelo je tek u ljeto 1944. godine, najprije u nonjem ,Polju i nekim susjeooim sel,ima. U ljeto 1943. godine sva rukovodstva livanjskog okruga- okruzni i sreski komiteti KIPJ i SKIOJ-a, Sreski NOO, - Komanda podrucja i K!omanda rojesta (Livno, Sajkovic i V•rbica) 1i j.os neka - timali su svoja sjediSta u Donjem 'livanjskom polju, tj. na oslobodenoj teritorriji. Sv~­ strana aktivnost ovih :rukovodstava imala je zapazenu u1ogu .i na o:rgamzacionom i politJickom jacanju organizacije AFZ-a. Tada su hili formdrani svi sreski inicijativni odb:ori AFZ-a livanjskog okruga i dva stalna opstinska odbora, Sajkovic ,i Celebic, uz ciju je pomoc Sre~ld inicijativni odbor AFZ-a Livn:o uspjesno djel®vao i u ostalim livanjsk1m selima bez obzira sto su ta sela hila ,jzlozena gonovo svakodnevnoj kontroH ne:pri- �jateljske vojske. Zene su odrzavale vezu sa aktivistkinjama u t1im seJ,ima, i obrnuto, aktivistkinje iz tih sela dolazile su na oslobodenu teritoriju donose6i podatke o svom radu, zatim kretanju i namjerama neprijatelja. Obavjestajni rad je hio tolli.Jm rintenzivan i tako dobro •organizovan da ga ni prisustvo veceg broja neprijateljske vojske nije moglo paraHsati. Koncem 1943. godine u os,1obodenom Livnu poceo je jos zivlj.i rad .Zena u gradu i u sellima, nrumcito olm priprema za od:rzavanje sreske konferencije i tizbova Sreskog odbora AFZ-a Livno. Ranije su prema potrebi odr.Zavani zborovi zena gdje je god postojala mogucnost. Bili su to masovni zborovi, lwji su najcesce organizovani u Donjem Polju, a posebno optSinski zborovti u selu Sajkovicu u I vetica Gaju. P·rije Treceg os•lobodenja Livna i cijelog livanjskog sreza u Ivetica Gaju su od ljeta 1943. godine hili organizovani i sreski zbomvi, na kojima su uzimali akttivnog uce5ca i aktivisti iz sela koja su se na~lazila pod •kontmlom neprujateljske vojske. Pored ostalih govornika na zborovima je credovno govorila i predsjednica Sreskog inicijativnog odbo:ra ·AFZ-a. Takva praksa hila je redovna bez obz1ira na krurakter svakog pojedinog zbora. Poslije oslobodenja Livna, 2. oktobra 1943. godine, takvi masovni zbomvi odr.Zavani su u gradu i opstinskim centrima. Hrva S>res:ka kronfm,endija AFZ-a oddana je 27. novemibra 1943. godine u Livnu u zgradi ,,Sundeoic", bivseg srpskog kulturno-prosvjetnog drustva. Na toj konferencijli prisustvovale su predstavnice svih sela, pretezno predsjednice seoskih odbora AFZ-a kao delegati. Ukupno je bilo oko 300 prisutnih. Izab:ran je prvi s:reski odbor AFZ-a, dok je do tada tu funlkeliju obavljao In~ciJjatJi:vni screslkii odb:o1r AFZ-a LiVIn!O, iiZabmn u decembru 1942. godine takode u s.Jobodnom Livnu. U sreskim, opstinskim pa negdje i u seos;kim odborima AFZ-a, bilo je i clanova narodnooslobodvlackiih odlbma, zartdm clanova ruikoVIodstava Pantiij'e i SKOJ-a. Plredsjednica 1s:reskog, a negdje i opstinskog odbora AFZ-a, hila je clan s·reskog iH opstinskog komiteta IPartJije pa je na taj nacin organizacija AFZ-a hila oslonjena direktno na .Partiju. Kako je u opstinskom i sTeskom komitetu bio mstupljen sektor rada sa zenama, za fuoji je hila najcesce odgovorna drugar.ica clan sreskog ili opstinS!kog komiteta KPJ, ova obostrana saradnja je bila od izuzetno velikog znacaja za rad organizacije AFZ-a. U isto vrijeme bio je ·£ormiran i Okruzni hricijativni odbor A·FZ-a za ohug Livno, sa zadatlwm da u ostrulim s:re:wvima izvrsi pripreme za odr.Zavanje s·reskih konferencija AFZ-a i izbor sreskih odbora AFZ-a. U decembru 1943. godine okupator je ponovo zauzeo Livno, ali rad In1cij.ativnog okmZ!Ilog i iiZaibranog s:reskog odbora AFZ-a nije se ga:sd10. Oni su svoju aktiV!Ilost razvijali na Dkupiranom terenu, c:rpeCi preko n}ih razne ,informacije i podatke o neprijatelju i njegov.im namjerama. Posto je i tog puta iz Livna izaslo dosta a~ktivistkinja i clanica sreskog odbora AFZ-a na oslobodenu teritoriju sre:cova Livna, Glamoca j Duvna, a prema planu Okruznog i Sreskog komiteta KPJ, Sreskog namdnooslobodilackog odbora d Sreskog odbora AFZ-a, formirani su analfabetski tecajevi i odjeljenja osmovnih skola u .skoro svim oslohodenim selima. Odjeljenja su obuhvatala djecu, a analfabetski tecajevi opismenjavanje odraslih. Za mjihove 1:"ukovodioce bio je angazovan jedan broj uciteljica, te drugova i drugaruca k:oji su zavrsili kurseve za rukovodioce teoajeva. Jedan broj zena •radio je i u .sekdjama zdravstvenog prosvjeCivanja, koje su tada takode £ormkane pri NOO-ima, sa zadatkom da rade na zdravstvenom prosvjeCivanju zena, narocito u vezi stvaranja higijenskih uslova 272 273 zivota na selu. Neke drugarice bile su rasporedene u krojacku rad·ionicu Koma:nde mjesta Livno i Komande livanjskog podrucja, .dok je jedan broj odbormica .sresk:og i ok:ruznog odbora .radio kao drustveno-politicki radn<ic-i na terenu. Tako su, vee polovinom 1944. g;odine, prema odluci Okruznog i Sresikog komiteta KPJ Livno neke drugarice aktivistkinje upucene na politicki kurs u Lusci 1Palanku kod Sanskog Mosta, a neke na uciteljske kurseve •radi osposobljavanja za Oisto partijsko-politJicki odnosno strucno-politicki rad u sfuolama, ·koje su se poslije oslobodenja cijelog k·raja trebale fo11mirati. · Konacnim oslobodenjem oijelog okruga Livno, 10. oktobra 1944. godine, pokrenut je jos jaci i svestraniji ·rad medu zenama. Osnovani su i prosirend odbori AFZ-a u svim seHma. Tada je Sreski odhor AFZ-a, zajedno sa Sres1kiim na,mdlllJo-osloboclli!laokicrn odhorom i Ko:mandom l'njesta, po:red raznih drugih aktivnosti, organizovano priSao sadenju lana koji su zene u selima obradivale 1i preradivale, te tkale platno za Vc;>jsku i Sliromasne porodice. NaroCito ,su se zene odbornice u selima angazovale u organizaciji obradivanja zemlje, jer je to bio prioritetnj zadatak. Na tome su bHi angazovani svi stanovnici, koji su kroz omladinsku .i O'rganizaciju NOF-a dali veHki doprinos za konacno oslobodenje zemlje od fasizma i domace reakcije. Na osnovu aktivnog ~ organizovanog rada mnoge su se zene istakle i bile birane u ,seoske, opstinske i sreske naDodnooslobodilacke odbore, kao !i u clanstvo Komunisticke pa:rtije i SKOJ-a. Nije bilo ni jedne politicke mani:festacije iM namdnog zbom u Livnu, a da ma njih zene sa sela nisu masovno do1lazile zajedn'O sa omladinom u organizovanim lmlonama, .sa transparentima, pjesmom i zastavama. Do,lazlile su 1i iz najudaljenijih mjesta pjdaceCi 20, 30 i viSe ki.Jometara. Za sve njih zene u gradu Livnu su redovno obezbjedivale smjestaj i ishranu po kucama. Kao staJna hriga organizacije zena Livna hili su ranjeni i bolesni borci u bohricama, kode &u bile smjestene na ]ivanj<s,kom podrucju. Bolnica VIII korpusa bib je smjestena u samosta:nu na Gorici. Zene su dobrovo:ljnim prilozima zena cijeloga sreza obezbjediva>le za bolesnike i ranjenliike mlddeikio, Vloce, poslteljilnru, ves i drugo. U kultumom li prosvjetnom radu, pored od:rZavanja analfabetskrih tecajeva i skola, zene su se ukljuCivale u •rad i organaizaciju usmenih noV:iilla, koje su u t1o vnijeme bile stalna kuhuillna £orma rada; zene su pisale clanke i citale .ih na javnim ,skupovima ili u domoVJima ·kulture smjestenim u boljim, veCim kucama. Na 'Ovim poslovima posebno su ·se istica:le drugarice 61anovi SreSikog odbora AFZ-a Livno. Sreskli. odhor AFZ-a 1Livno koordini:rao je svoje akcije sa susjednim odborima radi izmjene j.skustava i jos uspjesnijeg rada. Takode su, •kao drustveno-poLitJioki radnlici nekii njegovti cla!Il!OVIi uces.tvorval[ na Oblasnom savjetovanju Partije u Jajcu, •na Oblasnoj .konferenciji AFZ-a za Da~lmaciju i Okiruznoj konferenciji AFZ-a T:ravnik, poslije ukidanja livanjskog okruga, pocenfuom februara 1945. godine. Tokom svog rada u 1945. godini sve .organizacije AFZ-a livanjskog sreza su se prupremat!e za odr.Zavanje Prvog kongresa AFZ-a >Bosne i Hercegovine J Prvog kongresa AFZ-a Jugoslavije. U pripremama za te kongrese organizovana su n11noga takmicenja i vrsio .se izbor delegata. Livanjska organaizacrij<a AFZ-a je medu neko1iko drugih organizacija AFZ-a u •Bosni i Herce18 zene BiH u NOB 1941-1945. �Jovanka Bojic · ,· bi1a odredena da, kao dobra organizacija, pripremi jedno narodcrovin 1 i da ga ]zvede na fes!tiirva;1 u S araJeYlll: Ki?JII• Je b'10. 01d ~zan u cas.,; . L • • ko1o u Prvog kongresa AFZ-a. U tu svrhu odabrano Je 1zvorno .hvanjsko hrvatsiko Jwlo, koje su u lijepim starim na:rodnim ~osnjama d.zvele dvam.aest drugarica Hrvatka, Srpbnja i Mushmanki. Zene Livna su takode. _u cast P;rv.og kong~esa AFZ-a Ju.gosl~vije,. k?ji je o~rza~ odma~ poshJe kiongresa BiH, u JU11u 1945. godme, 1Zimdutle 1 polkLol?'llie ~1tu mot11V narrod· nog veza, za 1koji •se Tito, razgledavsi ~a, .P~~valno 1zraz10 o samom ~~aru i uops.te mdu zena L:irvm.a, o kioj~Ill: Je 1 }~cn:o .d01sta znao, bo~ra_veCil n"! tom podrucju u dva navra:ta - 1Jetl 1942. 1 u 7ilmu 1942/43. godme. TaJ mot.iv narodnog veza bio je prikaziva:n u bioskopima u filmskrim novostima. · 1" U toku narodnoos.lobodHackog ;rata zene Livna, narobto pos 1Je 1943. godine, kada su blile i clam.oVIi komiteta Padrje, om~am.a. ~a:mdn~ vlasti i ostalih drustveno-politiokih organizacij~, nisu ogrambl.e. vs':OJ rad .samo sa zenama, nego su bi·le aktivne na sv1m drustveno-pohtlckim zadacima i zalagale se i spmvodile Jh u ~ivot_! to su. radile i sve odb?~­ nice seoskih, opstinskih ri sreskih odbom AFZ-a, koJe su se vrlo ozb11~­ no odnosile prema postavljenim zadacima i izvrsavale i.h .kroz organizaciju AFZ-a, NOF-a, USAOB1H-a, organe ~a~odne vlast1, 'ltd. T~~oder prve komisd.:je plii SreStlmm namdnooslohodllackom ?'~boru za. s:ocnaalna, zdr.avstvena, pro,sv,Jetna i dnuga pitanja, u v~ce:n: diJe!u s~ b11~e SCli~'!av­ ljene od zena, koje su i kroz te vidove .doprmos1le brzem 1 efikasmJem rjdavruriju odredenih problema i zadataka NOO-a. Kao rezultat ta:kvog ·rada u toku NOR-a. ~ene su na~t~v~le ism~ zarom i poslije konacnog oslobodenja Jugoslav1J~ na, obnow 1 1zgradnJI zemlje. Livanjske zene otpocele su rad u slobod1 vee 10. oktobra 1944. go dine. ;-;_ 0 v v ,. OMLADINA SELA DRUGOVICA U NOB rugom polovilllom novembra 1941. godine pa.rtiza111i su orslobodili tevitoriju optSine Hrvacani. U toj akciji ucestvovahl su, koliko mi je poznato: crnovr5ka, josanicka, vijacam.ska i otpoCivaljska partizanska ceta. U napadu na Hrvacane ucestvovali su Sosa Mazar i Mladen Stojanovic. Vee narednog dana, po oslobodenju Hrvaca:na, sazvana je konferencija na kojoj je izab:ran Narodnooslobodilacki odbor, a odmah zakazana i omJadinska kolilferencija za izbor omladinskog rukovodstva. Konferencija je odr:Zana i na nj.oj je izabran odbor od sedam clanrova, medu kojima tri dnugrurlice: Jovan:ka Bojiic, Alnge1i1Ila Jovano'V'ic i Bosa Koprenovic. Slavoljub Bundalo je izab;ran za predsjednika odbora, a za potpredisjeJdn:jjka J'Ovanlka Boj'i·c. Omladinskoj konferenoiji prisustvovao je omladinski mkovodilac josovacke cete, Kane Bektasevic (poginuo od cetnika u Josavki februara 1942. godi;ne). Konferenaij:a je iza1braJla odbm klojii je odmah odrzao sastanClik na kame je prihvatio zadatke: ispomoc Narodnooslobodrilackom udboru u prikupljanju hrane m Crnovrsku cetu koja se nalazila u osnovnoj skoli u Kadinjanima i odnosenje hrane, organizovanje sijela, pletenje carapa za borce, prikupljanje dobrovoljnih priloga u odjeCi, obuci . vuni, posteljini za ·ranjenike ;jtd. Omladina se odmah am.gazovala pa su postignuti vidni rezultati. Za izvrsavanje zadataka limali smo £ormirane grupe po zaseocima, pa smo se takmici1i lila izvrsavanju zadataka. Aktivirali smo i diletantsku grupu za izvodenje kulturno-umjetnickog programa. Kulturno-umjetnioka grupa je sa omladinom odlazirla po selima i mjestima i pviredivala priredbe. Da napomenem da je omladina svuda isla u stroju, pod crvenom zastavom i da je nosila crvene zvijezde petokrake na reverima. U kulturno-umjetnickoj grupi, pored omladinaca, bHe su omladinke: Angelina JovrunoVIic, :Bosa K'oprenovic, Desanka JovanoviC, Bosa Brzin, Nena Koprenovic, Slavka Bundalo, Jovanka Bojic i jedna mala pionirka Mileva Pusic, zvam.a ,Susa", koja je recitovala recitaciju ,Mala partizanka". Od januara do maja 1942. godine, omladina je pripremdia programe i izvela u DrugoviCima tri puta, a u Hrvacanima, Lisnjoj, OtpoCri- D 274 275 �vafjiki, Nozickomcima po jednom. Pdredlbe su bile rnaS!oVII1Jo pos'jecivane i gledaoci su dolazili sa oslobodene tenitorije. Prihode sa pri•redbe davali smo u stab cete. Na jecLnoj priredbi dobijali smo od 4-5 000 kuna. Nasoj priredbi u Otpocivaljskoj skoli, gdje je birla smjestena pa:rtizanska ceta prisustvovao je Vilko Vinterhalter, politicki rulmvodilac cete i Adem Hercegovac. Svakoj nasoJ priredbi, osim u DrugoviCima, prisustvovao je drug S<ifet Fejzic, sekretar Okruznog komiteta SKcOJ-a. 28. januara 1942. godine poslije lizvedene priredbe, oko 10 casova, pozva:ni su u skolu .sela Drugovica, Jovanka Bojic, Angelina Jovanovic, Bosa KoprenoVIic, Bosa Brzin i Zagorka Havlik i jos tri druga. Tom prilikurn rforrni-ran je wkviv SKOJ-a. Na sastanku su prisustvovali Malkic Osrnan-Maga, Kane i Ilija Stojanovic. Za sekretara aktiva [,zabraJn je Slavoljub Bundrulo. Na sastanku skojev:skog aktiva postavljeni su zadaci: nastavljanje izvodenja priredbi na terenu po 6itavoj oslobodenoj teritonij,i, pravilno obavjestavanje naroda o NOB-i ri objasnjavanje narodu cetnicke propagande, hvatanje cetnickih spijuna, prosirenje skojevskog aktiva, stalna ispomoc tNarodnoos.Jobodi.lacko:m odboru u prikupljanju i odasiljanju hrane u stab cete ri na po1ozaje gdje su hili borci, odlazenje na po1ozaj, obi,lazak boraca, pranje vda i sl. Isto tako postavljen je zadatak da svake nedjelje jednom treba da irnamo teoretski sastanak za preradu materijala koji .smo dobijali od drugoVla. Nas:im teorctskim sastancirna cesto su prisustvovali sekretar Okruznog komiteta SKOJ-a Safet Fejzic i clan Sreslmg korniteta Maga, kada srno preradiivali agitadom:o-propagandni rnaterija:l. Radni sastanci odrzavani su prerna potrebi, a najrnanje jednom nedjeljno. Svaki skojevac je dobijao 'konkretan zadatak o kojem je morao refer'.iJsatli na narecLnom srus:tanlku kailro ga je iZJVirS.ilo. Sva'k!i skojevac bio je rukovodilac jedne grupe ornladine u .svom zaseoku, koje su bile formirane po odredelllim zadacirna kao: za prikupljanje hrane i odnosenje na po1ozaje, p.Jetenje carapa, obilazenje boraca na polozaju, rukovodenje kulturno-prosvjetnirn radom, itd. Radi veHke angazovanosti roditelj'i su se poceli buniti jer nisrno nikada bi!J. kod kuce. Cesto su oddavana skojevska savjetovanja za skojevce 6itavog toga kraja. Savjetovanja su oddavana u ornladinskom domu u naseobini Hrvacana. Dom je bio u bivsoj pa:rohijskoj zgradi, koju su popovi napustili prilikom dolaska partizana. U domu je bila smjdtena i tehnika Okruznog komiteta SKOJ-a. Na s·avjetovanje su dolazili skojevci iiz Milosavaca, Urugovica, Boskovica, Devetine, Hrvacana i :Potocana. NajveCi aktJiv SKOJ-a hio je .iz naseg sela Drugovica, koji je priLikom formiranja brojao osarn, a kasnije dvanaest skojevaca, od kojih sedam omladinki. Prvom polovinom marta 1942. godine odrzano je okruzno savjetovanje SKOJ-a u slmli u Branescima. Savjetovanje je trajalo dva dana. Prisustvovao je velli.ki broj skojevaca tako da je hila puna skorla. Prisustvovali su sv-i omladinSiki rukovod1oci sa terena centralne Bosne. Tom savjetrovanju pniisUJsttvovala je Lepa Pemvlic, clan Pokii1aj!iiJ)jskog komiteta KPJ. Glavna tema savjetovanja hila je :razbija:nje cetnicke propagande ;l njihova dje1ovanje, jer su oni vee masovno hili poceli da ubijaju nase borrce i polli1JiC!ke rukovrodioce, kao i da ometaj:u aikcide knje SIU izvodili horci NOB-e. Drugi dan savjetovanja stigao je u Branesce proleterski bataljon oiji je komandant bio Zdravko Cela:r (narodni heroj 276 277 poginuo na Motajrici u borbi sa cetn:icima). Zdravko nam je oddao govor i iznio sta su sve cetnici do toga dana ucinili. P.oslije Zdravrka govorio je i Danko Mitrov (narodni heroj, takoder poginuo u borbli sa cetni-· cima na MotaJici). Omladina .sela rD:rugoviCa, uprkos cetnickoj propagandi i zlodjelima, ostala je do kraja vjerna i :odana NOP-u. Organiz.ovali smo i pros-lavu 1. maja 1942. godine u naseobini Hrvacani -kojoj je prisus:tvovalo oko 4-5 000 Jjudi. Zboru je prisustvovao i pmleters.ki batruljon. Talw je aktiv,no radila omladina naseg kraja, a posebno naseg sela, sve do povlacenja jedinica NOV-e. 13. juna 1942. godine dosli su u moju kucu drugovi Safet Fej.zic, sekretar Okruznog komiteta SKOJ-a, Do1ko 'Perovic, Mirko Dukic, pa su oformi1i Opstinski komitet SKOJ-a. U kornitet su usH Slavo1jub Bunda1o i Mito A.lbaha:ri, a za sekretara izabrana sam ja. Po formiranju komiteta saopsteno nam je -da ce se jedinice NOV-e privremeno povuCi sa terena i da nam je Okrumi komitet SKOJ-a i Pa:rtije postavio zadatak da moramo ostati na terenu radi tumacenja narodu linije NOB-e i razbijanja cetnicke propagande. Takode smo trebali da pripremamo omladinu za stupanje u NOB-u, kao i da cuvamo omladinu da ne ~de u cetnli.ke, zatim da vrsimo obavjestajne i kudrske s.luzbe. Mi smo htjelri da posto poto stupimo u jedinicu. To nam nije uspjelo i tada narn je saopsteno da ce se m:a terenu nalazit>i i gerilska partizanska grupa koju mi moramo prihvatiti li obavjdtavam o .situaciji na terenu i ispomagatri u hrani. rDakle, trebalo je preci na ilega!lan rad, a bili smo vee kornpromitovani, jer je -skojevski aktiv postojao javno. Skojevoi []iSU zivjeli Hegalno, tako da je svako znao ko je clan SKOJ-a, sto nam se grdno osvetilo prHikorn pov:lacenja jedinica NOV-e. Cetnici su biH kivni na skojevce jer nisu mogli imam uopste uporiSta u nasem selu i selo Drugovice nazivaJli su ,,Mala Moskva". Nakon dva dana po formiranju Opstinslmg komiteta SKOJ-a i povlacenja jedinica NOV-e, u selo -su dosH cetnici, pa su mene, Zagorku Havliik, Bosu Koprenovic, Hosu BrZJin, AngeLinu Jovanovic i Slavoljuba Bundala, sve olanove SK:OJ-a, te iR:ajka Koprenovica odbornika i Rastka Bojiea otjeraH. Cetnici su najpogrdnije govorili o partlizanima, a svoje surovanje sa Nijemcirna i ustasama pravdali su kao pnivremeni savez, govonili su da ce, aiun o~oncadu sa par.tizanirna, meoo kojima se nalaze ustase i ,turci", odmah otpoceti borbu sa Nijemcima, a <rok ne otpocnu borbu sa Nijemcima i ustasama da ce biti soli, kafe, secera itd. Nas skojevce napaidaJii: SlU sa najpogrd:nlijim nijecima govo·reci da smo zavedeni i naZ'ivali su nas glavnim krivcima sto onri ranlije nisu mogli doci u nas kraj. Zatirn nas je Aleksic pozvao u kucu Dusana Jovanovica, izruZ!io, nazvao nas ,,skotovima" i saopstio narn da su on Ii. Rade RadiC :rijesiH da nas toga puta puste kucama, ali a~ko pokusamo vise asta da radimo da ce nas pobiti kao ma6ke. Poslije 3-4 dana ponovo je dosla ceilmiek:a patliola da trraZli omlad:iJns·kru zwstavu kJoju smo salk[1i.IJi.. Uhapsila je mene, Slavoljuba Bundala, AngeJinu Jovanovic, jednu sta.dju zenu Duku Jovanovic, kod koje je hila sakrivena zastava, i njenog sina Ljubu, pionira, i potjerala nas u cetnicki stab. Zastavu nismo dali, niDi srmo priznali da .se nna nalazi kod nas, nego .smo rekH da je predana partizaniuna. �Duzolina Latal-Banker U novonastaloj situacij·i rijeS.ili smo da se ukljucimo medu omladinu na poljoprivrednlim radovima: kopanju kukuruza, zetvri .j vrsidbi .Zita da organizujemo nedjeljne igranke i da na taj naCin djelujemo medu omladinom, a inace smo medu omladinom bili vr1o popularni. Na taj naCin smo dosta uspjeli. Igranke smo priredivali svake nedjelje u jednom od ·sela: DrugoviCi, Hrvacani, Devetina i Milosavei. Na taj naOin povezali smo se sa svim omladincima koj.i su hili skojevoi pa cak i sa omladinom Slatine, gdje je bi:lo ostalo osam skojevaca: Vera Nikolic, Nafa, Cana, sestre Desa i Mira V.asic, Stojanovlic Zivko, Dusko Peruz1ija i Mile Stekov.iC. ,Posta je omladina bila vee svjesna cetnicke izdaje li propagande kao i njihovih postupa.ka, zenska omladina je odbijala da se uopste dru~i sa cetnioima. Radi ta~kve nase aktivnosti, a posto ·sam bHa suilllrljiva da je to moje dje1o, uhapsena sam sa jos tri drugarice i dva druga, 21. deeembra 1942. godine i otjerani smo u zatvor. Po povratku .iz zatvora sastala sam se sa drugovima iz Staba proleterske brigade, podnijela im izvjestaj o situaeiji na terenu, a i o stanju lmd cetnika kako sam ga v.idjela kad sam bila u zatv.oru, a oni su meni dali nove zadatke. Vee drugom polovimom 1943. godine, u mom selu DrugoviCima, primljeno je u SKOJ jos 11 omladinki: Radmila Bojlic, Stojanka Boj.ic, Nena KoprenoVlic, Bosa Bundalo, Slava Bundalo, Kristina Manoj.lovic, Mi.leva Pus.iC, Duja Savic, Dusanka Jovanovic, Desanka Jovanovic, Dragiea Jovanovic i .sa ranije primljenim clanovima skojevski aktiv je brojao 17 clanova. U jedinice NOV-e stupile su a avgustu 1943. godine 5 druganica i to: Duja Savin, Dusanka Jovanovic; Nedeljka UletHovic, Savka Bundalo i Dosta Uletilovic . ( poginula 1944. godine na Sremskom trontu), a Bnndailo Saro!ka 1943. go dine i,z pete kozaracke b11igade za:robljena je kao ranjenik od Nijemaea i otjerana u zarobljeniStvo u Njemacku - vratila se po oslobodenju. Drugom polov.inom 1943. godine oformljeni su skojevskli aktiv:i u selima Devetina, Hrvacani, Milosavci, Boskovioi, Cardacani i Po,tocani. Po prijemu u SKOJ iz Devetine Stefiica Veselovski stupila je u parti:zane, a ilz Potocana neika J•ago!da, ne sjoecam se prezimena. Dnugom polovinom 1943. godine i pocetkom 1944. godine u ·svim navedenim selima o£o:rmljeni su ·Seosikli odbori AFZ-a. U seoski odbor AFZ-a u Drugoviicima uslo je 7 zena od kojlih 3 skojevke. Pocetkom novembra 1943. godine otisla sam u Prnjavorski partizanski odred, a istog mjeseea odlulmm Okruznog komiteta SKOJ-a povucena sam u Sreski odbor USAOJ-a za Clana. Kao clan Sreskog odbora USAOJ-a cesto sam dolazila na svoj teren. Aktiv SKOJ~a u DrugoviCima, prvom polovinom 1944. godine, b:rojao je 25 olanova. Kulturno-p11osvjetni rad je bio jako razvijen i pionirska organizacija je takoder bila vrlo dobra. Omladina je masovno stupala u jedinice NOV-e. 14 clanova zenske omladine stupilo je u NOV-u. Cetnlici ponovo ni.su :ima:li SVloga upor.ista u DrugoVliCima [,zuzev 7-8 kuca iz kojih su Ijudi biH u cetnicima ili je neko iz nj1ihovih kuca pog,inuo u cetnkima. Drugom polovinom 1944. godine odlukom Okruznog komiteta PartJije postavljena sam za k:omesara Okruzne-kulturno pmsvjetne ekipe u Tes-l,iCu, a 1. mar,ta 1945. godine izabrana sam za Clama Izvrsnog narodnog odbota sreza Prnjavor. BILA SAM BLAGAJNIK CRVENE POMOCJ d 1925. godine znala sam za rad KomuDJi:sticke part.Vje JugoslaVii'je, :CiJi je clan bio i moj brat Leonardo Banker. Bifa •sam clan sindilkalta, diletan!tske .sekoije, i obavljala :razna ik:unrska za~duzenja. U K:PJ sam rprimljena 1930. godine i p'O'stala blagajniea Crvene pomoCi u TIU:z:li. Tu duznost mi je predao Gvka Markovic-Irac, a ~m je preuzeo drugi posao. Crvena pomoc je novcano pomagala porod1ee uhapsellJih rudara. rPosto smo mi u kuCi prodavali mlij~~o; ja sam blagajnu v:odila u ted kao primljeni novae za pr.odato mhJeko. Hiljadu devetstotina tPideset druge godine doslo je do provale u cijeloj partijskoj organizaciji Bosne i Hereegov.ine. U Tuzli je bilo uhapseno oko 120 drugova, sto Clanova Partije, sto simpatizera. U toj pr.o':'ali uhapsena su cetiri Clana moje porodice, moja dva brata, snaha il Ja. Mene su optuzivali da sam blagajnica Crvene pomoci. Iz Sarajeva je dosla !Specijalna polieija, dobl'o verzirana u mucenju a iznudivanju priznanja. Neki su pod tesfuim mukama priznava1i, ali su na -sudenju ponovo sve po:ricali. I pored dobijenih ba!ina_ja .sam cutala. Znala ,sa~.d~ ce me vratiti u Italiju kao stranog drzavlJamna, a tamo su vee fas1st1 hapslillii i one koj1i Sill samo osunmjiCe11Ji. Mnogi su osudeni na robiju. Moj brat je dobio osam godina. Mene su pustili zbog nedostat~a do~a­ za. Po izlasku iz zatvora nisam smjela da se povezem ·Sa drugov1ma, Jer sam bila osumnjicena i stalno pracena. Kada sam se 1935. g?.dine uda!a, presla .sam u Sa•rajevo. Td.h godina sam mirovala sa radom, Je:r sam bi,la stalno pracena. Iako mi je 1936. godine u Mit:rovici umro brat od posljediea mucenja, ja sam i dalje nastavila da robijasima saljem pakete u okvirima svojih mogucnosti. Pocetkom 1941. godine pocela sam raditi za narodnooslobod~.Jacki pokret. Neke su .se drugarice krile kod mene prije odlaska u partmme. Moj mu.Z i ja smo 1942. godine bHi uhapseni. Pos.Iije izlasika i 1z ~a!-yom. u:spjela sam da se prelbacim u T,uzlu. T~~o s~ s~ odma~. uJkLJ~'?I,la u i'legalnd. rad. U Jrucu siU mi sta'lrillo don.Jo,sJ.h samtet1s!kr1 matJen~Ja<l koJ'l s'a;m cuvala i priipremala za slanje u paTmtzam1s.ke jedi:niiCe. ~ada .su. s~ vodwle bo:rlbe za oslobodenje Tuzle, u nasu kruoo siU dopremam .J1anJie:n'Icu. Po~a­ gald smo i:m koJiiJko smo mogli, koDiJSiteci dobiventi samtetlslfu~ ma:t~IJ~. K:ada ga nlije vd.<Se billo, ko~.iJsrtlilti smo carsafe. U os1obodeno~ Tmh b1aa sam clan Gradskog odlbora AFZ-a i ·t~kljucena u paruijsku skiQilu. Nakon dva mjeseea pa:rtli:Lla'Dii SIU morailli da se pov.U:ku i ja sam posla sa njima 0 278 279 �v.odeai srina od s•eidam go1cll:irna. Pa.ntijlslka s'kioila je nas•tavila sa radom u selu Janj!i. Po zavrset~u partijske sk~l~ mi smo .rasporederri na rad p.o selima. Ja sam upucena na ra;d u opstnnu Za~goru, kioja je orbuhva;tala 18 s·eila. ~?j osnov.n~ za:datak b;io je: .obezbjedenje ;obuce i odjece za ranjenike i nphov smJest.aJ po kuca:t?~· Jstov~~?leno smo snabdijevali hranom partizanske bolmce u Trnav1 [ Sekovicima. Stalno S'IDO odrzavali konferen?ije po se!i:na ukazujuc! ~ar?d~ na neophodnost ;njegove pomoci. Jos :.danas m~ J~ o:stala ~ •S)eoanJu _Jed?a sta;a seljanka od koje nisam traZila J?Omoc, Jer, sam VJ~Jela da ~e swomasna. Alti, kada je cula da ja sakuplJam pomoc, sama Je p.onudila carape knje je isplela za sebe da je obUI~~~ .k.ad umre. Rece da je vaznije da ih pantJizan ima, a on~ moze umnJeti 1 bosa. . Pos~? sam .~e v~azb01ljela, prebacili su me u HijeJljinu, gdje sam rse Jedno VnJeme hJeml~. K<:da je pocela .sedma neprijatelj>ska ofanziva, morala sam da sklomm sma u Bijeljini, kod uciteljice Irene Serbedzija..Ja. s.am se po.':"~a~ila sa ~odrinjskim partizanskim odredom, prema MaJevviCJ,. ~em.benJ'l 1 .zvormku. Na Majevici, kod Teocaka, zarobild su nas cetJmcr. B1lo nas Je preko stotinu. Cetnici •su nas drtaH kao taoce Kod_ njih smo bilti oko dva mjeseca. Mogla bi knjiga da se napiSe o to~ me sta ~;no sve momliv d~ radimo kod njrih i da gledamo sta oni rade 1 za to VriJ.eme. !<a:d sru ~uh. da mozemo hi>ti otfkmrpljeni, !truzlanski ilegalci su ?rgamzovah sa:~:-rPI.J~ThJe novca. ~ahv:aljuju6i njrima, ja i moja druganc.a J~goda JurkiJevic, 'smo otkuplJene po oijeni od 100 000 kruna po oso;J;>I. B1I.~ ~an: oS'lobodena, ali tako bolesna da sam se morala vratiti k~c1 na hJ~cenJe. Talm sam doceka:la i os•Lobodenje Tuzle. Vee sam se blla oporav1la p~ s3lm se ponov.o ukljuoila u rad. Izabrana sam u Odbor naro~oos}obodilack~g fmnta, u Odbor Antifasistickog fronta zena i c.rvem krst. Do. ~onacnog oslobodenja zemlje hilo je punih osam mjeseCl. za. ·s~~ to ViTl)eme .f:ront je bio gotovo na prilazima Tuz:li, povremeno se pn_bhzavao got<;>vo do ·samog grada, pa je posla bilo i previse, arid napon se u slobod1 mnogo lakse podnose. Miljka Strbac-Bursac AKTIVNOST lENA U PODGRMECU DO LJETA 1943. GODINE dmah poslii:je klapii'truilaci!je KlraljeVIine Ju~o~laVl~je. .u;s:t~se i~ Bosanske Krupe upadali su u sela Podgrmeca, kup1h ljude 1 odvodirlri ih, navodno, na prisrilni rad. Posto se dozna:lo da. su pohapseni 1ljudi pobijeni, na11od se poceo skla~njati u ok?lne sume 11. u Gnmec. Tada su se na ,terenu nasli prvoborci: Dane 'Bab1c, Sava Vuhn, Ale Terzic mdnik iiZ Bo1s. iKrupe 1i j.os neki. Oni su pnihvatili odbjegli na:r.od, po~av:jetovali da se sklanja ispred neprijatelja, da nikome ne vjeruje, nego d'a se organizuje i bra~ni vlastiti:r_n snagama .. Kada je buknuo usta:nak 27. JUla, £orm1r~ne su ger~lske grup,e u Suvajri i Radicu. Od oVlih grupa je odmah furm1·rana SuvaJS.k)(~-R~dicsv~~ ge11ilska ceta. Oruzja nije bi'lo dovoljno. U pocetku su se genlc1 s'luzil1 neklian flasama sa 11UJdin:ilka bdksi:ta u Suvajri. U ave £lase su stavJjallli dinamit 1i bacali ih na ustase. D.olaZli,lo je do jaki:h detonacija, pa su ustase vjerovali da su gerirlci naoruzani neldm naroCitim oruzjem. Cim se na:md povukao u sumu pristupilo se organizovanju zivota. Form~rallli S!U akltJir-V,i zena, omla;cltine. Njihrov za:datak jle biJo da se sitaraju o izbjeglicama, da ih sk·lanjaju duboko u sume.J b~jte. Prihvatali. su izbjeglice koJi su dolazili iiz sela preko, Une {·~Is~aLine, 1P~rna, Co~luk itd), pa posto bi tim uka:zali prvu pomoc, sklanJah u dublJu pozadinu. Tokom ljeta 1941. godine gerilske cete su ojacale d pocele 'SU vee i da .Jogoruju u sumama na <;>s1oho~enoj te11it~rij.i.. Sa~.~ se UJkazala potreba j za organizacijom v·lasti na toJ slobodnoJ ttentonJI, pa 1se uporedo sa daljim ifo:rmiranjem partizanskih ceta, .stvaraju odbori narodne vlastti, SKOJ i AFZ. Krajem avgusta 1941. godine formiran je prvi, takozvani ,Aktiv fonda", u koji su h!~i ukljuceni st~riji ljud!, ~ene .j .?mladimke. Ovi:J:? aktiVlom je u prvo vnJeme rukov.od1o u DOillJ:OJ SuvaJI ·~_uka~ Mandie .. zena u a;ktiViU su rardile: Mirlj:ka S!Dr'hac, Mi:ka ObmdoviC, Milka .Ma~snll~;c: -Drljaca, Danica Krcmar, tDraginja Mazahca, Mara. Strbac-StoJancevic 1 jos neke. Ak,tiv £onda imao je zadata~k da .sakup~Ja. hra;m z~ PX:Ve gerilske cete, da sakup}ja odjecu .i obucu, da orgamzuJ.e •SJedelJ~e [ p~rela za predenje vune, strikanje carapa, pulovera, ru~awoa, ~a SIJe ves za geriilce, da pere d krpi geri.Ice, da motri na kretanJe nepnJatelJa, da organizuje seoske straze. . . . liZ akfi.va fonda lkmjem 1941. godilne iZJra-staJU narodnoos:lobod1Iaak~ odbori i odbo:d AFZ-a i nastaje orgamizovail!iji rad. Tada u Podgrmec , 0 5?? 280 281 �iz ~rva~ske d?lazi Irena KiS, ucenica Uciteljske skole. Kao politicki pozadmski ~adm~ Irena ~rga~izuje zene u Podgrmecu i Suvajti. )~raJem.lebruara 1 poc~tko_m ~ar~a 1~4.2. g?dine stva:raju se prvi S1ei01SJn odbol11 AF.Z-a, a u apm1u 1 maJu 1 O'PStlillls'kll oidbo:r. U seLima Gmnjoj i Donjoj Suvaj<i formiran je seoski odbor AF.Z-a. Za predsjednicu AFZ-a u Donjoj Suvaji ·izabmna je Miljka Strihac. U odboru su radile zene: Duja Maruskic-Strbac, Draginja Mazalica Danica Kromar Milka MasliCic-Drljaca, Mi.ka Obradovic, Mara Stoja~ceviC-Strbac Miika Jerkov.ic d. jos neke. ' U Gornjoj. _Suv~ji z~ pred~j~dnicu je ,izabrana Duja Opacic (poginula u IV nepnJatelJskoJ ofanz1v1) a za odbornice: Sava Strbac Zorka JerkoviC i jos neke. ' ~ selu_ Gudavc~ e;a rpredsjedniou je aza:hrana Savika Gak, a u odho;ru ~u. r~d1le M1Jeva Vuhn, Segalll {njenog .imena 'Se ne 1sjecam), Milka Koikot 1 JOS ne~ke. U selu ,pu~enilku za predsj.edniou je izaJbrana Kosa Ognjal!lovic, a u ?dboru sru radile: Zortka OgnJ'aillOVIic, Danioa Viignjevlic i Mi,lka Stali'cevic. . U sel~ Bojev~~ za pre.dsjednicu je izabrana Mileva .Solaja a u odboru su bJ:le: ManJa {prez1mena se ne sjecam), Dujka JerkoviC i dr. Sv.a ova sela su saoinjavala opstinu Suvaja. Maj.a ~jese~a. 1942. godine £ormiran je Opstinski odbor AF.Z-a. Za ,predsjedmcu Je 1,zabrana Sav:ka Gak, a za sekretar Milj'ka Strhac. U o~bm-- su usle zene: Zor~a OgnjanoviC i Danica Vignjevic iz sela Pucemka. I~ Vojev~a M~leva Solaj~ ;i .Marij~. ~z Gornje Suvaje Duja Opacic. Iz DonJe SuvaJe M1.Jka Jerikov1c :1 DragmJa Mazalica. Iz Gudavca Md.lka Kokot i Miileva Vuli111. Koo Nan OpstilinSikog lromiteta KPJ u odboru AFZ-a je radila i Irena KiS. O:dho~ .i.~ redovno o?r.tayao sast~1_1ke. jednom sedmicno, a i po potre.J:>.L S)ed1~te ?:db?ra. Je .b1l~ u. kuc~ :N1koJe ObradoviCa u Donjoj SuvaJ-1. U IStoJ ku01 h1lo Je •s]ed1ste 1 Opstmskog narodnoo.slobodilackog odbora. Opstinski odbor AFZ-,a bio je pomocni organ Narodnooslobodilacko9 .o~bora u svim akcijama organizovanja oslobodilackog pokreta u ops.t.m1: starao .se ?' svi!ll ~;;ukupljackim akcijama, sprovodio je mobiM~aC1JU, ~provodio Je ag1tac1~u 1 propagandu u jacanju pokreta. Odbor Je £orumrao prve radne cete za sakupljanje ljetine na neoslobodenoj teritoniji - ispred neprijatelja. U ljeto 1942. ~odine, pred zetvu, Opstinski odhor je orrganizovao u s~~~ol1l: selu po ~edn;.r r,ad~u cetu zena i omladinki koje su :isle na Pens1ca Zid rad1 sakuplJanJa z1ta. Cete su imale s¥oje brigadire - zene Starije zene su ostajale da cuvaju djecu. · . Zene s~ uceMvovale u prenoserujlll 11am.jenli:Ka. Orgam.ilzovale su ceste posJete bolmcama u Vi·sovcu, Suvaji, Boriku, Lastvama :LukJiCima kasni'je na Koziam i mnogim p:rihvatnim bolnicama za v11ij~e akcija: Ze:r:e su odlazile na polozaje i borcima noSiile hramu, odjecu i obucu. P:nihk~~ P.rolaza pojedinih partizanskih jedinica starale ·su se o i:shrani i S~JesltaJu b?tra<;:~· Zane su u siViim seihlma ops1line saracllivale sa ollTI:Ja.dins.kli~ organllz~c;J ama ~;~J•a i USOJ-a. U svim se]ilma ops,tine zene su odrzavale pt?htiake teca:jeve: govoreno je o ra:zvoju i dljevima NOB-e. Na ove tec~Jeve su dolazille drugarice iz sreskih i okruznih organizacija: Rada VranJesevic, Dusanka Kovacevic, Sta,na Stupar, Jela PeroviC i dr. U svim seosk:im narodnooslobodilackim odborima hirane su i zene. Mnoge zene su krajem 1942. i pocetkom 1943. godine odlazile u boracke jedinice. Tako su otisle: Milka Jerkovic, Savka Strbac-DukiC, Savka Gak, Duja OpaCic. Skora •sve su izginule u IV neprijateljskoj ofanz.ivi. U toku IV nep:rijateljske o.fanzive po potrebi sam ostala na teritoriji Podgrmeca i vrsi>la duznost dana Opstinskog narodnooslobodilaclwg odbora, sekretara 'seoskog ,komiteta KPJ, a u maju mjesecu 1943. godine izabrana u Opstinski komitet KPJ sa drugovima Jovom Grubicem, Milanom Divjakom, Mi,lankom Drljacom. U toku IV neprijateljske o.fanzive mnogi drugovi su izginuli ili poumi:rali od tifusa, te je poslije obnzive izvrsen novi li.zbor organa narodne vlasti i ostalih masovnih organizacija u Suvaji. Opstinski odbor AFZ•a popunjen je zenama: Dujom Maruskic, Zorkom Ognjanovic, K:osom Ognjano¥ic i drugim. Za predsjednicu Opstinskog odbora AFZ-a je .j,zaJhrana M i1jka Strbac. Sr,eski odhor AFZ-a za Bos. Krupu izabran je jula iii avgusta 1942. godine u Gudavcu, u maloj sumici, kod kuce Jeke Vojnovic. Prilikom izbora odbora p:risustvovale su drugarice: Irena Kis, Danica Medan, Sava Vul1in, olalll Sreskog komiteta KPJ i jos neki. Za predsjednicu Sreskog odbora AFZ-a izabrana je Danica Medan, a za sekretara Irena Kis. U Slreski odbor AF.Z~a su usle zene: Savka Gak iz Gudovca, Miljka Strbac iz Donje Suvaje, Koviljka Curguz iz Zalina, Mara Sladakovic iz Dobovika, Sonja Copic iz PotkaHnja, Jovanka Dzakula iz Maj,k:iC-Japre, Mileva Solaja iz Vojevca, Joka Grbic iz Gornjih Petrovica, Danka Jez iz Zalina, Ajsa Sertovic 'iz Krupe, Boja Aleksic iz Radica, Anda (preZJimena se ne sjecam) iz Vranjske Mosure, Manda Culibrk iz Bos. Krupe. Sreski odhor AFZ-a je objedinjavao sve opstinske i ,seoske odbore AFZ-a, prenosio iskustva u radu, davao direktive za rad. Odbor je organizovao takmicenja pojedinih opstinskih i seoskih odhora AFZ-a u aktivnostima: ko ce viSe okupiti zena, ko viSe odrzati konferencija, sakupiti namirnica, opismen1ti nep.ismenih zena itd. Zatim ko ce vise obraditi napustenog zemljiSta i zemlje inokosnih por.odica, 'koliko ce zbrinuti nezbrunutih izbjeglica, itd. Odbor se, pored ostalog, starao i o zdravstvenoj sluzbi, oddavanju higijene sela. Zene .su kao koCijasi isH sa karavanima i prebacivaH hranu preko ceste Petrovac-Bos. Krupa, zatim iz SuvaJe, Radi6a i oS'taLih sella za Hasane i za bo1niicu u KioZJiiilu. Ove akcije su obavljane nocu, jer je po danu okupator b1o vrlo aktivan i ometao je kretanje. Okruzni odbor AFZ-a za okrug Podgrmec formiran je u jesen 1942. godine (oktobar). Izahran je na Okruznoj konferenciji oddanoj u skoli u BenaJk:ovcu. Za predsjednicu Okruznog odbora je izabrana Soja Copdc, mati knjizevnika Branka Copica, za :sekretara Jela Pemvic. U odhoru su radi,le: :Danica Medan iz Jasenice, Smilja Raseta iz Potkalinija, Paula Humek, Trena Kis, Miljka Stt:rbac, Stana Ouilihr1k iz Tuik:Jbolhije-Lusci Palanka, Sredic .Tela 'IZ Halilovca, Dragica Lihar liz Novog (.Cadevica), Savka Gak iz Gudavca, Milka Karic iz Gorinje, Joka Grbic iiZ Gornjih Pet:wvica i druge. Ovoj konferencij:i 6U p11isustvovali: Rada Vranjdevic, Sefket Maglajl:ic i jos neki vojni rukovodioci. Druga o,k:ruzna lkonferencija je oddana 'Poslije IV ne:prijateljske ofaa1zive, avgusta 1943. godine na Dubovicima. Na ovoj konferenaiji je 1 282 283 �ry popunjen O~ru~ni o~?or.~FZ-a posto s~ u neprijateljs.koj ofanzivi mnoge zene 1zg.mule 11! oNsle na druge duznostr. Prv~ o.blasna konferencij<:)~ od:zana koncem avgusta 1943. godine u Hasanmma._ Na konrferenm1 Je b1·la pn1sutm.a predsljredtndca CootralJil nog odbora AFZ"a za Jugos·lav.i!ju, Kata PejinoviC zatim Duro Pucar-S}a:ri, i drugi viSi partijski i .voj.ni rl!kovodioci. Na ovoj konferencijd uce~<>tvovala sam kao delegat 1 bl'la b1rana za clana Oblasnog odbora AFZ-a. Lucija ObradoviC-ColoviC FRAGMENT! .G 284 285 odme 1938. moj suprug Petar ObradoV11C je mdiro u Zeljeznirckoj mdlironlici u SarrujeVJU i bio neraZJdveijan drug Omera Maslica. Ovo prijateljstvo drugova dovelo je dotle da se 1940. godine Orner doselio .sa svojom suprugom Ljubicom, rodenom Nemastil liz Bihaca, da ·stanuje kod nas. Kako sui Orner i Ljubica biH vee clanovi Pa:rtije, oni su uveliko uticali i na mene tako da sam i ja pocela da se bavim ilegainim radom. Stanovali smo u ku6i na per.iferiji grada. Pruzala je iczvanredne mogu6nosti za odrzavanje raznih 'Sars.tan<llka. U vise navrata nama .su do1azJiLi Vaso Mi;s:k:in, Dane OJ/bi!na, Viojlo Ljuj:ic, 1Ji,VIko Josilo i j1os nlitz cLrugova i drugarica. U toku apri<lskog rata 1941. godine, Petar i Orner su pribaVIiH od dezorgani:wvanih jugos.Jovenskih vojnika viSe pusaka, piStolja i municije koje smo potom zakopali u bastu kraj ,kuce. Nakon uspos.tavljanja okupatorsko-ustaske vlas.ti, nasa 1kuca postala je jos zivilji centa·r za okupljanje komunista. Obavlja:Ii :smo razne poslove oko priprema ustanka i to je tako trajalo sve do 25. juna. Nairne, 25. juna moj polmjni muz rPetar pao je u ruke ustaske policije, a Orner je bio ranjen. Ljubica i ja ostale smo kod kuce jako zabrinute i bez ilkakvih sredstava :za zlvot. No, [}li:smo klonurle, nego smo nastavi1e partijs,Im aktivno,st sa jos veCim elanom i zeJljom za osve.tom. Odmah smo obavijestile drugove o zakopa:nom 01ru~ju, ot!korpale ga i prenijele na drugo mjersto gdje nam je rto 'bilo naredeno. Naikon jedne racije •polioije na tkomuni:ste kod nas se s<klonio Ra1to Dugonj'ic, [ tu proveo nekoliko dana. U decembru 1941. godine policija je uhvatila na porodaju drugar:icu Antoniju Mandmc-Henjel, rkoja je odmah bila stavljena pod s.trogi nadzor. Medutim, komunisti su uspjeli da je izbave .i da je preko Dane Olblillle povjere na cuv:aruje mem i N:Uisrretu Kapetanov.iCu. Ciim sam p~ri­ hvatila Antoniju, uskoro je uslijedrio i pretres nase kuce. Na nasu srecu, u kuCi je ,sjedio i 'komsija Nusret kome je uspjelo da ubijedi policiju da to nije !ll'ikakva Antonija sa djetetom, nego njegova ses1tra Hasna. Povjerovali su mu, ali su ipak pretresli kucu i uzeli iz nje ono sto im se srv:idjelo. Mene nlisu malltrretilraH, jer su, pl1etrpostav;ljam vjerovali da sam ja obicna domacica. Nusret je odmah, nakon odlas.ka policije, odveo Antoniju svojoj kuCi. U zelj.i da je sto bolje skloni, on je odmah organizovao Anto111ijdno �prebacivanje u Hrasno u kucu yoje Ljujica. Nas.li smo neki fijaker Nusretovog ujaka, navukle zarove 1 tako se prebac1le. 0 svemu ovome odmah je obavije5ten Dane Olbina. Nakon cetivi dana dosao je kurir sa koj.im smo Antonija i ja izasle na osloboaenu teritoriju u odred ,Zvi- Soja Copic s jezdaiu se i rastajemo: Antonija ide na Visojevicu, a ja ostajem u ceti Radova111a Sucura. Kasnije sam presla u Srednje gdje sam jedno vrijeme radila u kuhinj.i K!omande mjesta, a zatim sam hila zarobljena od cetnrika Save Deri(kJonje. Posto su p:retpo>S<tavljali da sam katol:kunja, jako su me maltremrali i htjeli su da me strijeljaju. Na srecu meau njima se zadesio jedan moj komsija i zauzeo •Se da se ta odluka ne izvr5i. Na teri•toriji koju su kontrolisali cetnici ostala 1sam sve do :kraja 1942. godine, ali sam i pored toga, Maino odr.Zavala vezu sa nasim drugovima u gradu i pocetkom 1943. godine, usia sam sa jos dvanaest drugova u VI istocno-hosansku udarnu brigadu. Ulazak u hrigadu za mene je bila posebna radost, jer sam se u ovoj jedinici ponovo srela sa ·svojom drugarioom Ljubioom Ma§lic. Kafuo je Ljubica bila borac bnig:ade jos od njenoga osni:vanja, to je ona mogla danima da mi prica o borbenom putu ,i uspjesima ove nase prosiavljene jedin:ice. I ja sam pricala Ljubici o ;svemu onome .S.to sam prozivjela tokom 1942. godine dok sam ISe nalazila pod cetnickim tutorstvom. DJECOM I HASANCIMA U USTANAK* 'z f a ust.a~nalk smo poceli da se pm:prema~mo Jds ni''e 27 · jula. ~ t le u Branko J. e ipak prevaren i u~tase su ga o ve elk· ll.,ks rpsau ga ku K N •sama <ne ;zjna.m o I. o puta i odveli. Uhapsili su ga pred mOJ1m oc1ma. • • • • • v traziliz.~~kr9.~ n~~~fz~enadillu~uimct. uhv~tili Zajedno sa Ljubicom ucestvovala sam u nizu borbi. Kao referent saniteta batwljona ona je odlicno obavljala svoju duznost. Zbog hrahroSitli i pozrtvovaniOist:Ji drugoVli su je neohieno a1Jenrr;Li i postova1i. U toku VI neprijaetljske ofanzive nas bataljon je bio odsjecen i bHi smo blokirani sa svih strCl'Da. Ja ·sam se nalazila uz Ljubicu koju sam jos od ranije nosila kao teskog tifusnog bolesnika. Za vrijeme proboja cetnici su nas pratiH u samu stopu. Vidjevsi da ce nas pohvatati · Ljubica mi je povikala da je ostavim i bjezim, ali ja sam se kolebala. Na to je Ljubica ponovi-la svoju zelju i vee bila aktivirala bombu. Vidjevsi da sam i ja na domaku ruku cetnika, nas mitraljezac je osuo rafal i na taj nacin uspio da spasi bar mene. Prethodno skrhana bolescu Ljubica je okoncala svoj mladi zivot na Baturi 30. aprila 1944. godine. Njen liik supruge, borca i komuniste ostao je zauvijek urezan duboko u moje sjecanje. 1 Ale Terzic, vojn_i .P?.vjerenik. ~a s:e~, .J:>.io je zaduz:lo za tfeb~~cj: Hasana po ustaniokoJ 1 Oist.o pa:t1J~.koJ ~1191· .~opr~gelasti p;lje ustanka. da se bnine 0 vrsidbi zita u Ha~amma, OJa J . Dode ~n ~~1~,ohard:o~d~~~ is~~~~i ~ odnesi Bran.kk r;n!u u tome ObjaSIDio mi je d<~; Brm;~o glad~Je .u .zat~ru.eJ. zabranjen pristup ne mo~ pomo6i ni naJodamJ'l KruplJ~~1'·iet~da pJrije iSVih rekao .kako zatvoremc1ma. u sreskom z~tvoru. ~le Jb . d'" ustanak. Ja u to v bT · erne 1 kako ce se u rzo po 1c1 se vrse oz 1 Jne pnpr . .· v d 'I a sam ·se 1_k;0 hi to mogao da se 1 nisam .u poc.etkul!l11kl10&'10 ':Jerx~~kea k~u0~ me je hrabrio i govorio da ce pobum protiv •to 1 e SI e '1. VOJ . . k . t ubrzo do6i t:r~nutakk kkada c~mod otdetb\JB.erap~oap~:nf~u;od:~ ·~u je ustaski Branko Je ne a o usp1o a .o · v . , ·, b' v· v··t 1 u Hasan1ma ... . logormk MuratbegoV1C, 1VSl UCJ e J . rI Je v d casa ili cak . istog Muratbegovic je pustio Branka IZ zatvora, a nesto prije pos.Jao u Hasane nasoj kuoi grupu ustasa a ga ponov0 uhvate i sprovedu u Krupu .. ·. v Ali, na srecu, nije im Ito v.Ise poslo za rukom . .Mislim da je bio se ponedjelja~k, s~up~ 1 se ne:J?n~j¥di~oX::~d~e ~~~o~ Bozo .~ova~o:Vi~, kno~.B~a~k_o, ~:t~ilo j~~~ ~:aje dosaop trenutak kada varati sta bi 1 , a o . I: ec Jm J asnosti zivoti ne samo muskaraca nego treba nesto :p_reduzeti,. Jer s~ u ?Pb' . prvi dogovor za ustanak. Bio je 28. 5 10 i zenskog sv1~eta. To J~,du va~:, jul 1941. godme, drug1 . an pos o su u Drvaru planule prve puske osvetnick e. 286 287 . .. * Preuzeto 1z e d'lCIJe ·PODGRMEc U NOB ' Zbornik sjecanja, Vojno-izdavacki zavocl, Beograd 1972, knj. III, str. 323-324. �Taka okupljeni, .sutradan, naoruzani sa nekolilm ka:rabina li lovackih pusaka, krenuse na 'kasarnu u Benakovcu. To je bio znak za pocetak narodnog Ulstanka u nasem kraju. Dosao Dusan Raseta k mojoj kuCi i jos izdaleka rkazuje: - Sojo, poceo ustanak. - Ustanak! - Gde ti je Rajko? - Evo ga u :kuOi. Rajko aim cu nas razgovor SJtvori se pred nama i 'icZ istih stopa krenu kuCi RasetJinoj da cuje i vidi o cemu je to rijec. Zatim mi pred kucu banu Miran Drljaca i on ce jos .izdaleka: - Ustanakt Poceo ustanak! Poslije njiho!Vog dol<l!s:ka U:bm:o su osnovani i narodnooslobodiilaCki odbori u Ha:sanima i drugim selima. I mene .su odmah predlo:Zili i izabrrali u NOO Hasana. Branko se u prvi mah, ka:o, protivio mom izboru u odbor, obrazlazuCi to time da sam vee starija zena i sama kod kuce, jer su cak li moju kcerku Smiljku vee bili izabrali u NOO u Potka:linju. Branko je vee tada bio odreden za politiCkog komesara u Komandi gerilskih odreda Krupa ~ Sana. Da bi se sto holje organi:zJova:la pomoc ustanicima, narocito oko prikupljanja hraJne, odjece i obuce, te brige o .ranjenim drugovima, ja sam odmah pocela da radim sa zenama. U nasoj kuCi, ad u kuCi lTgara~na, odrtavani sill raZJDii srustaJnci. Omlm:liina se bas u na:soj ku6i pocela okupljati odmah posHje ustanka. Smiljka, kci mi, hila je ispred NOO Potkalinja zaduzena za rad s omladinom, a pored Branka je i Rajko bio na ustanickim polozajima. Surepila sam za svoje sinove, jer je Branko bio nevjest vojsci i pusci. Blo je vojnik jedva pola godine. Rajko je pak bio suviSe mlad, a ,v.rlo plahe rmravi. :Prica se kako moj Branko nikada nije bio dobar vojnik, a meni wejedno. Ne bi mu se to bas moglo red, bar za ono vrijeme u pocetku us,tanka 1941. jer je ucestv:ovao u prv.im akcijama. S1to se Rajka tice, ne samo da se brzo istakao ka:o hrabar i neusurasiv horae nego sam se i ja u to [icno mogla uvjeriti. Vise puta su dolazile vijesti da je moj Rajko poginuo. Na jednu takvu vijest ja briznuh u plae, kad H Raj'kJo n:ocu iznenada pdlazi kuai pjevuseci ... -? - Pravi narodni ustanak, sve je kako treba. - 0 cemu vi ,to meni? - Treba sad da idemo u Majkic-Japru. - Pa valjda je Majkic-Japra nasa. - Jest, ali treba iCi tamo, kazu da su Rusi bacili oruzje na Radanovom polju. . - Rusija, ej Rusija!? ... iDaleko je Rusija! U Majkic-Japru iSH su d. moji sinov.i. Stigli su do Simu:nina gaja ali ne bi pusaka, ni traga ni glasa od Rusa. ' Ustanici su vee bili spremni da ~du u nove akdje. T•rebalo je iCi na ustase u, Velikom IDubov:i,ku. rPoslije nekoliko dana kaJw je bio pobjegao od rkuce, Braruko ponovo banu meni j rece da na brzinu i!Specem kruh-dva i da nesto hrane odmah donesem na polozaj. U a:kciji na VeJi:k·oan DU'bovilkm, nei.ki ustanioi :kojirma :su ustase pohili najblize ukucane, onatko ozllojeden,i, poceli :su da 1Se osveeuju muslimanskim zenama i djeci. Moj Bnvniko 'Se usprotivio i 2:amalo d njega ne ubise. - Ne dirajte zene i djecu! - govorio je on. - :K!o tebe pita sta!? - protivili su se ozlojedeni. - S.ta su vam krive zene i djeca ... . J;spe~Ia sam dva hljeba !i. spremila u torbu nesto hrane, sto je bilo pn mc1, 1 po Bnmkovom ~ahtjevu tog .istog dana posla na polozaj da to odnesem ustanicima. Tako je, od ta dva hljeba, pocela moja wkthrnost. u ~arodnoos'lobodilackoj borbi, akHvnost koja nije prestajala do posljednJeg dana rata. . . Vee u ystanku s~o i~~H i prye n~se ranjenike. ~Tebalo je nabaVIitl platno 1 navodne lJekanJe za vidanJe rana. SakuplJali smo platno kestenovu vlas, rakiju za :Uspiranje rana. Prva nasa ustanicka bolnica ~ Podgrmecu bi~a je u LukiCa ku6i, pod samim Grmecom u Ma.'jkiC-Japri. . _Ja s~m ~~ala mnogo ~yoj·ih } kucnih ;i ~seoSikih poslova, jer sam bila 'l musko 1 zensko u kuc1, pa cu 'Branku kao prigovoriti. - Zar nisi. iBranko, mogao n:ikog drugog odrediH za sve ove zada:tke nego svoju mdenu majku? - Pa tJi s:i, maj~lm, sa:ma to zeljela! Vrije:ne je proJazi:lo. U:stanak se razv.ijao. Nas .Podgrmec je bio slobodan. Ziv:ot na s}obodnoj teritoriji se normalizovao. . Ub~zo _:SU u nas kraj Migli i neki drugovi 'iz Banje Luke. Medu njlima Je h1o Sefket Maglajlic, zatim Dusanka Kovacevic a Rada Vranjesevic, koja je, u pretpos,ljednjoj godini rata, junacki poginula za vrijeme desanta na Drvar, 25. maja 1944. godine. 288 289 :K!o da 'izdvoji najvaznije od toliko pojedinosti i nezaboravnih uspomena ilZ prv:i1h godiiiiJJa narodne revolucije, od priiikJu,p[jlaiiJJja hrane i drugog do politickog :rada. Morali smo voditi osobito brigu o ranjenicima, a njih je bilo vee u prvim borbama. Duze vvijeme u nasem Podgrmecu bile su i vece partizanske bolnice. Tada je, na primjer, u Grmecu bila i Centralna partizaJnska bolnica. U bolnici je ne8to •ranije bio i moj Branko, jer je dobio tesko zapaljenje pluca. Drmala ga je groznica, ali lijeka niotkud, pa cak ni soljke caja ili topla mlijeka. Nije hilo ni ljekara koji bi mu kazao sta mu je i Cime da se 1ijeci. Na srecu, pronaSia sam nekog bolnicara i odvela ga Branku. Branko me je izgrdio sto sam dosla i sto sam smjela da ostavim ostali namd i djecu, ali p:restade cim sam l'ekla da sam do vela ,;dokto.ra". Bio je to, u ·Stvari, jedan priuceni sanitetlija, krsan neki momak od Banje Luke, i vrlo prostodusan. Sjecam se, stalno je pjevusio pjesmu: ,Zeleni se zimzelen, zenicu se na jesen". Kasnije sam se ra:sp:ttivala za njega, ali sam saznala da je nastradao u ofanzivi. Posta nismo imaM svoj1ih tvornica, a ni mogucnosti da kupimo zavojni materijal, jednom nam je dos1o na pamet da ~same tkamo zavoje. Podem ja u Potlkalimj.e ndkoj FadiLi, ko1}a je znala urmiljece tankog i uskog tkanja domaceg platna. ZamoHm je ali ona ne htjede da mi pokaze sta ma. Nesto ka:snije pitao me Haj11o Kapetanovic kako se dr2e zene u Potkalinju i hoce lli da pomazu nasu vojsku. Ja mu kazem da su u ve6ini dobre i da pomaZiu us.~nidima, a:1i sam spomenula neke zene, medu njima i FadHu, koja je odbila da nam pomogne. Nakon toga su i one tJka,Ie za potrebe partizanskih bolnica, a Fadila je u tome jedno vrijeme prednjaaila. R:ad za partizane - izrada carapa, vunenih majica itd. - ili, u ~tvari, neka vrsta kucne rradinosti u Podgrmecu hila je toliko razv,ijena 19 Zene BiH u NOB 1941-1945. �kao u nekoj manjoj tvornici. U jesen 1942. godine priredili smo izlozbu vunenih pletenih carapa, rukavica, prsluka i salova za partizane. Ja sam bila vee staYJija zena, pa su se mnogi pitali i cudili kako mogu da ostavljam samu kucu 'i otkud mi tolika snaga da ta1ko reCi danonocno radim za narodnooslobodilacki pokret. Moj rad - iako o tome ja .i ne treba na pricam - mnogima je pos,luzio za uzor pa 'Se cesto u Hasanima, i dalje, govo:dlo: ,Kad maze Soja Copic ... ", ,Kako moze stara Soja ... " itd. ' Konferencije zena, omladtilne i dtrugi sastanai odrzav.alli. su se vrlo cesto, sedmicno po dva-tri puta. Nasa je kuca bila partizansko s!YediSte. U njoj je odrzano mnogo sastanaka, Ja sam se trudila da budem ne samo aktivistkinja nego i dobra, gostoljubiva domaCica. To je na sve koji su sa mnom Mradivali i bili ugosceni noHko djelovalo da su o tome prepricavali u Podgrmecu. Osim toga, moja je kuca bila i stjeciste izbjeglica d. sirota, djece koja su ostala bez ·wditelja. Izbjeglice su, u stvari, najvise i vodi.Ie brigu o domaCinstvu, jer clanovi porodice nisu mogli. Kod mene je bila Desa Kljajic, nesretna zena ko}oj su na kucnom p.ragu zaklaH muza, svekra i dijete od dcvet godina i zapalHi ih u stali. Desa je hila iz sela PiStalina, preko Une. BHa je vrlo radiSina zena, cestita .i postena. Kasnije se udala za Radu Koncara. Pod strasnim utiscima porodicne tragedije i uzasnih slika koje je vidjela cesto je gnjevno spominjaJa ustase. Odmah 1941, kada su birani narodnooslobodilacki odbori i odbori masovnih organizacija, izabrana sam za predsjednicu u Hasanima. Ubrzo sam, pocetlmm 1942, primljena i u clanstvo :KPJ. Taj dogadaj mi je ostao u radosnom sjecanju i on mi je ostao nezabo·ravan kao jedan od najdrazih u mom zivotu, taka da cu ~se prijema u Partiju sjecati dok sam god ziva. Ja sam, u ~stvari, :i prije zvanienog prijema u KPJ prlsustvovala partijskim sastancima, i to odmah poshje UJstanka 1941. U mojoj kuCi, u Hasanima, odr.Zana je i Okruzna partijska konferencija za bihacki okrug. Bilo je to u 21imu 1942. Na konferenciji su hili i Duro Pucar-Sta-ri, dr Mladen Stojanov:ic, Sefket Maglajlic, Haj.ro Kapetanovic i drugi. Moja djeca - i Branko, i Rajko, i Smiljka - sve troje su primljeni u KPJ jos u 1941. godini. Partijskim saJStankom na kojem sam ja primljena rukovodila je Paul~ Hume1 i,z Zagreba. Od zona u Hasanima prva sam postala clan k PartlJe. U prvo vrijeme u nasoj partijskoj celiji hilo nas je svega petero, a kasnije se taj broj povecao. U 1_942. godini izahrana sam i za predsjednicu prvog sreskog adbora AFZ-a. Isto tako, h:Ha sam clan sreskog i okruznog narodnooslob~dilackog odborra. Kasnije sam bila izabrana !i za clana Sreskog ko~ ill11teta KPJ, te sekretara partJijske celije u Hasanima. Bila sam i vijecnik na d:nugom i trecem za:sjedanju ZAVNOBIH-a, a 1trebalo je da i~dem i na rprvo, aH nisam mogla jer 1su me ~sprijecili ne!k'i drugi zadaci i okolnosti. U ljeto 1942. oslobodena je Bosa:nska Krupa. Ja ni'sam otisla u novooslobodenu varas, jer sam ·imala pune ruke posla u slobodnom Podgrmecu, u Hasanima i do Gmnje Sanice. Irena KiS-Calo JEDNO TESKO LJETO I JOS TEZA ZIMA * stanak u Rudicama je poceo 30. jula 1941. oko 2 5ata poslije podne. Ja sam se bas tada zatekla u samoj carsijici. Odjednom sru n:iz putelj:ke i puteve, sa sv:ih stmna, ljudi poceli da silaze na cestu. Pogledala sam napolje i v:idjela Stanu Stupar, koja je iSla nruprtijed i nos:ila orv:enu zastavu. Stanu s·rum poznavala odranije, a i mnoge druge koj.i su iSli za njom. Ja .sam s.e odm~.h ukljucila u kolonu, u grupu sa z~s.tavom. P:osto u samom JJ:?-Jes~~. ruJe bilo neprijateljskih .s111aga, usta:r;.w1 su . be~ borbe, u fuo~o~1, 1~1s~1 do zdjelZJlllicke stanice, demoliilrahl. je, pobdah telefionslke ~lilllDe 1 msta.. ~a.cije i na pruzi ~i:zmedu Rudica i Novog, u Tjesnjaku, srus1h voz. Prema meni rse niko nije neprijateljsrki ili s podozrenjem odnosio jer su me ;svi dobra poznavali i znali da radim s njima u organiz~ciji ,Seljacko kolo". Moj otac je bio na zeljeznickoj stanici. Ni njemu nisu 111ista ucinili, vee .su naglasavali da .im je cilj samo da pokidaju telefonsku mrezu i uniste sta?icn~ i~stalacij~: Otac se ~ cit~­ vom poll'odioom povukao gore u selo 1 smJestw u kum ZaYJka VuJatovlca, koji ih je svesrdno primio. U toj kuCi su ostali dva-tri dana. U meduvremenu su jace ustasko-domobranske snage dosle iz Bosanskog Novog, razbile front i ;potisnule ustanike dalje od komunlikacija. Zbog takvog razvoja situacije moj otac se morao vratiti na zeljeznicku stanicu, na svo.ju duZ:noM. Zajedno s njim i ostalom porodioom, posla sam i ja ... ... U pocetku je izgledalo da ce sve nekako u miru da se svrsi. Ali neprijatelj je ubrzo op.ravio zeljeznioku prugu, pa .su redovno P?celi da idu transporti prema Bihacu. Nekoliko dana nakon toga Je vladao mir ,j ljudi su se prema naredenju ustaske opstine svaki dan u odredeno vrijeme javlja1i vlas~tima. U stva:ri, to je bio ustaSiki manevar kojim ·SU, zapravo, htjeli posti6i to da s~ sto vise Ijudi sakup;i na jedIl!om mjestlll. I zafi,sta, iwenad111o su Jednog dana pokup1h SIVe te }jude koji ·su se nasH u carsijici i jednostavno ih, bez ikakvog. razlo!?~ i objasnjenja, odvodili i strijeljali, Hi ih ubijali na druge nacme. B1:h su to strasni dani u Rudicama. Ustase su mnoge seljake poklale dolJe . U * Preuzeto je edic1je PODGRMEC U _NO~, zbornik sjecanja, Voj_no~zdav~cki zavod, Beograd 1972, lmj. I str. 701-;706 1 kn:J. III str. 73_Q-733,_ gd]e Je ~bJ<;tV­ ljeno pod naslovima: S domobranskun vodmkom u partzzane 1 Na zave}amm 290 291 prtinama. �oko mosta i u jednoj supi kod ducana izdajnika Borda Oljace, krivca za smrt seljaka koje je za:veo. Prije nego ce ih uhiti, ustase su svoje zrtve natjerale da same sebli kopaju raku. Mnogi mjestani Srhi 'su u strahu od ustaskih zvjerstava bjezali i k nama, na zeljeznicku stanicu, nadajuCi se da ee ih otac, kao Hrvat i njih~v pri_jatelj, moci da zastiti. Otac ih je pustio u zg1radu i neke smJestw u Jedan prazan stan na prvom ;spratu, a one koji nisu mogli tu d~. stanu odv~o je u podrum .i dobra ih zatvono. Ustase su vrsljale po CIJe:lom sdu I, namV1111o, dolazJI:le do stanlice. Mozda ih je nd\lo i obav;ij~st1o da nu ~:~a s<l!kriiVenJil~ ?rba. Meduuim, o;tac se ffi116rgJi6no UJsprotLVro svakom nJihovom poik:usaJJU da udu u s·tan~rcu govoreCii da za Sltanlicu on odgovara i da nd.Jmme ne dopusta da napada njegove su:sjede. Tako su, bar tada, svi t'i ljud:i saouva.Jii zivot. Naprednij.i omladinci i stariji !judi nisu ostali kod svojih kuea u Rudkama, vee su se povukH prema RujiSkoj ... v Us.~~,ro je o1tac boo pozvan u Bos<l!l1Js1d Novi. Zajiedno s nj.im posla sam I Ja ... Vif'a:tiJa sam se kuCi u kojoj smo se smjestili, ali su me na ulazu docekali jedan policajac li. jedan vojnik J narec:HlLda podem s njima. Posta nisam bila obucena, zatrazila sam dozvolu da uzmem kaput. Obojica s:-x posli za !llnom 13- kueu i kom?·tno ·sjeli za sto na kojem je upravo b1la pos,tavlJena vecera. To me Je tako revoltiralo da nisam htjela ni da se presvlacim, vee sam samo uzela kaput i traz:iJla da smjesta krencmo. T.rebalo je, kako su mi oni jos na ulazu objasnuli, da se javim kotaTislkom predJSJtojnliku. Sdlazeai ni1z snepenJice, srela sam s~ ·~ ocem, koji ~~. upravo yrae~o kuCi i pmst.o se preneraz1o kada je v1d10 da me pohciJa odvod1. M1rno .sam mu rekla: ,Ne boj se, uhrzo eu se vratiti", - i izasla. Jedan policajac je dobro zna:o mog oca, koji je dugo zivio ovdje, pa je na ulici rekao vojniku da me puste naprijed, jer da je sramota da me vode izmedu sebe. Medutim, ja sam vidjela toliko krvi, jada i smrti da ni:sam mogtla misliti samo na sebe i svoju Hcnu situaciju. Smatrala sam ,se pripadnikom navodnooslobodilackog pokreta i komunistom, iako tada jos nisam hila olan Partije, pa ·sam se osjecala ponosno i prkosno s<l!m isla u zatvor. Ta:ko smo p.roduzili zajedno i dosli do Kotarskog predsjedniStva, kako se tada zva1o :sjediste sreza. Znala sam da su ,kancelarije na spratu, pa sam upitala hoeemo li da podemo gore. Policajci odgOIVodse: - Ne, ne, nego ees ici dolje. I odveli su me u zatvor. U cdiji u koju su me uveli nije hilo ni,fuoga. U jednom zidu bHa J_e ;:~ka~va pee, tako .?a se P'?r~d nj~ culo Sta se desava u susjedm.oj cehJ'l. Nisam mogla msta da vidim, ali sam cula kako ljudi jece. Moja je celija hila potpuno p:razna, cak ni palace nije bilo. Sarno goli cement i zidovi. Ga:re, visoroo na jednom zidu, bio je nekakav prozorcic s resetkama. To je bHo sve. Odjednom sam se trgnula zacuvsi iz hodnika ocev glas. Nairne, kada je vidio da sam uhapsena, otac je odmah posa:o da nade svog prijatelja i Iovca Adama Curka, koji je bio ,fuotavski predstojnik u Bosanskom Novom. Taj Curak je 1imao naprednog sina, Kazimira, koJI Je ubrno poslij~ toga otiSao u partizane i poginuo u Budimlie-Japri 14. marta 1942. Curak je pristao da interveniSe za mene, pa su me vee to vece ,izvukli iz zatvora i smjestili u jednu sobu: go~e u ~an.ce­ larijama. U toj kancelariji s~m pre;:ocila. vU s~var~, b1!a Je to JeZIV~ noc. Iz susjednih t.Soha se u 1sto vnJeme culo 1 svJranJe gramofona ·I jecanje ljudi . . . . . v v . Dok sam bila u zatvoru moJ otac se vrat1o na duznost na zelJeZnicku stanicu, tako da sam odmah, Cim sam pustena riz zatvora, pos!a s njim naza:d u Rudice,. U prvo .:'rij~me sal? ~e p~itaji~a da se ne bih Cime eksponirala, jer Je u IStamcnoJ . zg~ad1 bio chslociran vo~ domobrana koj.i su cuva:H stanicu i_ pa.trorhrah prugom ..P.retp~staVlJa.Ia ISaill da domobrani znaju da dolaz1m IZ zatyora. IV!edutm~, taJ. vo~ Je br~o dobio smjenu i otis·ao, a zamijenio ga Je drugi, u lmJem Je bio vodnik Ivan Oroz iz Siska... . Seljak Go jlko Makd:vic je bio pa:rtJiz~s.Id kurir i ~es~to do~az;o na vezu dolje u Rud!ice. Jednog dana se SipUJstJI'~ sve do Sl~a~Ice. Domo Je, t?boze, pnnu vre6u neika'kVJih kuikiu~~a, d.a bi se,. pod J.lzlilkom da. prod~Je te kukuruze, probio u samo ne:priJat~ljsk~ gmJezdo. U to~e Je ~~:p1o. Pro sao je izmedu domobrana I dom? mi. p~ruku. vod MI~a~.a ~I em:. Drugovi su trazili da sakupim i posalJem. :Im. sto vise mumCIJ~ .I oruzja. suo se tice municije, odmah sam ociJen~la, da zada!ak niJ~ ta.k~ tetak, jer su i domobrani bili dosta ,Jezerm, ~a ne . kazem alJka':J.} neoprezni, pa sam mogla, uz nesto viSe v~mjelosti, ~~ 1m. uzmem pnhcnu koJiCinu metaka. Ali sto 1se tice oruzJa, stvar mJe b1la tako JednostaVllla. U prvom redu zato sno se od o:uzj~ n1su tako. reCi odvaj~li _i svaki je bio zaduzen puskom ;i puskomitr.alJenom, te .bi odmah. p~Jml­ jetio da mu je to o.ruzje neko uzeo. I drugo, u slucaJu. kada b~h 1 uspjela da neprimjetno WJmem neikoHko pusaika, .ne b1h se m sama smjela duze zadrzati u stanici, jer bi prva sumnp pala na :mene, p~ hi :me smjesrt:a uhapsiili. Za odlaz~k ~ partizane pak t;eba1? Je ohezbi: jediti vezu i siguran p11ihvat, a Ja msam zna·~a ka:d ce mi, se ukazat~ prHika da uzmem oruzje. OdluCila sam ~da sacekam ~ak~ ce se s~v~1 dalje razvijati i da uz to i sama pokusam da stvonm sto povo.ljll1JJe us~love. 292 293 S domobranskim vodnikom Ivanom Orozom cesto sam razgovarala li on je dosta otvoreno izraiavao svoje nezadovoljstvo prema ustasama i stanju 1koje 1su oni istvorili. U poce1.1l\JU mu. n'i1 sam vjeJrov~Ia, mislila sam da me p.rovocira, pa sam ga samo podsticala da govorJ ... Na njegov zahtjev, pomogla sam mu da uspostavi vezu s Mi.lanom Licinom. Nasli su se u jednoj napustenoj ku6i, razgovarali o raznim p.itanjima :koja su obojicu interesirala i n~ k:aju se dogo~oril~ da Oroz pripremi svoje domobrane da se predaJU I predu partazamma. Oroz je ra:zgovarao sa ·svakim vojnik?m po:naosob i dos~a i~ je pdstalo da p:odu :s njim u partizane. Med~tim, sv1 su se u poslJe~nJem trenutku pokolebali, tako da smo morah da krenemo na:s dvoJe sami ... Docekalo nas je mnogo Rujiscana, pa je odmah poc~lo b~oj<l!r:je metaka. Sjeeam se da su ~zbmjali oko 500 komada, a puskomitra:lJeZ koji smo donijeli bio je jedan od prvih na tom terenu. Milan Licina me je, zajedno s Ivanom Orozom, poveo u .~tab odreda da bismo Danku Mitrovu ispricali sve sto znamo o nepnJatelju. St~b je tada bio u kuCi Vlade Kaniea na cesti u. ¥ajk,ie-Japri. Danko se srdacno s nama pozdravio i potanko se raspitivao o svemu sto je bilo rna u kakvoj vezi s neprijateljem. Po.slije toga razgovora rasta- �la ·sam se s Ivanom Orozom. Ja sam ostala u stabu do odluke o mom daljem rasporedu, a on se s Milanom Licinom vratio u jedinicu. Krajem 1942. godine i pocetkom 1943. radila sam u Sreskom komitetu KPJ u s1oihoc:Ln:oj Bosansllmj K111upi. U komitetu su tada ra:d:iJ1i Miso Bundalo, Dane Babic i Sava Vulin, dok je Pirika Siber radila u opstinli Otoka, koja je takoder tada hila oslobodena. Kada je u januaru 1943. pocela cetvrta neprijatelj.ska ofanziva, Bosanska Krupa .se nasla na putu koj•im su se povlaoi.Ie izbjeglice it Banije i jednog dijela Krajine. Da bi se taj narod nekako prehranio, komitet je naredio da sve pekare u vavosi rade neprekidno i da se peceni hljebovi :iznesu na stolove razmjestene pored ceste, gdje ce .se besplatno dijeliti na:rodu. Kada je priti,sak neprijatelja postao jaoi, komitet je dobio naredenje da se povlaCi prema Grmecu. Moj zadatak je bio da prenesem arhivu Sreskog kom1teta u Okruzni komitet. Arhiva je hila smjestena na kola koja je vukao jedClill konjic. Negdje oko jedan sat poslije podne nasla sam se u velikoj koloni .izbjeglica 'sa Banije koju su odjed:nom napala dva awona. Jedan je naHjetao sa cela, od Gudavca, a drugJ sa zacelja, od Bosanske Krupe, mitraljirajuci nezasticeni narod. Suma je hila gola, pa n.ije mogla pruziti nikakav zaklon, a uz cestu je hila brina. U koloni je nastao metez, narod se nije imao gdje s·kloniti, vee se pri svakom naletu pribijao uz brine. Neko je ~omandovao: ,Ne bjezi! Ne bje:lJi!" Ja sam os;luS:nula sum motora i zakljuoila da nii'su u p.iJtanju samo dva aviona, vee da Jh dolazi jos nekoliko. Prebacila sam se proko ceste i nasia na njivi neik:akvo udubljenj·e slicno krecani i tu se uvaiila. Konj i kola su ostali na ces;ni. Tek sto ·sam nasla zaklon, naiSlo je desetak novih aviona koji su poceli da bombarduju ·kolonu. Divljacko masakriranje golorukog naroda trajalo je sve do pred zalazak sunca. Bilo je dosta ljudskih zrtava i pobijeno je mnogo konja i volova. Meni se nije niSta desilo, a1i sam - kad sam po odlasku aviona u:stala - bHa prosto osamucena od napetosti u kojoj sam provela cijelo to pos11ijepodne u onoj rupi. Sisla sam na cestu, ali mojih kola nije bilo nigdje. Konj.ic je otisao sam naprijed. Negdje je kola nasao Petar Vu1in, pa je Siklonio arhivu u jednoj kuCi pored puta. Nije prosio mnogo Vlremena, a nepr:ijatelj je zauzeo Bo,sans.ku Krupu. Komitet se zajedno s Komandom mjesta nasao u SuvajJ, u jednoj kuci pod samim Gr:mecom. K;omanda mjesta je uspostavila telefonsku vezu, pa smo i mi biH povezani s Okruznim kornitetom, cijJ je sekretar tada bio Slobodan Marjanovic. Pitali smo ga sto da radimo s arhivom i on nam je odgovorio da je prevezemo k njima, u Okruzni komitet. To je bHo pred vece. Uvece pak vidjeli smo po oijelom Podgrmecu signalne rakete koje je neprijatelj ispaljivao. ZakljuCili smo da nam je presjekao sve puteve i da ne mozemo predati arhivu Okruznom komitetu. Sacekali smo jutro i poceli da se povlacimo prema Rrisovcu, putem ka Bo.san:skom Petro'Vcu, ali je Grmee vee bio opkoljen sa svih strana. Arhiv.u .smo sak:JriH i ostavi.Ji u d<-uci koju 1smo m.apusti1li. U Bosanskom Petrovcu nismo nasH nikog, sve je vee bilo evakuisano, pa smo produzi.Jti dalje prema Drvaru. U Drvaru sam nasla Hajru Kapetanovica 'Sa svim olanovima bihackog Okruznog kom1teta. Hajro je nekako uspio da ih na vrijeme povuce sa terena i okupi na jednom mjestu, tako da su bilJ svi zajedno. Tu je bio i V~ljo Stojnic, clan Oblasnog komiteta, zavim stab Cetvrte divizije i ·razne druge ustanove. Mallia sam druga Stojnica da me uputi u neku jed.inicu, ali on nije na v d M'dV" ·v . u Oblasni komitet da pita gdje to pDistao. <?nda je J?zeva I' ZIC -~~~.i odredio. da idemo prema Glada se uvrst'Imo, ~a JC Duro Au~ar KapetanoviCem i ostalim rukovomocu. Medutim, Ja sam s~ aJro~ ·d". se razdijelili na dva 0 diocima bihac.kog ~_;:eza pokla T!ced:~~ ' J~ k~em sam b1la i ja predijel~: jedan Je ot1sao pre o 1 e, a . tk rna Satoru. ·v . . Grahova ali se tu nismo mogh proOd Ticeva smo Ish ~ pravcu . L Nu lasicu Staretinu i Sator. b1ti, pa. smo onda krenuh nk ~~~ ugbriga~om i 'jos nekim jedinicaU koloni zajedno s O.smom raJ•Is u nekakvim bajtama i onda se rna isli smo prema R~.rama, pbedoclc~je je hila veoma glatko od zalepentrali uz neko. go.lo I srtrmo ~r ko us on jer ·smo vrhom oipela i ~un­ denog snijega. BJo J~ to vr~o teza l~du' da bismo mogli iCi napnJed. dakom puske mma~I dupsti sto~en~ o lakse iCi, jer je do.sta sirok p~t Kada smo se popeh, mogld s~ 1. gd. u koloni su bili vee izne:nogh, vodio prema Rora.ma. Me utim, Jl?' 2IaustaviJ'ali i htjeli da spavaJU pol d · I' · stal1 pa su se mnogi k .. ec' izg a nJe 1 ·I su , · . . , I da dlizem iz sni'jega one OJII .su ". red pi11:line. Imala sam d~'s:ta pas a . i nes avanja. Osim toga Je biio biM gotovo s~a:svim o:t_uplli ko~. ~ladia ovoJ' ~trani bio mekan, pa se pri dosta tesko :ici po ·SmJegu, OJI Je n ?.r svakom koraku propadalo. . . am i sama vee sasvim preISla sam tako neko v~IJen;~, aVol~~ szat; sto sam taj dio puta morena, dozivljava~a. halucn~aCIJe. Jb da sklonim dva ranjenika u iSla s bolnicom, pnvildalo mi s~ da . re.l~ b I'gu o nJ'ima i o njihovom .. . neku kucu, pa su me m drugovi .povJeri 1 r kuca je cas lmaIa vra t a, .. "rna ta smjC.Staju. Medutim, u moJim pnvi e~~Ciia jer sam osjecala odgovorcas je btiola J:>ez. njlih. s~kasko ~f~~enalazila iziaz - kako da iih smje0 nost za ra~Jem~e, a ni a tim rezivl'avanjima polako saX? od· stim u kucu koJa m.ema -yrata. l! d ucindo da se nalazim u lJeskomicala naprijed. On~'.'- miV ;se O~Je n . suhog liSca na kojem je vee .. v I' . v . · da pod SILprazJem 1ma puna a VOJ sumt 'I . . .. h luc'inaciju izazvala neodo 1JIVa ze Ja. ~ neko iSpavao. ValJda Je }u d a ... dan drug nudi solju toplog mhJesnom. CinHo mi se, ~a~~ue · ~ midJe 'd'm potpuno izgorjelu kucu od N 1 .. pnCimlo m1 se a VI I k · 'h ka. esto .casmJe . . 1 d . . . edna drvena greda pre o llJI . : koje su os.t~li .san:o ~amen~ ~ ovi ~uf. aska u kojoj se ljuljalo jedno 1 Na toj gred? blla Je 'lmp~ovizir~~=teJ piiam kuda voclii put koji~ idem: dijete. NamJeravaia sam a to J . . " da ono nece umjeti da mi ali sam se predomisiliiJ~ pre}'P;ostaVilJ~U~Iidjeia ,telefonski kabl koji se objasni. Na jednom mJes~f IJepo sa. kolebala se da li da ga presijeprotezao sumom .. vz.austavi ~ sam .se J v mogu da presijecanjem naCin~­ cem li1i ne. RazmislJ~la sam. ~ko ke nas~.h stabova a aim je njemacki, ti stetu i onem9'~l;lc~~ vezu ~~e uz:~~se Ijude. svim tim halucinamozda cu ipak ucmiti ne~.to. Io ro nekakvom koiebanju, u traganju za cijama neprestano sam. ZIVJe ad uk . . . m p:robudila cega sve 0 se Ui1Sa ' . VI necim a u traze~JU ~e . : v d halucinacija, jer sam se nas a To budenJe bllo Je J?S sn~a~m~e o tine i nicega se nisam mogla sama u sumi na neka~kvoJ p~dmi, vez pr ' om dC.Savalo pnije buk k · · · bilo Jasno sta se sa mn v· .sjetiti. Ni a o m1 m.Je VI .. st mi se lagano vraca 1a. Jerodenja, otkuda sam se nas. a tu,I a SdVIJe I i sva j'e sreca sto. u tako . " hodu rna o o spava a, k I vatno .sam stanJu nisam' ·I' 1a, Jer b'h onda, zacijelo, zauvije zaspa a . bunovnom stoJ~CI, ~ · · . eg I t ·a 1 or!: v u • v . • v 294 295 u snijegu. • • �Dok sam postepeno dolazila k svijesti postavljajuoi sama sebi stotinu pitanja, odjednom sam cula udarce sjekire u sumi. Posla sam u tom p.ravcu zaleCi samo da vi-dim oovjeka, jer eu - rnadala sam se - onda naci nekakvo rjesenje. Nai.Sla sam na ~starog covjeka koji je sjekao drva i :koji mi je, na moje pitanje, objasnio da je i:u odmah u blJzini selo Rore. - A ima Ji kakve vojske u Rorama?- upitah. - Ah, vazda ima nekakve vojske - odgovonio je neraspolozeno, jer su mu, sigurno, sve te voj!ske vee bile dojadirle. Kod sebe sam Jmala oko tri hHjade kuna, pa sam mu ponud!i.la taj novae da me odvede do sella. Njemu, .izgleda, nije hilo stalo do novca, pa nije htio da me vodi, izgovarajuci se da eu Jako i sama naCi put. Dok smo tako pregovara1i naisao je jedarn partizan koji je takoder zaostao. Rece: idem - Rore.boj se ti niiSta, drugarice, podi slobodno sa mnom, i ja u Ne Petra MladenoviC SJECANJE NA VELJKA ,Posla sam s njim. Pui:em je Jzvadio iz dzepa komadic pogace i dao mi ga. Kada !Sam tu pogacu pojela, dosJa sam sas.vim k sebi, pa sam bila prilicno svjeza kad sam dosla u Rore. U jednoj seoskoj kuCi nasla sam Velju SitojrniCa 1 :Radu Viranjesevie, koji 1su, premomni, sjedili pored veUke drvene zdjele kupusa. Kasnije sam u tom ±stoan selu, u nekoj ku6i s veJiirkini drvenim krovom, nasla vod ljudi smrznutih ruku i nogu. Sve im je hilo podbuhlo od ptromrzlina. To je bio lS!trasan prizor, i kad sam pomislila na sebe, hila sam sreona sto mi se niSta nije desrilro. S kolonom tih bolesnika posla sam dalje preko Crkvine, odakJe smo se spustiH na Zava1je, vracajuci se prema Podgrmecu. Na ;tom putu sam dobila tifllls, all nikako nisam htjeJa vjerovati da je to rrstina. Sarna sam sebe uvjeravala da je to ili Uipala pluca iM rposr]jedica prezi,v;ljen!ih napora, ;pa nisam nikako dopustala da me smjeste u holnicu medu Hfusare. Mislim da sam ne samo drugove nego i Jjekara uspjela uvjeriti da bolujem od zapaljenja pluea. . Mi' cllio ·e u tvormiai duvana u Barnj•oj L~ai okupacije nase zem1Je. • d' . radnicima, ucestvovao u mnoTu se povezao sa n~pre ~ 1' smo u .se1u .Poniru, u nepogim ak_cija~.a .:i pos~ao Lkkmu~~:~;:11e ~~ mnoge Veljikorve drugorve 111 srednoJ blaiZJ~~ BC: J.e ~.e .. no dana misLim da je to bi1o dva ~an~ koji su .do1az.IJ.I na~OJ ~u~1. Je~ ~avili tor za svinje u nepiOs~ednoJ ~h­ prije Hmdana, Ve1Jko I J~l'smo.~ m u kueu i pripremila na brzmu zini kuce. Kad ~m~ zavr~I I, ~v~Lfasmo vani, i!znad Iruce. Iza i ~Stpre~ dome~ z~ nas 1 drJ~ecu.. oru . , kera. I dok smo mi jeli, ~erov1 kuee J.rnah smo svezanog . pho Jbedn,ogl. pazvnJ'u mislili :.smo da kevcu zav v 1 . t' N' ,...,0 na 11]1 I() raca I ' ' • k v•, pocvese <l;J~ I. . II~S.m .. ·,vta ne dajemo. Odjednom udarri am~CIC to sto mi Jedemo, a nJI~a ~~~ ekoliko Ve1jrko ustade i ug1eda u zbuu krov nase kuce, a. zatllmk Jkos ~ . · ·. ·Dade mi znak rukom i krenu nu ozadi kuce ooViJeka a o JZ~IruJe ... · , vb p Ja poceh stldanliatJi posude I l1UOIS/]11JI u 1m:u. z 'lilnu. J • k , · tom rece· Ubrzo se Ve1jlm vratl~ u .u~~·ki s1apa v. odlu a. ti' na hrzinu spremi · b'1' enilCU 1 uu a za · ' , Jac, sar . I - DaJ 1 'I'u v,1"v'k su Kasirm iH a dV', Rade .T 'I·'Cvi·na • . ZIC L ah stogod za Je o. SibJ~ ! u u i boka1 i Ve1jko to odnese. Ja ost Iznije1a sam 1_Jac,, sareniC .. v•, SUV•Og mesa izvadim S'ira, nab . ' · · da na rZJinu sproemlm Jelo NasiJecim bilo otovo do de i Vel'ko tt nn d ·e J grabim kajmaka 1 uprzim JaJa. Ka Jko sus ~di ne hi obratili painju, u kantama z.a.vodu to. ponkse~o~~iice da 1demo da .kupimo sljl~ve m jer ko god v1d1 da nos.llmo .an: 1edali u Kas.ima osta!h smo kruske. Nasi imenadm gosti_~~ n:o su oizsgta1o J·~ bilo sve pocijepano. 'k . zv etll1e na Iul\.av,Ima, 1 R d ok!ovratm II sa~o u kupacim gacicarna . Do ;tada nisam n'i zna a a u. ,. . ,. Rade je biro man . Obratih se Kas1mu: "> - Kasime sta je to s tobom pohogu brate. . ..L ve Kasim . ve 'Ll'Ha]JISe, Tee - J~uti1os u :tVtonnicu ''b anus U/Stase Ida me d' . k""x:o sam kroz. Nisu uspJ' eli ni da udu u o d' 1' , g d'e sam ra '10 sII·S Na Vrbasu sam Jed~enJe J k a o na '"rba' • v~' • t a 1ona umada se sk1oni. On mJe Imao vrev~ .. prozor ~I pre1m ,Bo_rcevog s born nasao ni da Radubtt pove?t.gaJaJ'el~ da ponese ..Pocijeparo ·sam se kroz mena druga se o uce' rnl I o I . , 1Kada smo dos1'i u ~Bodgrmec, sanjestili su me u Hasane, u jednu kueu pored skole. Tu me je obilazio d Ijekar Marie Levi .iz P:rijedora. Bio je J:o mlad oovjek, cija bri.ga o meni preds!tavlja jlos jedan divan primjer :saanoprijego,rnog odnosa nas1h parf.izanskih ljekara prema bolesnioima. On je brio i sam pvomrzao u ofanziv.i, a stanje mu se neprekidno pogorsavalo. Kada je zaprijetila opasnost od norve ofanzive, morao je da ide s ranjenicima u bunker, gdje je ,j umvo od gangrene. Na rastanku me je vedro hrabrio: - Ti ees, Irena, ozdraviti. To se vee vidi. Ali ja sada treba da idem. • OJd 0 l'k T~I4 VgeJdi~erado T~ta . odnos:no · v v v IJ.. 1 1 v v. • • • • . d Moje zdraVtstveno stanje se naglo poboljsavalo. Nesto je tome dopriruiljela i briga Ivana Gmza, 1koji mi je, kada je cuo da sam bolesna, pos:lao seeera li limuna. A zdrav1je mi je i te kako biJo potrebno, jer se prlblizavala nova neprijate1j.ska ofanziva m.a Grmec, koja je donosila nove patnje i nedaee, al;i u koJoj ee se redovi slavnih boraca nase revolucije jos cvrsee prekaliti. · I • 296 297 v " ovo sib1je dok sam dosa~ do vas. . Pog1edah ja u Ve~J~k~, a VelJ~o u J a odmah krenuh u kucu J poneso po ene brzo smo se razumjel.i. Kas:imu i Radi, a Radi k~su1j'u �jos i panta'lone. ~PrenocilJ su na nasoj stali i ostali sve dotle dok Vel} ko nije dosao iz tvornice, gdje je otiSao da podigne obracun. Kad se Veljko vratio rece mi: - Petro, podigao sam obracun. U tvornicu mi povratka viSe nema. OtJiSao je na stalu Kasimu li Radi i odveo lih u sumu zvanu Do. To je bil~ 1?-asa suma i oni su s~ .tu smjestili. Izmedu borova napravili su nastresmcu da se mogu sklomt1 od nevremena. . Nako? D:~koli~o da~a sitgao je i Slavko Odic. Mi smo se sa njegovi.m rc:ditelJ_lma a. ?racom dob_ro poznavali. Veljko je i njega odveo K~s11mu 1 Rc:di. Pos:liiJe Sla·v:k:a s.tJigla su i njegova hraca Iv:ica, Zdravko, StJepan, zat1m lbraca :Mabr, Suljica Ala1kic, Ledo Kara:begoviC Osman ~arabe~oviC, :Mi'le _IKrsic, ~:r;aco ~otlkonjak, Brane Moraca i njegov bmt 1 mnog1 drug1. Sv1 su nos1h selJaaka odijela, jer jos n·ije rhio podignut ustanak, a n;oralo 'se kretati preiko sela i pripremati narod na ustanak. Pored kosurlJa i drugih dijelova odijela :koje je Veljko dao jos su daH brac.a Ku~d~e yaso ~ ,p':jo, if:>raca Bosk<;> i Dl!san Bajic, rte P~tar Popovic-Pep.r~. Jos Je bli,Jo lj.ud1 koJI su davah svoJa :seljacka odijela ri !hili :su ponosni sto mogu nesto uCiniti ljrudima ,koji su posli da · se muku protiv njemaakih ri ustaSikih zlikovaca. ... __ Mnogi od ovih drugova su radili na njivama sa nama i po711agali u priJmpljanju Ijetine. Kosili su, kupili sijeno, zeli i slicno. I ako smo mi, ja i Veljko, nastojali da od djece prikrijemo !1.1asta]:u Slibuaaiju nl1smo USipjdli. Izmedu tih drugova i nase djece razvriJo se p_J:"ijateljstvo. Slav.lm je osvojio posebno malu Borku. Bila je u treooj godiui. Obiono sjedne Slavku na krilo i Slavko je upita: - Ko je tebe rodio, Borka? - Ti, Slavko. -A tata. - Tata je tata, aH ti sa mene rodio. Na]~on o?~ dana svti su otiSli prema Sehitlucima, jer su bli:li .prok~ani. MoJa Jetrva Zorka Mladenovic, slucajno ili namjetno .i,spricala Je u podrumu kod Stoje Kovica, koji je prodavao ra1iju 0 neohicnim gostima: ' - Borne kod mog djevera Velj.ka dolazi s1lna gospoda iz grada. Ko je jos tu u podrumu bio ne znam, ali je neko odmah javio ustasama ·i sutradan je dotrcala Veljkova sestra Milja i rekla mi: - Petre, reci Veljku neka se ljudi skJone - optuzeni ste. Prenijela sam to Veljku i oni su otiSli dublje u sumu - prema Sehitlucima. * ** . ~isli~ da je to moglo biti na Preobrazenje (19. avgusta). Nisam JOS hila m ustala kad su kerovi zalajaH. Skocila sam i pogledala kroz prozor. Nize kuce stajao je lijep plav momak sa puskom o ramenu ali u civilnom odijelu. Pomislila sam da je neko od nasih j pozurih n~ vrata da ga pomrdim bar sa rakijom. Kad otvorih vrata osjetih da je 298 299 u moje grudi uperen piStolj. Covjek koji je uperio piSt~~~lj u ~ene imao je kosulju ~ratkih _:rukava, ~ ruka mu. ~va do lakta JS't~tov1ra~~ zenskim tijelima 1 krstov;Ima. Meni odmah hi_ Jasn.~ k~ su illO}l ,gosti u tako ranim jutarnj'im casovima. S uperemm pistolJem u mene, povika: - Gde ti je domaCin? . - OtiSao na posao u tvormcu. - Kako ranij e? - Otisao je prvo u pekaru da kupi djeci kruva, pa ce onda u c v d h tvornicu. . . k , . Cim ja to rekoh nj,ih 1Jr,inaest se SJUri u ucu 1)~? ~se ~~. m~ pretresati. Moj mali sin Zdravko, koji je spavao na. seciJI, Isk~)CIO Je kro~ prozor i poceo da bjezi. Zapucase na njega, ah on m~ace. Stevka 1 Dusanka pobjegle su u zob niz~ kuce. Sa mnom ostadose ma~Ia BoPka na rukama i Mirjana koja je staJala uz mene. Ponovo me upJJtase gdje je Veljko. Isto sam im odgovorila i ucutala. Pri polasku dadose md cedulju ~a .koj1oj te bli,Ia adresa gdj~ .weba sutradan da se javi Veljko. Kad om 1zmakose ja cedulju poCIJepah. Cim oni odose iz sume poVIika moj Veljko: - Oooo kuma Petre, o, o, .... - Sta je, ee, e, e ... - Ima li tamo moj'ih volova, a, a, .... - Ima, pohvatala sam ih u kukuruzima. - Dobro, dobro, o, o ... To je bio nas znaik. Ako mu tako odgovorim, znaOi da smo svi dobro i da smo zivi. ' Tog dana vise nije niko dolazio. Preko noci mis~ila sam k.wko ~u da 'im doskocim. Dosia sam na ,ideju da ujutro sprem:m tor.rbu 1 u DJU stav,im hrane, priglavke, peskir i druge sitnice, te da Jdem pred zatvor u ,Crnoj ku6i" i t<railim Velj~a. K~d je svanulo posla sam. u ~ad. Medutim, kad sam dos'la do nase bastve u Reb:ovcu,. ~tanem 1 poe~ em da berem sljive, kad ugledah dvojicu za:t;dara 1 sa v?Jima, stam~ N1ku. Golubovica, muza Veljkove sestre. Odose put nas1h :kuca, a Ja povJkah zaovu: - Vasilija, Vasilija .... - Oj, odazva se Vas,ilija. - Kuda ide Niko? - Te5ko meni, vasoj kuCi- traze Veljka. Znala sam da ce oni iCi donjim putem, pa odluci~ da s~ )a vratim gornjim i da stignem prije nJ~h. ~';rnuh j_~ kao .r~Jena. ZVIJer prerna kuai, bojeCi se da Veljko ne b1 pnsao kuc1 da v1d1 sta Je sa nama. Kad sam stigla djeca su doruckovala. Uzela ,sam 1srz i sepet i kao bajagi posla da ~nazenjem tr~ve. Samnom je .isJa i mala M]rjana. Te~ Sl!o sam stigla do vrela, ISUJsreh su me zandavmi, koji me jos u hodu up1tase: - Gdje ti je domaCin? - OtiSao je juce ujutro u t':'ornicu duvana na posao i jos se nije vratio, mazda ga je i Vrbas odmo. �Dugo me niko nije uznemiravao. Veljko je bio u sumi, a mnogil. su mislih da ga je Vrbas progutao. A ja sam stalno odlazila u grad i izvrsavala zC~Jdatke koje su mi drugov:i postavljali. Reko.se mi d.~ poaem sa pji!lla ~uCi: Kad vdodiosmo kuci pregledase sve ·1 kad msta ne nael:ose 1 om m1 dadose adresu da dadnem Veljku da zna gdje treba da se javi. Pri polasku jedan od njih upita moJu malu Borku: - Gdje ti je tata? - Otjerale ga ustase. Kad i zandarmi odose, ja :podem u grad. U~mem to:rhu i p:ravac Crna kuca. Kad sam s:trigla p:red C:rnu kucu strazar me upita: - S ta traziS? ,. -:-:- Muza. On j~. juce otiS·ao na posao u t~eornicu i nije se vratio kUCl ClJe}u llOC, da lllJC kod Vas U zatvoru? Pozvao )e ~ezurnog i ~n je po spiskovima pmvjerio i rekao da nema kod a1J'lh illkakvog VelJka Mladenovica. Od C:rne kuce 01tiSla sam pravo Dzinica kuci u policiju i to isto trazila. I tamo sam dobila isti odgovor. Od Dzirnica kuce otiSla sam pred Kastel. Kad sam stigla strazar na mene dreknu: - ?tav tra~iS ovdje? - Muza. - Kako se zove? - Veljko Mladenovic, otisao je juce na posao u tv01micu duvana i jos se nije vratio. - J esi li ga trazila u policij,i? - Jesam. - U Crnoj kuci. - Jesam. .. ·Po~a 1i on. d.ez.u:rnog i rece mu sta trazim. Dezu:rni ode i dugo se ThlJe wacao. Vehk1 Je Kastel, a zatvorenika dosta, nije ni cudo sto ga ne~a. ~ema tu mo~ Veljka, ?Jisl~r_n ja u sebi, i gledam g:ore prema Seh1~lu~Ima - gore Je rm, a v1 traz1te. Jedva jednom se pojavi dezumi ustasa 1 opet osom.o povJka: - Ovdje ga nema, mazes liCi. Krenuh kuci. Kad sam hila kraj mesnice Fadila Bojica, on mi pride ;i sapnu: - Petro, za tri dana donesi dva tovara drva. v Kad su prosla. tri ~na ja natovarih konje i u grad. Kad sam ?osla :pred mesaru. 1zb~~!la sai!l drva i. u mesnici nasla pored Fadila 1 S1;1leJ.~ana Husembas1ca. On1 na brzmu natovarise cetiri vrece na konJe .1 ja podoh prema mostu. Na mostu su bile ustase koji su pregleda1i, tr~b~lo je i njliJ;~a dos\lroo1tli. Ski1nem maramu, ra.Zharusim ko.su, ul~~e prebadrm pretkto hjeve ruike, a u desn:u uzmem marailliU i kad sam na1sla preloo m01s1 zaptj evam: ta v Gospodine Ante, Kad ces nama doai. Kad ces ove gacave pobiti, da mozemo s1obodno hoditi. Pjev~m ja, a ust~se z~re u mene i sigurno vele, kakva li je ovo b"?dala. N1ko ne obraca paznju na moje wece. Odoh ja ponavljajuCi p]esmu. Eto, tako sam stvorila utrisak da Veljko nije kod <kuce, ni u sumi. 300 301 Veljko je otiSao u maju 1942. godine sa Skendera u Kozaru i Krajinu i u kozarskoj ofanzivi poginuo. Ja o tome nisam niSta znala sve do dolaska partizana iz Krajine u centralnu Bosnu u maju 1943. godlne. Mis<lim da je moglo biti koncem maja Hi pocetkom juna, dode kuri:r u moje dvoriSte i upita me: - Jesi li ti Petra MladenovJc? - Jes.am, :rekoh mu. - Zove te Sosa na Ponir da dodes sa djecom. Na brzinu sam skupila djecu i sa kurJ.rom krenula na Poni:r. U p!J.tu sam .razmiSljala d o tome da hi tu mogla zateci Velj<ka. Ali mi odjednom minu c.rna misao - mo:Zda on nije ~iv. Bi1o mi je cudno da dode na Ponir, a ne dode da abide svoju djecu koju nije v~dio vise od godinu dana. Zatim sam se tjesila da mozda njegova jedinica nije tu dosla, pa ce mi Sosa reCi .i1i prenijeti poruke od Veljka. Kad sam izasla na Bontr nasla sam Sosu u 'kuci Stojka Colica i sa njim se s.:rdacno pozd:ravila. Sosa je milovao moju djecu i nekako krio oCi od mene. Meautim, ja sva radosna sto ponovo na Poniru vidim partizane, zaboravJla sam i da ga pitam za Veljka. Odjednom se Sosa obrati mom Zdravku, koj;i je bio Citav djecaCic, a stajao je bos k:raj Sose: - Je li ti zima, momce? - Nije. Tad se Sosa obrati jednom drugu i reee mu: - Donesi jedne cipele ovom momku. Kad je partizan donio cipele, Sosa .ih je uzeo a p:risao mom Zdravku, :rekavsi mu: - Evo, momce, pa se obuj. Kad Zd:ravlm uze cipele, u meni se ote i upitah Sosu: - Sosa, gdje su moj Veljko i kum Vaso? On oho:r,i pogled zemlj.i, a meni odmah hi jasno da su izginuli. Stojlm i drhtim, nes1to me steglo u g:rlu. Gledam u Sosu, gledam u djecu, cini mi se da mi je dah nestao - progovorila bih, a ne mogu. Stojim, pa.rtizani sjede i pjevaju, vojska ko vo}ska, i kao da ugledah ~i-k svoga Veljka, gdje i 0111 sa nj]ma pjeva. Dodoh sebi i kao da dob.ih novu snagu, sasvim hladnok:rvno se obratih Sosi: - Sosa, h:rate, recli ti meni istinu. On pogleda u mene i nastavi: - Petm, moras biti cvrsta, rat je, gine se, Veljko i Vaso su poginuli u koza:rskoj ofanzivi od jednog rafala. Kao i uvijek hili su zajedno i tada, i polozi1i su svoje 2Jivote za slohodu. Ponovo sam hila nemocna, ali sam se uzd:rzala i od jauka i od suza, a kako mi je hilo rto ja znam. Veljko ne samo da je bio divan suprug, otac, on je hio plemenit covjek i nikad i nikom n:ije mislio zlo. �Zora PupiC-Ivanovic U prvim danima ustanka masovno su pjevane i ove pjesme: KAKO SU NASTAJALE PARTIZANSKE PJESME NA KOZARI sa istoka zora rudi . Ustanak se kod nas bud1. Sa Kozarske tvrde ploce Partizanska bor~a p_oce. Sa bukovih tvrdrh z~Ia, Borba se je razbuktrla: , Tu je borbu Mladen drgo, I narodnu zelju stig6. · · · Tada je nastala i P~~sm~ ~ 1.~ d ~Jm~rma i izdaji. Zaboravila sam joj pocetak, ali se veceg dijela JOS SJecam . . . . Izdajnici gladni d?lje BrankoviCi svi napolje. ViSe nece biti toga, Narodna se kuje sloga. Narodni se borci jat~,. Naprijed druze, nai?nJed brate. Smrt fasizmu i hulJama, Rusija je moen~ s nama. Armija je nasa Jaka, Od radnika i seljaka. N akon kapitulacije nase zemlje u apri1sfuom ratu, u mome selu na obroncima Kozare, Podgradcima, ustase su preuzeJe vlas~t i pocele zatvarati uglednije ljude j drzati ih kao taoce. Taoc je postao i moj otac Mile, koji je do rtada bio predsjednik opstine. Ljudi su se poceli kriSom sastaja1Ji i dogovarati sta da rade. Svi su ocekivali da ce neko doC.i d organizovati otpor. Zato su mnogi poceli kriti oru.Zje govoreci da ce ono trebati. Iako sam u to v:rrijeme hila gotovo jos dijete, nasluCivala sam da ce doci do neke pobune naroda. Ocu sam govorila da bje.Z.i u sumu. Sarna sam se nadala da cu u njoj sres:ti neke naoru.Zane pobunjenike. Ovakva ocekivanja su izvirala, vjerovatno, iz moje prirodne s<klonosti prema jrmackoj narodooj poeziJ:i. Znala sam napamet mnoge pjesme o hajducima i uskocima, Marku Kraljevicu ~ sl. Kad je buknuo ustanak na Kozari nastale su i prve partizans:ke pjesme, od kojih sam neke i ja ispjevala. Znala sam preko nod sro6iti pjesmu, jer sam kao i sav ostali namd Kozare zivjela za nasu ho:ribu i osjecala je kao svoju vlast:itu. Hvatajuci se u nase lwzaracko kolo, vee sutradan sam obicno pjevala ono sto sam a:wcu k:roz pjesmu zabiljezila o nekom dogadaju. Mnogi drugovi koj.i su znali da piSem nase borbene pjesme, saopstavali su mi i sadr.taj drugih pjesama koje su nastajale kroz horbu. v · ·· b druPJ'esme su nastajale nakon sva~e z~ac~JmJe .b or1'kae, t~.fihijeboles0 borbe IZnosenJa .ranJen · . k ·· v t gova ?ora~a, Iz a CIJa ze .ve, 1 'kao i o tragicnim ;ili veselia:I?- do~ano~ 1 r~nJeno:n: drugu PJe:'.~.;e, ,·esma je b1la nerazdvojillii dli:o sVIh daJI:ma 1Joz • bo~b.1. Jed:nom I'IJ nas ' Je b·o.dn·1 a iii ublazavala bol 1 glad. v·h • napo•ra Ona J .PJ 'b'.. v nasi alCC1Ja 1 . 'k Kozare potresla vijest o pogi 1]1 naseg Posebno. je svakog s~anovmd aktora Mladena Stojanovica - narodnog plros~avl~nc_>gm1 ~~sme ada~~~ v~c slijedeceg dana cula pjesmu: 1 eroJa. \...In1 cuj nar'?~e i;Z Krajint;, Tuine VIJestr sa planme. u aprilu sto je bilo, To se u snu ne bi snilo. UbiSe nam bas za pare, Drug Mla~e.r:a s~ _Kozare. Ubise ga t1 cetmcr, . Rade Radic, izdajnicr ... On nam braco umro lllJ~'. Ime mu se s pjesmoll_l VIJe, A partizan borac sve~r, Mladena ce da osvet1. Tako se dobro sjecam pjesme koja je spjevana kad su kozarrski partizani zauze1i Mrakov;icu, uniStivsi potpuno tamosnji ustaski garnizon. Pjesma je glas'ila: Dobro jutro drugarice Evo idem s Mrakovice Dobro jutro partizani SviCu li nam bolji dani. Oct cega li rumenite, Valjda niste svu noc pili? Ne smijemo mi bas piti, Ni oct toga rumeniti, Rumenimo, draga, mi se S Mrakovice vratili se, Mrakovicu svu sravnili I ustase tamanili. Tada je nastala jos jedna pjesma o Mladenu: Oj Mladene, nas Mladene, p 0 Kozari cvijece vene. Tvojoj ceti srce zebe, Medu njima :r:ema T~be. Podigo si bar.Jak prvr! Okupo ga svog u krv1. Pogino si za slobodu, Izmucenom svom narodu. 302 303 d . za narod Ko:zare nastupili su ..u lj~t~ 1942. Najtezi i kada su pnhkom ve1ike ofanzive na Kozaru NIJemc1 1 godine, najtragicnij.i. am �uSitase pohva~ali ~iviln~o st~ovniStvo po zbj~govima ~ selima i otjerali u logore. U trm cas-orv1ma uzasa, kad su maJkama otlmana mala djeca sa grudi, mogla se cuti poneka pjesma tuzbalica, pa d. borbena. Sa Milk-om Panic, povukla sam se u jedan kraj logotra Jablanac. U blizini nije bilo ustasa. K:roz p 1ac smo pjevale tih-o: Muskarci koji su bili sposobni za borbu, a ostal~ su kod .svojih kuca, tih dana su dozivljavali opsti prezir, pa su i u pJesmama Izvrgavani .ruglu. Niko takvog 6ovjeka nije cijenio, a o njima ,se u kolu pjevalo: 1 Sto j'valjalo to j'uz Tita stalo, Sarno smeee oko kuee seee. Moj dragane kad partizan nisi, Neven vene, nisi ni za mene. Ja sam svoju opremila nadu, Jos u Prvu krajiSku brigadu. J a sam svoga poslala dilbera, J OS u Prvu cetu proletera. Ja sam svoje sahranila lane, U Kozaru pod jelove grane. Petrovacko ravno polje, Cvili narod od nevolje, Gladni kruha zedni vode :Zeljni pravde i slobodc. ' Biee kruha, biee vode, Biee ptavde i slobode, Kad nas nasi oslobode. . Logo.r ,~ ablapac;. se ~alazi 111a putu za J asenovac. Iz njega sam us:pJeia po~J~Cl vee ~hJedeceg dana. Probila sam se do Kozare. Tu sam 1mala ~nhku da CUJem ~nove borbene pjesme, koje su opjevale nase stradanJe: Tada .se pjevala pjesma i o ranjenim partizanima: Nasred puta ranjen junak Iezi, Drugarice 'ajd'mi rane veZi. Ja mu rane zavijam u ruze, Pa ga pitam kako ti je druze. Ne plasi se vee sigurna budi, Ja sam ranjen u junacke grudi. Vee ti uzmi moju pusku saru, Pa je podaj jednome drugaru. I pozdravi sve drugove moje, Neka hrabro na braniku stoje. I osvete mrtvo tijelo moje. Kad se sjetim nevolje i tuge Ofanzive cetrdeset druge. ' Ustase nas u logor stjerase, I sve nase kuee opljackase. Pavelieu mislio si i ti, Nas kozarski narod unistiti. Kozara se unistiti neee, Dok se zvjezda petokraka kreee. Grob do groba u zelenom zitu, A Kozara zaklinje se Titu. Tada su nastale i mnoge pjesme u kojima se opisuje pogibija pojedinih istaknutih boraca i rukovodilaca: . T~d:;t je nastala i pjesma o kozarskoj djeci koja su ostala bez rodi.telJa J lutala po selima. Na Travniku kad je borba bila, Divizija sosu izgubila. Druga sosu ubila je mina, Banjaluckog najboljega sina. Pao sosa na zelenu travu, Parabelu metnuo pod glavu. Placu bori, placu vite jele, Nema sose i Meeave Pere. Drug Meeava i Kozara gora, Dok je svjeta spominjat se mora. Po Kozari dijete puze, Pa mi veli zdravo druze Zdravo druze mili brate' Ima I' igdje moga tate. ' Zdravo druze partizane, Ima I' igdje moje marne. Nema, nema malo dijete, Pobise ih svabe klete. Tada se cesto pjeva<la i pjesma o majci koja trazi svoga sina: Na Kozari grob do groba, Trazi majka sina svoga. Nasla ga je na grob klekla I ovako sinu rekla. ' Avaj, sine, radost moja, Gdje poCiva mladost tvoja. Otac place, majka cvili, Otvori se grobe mili, Grobac se je otvorio, Sin je majci govorio. Idi majko domu svome, Ne dolazi grobu mome. Teze su mi suze tvoje, Nego teske rane moje. IIi pjesma o poginulim omladinskim rukov-od1ocima: Omladino nasije'okruga,' Izgubismo dva najbolja druga. Izgubismo dva najbolja tiea, Druga Bracu' i Kostu Bosniea. Drug je Braco i sa njime Kosta, Vaspitao omladine dosta. Omladino Kozare i Sane, Sjetimo se Prokopiea Brane. Sjetimo se kad je kod nas bio, I nas mlade svemu naucio. NauCio politickom radu, Osnovao trin'estu brigadu. 304 305 1 Kozara i Drvar. ' Narodni heroj Braco Nemet. 20 i':ene BiH u NOB 1941-1945. �. .Sadr.Zaj jedne pjesme koju sam spjevala · JU Mllana Bosnjaka: S'ama vezan Je za pogibi- Anica Primorac-Galic OD BIJACE DO EL SATA I NAZAD (;uj te borci domovine nase Sto n~m sada ova pjesma kaze. Izgub1smo jednoga junaka, K~petanav 1\f!.ilana Bosnjaka. Milan BosnJak na Topoli pade Za slob?du on svoj zivot dade. Sla~a,nJ~mu palome heroju, Pogm o Je u krvavom boju Pogin'o je kod Topole grada Zae!avajuc fasistima jaC!a ' BoreCi se protiv svih ban'dita Vrsec'. zavjet naseg druga Tit~. Drug J~ Bosnja}~ pravi junak bio, Za SVOJ narod z1vot izgubio. Zato treba svi da poletimo Palog borca mi da osvetim'o Milan Bosnjak komesar je bio Cetv~ti je bataljon vodio. ' U na]tezu bitku, za slobodu Izmucenom nasemu narodu'. Palog borca zali svako sada Jed~naesta zali ga brigada. ' Jer JC borac iz iste brigade U grobnici heroj lezi sade ' Na Tor:o]i ostade mu glav~, Zato VJecna neka mu je slava. .R , I\ daba u d.an, tokom citavog oslobodilackog .rata, nicale su kozbarsKe or ene PJesme o voljenoj Koza~ri, njenim b:rigadama, nJ'I'hovi'm orbama i pobjedama. 306 307 adena sam 22. 10. 1901. diomacica sam, pemzi'otrerr-, clan SKJ, nosJlac 3 odlilkrovrun~a. Do 1944. godii111e ~i'V'jela sam u zabacenom ·i s;komasnom selu BijaCi, 'LIIdaljenom desetak ~~m od Ljubuskog. Mada nepi1smena, baveci se isildjuciv.o zemljoradnjom i domacins.kim po's,Jovima, osjecala sam tezak zivot na selu, nenarodni rez1m stare Jugoslavije i strahote za v11ijeme okupacije. Nepo.s1redno pTed II svjetski ll:'at, sticajem odredenih okolnosti, ;saznala sam :zJa postojanje i djelatnost KPJ. Moj brat Jme Galic - ,Veliki", kao predratni komunista, uspio je rungazova1Ji izvjesta:n bmj naprednih mladica dz Bijace ;i okolnih se1a, a medu njlima mog s1 MaDi,j.ana, Ju11u Ga:lica, zv.runQg ,Rojaka", ima Snilpu Ga.Li6a, Antu Plrumorac zvan10g ,ZovlkluSiica" i dr. RadiHo se strogo ilegalno. Sa:stajali su se, dogovarali i Ciotali svoju stampu :i u mojoj ikuci, u selu iBijaoi. Ra:spTavlja1i su 0 p:redstojecem .ratu, 0 tome kako ga sto spremnije doceka:ti, o teskom stanju u zemlji, o Rusiji, Lenjinu. Oni od mene nista nisu kr.Ui, a pomagala sam oko sikrivanja stampe. Glavar i drugi Jjudi u selu naklonjeni ustaskom pokretu osjecali su da po<StiOji i djeliuje KPJ. Zibog toga Sill cesto p:iliijeti!Li. OVio, na primjer, kada Sill pal:jtme po oikoln~m b111dia.na va!tre, povodom pvosilave Prvog maja. Po dkektivi KPJ u selu Bijaci je sa:kupljano oruzje, municija i ostalo sto bi moglo pasluziti za rat. Oruzje je skllivano ,i u blizin.i moje kuce, u tzv. ,srednjem VJrtu" i ,srn:i". Moj sin Marijan je pred mt nabavio i jedan radio ·aparat na bater.ije. Sta.Ino ·su "''lusali Moskvu. P!l'eiko ovog radlija auLi smo za bombardovanje Beograda, kapiltu:ladjill stare Jugoslavije, napa!d N.ijemaca na SSSR ri druga rzbivanja u to doba. Koununisti B:ijace izvel:i su jednu znacajnu akciju na dan 13. juna 1941. godine. Po seilama ljiUJbillskog Slreza razbacivabi su letike sa PQzivom narodu na borbu protiv okupatora i doma6ih izdajnika. Ovo je bio velriki udarac za ustase, posebno sto je akcija izvedena na vjersku svetkov.inu - na sv. Antu, koja se 1svake godine odrzava na Humcu. Ujedno te godine slavila se uspostava ,Nezavisne .Ddave Hrvatske". Zandarmima ;i agervtima ustasa poslo je za rukom da u kratkom roku uhapse skom sve ucesnike iz ove a!kcije, te su u zatvorima u Ljubus- �kom i Mostruru proveli preko 5 mjeseci. Strasno su muceni, prebijand, ispitivani. . Pocetko~ 19~2. ~·?~ine, sa. vee unaprijed pripremljenirm Oll'uzJem, 7 k~omumsta 12: BIJace odlaz1 u partizane d p:uikljucuje se Neretvaus/k:o,bi<okiOv;skorm 01dredfll:·. S druge. ~~tlrane ov;o jre odmah poveea:lo nepos1rednu opasnost za TIJihove fa:mlliJe. Zandarmi i usta:se su dola~ile lf. ~oj~ kueu, tra.l&!U Mrurijana i oruzje, a i na,ma p:uijetdli zatvorom J .stnJelJa-?-Jem. Medutim, ..mene, muza Ivana, keeh: Ruzu, Ljilju i Damcu, t~ smv~ Peru,. ovo :mJe zastrasilo. Od prvih dana ·rata smo, sva.ko rna svoJ naom, ak~IvD:o )?Om~ga!i NO~ i NOB. Muz Ivan se angafuvao ~ pravcu st':aranJa .I S·I;renJa a:legalmh narodnooslobodilackih odbora I postao .P!"VI p~eds~~dm1~. na:r~dnoos!ob~dilaclmg odbora u zapadnoj J:Ie_r:~egovml. N~)Sta!nJa vkci Ruza radila je po ISikojev;skoj i partijskoj lliill[ji. ?a po~~CJU l]ruJbruslkog s_reza i sire. Dal1Jica i l.Jjliiljana, naikiOn kap.itulaCJJe ItahJe, odlaze u parrtlzane, a prethodno su na terenu aktivno saradiVale ~av NOP~om .. Sin Pero, .kao dijete i bez obzira na godine, !arko.de uspjesno o:bav~Ja rmnoge poslave, nosi partizan.ima hranu, poSit~ ~ dr. Pose?no J~ bao ,zadlt~ze:n:' z~ poprav:ku obu<?e, i imao za ovaj posao p~trelban plrlilb~or. P_rarv!l(} Je I ~ape - pwntuza111s'ke Ctm~.roge). U pwljece 1943. godme b10 Je postavljen za pionirskog ;rukovotdioca u selu. 1 . Preko _Bijace je u to:ku rrata stalno funkcionisala partizanska veza IZ Hercegovme prema Dalmacij.i i obratno. U Pozloj gori na primjer osl<?nac su bile famHije Mate Salinoviea i Ante Cotica,' a u Bijaa; IDOJa, !??g.b_n~,ta Jwe Ga~lica, Jure Ga1ilca- "Rrojaka", Ante Pr.imorcaZovkusica 'I ws neke. . ~etal1i SllTIO Se .0'Pir~Z>I10, ugJaVITIOffi UOOU, Za'o/b'i'la:mJiim putevlima Slfm~. Ishrana Je hila staim problem. Jeo :se cesto tzv. ,sircani" ~u~. B.IVaJ,! smo ces'to zeljni i najohicnije vode. NoCivanje u brdu sum1~ ?·~lo Je n~_rocito otezano u z'imskim mjesecima, a neprijatelj j~ I K·I'OZ sye cesce,. narocito od druge ,polovine 1942. godine, nas•ntao. U ovakVIm us'loyima tr~bal·? j.e pri!w~titi partizane u prolazu, kurire, terenske radmke (a ~Ilo Je 1 ra~Jemh i oboljeHh), smjestiti ah, nahraniti i ~rugo. ~a s~m, ko ~na kohko puta, .Sikidala opanke 'Sa nogu li davala Ih zrram~n 1 .nez?amm drugovima, zadnji komad kruha i si. Sve sto s~m mdila b~lo Je ?d s,r~a i IJ~bavi, a. uz podrsku moje cijele familije. ~Ila. sam SVJesna sta hi znadiJo pasti u ruke neprijatelja. Pa i toga Je bivalo. 1942: 1: Mog~ muza l~'ana u:stase .su hapslile dva puta. Najprije, pocetkom god~ne. Ustase 1su opkohle kueu, muza uhaps.ili, vezali zicom i tukh. ~ati~, su ga )~Tedali n~ dalju nadlefuost Talijanima, a oni, su u S:J-'~eniiJku; OSUich!~ n~ 6 rn:}~eci zatvor:a. Drugi put su ustase uhvatile .m~~a :nuz~ na riJeci Treb1zat, u po:oljeee 1943. godine, ali je uspio pobJeCI IZ capljinskog zatvora. ~a Hap~ena je :i u:st~sa. Nwkon Yr¥or~a.I pra~ro ?a moj~ starija kCi Ruza, a jednom sam i ja pala u · ik:ap!'tulacije Italije dosle su ustase i domobranii iz moJu k~cu. Upra~o sam. bHa pon~jda hranru dvoJ~CI ~artlzana I pismo,. a. O~Jednom vopka. Pismo sam uspjela sakri:ti, pod Jeda~ kamen, s~ginJUC:I se na .h_rzmu, ~~o ~a prit.ezem opanak, a ~a hran~ ~<azala d~ Je nos.Im ;radmc1ma .koJI mi kopaju u wtu. Tada J~ ?t~ocelo pucanJe za muzem Ivanom ,i keerkom Danioom koji su bJezah na drugu ·sta:anu. Strazar, lmji je bio odreden da me c~va, uplaruke sio se, a ja sam to •istlmrisuiJa i pobjegla. Pr:i1i:kom skolca sa jednog kamena, pov;rijedila sam nogu. . . . U proljeee 1944. godine bio je u ?bje noge. TC:,~Jen koman~~~r J ljubuske cete - Ivan Skrobo. Neko v.nJeme se hJ~CIO u se~u B1]ac1. Moj sin Pero odreden je da bude uz DJega .. Ja 1sam r1m donos1la hr~~u i hila veza. Tada su Nijemci i.znemada napah n~. ,seJ.o. ?vo sam n~. Vtrl)eme opazila i odmah otrca:la do napustene Kez1ca kuce da obaviJest'lm sJ{'robu· i Peru. Kada su oni posli u pravcu hrda .i sum~, ~.Hi su oha:suti mitraljeskom va:trom .. Sireo~m ~.r1os~o je sy.e v~ez posl.J.edica. . ·v Ovakvih i s1ienih ISituaciJa hl'lo Je u BIJaCI, za vnJeme ra:ta, vise. 1s1tina, nismo imal,i problema sa c:.e,trricim~, aiL ee ah. ~ajvi~e . pamtiti moja nevjesta Mara, zena Jutre Gahca ,yeh~og . Cetr;.rci su }OJ .u m~­ nom mjestu ViSiCi, u kuCi, uhili oca, maJku a sestru, Jer su znah ko Je Jure i gdje se na:lazi. . . . . . , , . . . . Tro joe SJtrasno pornills']]1fi', a o:t?~satli nemoguce. Odmah na'PO<illl'11Jem 1 to da je Jure poginuo 1943 ..godine,. k?d ImotSikog, .1kao ko~ar;da.r~.t 4. udamog da.Jmatinskog batalJona .. Sjecam se ~a ms.r:no s;ngeh ~1. n~ koji naCin dam nekome do znanJa kako nas Je ovaJ s.lucaJ UCVliho I tdko pogodio. .. v Smatra se da je u tofk:u nuta n~p~i_j;atelj .izveo. v?~ sdo BIJ~CU prelim 35 akoija. Za dolazak u :sel? konst1h ;su. ·s~ a:-a;Zllrmt~m :s~~dstvim~ prevoza, ukljucujuCi borna kola 1 temko:v~· ~!Jacka:h su avub.rh nekohko neduznih lica a ,za odmazdu zapahh CIJelo :seJ.o pocetkom 1944. g.odine. Mahom s~ stradale one familije iz kojih ~~ije bio n~ilm u pa~­ Hzanima. Tokom 1943. li 1944. godine, .kada j~ zm.~ta dola~a:lo d~ ki~I­ ticne ·situacije po Zivot, usljed izv'?demh ~kciJa NIJe~aaa 1 ustasa, Ja sam nekoliko puta od1azila sa ISVOJa dva sma Perom I Radom, u Dalmaciju, na oslobodenu tePi:toriju. I ~ ova~vim prJHkama s.a~ pomagala partizane, ·kuhala hranu, ~:rala 1 ~rp1!a. odjecu, a moJ ~~n Pero (dok smo hili u Podkleku) radio u radtomci za oprarvku oruzJa. U prvoj pa1ovin.i 1944. godine ll'ijeseno je ~a podem. u IZbjeg, preko Italdje u Afl"iku i sa sobom povedem dva sma Pe~ il Rad~ te najmladu !k:eer,ku Danicu. Irmalo se, pored .o~taloga, . u ':J.du, da 5 cJanova jedne f<ami:Jije vee sa puskom U .ruci 1 U parrtiZ~.t;.Ima. ~onacna odluka o ovome donijeta je u sel~ llrk~J.ama .u Dalm~CIJI; Dan~ca, .medutim, iako je imala samo 15 godina mJe htjela da Ide 1 stup.r1a Je u Odred kao horae. Negdje izmedu Graca i Drvenika uk:rcala sa:m se na ;manji p~ti­ zanski brod, nocu, sa dvoje,. djece ~ na t~j na~in preJ:acJla do V·Isa: Istina, trebalo je dotle pr~ k~oz. Jake nJemac~e straze na kop:nu 1 m01ru, rte je zbog toga za os•IguranJe do obale hila odredena posebna grupa nase vojske. . . . .. Kada se :na Visu sakupilo viSe parttzans.klh fami•hJa, uglavnom zena starijih ljudi, djece i nesto ranjerrika, prebacivani smo . bro.dovim~ za Ita1iju. Sjeeam \Se da smo pro@ .'~roz sabim~ ·logme: Bru:I: T1uturano, tSamrta Ma:rija de Banja, Sam'ta Mar'IJa ;de Lulka I Tarant:,o,. gdJ~ 'S;?JD .pOTIOVO ukrcali na ibrodOV·e, rte rposJij~ 5-,6 dana ~parsn,e V02lllJ~ rSti<g~'l U egiJpatsku Iuk:u Po:rt Said. Ovo rprebacwanJe ila Aifnlm ukJUpno je ltraJalo 2 mjeseca. U zbjegu je hi1lo ako 40 000 dtisa, 'islklju~ivo partiza~s:kiih faJ?iHja, uglavnom iz Dalmacije i sa otolm, a samo 3 liZ .'J!erce~ovi~e: J?OJa, Jure Galtiea ,Veili1lwg" i drugog mi hra:ta Joze Gahca. Zb!Jeg Je h1o raspo- 308 309 �. r ' lju da se vratimo Kako se blizio kraj ratu, t?vls~obrnndaolvav~cau :zJ~eJ·egom iz Aleksand. · .on'V. savezn!ICd' e Ja · sam ~· ,se sa .svoJa dva sma, OJ'ii . · u domrovcunu. p .rvu k· 5 .. ;:1111 O' :rije su kre~uli za l~~~t 19~i~e g~ ~~tim iz Splita 'prebaci~a za Ljubusiskrcala uoc1 nove . · .go ' . . . . , ·.. srece. Prw puta sam u ki Bi:li su .to t.renuci veltlk~.radosti.: osNJ~.camnJaaca ·.1· ustasa a pomiSljala ' · · slobodnoj d omovmi, ne bOJ'lm t' VISe lJC M d se ova radost je kratko' potrajal a. U sam i na zivot, nanovo. e u~ rm,bile fehruara mjeseca 1945. godine, Splitu sam saznalla da su ustase u ' moju kCi R~zu. IY lb r.slkom s ohZJilrom da j'e selo Blija~a i:zgoNastalt'ula sam. se JU L . . • ' ata zvao skopo"' a kaSlllJC ,starjelo. !Muz Ivan, ko]eg Je n~rodpnJtT buskom ''bio je predsjednik NO. ri", v,rsio je odg?;v?I"ne d1:l~n~sti u J~ke drza~nom sluzbom, sinovj RaKceri Danica i LJilJa, ZJamiJenil~ sl~lu:". ·e ra<dlio u UDB-i. Ovakvo Sltade i Pero na:stav1L1i sru slko'le, a slim <;trlrJarndJ ·neba stize za mene :teska i .. . 1 dugo Kao ·g~om lZ ve ra . t vk · nje mJe..pot'~';lJar o · v· · ' Nocu 23124 . s. 1946. godine ostac1 ~~·as ~ najtuzmJa VIJest u zivotu.d· . " k d Citluka moga sina Manpna I barrde ubili su u selu Gra m.cima, o ' njegova kur~a ~~n;ana CopelJa. v sam rozivjela. Mnogo se toga zbilo Cesto raz:m,slJ~m o s'Vemu sto da blfede, padaju u zaborav. To:rr:e i pretrpjelo. SJecapJa p~malo dkao 1' a iJproteklo vrijeme od dogadaJa doprinosi star?s~ J naruseno z· .rav Je, . koje sam pommJala. . , Bi'acu Kuca napustena i p;rop~d~, Je~ IPovremeno odem I ~. s.e1o ) ·R· da]'tt se mis1i o komums:tima J. v• • ezad:rZJIVO SVOJC. e . . zub v.remena cm1, I?. ' d' 1 ljali .dogova~rah '1. donosr1'}'1 1st odrugirrn Jjudima ko}I s~ ?e ov ~e sm)_941 'godine o otpoCinjanju orgarijstke odluke, kao oo:a J.Z JUilla mJ:sdca Cih. izdajnika. o tome svjedoci i Illizovane ba~rbe proJtiv okupato~ra I oma spomen-ploc<l:· . . . k 'ima smo ,se kretali u toku rat~. I~e: ZarastaJU staze 1 pute1JCI 0 ) . . · . n 'i ·kamen mogao Je b1t1 mo ali tlho, je~ s1uca1n<? za~otrlJc~~t~ ~~~s~.irha imena' najb1izih i drukoban. Kao u fHmu re aJU mi se S omenioi zahva'le s1Jrse gordo, kao na gih kojih vis~. me&; nama nema. u Bi!jaroi, a u LjUJbuskom br~ltu V>je6itto j s:traz'l:. Muz;u( ~vanu sgr~ J:rodrrirm heroj:ima), R:uzi i m:nog.rm Juri, stinu MartJaillU o a prog a. bLilska sjecarrja na n:j/iih, kao da Ih ~le­ dmUJgiima ..NeJ!<.akio, veoma su mtt a ne mogu n'ista da im kazem. ~oZda dam, dodi;ruJeo:n, razg~~~ramo ·. · · Sloiboda je skuplo rplacena, zato Je doani limaju rSVOJU p01rul\'u nama. " bro cuvajte i djen'i:te". h . am sama sa sobom :i s njima. Tako ja cesto :i ne otice, razgo~~ . .L. b ·e • •V' • d v• d . mi volju za ZlVOt ,1 oura TUJ . To me naJVISe r1 · rzi, · aJe . k .. ni' e bio lak. i zrtve, koje nisu ,Ponosna sao:n na predem put, OJl J bile uzaludne. v reden u 3 logo,:ra: Tolumhat, El Katadba i El Sat. Ja sam hila u sva tri, jer je moj sin Pwo radJio u tzv. tehnioi, gdje su stampane nase ,VIJESTI". Zahvaljuju6i veli!kom moralu naroda u zbjegu, .Jogorskim i saveznickim vlastima, te brrizi odgovornih drugova iz domovine, Z.ivot u logorima je, za onda.Snje pri'like, dosta brzo norma:lizovan. Mnogo sto.Sta je nedostajalo. Voda je doturana cistemama, el~ktricne struje nismo ima1i. Tesko se bilo naviCi i na norvi naCin ishrane, mada je bila zadovoljavajuca. Meso, na primjer, od africkih deva podsjecalo nas je, po tvrdo6i, na nase opanke. Ishrana je bila .kolektivna, tj. putem velikih kuhinja, gdje sam i ja jedno vrijeme radHa i cesto pekla krofne i ustipke, .Sto se, uz ostalo, rado jelo. Trreba:lo se prilagoditi i novim klimatskim uslovima, .nesnoMjivoj va:udni, :u tamosnjoj pustinji- EJ Katadba - gdje na desetine kilometara nije bilo ni tmvke zelenila. Ki.Se nisu padale. To je sve ut'icalo na zdravlje tako da ~e bio priUcno veliki broj smrtnih sl:ucajeva, narocito stan.lij;ih osoba i djece. Imali 'smo ambulante i bolnice. Lijecenje, kao J sve drugo u logorima, bilo je besplaitno. Snahdijevanje sa sv1m potrebama u iZibjegu, .Vshrana, srnjesta:j, odjeca i d:rugo, islo je puitem pomoci koj!U su nam saveznici davali pmko UNRE. 1Posebno treba naglasiti da smo imali dobro organizovan politioki, zabavnJi,, kru1tnJJrinli., sportrs:kli i drugi zi.VIot. Bili su i r~ni tecajevff, tako da sam ja u A£rki zavr.Sirla analfabetski tecaj, a sin mi Rade zaV>rsio 2 ra:zreda osnovne slwle. Tollwm '1945. godine u El Sat je dolazio prvi partizanski funbalski klub ,HAJDUK" i sa na.Sim timovima odigrao nekoliko utakmica. Po logor:ima smo imali svoje tehn:ike, gdje su biLi ~radio-aparati i stampane ,VIJESTI". Na ovaj nacin i putem oddavanja konferencija bili 1smo redovno obavjestavani o vojnim ,j politickim zbivanjima u domorv:ini i uopste. Posebno rnas je radovala svaka pobjeda nase :NOV, sto smo posebno pratili. To ~mo i proslavljali na odgova:rajuCi nacin, u gra:nicama na.Sih anogucnosti. Kada je, na primjer, radio statr1ica ,SLOBODNA JUGOSLAVIJA" javila da je 20. oktobra 1944. godine, osloboden Beograd, u E1 Satu je bilo izvanredno slavlje. Hila je noc. Sve se diglo na noge. Slama iz slamarica, na kojima smo do tada spavali, iznijeta je na hrpe J zapaljena. Tome su dodavana J burad nafte. Izgledalo je kao da 1ogor gori. Englezi su dojurili sa vatrogasnim kolima, ne znajuci o cemu se zap~ravo radi. Kada im je proJtumaceno da je Beograd osloboden, to je i njih radovalo, pa su se sa nama veselili. Cijelu noc se igralo !ko1o, pjevale partizanske pjesme, a umjesto pica kuhali su se kazani caja. Irnace, na ralZIIle nacnrne san'O u logor'ima i pred sav;ezrnJic'ima do~toj­ no reprezentovali nase parti~ane, nasu borbu i pronosili glas Tita. . \Dok sam hila u logorima Tolumbat i El Sat par puta su nas posjetiLi nepozvani gosti - cetnici, dolazeci iz ,l(lai!fa H:i Aleks:andrije. Pokusa'hl su nas vrli!jedarti, psova1i Novru Jumoslaviju i 111ta, aU su naiSJl na jak otpor. Otjeranri su od naroda. U E'l Satu se desio i jedan slucaj bacanja bombe iz aviona na prostor gdje se jedne veceri od!f.Zavala pri!fedJba. Nekollilko liica je rarnjerno, a jedno poginulo. Govo:ni1o se da je ovo uradio neko od pilota stare jugoslovenske vojske, na sluzbi kod Engle~a. .u nt 310 311 tr �Razija ProdanoviC-AlajbegoviC OSNIVACKI ZBOR SAVEZA ZENA. BOSNE I HERCEGOVINE D vadesetog januara 1942 d' jutra focanskim ulicam ..go 'line o~~obodena je Foca. Toga .. koja :se boii'ila pod zas~a~~ pvomarsi'r~I~ yparti,zanska ~ojska vi~J~; Tu ksu hili pantiiZans:'fui bata1joTIJi ~j~dmlf?stis~e ,P~rtije. Jugosla~ r:zn sa omaLl1dantJom Obradom Oi!o~ilom a yomct o I ,Ba;o PivljaJbevacki bataljon iz sas'tava I proleter b n~ cdelu. Dosao je i Kragura 1941. godine pa do 20 .anu , s e . nga e. Od pocetika decemkom~n~om Sergija Mihaji~vicaart~?42. godi:t;J-~ u Ro~~ su bili cetnici pod stavlJ·ali mus'limansko !StanoVJn. .;t I su za -~IJelo V:~IJeme pljac>kali zlosu ranije Vlrs.ili nas~Ije nad s:rp~L~' ng;~d~~. da se svete ustasama,' 1koji . Narod Je partizane docekao kao ,· b1lo ,razdragano, :sa puno lj b . . spa~Ioce,. sVJo stano~niStvo Foce je 9dmah poslije os•lobodenja F~c:v~; .povJerenJa u pa~ti:oa:nsku ~oj,sku. ~tab INOPO JugoslaVJije i Centralni kJan~rara, u Focu Je dosao Vrhovni ~eJ:r· uyrzo je ydosao i Pokmjinski ko~~~ekJlJ s~ drug.?m Titom na I 10 g avnog staba NOP odreda za Bo . H za os;nu I Hercegovirnu Ut .. snu I ercegovmu o Vn.Jeme u Focu •su ·dosli· M K y ., . : o~o' ocev1c, Boro Tosew·c Sveto Gagovic, clanov:i KPJ ko .1 s Foci. Jos viSe je aktivi.rad li r~dp~~~fh ~dnjvanjl_l partij,skih c~lija u naroda na kojima su drugovi i,z Pa t" rz~vam su ,poJ,iticki zbo•rovi cegov:inl:l, clanovi CK K:PJ i dru' . r kJ~ .og. komit~t~ KP_I,1Za Bosnu i Heroslobodilacke borbe o izdaJ·,· ygit a.ktiVi~Sti govonh o CilJevima narodno 1 akt IVIUI· na razVJoju bratstva ..ce m a 1 sl . Kom umsti· su posebno hili· ' · d' , , narodol? u Foci ii okolini. od:U~h .~~stv~ me?u .srps~im .i muslimanskim ne vlast1 u k?je s~ p:rvi put b:iJrane i f~~~:up1lo 1 osmvanJu organa rnarod, Ubrzo Je poceo i ·Tad na formira . . .. tam .~e drugarica lZine, .Senke i Lule kJ~ orgamz~CIJe Saveza zena. Sjez TIJihovu pomoc .smo i u FoCi formi.r l?~k su radki'le na ovim zadacima U Gradskom odboru S y a I, vartovsl e odbore Saveza zena· kje~r;rica, Hadzivukovic ,KJ!':iJs~:ezColka ~ _F~c\bile su: Kulic Z;jv:ka, pred~ anc Desa, KocviCic Bo. . {;; Jk, a. ?VIc n a, Alajbegovic Razija Se ~~~i:sav~, Co,ric Mina, M~:~· P~boavi~ JfvanJk~: Tosovic Slavojka, Sari6 IC p~r'l~~· clan:ovli. Ovo Sill bi'Ie . ' te an~'V:lC Na~.a, Groina Mi.Ia i Ba b!I'OJ Ih Je I•sao i p.o se]ima ro I ~rodlstavu~ce SVIOJIIh kvantJova a dobalt' po ops.tinama: MreZJioe Mi,l'~· mz~rm zaydacima. PlorsJiije toaa s~o iSle i nu, Zagorje, Jaibuku, Cel•eJbi~ ii~~bn[~~ce~o, Zal·~mur, Sl~tifillU, Usti,k~.lli1 osnova I saveze zena. 'k t· · 312 313 Ogromni su bili zadaci pred nama. U opustosenoj FoC>i brebalo je skupljati pomoc za vojslku u odjeci, obuCi, hrani i zavojnom ma;terljalu za ranjenike i bolesnike. U F·ocu je stiglo 150 proletera koji su premlfzli u igmanskom ma:rsu. Trebalo im je pmziti medicinsku zastitu. Radilo se sbo se holje znalo i moglo da bi se sto p.dje izl.ijeCili. U gradu je situacija bila vrlo teska. Vladala je glad, jer je hrana bila opljq:ckana. A pored gradskog ;stanovnistva u FoCi se naSlo i mrnogo naroda sa sela koji je pobjegao od neprijatelja. Da hi se rijdio taj problem, u Foci je organ.iJZJOvana zajednicka :ishrana. Tako se sa kazana drijelHo po 3500 obroka hrane dnevno. Kako nije billo dovoljno hrasna mljele su se suhe kruske i mijesio hljeb. Takvu hranu je jela j voj.ska. Pored njege ranjenika i bolesni,ka, brige o1w ishrane i smjestaja naroda, os'TIIivanja organi.zacije zena i sl. bio ·je razvijen i ideor1osko-politicki md. Sjecam se da je u Foci odrzano vise predavanja o politickoj situaciji u 12emlji i u svijetu, o pobzaju zene u drustvu, o ravnopravnosti zene sa muskarcem i sl. NamCito je bila 1razvijena aktivnost na mobilizaciji zena u redove NOVJ-e i njihovom ·anga~ovanju u pOilitickom zivotu uopste. Aktivan poHticld rad urodio je brzo plodom. Veliki broj zena iiZ P.oce i cijelog focanskog sreza je bio ukljucen u politicki zivot. To je omoguCilo da rukovodstvo donese odluku da se pristupi osnivanju Saveza zena Bosne i Hercegovine. Zbor je zakaza:n za 22. februar 1942. godine, kada je i oddan, u Narodnom domu kulture u bivsoj zgradi suda. ·Da bi obezbijedili prostorije probili smo zidove izmedu tri sobe u bivsem sudu i dobili dvmanu dugu 25 metara. Tu se nekad narodu sudilo, ,pravda" se dijelila, a sada se skupile zene antufasistkinje, da osnuju svoju organizaciju. Na zbor su dosle drugarice delegati iz Kal:iJnovilka, Gora.Zida, Cajnica, Trnova, Ustikoline i svih sela sreza Foce. Iz Kalinowka je dosla Filipovic Maida, iz Gora.tda Fazlagic Zifa, koja je strijeljana 1942. godrine od Italijana, sa Cajni.6kama Sp:remo Milka, Kovac K:osa sa zenama iz Jabuke, Dzinic Zejna d.z Jelica, Malis Sava iz Vrbnice, Mitra Rirs•ticevic sa delegatima iiZ Mi.lj,eVJine. Nli,tlkovic SaVIka sa deJlegaaijom iz Predjrela Sutjeska. Osnivaclwm zbo.ru Saveza zena Bosne i Hercegovine prisustvovalo je preko 500 zena. VeCina nj1ih bila je cvrsto vezana za NOP. P.risustv.ovali su i drugovi iz Pokrajinskog komiteta I\jPJ .za Hercegovinu i Bosnu. Zbor je poceo u 2 •sata po podne. Prvi je govo~io ispred PK KPJ Rodoljub Co1akovic. On je istakao da nas je vjekovima neprijatelj gazio d. zavadao nase narode, pa da Je nuzno da se nasi narodi ujedine u borbu za s·lobodu i bolju buducnost. Poslije Rodoljuba Cola'kovica zbor je pozdravila predstavnica SKOJ-a Foce, SlaVJujka SaniC. Na :zJboru je Zima _,Qvozdana Bi>jelic- .Penezic podnijela refemt o medunarodnoj politickoj .situacij.i, a Mileva Planojevic o potlrebi osnivanja Saveza zena BIH i njegovim zadacima. Na zbo.ru 'su diskutovale Spremo Milka, Colic IDmgica, Kezunovic V,itka i druge. Posebno ~treba j,staCi diskusiju Savke NitkoviC, koja je, pozdravljajuCi prisutne, kazala da ce vjerno raditi za nase borce, koji se, .kako ona rece bore puskom, livorom j bombom, a mi cemo iglama i preslicama. J a s•am naglasila da treba i Muslimarike da daju od sebe sve da se sto p:ri>je oslobodimo, da nam je jedino mjesto u NOP-u, kao i da bi najbolje billo da Musliman;ke skinu zarove i feredze. Na kraju zbora je usvojena re:oolucija o zadacima zena,i izabran odbor, nakon cega je zbor zakljucen. To je 'bio nesumnjirv politicki �uspjeh. Delegati su se raziSH obogaceni znanjem i us·pome . · x jedan vellki dogaaaj. nama na JOS ·· · · .vk · . · .Nas umjetnik -· slikar VoJ·o DimitriJ'evr·c· ' ko3I Je pnsustvovao 0 snrya~ om z b .'?il"U, mspi1 I11San dogaaajem izradio je c11tez u dnevnik Vladrmrra DedrJera, koga je nazvao: Ucesnice na b . v F v· pwljeca 1942. z oru zena u ocr, Natalija Petrie NE DAJ ME MAJKO, HOCU DA ZIVIM van 'az~~~i~~gko su imale posebn~ zadatke u per;Jodu priprema i odr.taoheihijediti SmJ.;St~hJ.oil"hr!a;ezda kzen.a ~osnle i. Hercegovine .. Trehalo je d ' , e omsat1 sa u 1 sve drugo za us · r~ zh?::~· J~ sam hila z~duzena da pripremim referat za Usme~~e~a~ Vline ,Z1vot zene u Bosnli sa poseJbm1m osvmtom na ~1·'"ot M ·1" n1a J " U d '-' 'v• zene IUSilll <:!: · · ogovoru sa mojom maj<kom napisala sam referat 1ko a s~ ch.ta~a na UJsmenlim .no:v,inama. Tu sam prvi pUJt .iJS1tupi1la na 'poz;rmcu, pa Je to za mene hw ~ posehan dozivljaj. v v . e daj me majllro, ja sam mlada - hoou da iJivJm. To su bile posljedmje rijeCi moje Radojlke-tparti.:zanlke, ibo:lni:carke u Borju, februara 1942. godine. mla je u dvadesetoj godini puna zdravlja, poleta i volje. Zima 1942. godine, hila je teska. iPored hrige i rada u bolnici za .ranjenike, Radojka je cesto odlazJila u sela, pa je dobi·la jaku prehladu i •tesko se razholjela. VeHka odgovomost i patriotska svijest, kod svih nasih horaca, tih prvih dana ustanka, hila je iznad svega, pa je takva bila ,j Radojka. Jednom borcu bio je sikinut gips sa noge. Nestabilail1 u hodu pao je. Mada i sama bolesna Radojka je potrcala za njim. Pri tome je nezgodno pala. Od toga pada povrijedila je zuc ili neki drugi unutrasnji organ. Bila je pnivezana za postelju i za nekoHko dana umrla. U najkriticnijem momentu prenijeta je kuci u Maslovare. Gledali smo je kako se muci, ali joj mnogo nismo mogli pomoei. Sam osjecaj da su joj to posljednji trenuci zivota cijepao je mi srce. Svi smo oko nje, ja, otac, sestre i brat. Tu 'SU nasi prijatelji i komsije. Sve to Radojka vidi i cuje. Stalno sam nad njom i rma vidi kako suze iz moj1ih ociju ik:aplju. . I njoj su tekle suze, zivot joj se gas'io. Kad sam se nadvila nad njeno izmoreno tijelo uhvatHa me snazno oko vrata i povikala: - Ne daj me majko, ja sam mlada- hoeu da zivim. To je hilo posljednje sto je rekla moja Radojka, mlada partizanka, februara 1942. godine. To je bio prvi grob .iz moje kuce i prvo moje dijete koje je nes'talo, da bi u toku rata iz nase porodice bilo jos pet grohova. Ostala je nepomicna na svom lezistu kao da je zaspala poslije teskog napora. Sa lica joj je nestalo g:rceva. I mrtva mi je izgledala njezna i lijepa. N 314 315 �Dr Dana Pecanac-Bjelica PARTIZANSKA BOLNICA U ZVIJERINI 1942. GODINE .prv?J. polovd;~i 1942. godirne u Herceg.oviinJi su partizoo:ske Jedimce v vo~Ile. ogo:rcene v borbe protiv I talijana i njihovih . . P?vmagaca~ cetmka 1 ustasa. Nakon svakog juriSa, ranjenika Je hi1o sve VIse. Borlnice su bile neophodne. . to v.ri)eme n.a~azila. sam ~e. u selu HodziCima, gdje sam radila kao lJelkar u I:UproviziranoJ bo1mci. Ranjenike smo smjestili u popovu nap~stenu ~u~u. l}skom. -:u me pozvali iz Operativnog staba za Hercegov!nu, kOJll. Je hio smJesten u selu Fatnici. Nakon a:mulize stanja u samt~tu, dobrl~ sam za~atak .da odmah idem u Zvijerinu da tamo £o~-r.ruram. ?o.In~c"'! Z<l; Juzno-hercegovacki pa:rtizanski odred. Bolesnike, kOJ} su bihv~mJ~~tem u selu Hodzi6i, predala sam sanitet:s,kom ;radniku D.u~anu G,aci111ovwu. Put~m .do Fatnice samo sam mastala 0 novoj bo.Jmci, a.~ aruge st~ane. pnboJava:la sam se kaiko cu ja, kao mladi ljekar sa IDOJ'I~ ~~kudmm 11sku~st~?~· ostvariti povjereni mi zadatak. ' Dosavsi na . t~ren ZVIJerme najprije .sam napravila plan rada, a on~.a sam. sa sp1sko~ po!rebn?g materijala ,za bolnicu furenula po ?kolmm seh~a, da pnkup1Jam. mventar. Prma . snage, ~olje i ddeala c;;tk sam us.pJela .da PrDr?,;;tdem Jednoobrazne VOJnicke krevete za bol~Icu .. za to Je valJalo obici ~nog? i mn~go sela, cak do Ljubomi~ra pa I d~lJe. Kada s~m ·sve to pnkupila na Jedno mjesto, stola·r mi je izradiOV potreban Inventa:r za ambulantu - previja:liste :kao: s.to, ormare stelazu za instrumente itd. ' ,. Uprav~ u to vr.ijeme na Divinu je pronaden magazin sa potrosmm mat~TIJ~lom.- platnom kao i namirnicama !k:ao s'to su: 'suho ~eso: pmnac, zatim kafa, kakao i slione stvani. Ovo mi je jako koris'lnlo, Jer sam dosla. dlo ZJnalt:ine kro]~'Oiine poste1jnog i za·vojrnog matenija.Ja, t~ko da. s~m bolmcu sa zadovol}stvom uredila i popunila prehrambemm artlkhma. U v p Sarna bolnica se sastojala od ve1ike bolesnicke sobe sa 25 kreveta, druge. n:anje sa 6--::7 rfureveta kao i previjalista. Lmala je i samo~tal~u ikuhi:nJu, sa SVOJim e'konomatom. Od o.soblja je bi.Jo 5 bolnic~b, e~onom, poH~icki radnik i omladinski rukovodilac, kojri je bio UJ~d~o 1 :O~lad1nski rukovodilac na tom terenu. Od svih bolnicarki ~aJvise .m~ Je ostala. u s~~canj:r Fatima Tikvina koja je hi-la plemenita I pokaziva,la puna razumiJevanJe 'kako prema bolesnicima :taiko i prema seljanima. ZahvaljujuCi tim njenim osobinama seljaci su je spasiH od sigurne Sl11!J1ti Jmda su llaJS zaTobih cetnici Save Kovaca. U to Virijeme u Fatnici je, pri Operativnom stabu, postojalo centnilno tsanitetsko skladiSte, odakle su snabdijevali i nasu bolnicu potrebnim materijalom, koji 1je tu sterilisan a pakovan za sav sanitet na tom podrucju. Tu je takoder pravljen i sterilisan ,prvi zavoj" koga je momo, kasnije, imati svaki vojnik u SV'ojoj torbi. Mozda ce se neko upitati: Jcako smo u to doba dohiva.Ii sterilan materijal. Jednostavno: peglom, :sterilnim - o;tkuhanim pincetama i opranim rukama, sapunom i alkoholom. Na ,prvi zavoj", koji smo tada pakovali u vostani papir, bio je nacrta~n lik ranjenog pa:rtizana sa zav,ijenom .rukom rad akademskog slikra, Stocanina, Bmnka So•tre, koji se u to ':~ije~e nalazio u Fatnid pri Operativnom stabu. Sam materijal za preVIJatlJe (kao tupfere i sl.) pakovali smo u dohos i steri•lisaLi u rerni sporeta bolnice. PDoces ster1lizacije smo .Imn:troHsali na taj naCin sto. bi cekali d~ m<;tterijal pozuti i tako smatrali da je b~ donek.I~ stenlan. ,U to_ v.~­ jeme raspolagala sam sa znatnom kolrJJcmom h]elkova atnuJ'sept~Cikih sredstaya, a kad bi ponestajalo dohivala sam .ih vewm, (od N1ko~e Rusa, sanirtetskog radnika u bileokoj bolnici iii preko recepata koJe bi otpremala po seljacima do hilecke apoteke). Snalazila sam se kako sam znala i umjela. Iako je hi·lo teS:ko do toga svega doCi, ja sam ipak bi:Ia s•retna, osjecala sam kao da .radim u pravoj bolnici. Ali, i po;re~ toga, bilo je teskih i tuznih momenata za mene, narocito kada b1 stJigao tezalk ran'jenik kome je bin :potreban pravi roperat'iiVni za:hvart, kojim hi mu se moglo sigurno pomoCi, aLi ovdje, u nasoj bolnici, za to nije bilo uslova. To su bili ;teski trenuci za mene jer sam bila bespomocna i zato nesretna. Za ljekara je najbolnije: htjeti ukazati pomoc a nemati za to uslova. Sjecam se jednog borca sa pov:rijedenom mokraenom bes.ikom, koga hih samo da sam imala gumenu cijev (kateter) vjerovatno spasila od sigurne smrti. Ovo je samo jedan od mnogih primjera o kojima bi se moglo pisati. Raspolozenje mi se vratitlo kada me je jednog dana posjetio dr Safet Mujic i preporuCio da mu, kao manje irslkwsan ljelkar, sve t·eze ranjeniilke salj.em u bolrnliou Izgnri, gdje je radio kao iskusni afirmisani hirurg, a on meni da salje lakse ranjenike. Inace je bio vrlo zadovoljan i odusevljen :izgledom i o.rgani,zacijom bolnice. Njegovi savjeti iskusnog hirurga mnogo su mi pomogli i uvijek cu ih se rado sjecati, a njegov blagi i pa:ijateljski lik mi je wlo cesto pred oCima kao lik iskrenog druga. 'Na zalost, ova nasa, relartiWlo dobra wganizovana, bolnica nije bila dugog vijeka. Morali smo da rse spremamo na povlacenje, jer nas je neprijatelj sta1no ugrozavao. Tako je jedne noCi stigao u nasu bolnicu dr Mujic iz Izgora, povlaceCi se sa svoJim ranjenicima ispred neprijatelja. Poslije nekoli.ko dana cetnioi su napa:li i nasu bolnicu. C.itav dan su se borrbe vodile oko bolnice, a ona je hila i glavna meta napada. Kasno uvece bili smo opkoljeni :i zairobljeni. Tada je u bolnici kao ranjenik bio ri Milija Stanisic, politicki komesar 1. hercegovackog udarnog bataljona. Sjetila sam se da ce stradati a'ko neprijatelj vidi oznake Tlilwvodioca na njegovoj partizansko_j bluzi. .Brzo sa~ pokidala orZnake sa njegove hl13-ze i kada su 'l?ledah b?les~I:ke pr~sh su pmed Mi1ije kao pored obicnog borca, te Je na taJ nacm spasen od sigUII'11e smrti. 316 317 �, U ovoj borbi hio je lakse ranjen i dr s f . .. , . v ~ucu preko puta bolnice. Dijelila nas . . cfu et M ~Jlc. Sm]estoo je u 1 Camil Kazazovic Je naredenje da moram ici da ga rev· .3e ]e. va ve Lka poljana. :Doslo no sam islmcila sa suprotne snranf b p~m. fosto •se tada vodila horba bolnicarkom. Trcale smo p.reko . 1. 0 mce roz prozor sa jos jednom i. sakrile se pod veHku stijenu, m~~i~~!ld dok s~ n.;teci oko nas fijukali, trm, k~~ smo se podigle i posle re:Ua a srr;-? rzbJe~1~ c;>pas?ost. Medudr MuJrc, ugledali smo iZJnad sebe ~et 'k kuci u .koJ.OJ ]e biO smjesten nama. Kako su vidJ' el·r· da sm m ve sa uperemm puslkama p.rem.a , . .· ecr d . v. k ucu d a se sklommo pust'l'o nenaoruzane I· mrs1 " • a bjezrmo u tu 11 obavi.ti sv~j za~atak. ' su nas da prodemo. Tako smo mogle PoshJe tn dana zanobljeniStv . . 1' hercegova6kim partizanskim jed' . a strg I su p:roleteri i zajedno sa eto, zivot ove divne bolnice bi 12'lcaka oslo??diJi ·?olnicu. Tako je a sada za mene lijepih uspomen~. rata , pun lrjeplh 1 teskih dogadaja: SABAHA COLAKOVIC oncem marta 1942. godilne UJstase su u ZeniiJai uhapslile jednu vecu grupu akvivista NOP-a, medu !kojima je hilo nekoHko clanova IKPJ i clanova SKOJ-a. Svi su oni odvedeni u travnicki i sarajevski zatvoa:- a .kasnije u koncentraaione logore Jasenovac i muge u Njemaokoj i Norvdkoj. Time su prakticno Zenica i zenicki proletaa:-ijat u najodsudnijim danima nase NOB-e ostaH hez svoje pa:rtijs:ke i skojevske organizacije, bez veceg broja onih riajaktivnijih saradr:rika NOP-a lkoji su u ilegalnim uslovima, jos od 1941. godine, vodili borbu pmtiv okupatora i njegovih pomagaca ustasa. Jedina od 6lanova KPJ koja je ostala u Zenici d koja ;nije hila zahvacena provalom d. hapsenjem, hila je Sabaha Oolakovic. Ona je hila vrlo vjest hlegalni Tadnik i to je pokazala vee u prvim danima ustanka u zenickom kraju. Tada, a i kasnije, redovilto je uspijevala da !izmakne ustas·kim potjerama i izbjegne hapsenje. U Zeljezali'i su tada .radili jos Ivan RaCiki, Alija ~~hovic i njen brat Rifat Colakovic. Sva 1:rojica su hili !kandidati KPJ. S njima trojicom i jos nekoliko aktivnih sa:radnika NOP-a, Sabaha je preuzela u1ogu i sve zadatke koje je do ma:rtovskog hapsenja imala partijska a:rganizacija Zendce na celu sa Remzijom Rebcem. U zajednici sa partijskom orgarrizacijom sela Tetova ona uspostav·lja kontakt sa Zeniokim partizanskim odredom, prikuplja podatke o neprijatelju, s.kuplja o.ruzje, sa:nitetski ma:temjal i drugu opremu i prelko komrmista iiZ Tetova salje na slobodnu teritoriju. ,Pored toga, ona intenzivno radi na ozivljavanju ilegalnog rada u Zenici. Ponovo okuplja i aktivitra one s111age koje su pred terorom ustasa i okupatora ustuknule i pasivizirale se. Politickim .radom ponovo budi svijest kod osnovnog dijela narodnih masa u nuznost borbe i pokrece ih u akcije. U tom pravcu hila je usmjerena sva njena aktivnost od prvog dana kad je preuzela na .sebe teret teske borbe u komplikovanim uslo.vima ilegalnog :rada. Mo!Tala je poceti iz pocetka, onaka kao sto je to bilo 1941. go-dine, pocetlkiom ustanka. Ttreibalo je na bazi Vlijest'i Slobodne Jugoslavije suzbija:ti i raZJoblicavati u masama nep.rijateljsku propagandu, objasnjavati razvi:ta!k dogadaja na frontovim Antihitlerovske koalicije i u nasoj zemlj'i, boriti se protiv mobilizacije omladine u neprijateljsku vojsku, ponovo uspostaviti obavjestajnu m:rezu i ilega1ne punkvove i kanale, koji .su poslije hapsenja hili razbijeni. K 318 319 �Na lzv1r.Savanju svih ovih zadataka Sabaha je intenzivno radila. Bila je glavni nosila~ cjelokupne_ i:leg~l_ne aktivnosti u Zen~ci <; ces:to, narocito u pocetlku, 1 nep?sredm .J,zvrsilac. Uskoro se. razv1la 1 u <?dlicnog organizatora. Sarna Je od1azi,1a u selo Tetovo, pnsustvovala sv1m sastancima tetovskih komunis,ta. PrenosHa im poruke i zadatke i upucivala ih ikako da zadatke izvrse. Uvece, preobucena u zar, odlazila je u kuce simpatizera NOP-a, razgovarala i ulivala im vjeru u konacnu pobjedu. Dava.Ja je zadatke i odredivala sta .ko :1Jreba da uradi. Pri svemu ovome vodila je strogo racuna da se ne naruse po:inoipi konspiracije. Preko nekih aktivista uspostavila je prekinutu vezu sa drustvom Muslimanska zajednica i grupom uglednih gradana MusHmana Imj'i sru birlli spremni da poanazu NOP. Rrelko njih organie:ovala je razbijanje mobilizacije omladinaca Muslimana za njemaCku 13. SS ,Handzar" diviziju. tPreko zena aktivist·kinja organizovala je prikup1janje dobrovoljnih pnHoga u novcu i drugim materijalnim sredstvima, .raznosenje stampanih vijesti, oruzja, municije, sa:nitetskog materijala i drugo. Cijelu organizaciju ilegalnog rada u Zenici, Sa'baha je preuzela na sebe. Sama je odla:nila na sastanke, iznenqdno se pojavljivala u kucama aktivista, prenosila im zadatke i odredivala sta treba da urade. Nije voljela, a nije ni praktiko:vala da .se njoj, na nekom unaprijed odredenom mjestu, dolazi na sas-tanke. Takve sastanke nije ni zakazivala niti je na hekom unaprrijed o.dredenom mjestu p11ihvatala ilegalni materlijarl. U na:jrvi'.se slucajeva pojavljrivaJla se iznenadno, bvzo olbavIjala posao a odmah zatim odlazila dalje. DrzeCi se toga, uspjela je da izbjegne da bilo ko o njoj nesto sazna ili da je iznenadi. Pa i onda kad su ustase za njom organizovaH potjere i pretresali citavu Zenicu, njoj je uspijevalo da skrije svoje mjesto boravka i izbjegne hapsenje. ,Pocetkom maja 1942. godine u Zenickom partizanslk:om odredu doslo je do cetnickog puca. Time je praktiono prestala oru.Zana borba u zenickom kraju a par:tizanske jedinice povukle su se sa ove teritorije ·i preko Kr·ivaje i 1\jonjuha otisle u Birac. Ovim je bila prekinuta jedina veza Zenice :i njene ilegalne organizacije sa partizanskim jedini1 cama i partijsbm ru kovodstvom. Sabaha je od tada hila stalno zaorkupljena idejom da ponovo ozivi o.ruzanu borbu u zeni•ckom kraju. To je shvatila kao svoj glavni zadatak, u njega je u1aga1a sve svoje fizicke i umne sposo:bnosti. Koristila je l najmanju priHku pa i onda kada su uslovi bili minimalni, da organizuje oruzani odred i akcijama i borbom pokrene ponovo narod u ustanak. Ali, zabo sto zajedno sa tetovskom partij.skom O!I1ganizacijom nije uspjela da obezbdjedi siru bazu za nastavak oru.Zane horbe u .zeniCkom kraju i zato sto je neprijatelj u to vrijeane bio vo:Io jak i u zacetku sprecavao svaki takav pokusaj na zalost nije uspjela. Zbog 1Joga, a i sticajem raznih, a najvise nesretnih, okolnosti njena zelja d nastojanja nisu ostvarena. fPrvo je pokusala da :na teritorriji sela Tetova i Gradisca i uz promoe tetovske partijske organizacije formira oruzanu partizansku grupu. Znala je da se u Tenovu i GradiScu kriju dv:ojica partizana, koji su, posHje borbe na Meukrrnju na V.Iasicu stigli u ovo sdo. Mislili su da ce ovdje najlakse da prezive j oporave se od bolesti a zatim da uhvate vezu sa nekom partizanskom jedinicom. Iako su sela Tetovo :i Gradisce u nepo.srednoj blizini Zenice, a u 1Jo vrijeme u Tetovu je hila stal:na usrtaska posada, us:tase za njih .. , . ci'a Tetova ih je prihvatila, lijenikad nisu. saznale. Par~1Jsika org:ul~t~ 1942. godine, ~ad su se.. op?6ila..~ sakr:va.Ia ~d ~sta~~bc!1~~c~a lastanku sa clanov1ma . pa~ J\~~ ravih, pos.Jet:Ila I~ Je E • naoruzana grupa, a da DJih VOJ Tetova predlozila. Je ?a se '?rmi,ra 'ez m oko kojeg bi treba~o da se kao iskusni part~zam J?O~ube h~aop~ije~log je bio p.rihvacen I odma~ okupe novi borCI. OvaJ . a a m ·, Gradii1sta i Teuova udu u p~rt je hilo odredeno da ne1kc:·~ri<ko ~b;h;aj~z uputila iz Zenice .i. Ibrahima zansku grupu. rPorv~d llJih, S roMtiokog rkomesara grupe. 9Jelu ·~·r;rpu, Hrunumica i predlozila ga za p . zala j'e i oprem11a Odjeoom, . 1 k 0 d setak boraca naoru · d upe koja je brop a. ~. e k · tijska organizacija. Za vo ~ gr . obu6om i mumCIJ.OJ? tetov:s, a par a ·e oznavala, znala Je d~ Je odreden je bio Ras1m Ismic .. viabahk ~ \iop horae Zenickog partizanod prvih dana ustanka prezden.1dc. olm zarf~mandanta novog partizanskog · d d . je u v1 Je a ' skog o re a pa ga d k · borbu izraste iz ove grupe. odreda koji je trebalo a r .:ro~ otpocinjali sa akcijama, nego Grupa je hila mala pa. J~s. n1su ~iri:titki .rad u selima i ol;jasnj~­ su svu svoju aktivnost USJ?Jenh d:ka Y.ima da se mobiliSu nov1 bor~1. vimje ciljeva NOB-e, kao a na p . usa~ 1 grupe Sabaha je rad1Ia Uporedo sa s'tvaranjem ove pad•rtrzal!so\:eba.I·; ·ri]'~ke Bosne. Saznala . v . d upe na esnoJ ·~ z •vk na OkupljanjU J?vS J~. De vlaUOVa partije ;j prv0b0!:aCa e~llC ?!? je da u selu Sv1cu Z1ve ' VOJ1Ca ~ ,. Marko MiSura. NJ1h su cetmc~ partizanskog odred:;. ?'(d?'r ~ht~~~jeli ubiti zbog njrihove pop.ul)ar!wsd1 poslije puca razorruza '1 m~l!kl dreda i namdom ovog kraJa 1. o medu bivsim kborci:ma Zenl1c ogbol: I·svtva u rodnom selu. Mmah ~u · redili im ne u vrs t u pa. uzaro . Jen . zandarmerij>i. ,sab a h a Je s t u plla . v vk · svakodnevno da se javljj,J~ cert~k:~ sastanaka koji su odrzani u'Vklu sa njiana u kontakt •1 pos 1Je ne or b . rupu bivsih boraca Zemc ?g Ricice predlozila im da okupe oldo se ~~mentu iznenade :i razoru:laJU odreda..i da 1;1 u selu cetnicku zandarmemJ~ koJa bJe ko rijeke Bosne i pridruze part1da se sa otetim oruzJem p_re ace pre zanskoj grupi Rasima Ism1ca. Sabahinog prujedloga grupa bor~ca, Uskmo je na osno.vu ovkg ' m Oiktobra 1942. godine lt'azoru.~ai~ na celu sa Todorom..iButiillOm,. o~~e usaka i uputila se prema l11JeC1 cetnioku zandarmeriJU, 0~~\ lill . 1 iz sela Tetova camcima pre?a~~ Bosni gdje je trebalo da .1' ?llll~n~s u zadnjem momentu OSUJetii: na drugu stranu. Medutim,. ~etm~I s~as. edu kod sela Ricke i u bo~~b1 ovaj njihov poku~aj. Nfra':'~h shv1~ene 'k.rarka MiSuru, Mladena Misuubili Todora B~·~nu a .. a~m}e u svom stabu u Perin Hanu. ru i Duru Miles,1ca st~IJelJah ,u bra 1942. go dine, i partizanska g~Jza ovog dogadaJ~'. 5. n:overv, sudbinu i hila razbijena. Ust~s~ pa Rasima IsmiC~ doz1v~ela Je. ~ 1d~~sni,ka •sa:zmaJi su da se .~na naJV1·. i zandaDmi iz Zem~~ _preko <SV•fl~~sili iznenadni napad, opko~l1h grupu v= S ve krece olw Gradnsca pa su . , .. v J·edn·og borca. Ostahma Je po.s b h. . v . u borb:i ubili da·ra Ima Ha numica 1. JOS acno probiju i:z ohruca l. t 0 Je lo za rukom I se razbJegnu .· poJe d'm 1 b:io <kraj ove pa.rtizanske grupe. . .. va lm 'i su ulaga:li sve svoJe za Sabahu kao i za kom~ms~k. TeJo ed o~aj tragicni . epilog bw d b snage a o nove Zeni:cki part•Iza~s ~ .osu za T·odorom ButMl!Om, Ibra. b't k zahh r ' . d je tezak i nena~_o.kna.div gu. 1' a .I' nisu prestajali sa ilegalmm ra om 1 . h'Ilmvorr;t1. Hanunucem 1 drugima a I da1J'e je Sabaha preiko te. IZ aZJUC SVOJ. e Ziivote novim OI]JaJS1110'S1Jima. ' 1 1 v • • lr,. partiz~nskog P?gobil~~tad~nirana t 320 321 21 zene BiH u NOB 1941-1945. Svic~. Dalj~, �tovskih komunista i simpatizera NOP-a u gradu, zeljeza:ri i a:udniku drzala situaciju u svojim rukama. Obilazila je pojedine drugove i drugarice, hrabrila ih da istraju i da ih neuspjesi ne pokolebaju. I danas se u selima Tetovu i Gmdiscu sjecaju njenih dolazaka i njenih sabranih govora na sastancima i konferencijama. Iako je billa f1izd!ciku slalba i bolesljiiva, ona se ll!i'j•e predavala, s·toicki je podnosila sve tegolbe muko1n1pnog i tdikog" HegaJ!nog mda. Nrikad se nikome nije zalila i uporno je odbijala svaku sugestiju drugova iz Tetova da se poS<tedi fiziekih napora. Nije klornula ni ornda kad je u •radu dozivljavala neuspjehe. Nastavljala je sa aktivnoscu i bil.a nerjdi~a. z~go,:r;etka. za usta~ku poli<?iju. Osjecali su svuda njeno pr:s~stvo all ~?J ms.ta ~lSt;l mogh. Sazna11 su preko cetnika da je hila ID:ICIJat~r a.kciJe. koJ~ Je nvela. gn~pa Todo:a iButine: Znali su da je nJen ·vg_}avm ud1o b1o u fo.rmtranJU naoruzane par.tlzanske grupe u Grad1scu. ~v.akodn.evno su mot11ili n_a njenu kucu, upadali i vrSili pretres.~. T1razl'li su Je svuda, postavlJali zasjede ali ona im je uvijek us;piJ<evala da uma:kne. ClcmoVli partije i simpa:tizemi NOP-a ouva]i su je, bdNi nad njenom siilgDJrrnos6u i stvarali jo'j u:s,Jove za HegaJni rad. U decembru 1942. godine na sektor Zenice stize Treca divizija NOVJ. Njene jedinice napadaju prugu izmedu Zenioe i Zepca. P.rva dalmatinska brigada tada je oslobodila Nemilu, Vranduk i Citav kompleks sela na lijevoj obali rijeke Bosne. Istovremeno je ova hrigada uspostavila vezu sa Tetovom i Zenicom. Za Sabahu i tetovske lmmunis;te to je hila nova prilika da jos jedn?m, uz pomoc jedinica ove brigade, pokusaju formirati Zenicki pai1fl1 anski odred. u kontaQctima sa stabom Prve dalmatinsike brigade Z tetovski komunisti su dobHi uputstva za :rad, prije svega da rrastur~ Ic:~ke po z.enlci u kojima stab Prve dalmatinske bPigade poziva radmstvo Zem~e .da ~tt;tpa u partizane i ~da. s~ organizuje u borbi protiv oku;pato_ra 1 IzdaJmka. P.ored toga, JOdi:mce ove b11igade po sel~ma odrzavaJu ·konferenoije sa seljacima, formiraju narodnooslobodilacke odb?re sa oi~jem anga:l!~·va3-~a. i Sto .uspj.esni!j:e moblitHzaaije oi!tavog o'VIog k•raJa u narodnooslobodilackoj borh1. Medu1iim, O.i·tava ova zajedn~cka aikti<vnost Staba bdgade, tetoVJSike partijske organiz~cije i Sabahe Colakovic morala je naglo biti prekinut~. P:o nar~denJu Vrrhovpog staba NOV i POJ, cijela Tireca divizija dobda Je nov'! za~atak. Vee 20. decembra prebacila se preko Vlasrica na sektor Travmka 1 Turbeta. Odmah zatim uslijedila je ;:i cetvrta neprijatelj~ka .~fanziva. Taka je i vovaj pokusaj Sabahe i tetovske part'ijske orgamzaCIJe da pokrenu O!rt.lZanu borbu u zenickom tkraju asta10 bez rezultata. Ubrzo iza toga Sabaha je do.Zivjela i najte.Zi uda;rac u svom iilegalnom radu. Odmah po povlacenju jedill!ica Trece divizije doslo je do veceg ha:psenja u Zeriici i rselima Tetovu i GrardiScu. Uha:pseni su hili skoro S'Vri clanovri tetovslke partijske organizacije a u Zenici njen brat Rifat ColakoVJic i jos nekoliko istaknutih Sabahinih sa;radnika. N~jemci su ih zatvorHi u Kaznionu J poslije ,ispitivanja" odvojili su R1fata Colakovica a za>tim jos 11 uhapsenih Tetovljana 1i Gradiscanaca i .s~r~jeljali. ih 26. januara 1943. godine. Medu strijeljanim sedmorica su h1h clanov1 tetovske partijs<ke organizacije. Tada su pokusaH i Sabahu da uhvate a1i im je ona u zadnji cas umakla i !k:nila se ptreko Bosne u BHimiscu. Nijemci i ustase su pretresli svu Zenicu nrazeCi je. Cak su hili raspisali J nagradu za onaga lm je pronade tili uhvati ali sve je bHo uzalud. Simpatizeri NOP-a cuvali su je i sakrili tako da joj ustase nikad nisu usle u trag. Ali od tada, ona nije viSe mogla biti aktivna i u potpunosti rukovoditi ilegalnim radom u Zenid. U novim uslovima stroge dlegalnasti, nije mogla viSe da se krece, da obilazi drugove J druga:rice i da bude u stalnom toku svih dogadaja u Zenioi. I dalje je saobracala sa svojiiD; saradnicima, ali to viSe nije bilo kroz k:ontakte i razgovme nego preko ceduljica i pisama. Upucivala ih je kako da nastave sa radom J odr:Ze lmntinuitet Hegalnog rada u Zenici. Iako to viSe nije bio onaj njen svakodnevni istrajni politicki :rad Jwji ju je nosio i davao joj snage da i~dr:Zi i ne poklekne pred •teskocama, ona se nije predavala. cak je i u takvim uslovima iz svojih .skroviSta orrganizovala likvidaciju izdajnika Ota Gipre. On je bio prevodilac Nijemoima i saucesnik pri ispitivanju ti mucenju uhapsene tetovske grupe i njenog brata Rifata. To je 'hftla njena osveta za 1s•trijelja;ne zeni6ke, tetnvske i gradiScanske komuniste i saradnike NOP-a. Tes~i uslovi ovakvog rad:a d bolest koja je sve viSe uzima1a maha pogorsavali su njenu si,tuaoitj;u i odvaj'alti. je od borbe na koju je navlitkla, za koju je zifV1jela. To mirrovanje u skrovriStima je mucilo, osjecala se usamljena i izo1ovana pa je sve skupa ubrzalo njenu odluku da napusti Zenicu i izade na slobodnu teritoriju. Koncem 1943. godine, uz ;pomoc nekih simpatizera NOP-a na zeljeznici, vozom, preobucena u zar, izlazi iz Zenice a zatim na slobo.dnu tenitoriju Visocko-fojnickog partizanskog odreda. Po zavr·setku rata vratila se u Zenicu ali njena bolest je vee uzela toliko maha da nije imala vremena ni da se Taduje pobjedi u koju je tol1ko ulagala i za koju je dala sve sto je mogla i 1imala. Prve godine poslije oslobodenja proVIela je u postelji i li~ecenj;u, a pocetik:om 1947. godine zav.rs1o se njen zivot koji je bio sav utkan u borbu za os•lobodenje i za ostvarenje Tevolucionarnih ciljeva nase partije i nasih naroda. 322 323 �Cilika Hajnrih-Parte ·--- OD CRVENE I NARODNE POMOCI DO GRADSKOG ODBORA ANTIFASISTICKOG FRONTA ZENA SARAJEVA o:dii~e 1935. saradiivaJa sam sa Pemm Pesutom na pr1kllllp1}anJl! nov_canev pom~c-i.. U provali 1936. godine hila sam uhapsena I pustena IZ c~straznog zatvora. 1937. god formiran je Odbor Orvene pomooi u sastavu: .Pero Pesut, Asim Abdihodzic fu~d Mi:dzric i. OHi1~a H.ajmtih. Sva;ko od na:s j.e na sVJom terenu pro~ stnvao. krug I pnkUipl]'ao novae za pakete namijenjene zatvorenim drug~vima u Sremskoj MiJt,vovici j drugaricama u zenskoj kaznionici u. Pozarevcu. Por~d to~a claval~ se novcana pomoc porodicama uhapsemh drugova. PnkuplJala se 1 hrana u oemu su se istakli Mustafa Kurto i Redzep Gorusano:v,ic. Organi~ovana je takode 1 prrodaja fotografija autoporrtreta Mose Pijade koje je donio Erih Kos. Rad Crvene pomoc.i prosi.rio se kasnije i za spanske dobrovoljee u Francuskoj, u logoru Gitsu. Crvena pomoc organiz.ovala je prodaju lmntakt slici~a 0 strahotama spanskog gradanskog :mta, a prihod je bio u korist Spanaea. Paketi spanskim dobrovoljcima za logor Gits slat,i su u tezim od yo. ~ kg. p~~lko C:rv~e~og kvsta. Uspostavljena je veza sa nasim z.~mblJemeim~ kOJI su o.~tah. u Rrankovoj Spaniji, medu njima SarajhJa Albert Abmun. Slata Im Je novcana pomoc u stranoj valuti u konieama iknjiga. Posta je prepiska morala bi;ti na spanskom jeziku veliku uslugu je C:inio pocasni konzul republikanske Spanije Albert Saloon. Dolaskom Ise Jovanovica, sekretara Pokrajins1kog komiteta iKPJ reorganizovana je Narodna pomoc, odnosno formiran je Gradski odbor narodne pomoCi u koj·i su usli: Ivica Tvrtkovic, Alojz Rebic, oba radnika zeljeznicke radionice, zatim Hana Ozmo, Zora Ser, MHutin Vdimir, Ci.Uka Hajnrih, Jovanka CoVJic, Toni Zagovec, ing. Stipetic, Peko Jokanovac, Esad Cengk. Ponelkti clanoVIi su b'Hi povremetn:o na OVIOm radu, te kasnije pnio:nalii dnuga zaduzenja. 27. marta 1941. u Sarajevu su organiwvane velike demonstrracrije pod ruk:o:vodstvom KP u koj.ima je, pored clanova i ahivista, ucestvovalo svo posteno .gradanstvo. Manifestovalo se od jutra do veceri. Okupaoijom Jugoslavije Narodna pomoc prosiruje sVIoje zadatke, pronalazi stanove za 'ilegalce, prikuplja novae, hranu sanitetski mateDijal, oruzje, alkohol ritd. Novae je stajao :kod mene sam ja mogla, u slucaju da upadne policija pravdati vece svote novea na osnovu muzevljeve obrtnice. G Jer 324 325 U Gradskom odboru narodne pomod radHa sam do samog hapsenja, novernbra 1941. U to wijeme uhapsena je Lepa Pero:v.ic, instruktor i Clan ,Prokrajinsrkog komiteta u Sarajevu. Slala sam JOj hranu u zatvor ,Belediju". Kada su je prebaeili iz ,Beledije" u zatv:or ,Bogosloviju", otis.la sam pred Bogosloviju ·i vidjela Lepu na pvoz:oru. Tom prilikoo:n mi je badla cedulju u kojoj je bio plan bjekstva i upo~orre­ nje da se to mora sto hitnije izvr&iti. Nakon tri dana partijska organi·zacija je o:rgan:izovala bjekstvo u pet sati ujutro kroz prozor preko iz.Joga, gdje ju je docekao MiJo Sunaric. Bjekstvo je potpuno uspjelo. Po dolasku Bsada Cengica za seJkretara Mjesnog komiteJta po?etkom 1943. ponovo se fiormira Odbor za Namdnu pomoc, aktivi AFZ-a, te mgani,zuje rasturanje propagandnog materijala. Te2JiSte je baceno na p.nikupljanje nrorvea, oruzja, sanitetskog J?at~~ijala, glieerina i S'(~ga ostalog sto je bi1o potrebno za rad orgamzaciJe. Sav rad se odviJaO pod ·rukovodstvom Esada Cengica, sve do njegovog hapsenja u jesen 1944. godine. U ovom radu mnogo su se angazova1e zene, koj1e su uglavnom pmsle kl'oz logor :i zatvor: Lepa Carkic, EmiHja Kapri, Marija Blazek, Cilika rHajnnih, Alojz Rebic, Anto i Vid Milosevic, Libusa Maj·er, Katica Slama, RuZJica Gajger, Olga Ivlkovic, Milja Lonoo, Husein i &mica HodziC, Srlavica Mi,HoeVIic. Kod Slavtice je sak,upljan materijal i slat preko kunitra Igmanskom odredu. Kurir je kasnije, prilikoo:n hapsenja na Ilidzi ubijen. (Ne znam mu ime, ali znam da je hio Albanae). U kasnu jesen doslo je do pmvale nase grupe. Lepu crurkiC, erija je porodica hila p:ohapsena, a za njom raspisana rpolicijska tjeraliea, uspijevamo prebaciti na os•lobodenu teritoriju. Ja sam hila s njom povezana tako da nisam bitla provaljena. Husein i Ruzica HodZiic su hili medu ~adnj.im uhapseni. Ddali su se vrlo dobra, i prekinuli provalu. Pohapseno ih je oko 30. ,Jza ove p:mvale pozvao me na sastanak sekretar Komiteta Vladimir Peric Valter i od tada sam hila na njegovoj vezJi, dobivala od njega zada~ke: povezrivanje rsa Ilidzom, uspostavljanje veze i:zmedu Komiteta i partijske organizacije u zeljeznickoj radi.oni, koja je hila prek1nuta usljed hapsenja odgovo:mih drugova. tPresla sam na vezu Mitre StaniSic, Clana iKomiteta s ai.ljem prikupljanja podataka o ikretanju neprijateljsk'i:h elemenata. Mira me je povezala ;~a. Enveu:?o:n Kr~iCem s kojim sam nastavlila taj rad. !mala sam na vezi JOS 1lroJIIeu drugo:va. U jesen 1944. godine dobila sam hitno zadatak od ,Valter~vda sa.S,ijem i krijem do os.Jobodenja Sarajeva crvene engleske a amencke zastave. Preko Ivanke Skarric materijal mi je poslao Enver Krzic. Zastave sam sila u stanu Hebe P:rice, sestre Ognjena i Srde P~dee u Tuzlinoj uliei. Ove zastave smo 6. 4. 1945. ujutro postavili na javne zgrade u os'lobodenom gra:du. Mislim da je pocetkom januara 1945. godine formiran ilegarlnti Gradski odbor Antifasistickog rfironta zena. Sastanak je oddan u stanu Hase Pasic u bivsoj ulici Bana J eliCica, na prvom spratu. Na drugom sp:ratu u i~toj zgradi stanovao je zloglasni pol.icijski agent Jakubovdc. U odbor lmji je tom prHikom biran, usle su: CiHka Hajnrih - predsj,edni!k, Hilba Ramadanov',ic -:-; p!n~predsjed~'i!_k, ~ira StarJ?-·iSitc ;-:- .sekretar :i c1anoVIi Vaska Vukalovie, Olivera Katie, LJerka Cvitkov1c J Az·ra Dzubur Grebo. Odbor je formira:n pod rulmvodstvom sekretara Gradskog rkomirt~ta VaLtera rPerica i organi,zaciono:g 1sekretara Safe Dz-ino- �vica Na 0 vom sastanku donesen je zakljucak da se na rpodrucju cijelog gTada for~1iraju podo~?ori. ciji je ciJj. bio fo~miran~e pun.ktova ~a konacni ohracun sa nepm]atelJem, za pnhvatanJe part1zansk:ih I1aTIJenika. Sva.ka od clanica bila je zaduzena za po jedan punkt u :razliCitim podrucjima grada. Cilika Hajnrih bila je zaduzena z;a centar grada. U pododbor us.Ie su Lujza Pajic, Dzevahira Midzic, Mila Gucevac i Emilija Kapri, u cijoj se kuCi i nalazio materija>l: sanitetski pribor, carsavi, cigarete, secer i drugi prehramberri artikli. :Mater.ijal je prikupJjan taiko sto Sill prunik:rtovli alfligafuva:]i alkmivliJs'te sa airtavog svog podrucja koji su sve sno bi bitlo prirkupljeno donoSti.Ji u bazu. Mnog.i od ovih aktivista su i do danas ostali anonimni, a veliki bmj njih, samo zbog ave s.voje aktlivmos1tli, zav11s1io je u kioncentraoionim logorima. Hiba Ramada11110vli:c birla je zaduZei!1a za pumik:t Siken~deTide. U pododboru su bile Anka i rSlavica Rodak u cijoj kuci je bio i smjesten materijal. Za Bistrik, misHm, da je bila zaduzena Vas'lm Vukalovic. !Za podrucje ~ratnika i Bjelava ne mogu da se sjetim. Tako su se izvrsile sve pripreme u slucaju borbe za oslobodenje Sarajeva. Sastanci Gradskog oldbora AFZ-a oddavali su se svaki put u drugoj ku6i. Jedan takav sastanak odrzan j·e u kruci Adele Draslkovti.c. Tom sastanlku pri1sus'tvovao je i Valter Peric. Pored redov;niih radnih sars-tana:ka, orgcmi,zovana je i proslava Darna zema, 8. marta 1945. godirne, u blokiimanom Sararjevu, u vrijeme Luburiceve strahov:Iade. Sastanaik: je caju 8. marta - Hajnrih GH:iika, Izvestaj o politickoj sitruaciji - Va:lter PeriC i Izvjestaj o mdu po rpun:ktovima. Sastanak je trajao viSe od dva sata, a na stolu je stajala bomba, u slucaju da upadne policija. Iva Hrstic-Bajalo PRVI ODBOR ANTIFASISTICKOG FRONTA ZENA U ZAPADNOJ HERCEGOVINI 326 327 S a. moji!m mu.rl;em Pe1lrom Hrsticem, u njegovoj siromasnoj familij.i u selu Grabu, .J1odila sam dvoje djece. Posta se porodica prosinHa, trebalo je viSe materijalnih sredstava za izddavanje. U to doba za Sri:romasnog seljaka zivotni uslovi bili SU te~­ ki. Zbog toga se moj muz odlucio d~ pode ,tr~uhom ,za .kruho~"· .Otrsao je u Kanadu u proljece 1927. ~.od~ne, s namJerom d~ 1 rr;ene 1 dJecu prevede 1k sebi kada za to obezbiJedi uslove. Okolnos1n koJe su ~e zatim rredale bile su teske. Svoju porodicu nije mogao za predvrdeno vrijeme pr~baciti, a kasnije, kada se u Kanadi ukljucio u napredni radnicki pokret i kao dobrovoljac o1JiSao u spanski ,rat :(~aja 193?: godine) morao je odustati od te namjere. Nadao se pobJedr nad fas1zmom i u~dao se da ce doci kuci gdje ce zivot biti laksi nego u tudini pod kapitalistickim jarn;om. Uv S:panij~ j~ ma~~a 1938. godi~e. poginu_o: Tada su ugasene sve nJegove zelJe koJe Je gapo prema svoJOJ porodrcr. Moj muz mi je dava10 podst•reka .da se mogu J?.ravilno orr.ijent~~a­ ti, agitovati i raditi za stvar mdnicke klas~, a. kasniJ.e .NOP-a rr soc;:IJalisticke revolucije. }os dak je bio u Kanadr PI,sao m1 J~ dav· se stnp1m sa djecom, da ce biti bolje sutra,. da s~ on v~.c t.a~a pm~~ruzro naprednom radnickom pokretu u Karradr, da ce pobiJedrtr radmcka klasa nad fasizmom i kapitalizmom. A Ja, ako mogu i ~~ u nasem mjestu in;.~ partijska orrganizacija da se pddru2Jim komumsnrma, ~a ~udem na 'llJJ.hovoj strani i da im vu ra~u ~omazem. Iz Kan.~de J.e prsa_o r~d~w~o, s<Iao mi novae za izdrzaval1Je djece, ,razne matenJa.Je IZ novma 1 rz casopisa kanadskih komunista 1i slic~o. Te mat~rijale,. za yr~jeme 'K:"al.i~­ VJirne Jugo:slavJje, s Vlre!lilena na vtrllJeme ,sru m1 oduZlrmah zandarmr. PIIsao m:i je i iz Spanije i savjetovao da ga poslusam i da budem na strani K.PJ i da tako i djecu onijentisem. I iz Spanije mi je slao novine o spanskom ratu, ali to nisam uvijek dobivala, a ono sto sam dobila nesto su oduzeli, a nesto sam i sacuvala. 1Pred rat sam ukljucena u napredni radnicki pokre! t~ko s:to su komuni'sti Jmji su znali za porliticko djelovanje moga muza 1 mo~~ odDeidi:Li Mllinka Muoica, i:z !Jjltlibusllmg, da sa mnom, s Vlremena na vn}eme, razgovara o zadacima KPJ. Saznala sam da je drug Tito dosao za sekl!1etara KPJ, da se rat priprema i da ce se KPJ staviilti na cel'o naroda Jugoslavije u borhi protiv fasizma. Od 1937. godine. do. pocetkav rata, u Vrgorcu i oko!Jini lkao i Grabu, pricala sam medu lJudrma sve sto sam · �znala 0 radnickoj k1as1l i zbivanjima u Kanadi, Spaniji i kod nas. U Vrgorcu je isto taka bilo dosta naprednih ljudi, pa su me shvatili i primili u svoju sredinu. Odmah prihkorn okupacije nase zernlje znala sam gdje rni je bilo rnjesto u novim, ratnirn priHkarna. Selo Grab pripadalo je Hercegovini, dornaCi izdajnici su sa okupatorima preuzeli vlast, ustase su se pocele naoruzavati, po selima su kupili ornladinu i <gonili ;ih u ustaske redove, sto je rneni i ostalim postenirn i naprednirn ljudirna bolo oci. Ali, biH srno nemocni, a posebno u rnjestu gdje sam zivjela ustase su pocele hapsiti rnasovno one ,koji se ne bi odazvali pozivu da stupe u us,tase i slicno. Ipak, selo Grab je bilo naprednije od ostalih sela, pa su ljudi bjezali kad su god mogli samo da se ne hi morali odazivati u ustaske redove. OdlaZJila sam u v,rgorac gdje su se odrnah £orrnirale grupe ljudi koji su se opredjeljivali za NOP. Oni su djelovali na suzbijanju odlaska ornladine u ustase, sakupljali su municiju ,i oruzje za liono naoruzanje i taka se priprernali za podizanje ustanka protiv okupatora i domaoih izdajnika. Medu njima su bili Mate Baja}o, Mi6o Hrstic, Mate Nizic, Pem Bajalo, Stanko Borovac, ·Ivan Re5etar iz Maoca, Ivan Jelavic iz Oraha, Pavao Jelavic, Pavao Granic, Stanko Resetar, Stanko i Srecko Jelavic, sinovi Pcwla iz Maoca. P,ored mene, u se:1u Gra:bu djdovao je i kornunista Vlatko Hrstic. U pocetku smo u radu hili orijentisani na Vrgorac i akolinu (!Oalmaciju). Navedeni drugovi su narn davali direktive, da sto vlise razgova·rarno sa ljudirna, da se ·ne odazivaju pozivirna ustasa i njihovih pornagaca i da, aka mozemo, kupujerno oruzje da hi se spornenuti drugovi mogli muoruzati. Dali smo irn nekoliko pistolja i rnunicije do koje sam dosla. Taka sam, pod rvrlo tesldrn uslO\drna, radila k:Jmz djdu 1941. godiiiDu. USJkoro SIU me uhapsii1le us1tase i sprrove:Li u I~talijans,k:Ju k:Jornantdu u Vrgorac odalkle su drugovli, kode sam gore spomenula, i1ZJbav,i;Ji. U iital'ijans'korn zatvoru nisam dugo ostala. S obiZli'rorn da sam vee billa puno ,;komprorn'i:tovcuna", kao p:rlipadnilk. NOP-a, po6el1i su mene i moju djeou proganija:ti. Moga Sitariljeg slina UJs1tase su primora'le da strupii u nepnijatelj;ske redov;e, a drrugovli sa kojima sam sarad<ivala su rni pos1Jav,i;1i zadataik da ne d.i!rarn u njega, da ga tamo ostavirn, jer ce iz uih redova i·sto mo6i pomoCi polkrenu, aka niis'ta drugo da rnoz•e davaiJJi za ustaiDi~ke onuzje i rnumiiaiju. I'sto rn\i je to savjetovao i Mate Ma:r!kotiC, tada komunista. Pocetkom 1942. godine, iako pod teskim uslovima, aktiviralo se jos neilmliJm zena, ko:je su pocele radiilti za NOP zaj,edno sa illiDom i sa ostalim drugovima, medu kojima su bile: Tonka Hrstic, Kata Hrstic, Anica Hrstic, Matija Kalak i Ruza Kmljevic. Bos<to one nisu bile ,kompromitovane" u oeilrna ,neprijatelja preko njih smo slaLi postu, letke, razne rnaterijale u v,rgorac, Orah, Vitinu, Ljubuski, Klobuk i ostala mjesta, a putem drugrurica na Orahovlju {Matije Rakic, Hate Basatlija, Milice MiSetic, Olge ~ Mus,tafe Jakie, Vesne Rdetar i ostalih) ik:oje su vee uveHko radile za NOP, razne rnaterijale i postu smo slali u Vitinu, Grabovnik, Ljubuski, Maoce. Mi smo isto ta:ko primali raznu postu i mate:rijale od drugova i druga:rica iz navedenih okolnih sela i dostavljale ih u neka mjesta Daimacije. u 1942. godini bi,lo je iz nasih krajeva dosta drugova u partizanima, postojao je partizans.ki odred na Bi,okovu, povrerneno bi boravio i na Orahu. Pocetkom 1943. godine osnovani su seoski rn:al'odnooslobo- 328 329 dilacki odbori u onim rnjestirna gdje se namdnooslobodilacki pokret skio. Marta mjeseca 1943. godine navedene drugarice i j.a smo pozvane u selo Orah na sastanak, gdje smo fmmirali seoski odbor .Antifasistickog fmnta zena za selo Grab, u Ciji sastav su usle spornenute cuktivistkinje Graba. Ja sam izabrana za predsjednicu, a za zamjoolika predsjednice Matija Kalak i za sekretara odbora Anica Hrstic. Kurir odbora bila je Kata Hrstic, a blagajnica Tonka Hrstic. Za clanove odbom bJrane su: Kata Markotic, Kata Vujevic, Zora Vujevic, Iva Vujevic, Mara KraljeviC, Anica MankotJic, (majka Mate Markotica), MaHja H:vs,tJic, Anlica Kolak. Odbor se sastajao i odr:Zavao sv;oje sjednice, a skJOiro svake sedmice se sakupljala hrana, municija, oruzje, odjeca i obuca za partizane i nosHa pjes1 odredenim partizans,kim odredima. Zadatke za ke rad formiranog odbora dobijala sam sa Oraha od 1ranije furrniranog seoskog odbora AF2>a za Orah, a kasnije Mjesnog odbora liz Ljubuskog. iNas rad smo prenoslili na ostale zene u Grabu i olm1nim selima, a pred kraj 1943. godine bi,Ie smo povezane sa MNOO iz Klobuka i ,Tihaljina. Nasa opcirna je hila smjestena u selu Vitini, a posto selo Grab graniai sa Dalmacijorn to se namdnooslobodHacki rpokret razvijao i u tom pravcu. Zene i omladinke sela Grab spjevale su o toj djelatnosti :pjesme i pjevale !ih. Spomoou6u samo jedan clio: ,Selo Grabu rti si mala Moskva u tebi je partizana dosta". Nas odbor je znao kome i sta treba od sakupljene pomoCi rnositi i slati. Tako su Ante Barbdr, Ivan Rdetar, Ivan JelaviC, .F,ranjo Bundi, Manko Solj'iC, Mile Medugorac, bili terenslki radnici za nase podrucje, i njirna smo predavali sakupljenu pomoc. U 1944. goc!Jini, imali smo u selu Grabu dosta rena saradnica koje je okupljao nas odbor, od kojih navodim samo one koje su bile istaknutije: Mila Kraljevic, Manda HrstiC, iMa:tija Zivkovdc, Vesa Kraljevic, Iva Hrstic, Anica Hrstic, Matija Musan, Ljubioa Musan, Stana Beblic, Mara Herceg i druge. U toku 1943. i 1944. godine, .na sastanke naseg odbora su dolazJ.le i zene tz okolnih sela gdje nisu postojale mogucnosti za formiranje odbora AFZ-a, a to su :bile: Anda Markotic, iMHica Vuksic, lK!ata MisetiC, Jaka Vuksic, Ruza Cuva1o, Anica Tica, Kruta Jukic i Danica SHjeg iz Vasarovica. Torn pni<Li!kom su se upoznavale sa za:dacima koje su prenosile u rnjesta gdje zi,ve i 1tamo ih :sprovoditle u tdjelo. Taka se rad odvijao u selu Grabu i okolnim selima. Isto taka kada su formirani odbori AFZ-a u s~lima gdje su ove drugarice zivjele, sa njima smo i dalje saradivali u vezi svih postavljenih zadataka. 1943. godine forrnirand su odbori AFZ-a u V>itini i Ljubuskom. U drugoj rpoi1ovlini 1944. godine neprijatelj je bio sa svojom snagom pTi kraju, pa je Vl'SLO rame odma21de da bi uniStiiO StO Vise drugova i druga.rica na [)Jasem podrucju. Formirao je ustaski ,logor-zatvor u Grabovu V.relu u selu V~itina, gdje je uspi·o uniStiti nekoliko dobrih drugova i komunista i maltretirati IZilatan broj aktivnih samdnika i drugarka. U Vitiini su uhapsiH Katu Hrstlic kruo scuradn~ka ii osumnjicenu kurirku, ali je uspjela da pobjegne iz zatvo.ra. Tonka Hrstic i ja smo bi,le zatvorene u iLjubuskom, odakle nas je, uz pomoc svojih drugova izvukao i spasiio Cazirn 'Diizdarevic. Iz Graba je :takode uhapsena Matija Hrstic, sa svoje troje djece ii sprovedena u 1ogor Grabovo Vrelo u Vitini. Bilo je jos zena, iz drugih sela, isto saradnika NOP-a. �u 1944. godini sam jos jednom uhapsena kada sam noslila postu u selo Klobuk. Ustase su me odvele u zatvor :koji je bio fio.rmiran u kuCi nasih saradnika i zahvaljujuCi njima ja sam se spasila i vratila u rnoje selo. Sve zene ikoje su sa,radivale sa NOP~om, osim navedenih poslova, otpremale su borce u pa:rtli.zane, sprovodili ih kroz neprijateljsko podrucje, sakrivali terenske politiCke ~radnike u ,haze" gdje je sa njima trebalo oddavati vezu. Sacuva1i smo i sve one drugove i d['ugarice koji su dolazili na nase podrucje i tu od nas trazili orgaDJizovam.u vojnicku, poHticku i materijalnu pomoc. Naima Aksamija AKTIVNOST ZENA SLOBODNOG GORAZDA U NOP-u orazde n'e osllobodeno prVIi pt11t u mjeseou januaru 1942. godine. U njegovom oslobodenju su ucestvovale jedinice crnogorskih partizanskih rodreda. Neposredno po os,lobodenju Gorazda, Foce, Cajnica 1i sireg prostora oko ovih gradova, poceo je da se razvija ,inteniiva:n politicld zivot. Pored osniva.nja organa naro.dne Vllasti, amladins'kih orgaJJ'izacija 1i drugih ai,nillaca NOP-a, priS,lo se formiranju i organizaaija Saveza zena. Sjecam se da je, neposredno po oslobodenju Gorazda, osnovana. organizacija Saveza zena iz gra.da., a bilo ih je i 1z obliznjih sela. Na. skupstini je izabran odbor orga.niza.cije Saveza. zena Gorazda, Cijli je predsjednik bila Bran'ka 8av,ic. U odbor su, koliko se sjecam, iizabra.ne i Zifa Fazlagic, Ksenija Tanask:ovic, Zuhra Alagic i JeHsaveta Durovic. Konferenci!ja 1je pred o11gan:Uzac'ilju zena Gora:lida posta'VIi,la i ikonkretne zadatke. On~i su se sastojali u okuplja.nju sto veceg broja :lena u orgaru1zadi'ju li prlihvatanju d popullarizaci!ji ci1jeva NOP-a. Posebno je bio naglasen za.datak na. razvijanju bratstva. i jedinstva medu namdima. Pored toga, zene je trebalo angazovati na pos1ov&ma oko pripremanja odjevnih predmeta za vojsiku, pi1iku,pljanja hrane i drugog sto je potrebno za ranjenike i sl. iNa sprovodenju zadata.ka. koje je postavila konferencija zena u GoraZ!du bile su aktivne mno:ge Gorazda.nke. Me,du njima su se posebno isticale one koje su izabrane u odbor. Navescu pojedine primjere samo za neke od njih. Zifa Fa:zlag,ic je bHa jedna od najakthmijih. Ona je i prije rata pripada.la onoj grupi zena koje su vise znale o drustvenom zivotu od osta:lih. Medu prvima se UJkljuCila u aktivan rad. Okuplja.la je zene Gorazda i sa njima. drtaJa sastanke na :kojima 3m je govorNa da se partizaDJi bore za oslobodenje svih naroda Jugoslav.ije, pa ,j Brosne i HercegoVIine, da ~su dk/u.pa:toru podjieidnako neprijateJj1i 1sv'Jm j!Ugosloventsikim narodima i da se zato svi OJ.amdi moraju boriti p11otiv okupatora za oslobodenje. Pored poHticlwg rada angazovala se isto tako predano na sa!kupl'janju .odjevn'ih rpredmeta za. vo!jSikJu, opreme i hrane za ranjenike i bolesnike u fo1canskoj boinici i sl. Za njenu aktivnost sazna:li su · kasnije i okupatori, pa su je, poslije povlacenja partizans!kih jedinica · iz Gora.zda, uhva.til.li Jita.lijani, odveli u iPljevlje i strijeljali. I OJ.a stdjelja- G 330 331 �nju se junacki dr.Z<!'la. Uzviknula je: ,Zivjeli partizani i sloboda!" ,nolje fas.izam!" I Ksenija Tanaskovic spada medu najaktivnije zene Gorazda. Njena aktivnost je hila rpo!Znata svim zenama. Sa veCinom od njih je dolaZJila If ~ontakt, goVJorila irrn o ciljevima NOB-e, o bratstvu i jedinstvu, o zloermma koje vrse okupatori i njihove sluge ustase i cetnici i · sl. Veliki broj :lena je okupila na neposrednim zadacima koji su u to vrijeme bHi pred o.rga111izacijom :lena pa je tako organizacija :lena u Gorazdu hila vrlo masovna. Zuhra Alagic, uciteljka i Jelisaveta Durovic su talmde bile vrlo zapazene. B.He su zaduzene cZa ,idejno-propagandni i ,kuJturno-zabavni rad medu zenama u Gorazdu. Bile su neumorne u ITadu. O:rganiwva.Je su mnoga predavanja za zene. Za predavace su angazovale pojedirne borce li rukovodioce i'Z proleterskih i crnogorskih jedinica, kao i politicke radnike sa terena. Zene su lt'edovno upoznavane i sa uspjesima koje postizu partizanske jedinice, o borbama na istocnom fmntu i d:rugim znacajnijim d:ogadajima. 'I na kultumo-zabavnom polju je bilo ruspjeha. Organizova:no je neiko'ITko uspjeS.nih pnirredlbi. rPo,sebno ISU hila znacajna sijela k>oja su bHa cesta. Na njima su zene bile slobodn'ije pa su masovnije dolazile, sto je hila dobra forma olkupljanja. iNa sijelima je 2\enama goVJorerro o miD'ogim :p'ilt<l'Thjima koja rsu rih [n'teresova,Ia Zuhra je, kao u6iteljica, davala i mnoge lmnkretne odgovore na pitanja zena. Zasluga Zuhre i Jdi,savete je i u tome sto ISU lkulrtlllrno-zalbavni politicki rad u Gorazdu uspjele objediniti, odnosno sto su uspjesno konistJirle sve mogu6nos,tli koje ISU dopninosli!le akJtiicvn'iJem i sadir:lajlllij,em radu. Tako rsu rzajed:no ~a Dob,rom SimiCem, advokatom liz Go:razda, ri Mrus,anom Irrnamoviicem, ruCiiteljem, 1kaj'i 'su bi~,i zad:uz,enri za idejno-politicki ,i rkulturno-p:rosvjetni rad u Gorazdu, organi2lovale niz politickih i kulturno prosvjetn1ih akcija. Bila bih ne;pravedna a!ko m.e bih istakla, pored zena koje sam pomenula,i Minu Irrnsirpasic, J elenku Carapic, Maru Bosnic i Mi~levu Seka,ric, koje sq takode bile vrlo aktivne na sv,im poslovima lmje su obavJljal~e zene u Gnrazdu. Brrlo je ,i mnogo drugih zena, c!ijih se rrmena ne sjecam, ali zrnam da su bile vrlo aktivne. Zene iz Gorazda su najvise angazovane na prikupljmju hrane, odjece i obuce za horce na prolozajima. Sjecam se da su frormirane ekipe koje su odla~He u se1a da sa!kupljaju zito, vunu, jabuke, suve kruske, s.uve Sljive i. sve drugo sto je bilo potrebno za vojsku i parti!zarns,ke bolnJice. SakuplJene suve k1ruske su mljevene u vodenici pa su mijesane sa brasnom, rnajcesce brasnom od zobi, od cega je pecen hljeb za prurtizane. Ovo je ci:njeno zato sto nije bilo dovoljno brasrta za prehranu parti.zanskih jedirn:ica i naroda u ovom kraju. Od vune koju su zene SaJkJUpljale pl:ele kSU dzempene, carape, 1l1Uikavice, SaJlove i druge lj)Tedmete po,trelbne rza vojs~u. Odijevne pr,ed:mete 'su !pleile organ~rzova­ no po kucama. 'Po1red Go1ra?Jda, zeme iz gora:Zldan1slke organ'izaoije su odlazile u oblizrnja sela: ZupciCe, Kazagice, Hubjare, Obaraik, SopotnJicu, Vucetice i Bacac, pa i neka druga sela. Znacajno je rnapomenuti da su zene uspijavale da sakupe velike priloge. Nije bilo kuce koja ISC nije odazvala i cesce id:avaJa iptrii]'Oge U razll'illl Vl~dovlima. lilQIJStracije radi da navedem samo jedan primjer. Jedna zena iz sela Zupcica, cijeg su ..muza ubi~i cetnici, a domacinstvo opljackali, dala je svoj pdlog kOJI se sastoJao od 5 kg vune i 10 kg suvih krusaka, govoreci da je to za njene oslobodioce. Bilo je niz primjera da su zene najprije i najbolje razumjele i pr.ihvatile NOP i nastojale da mu pruze sto vecu i konkretniju pomoc. Mi smo nastoja:le da neobavijestenim zenama Muslimankama objasnimo ciljeve NOP-a i pokazemo da se partizani bore protiv okupatora ,i njihovih slugu - ustasa i cetnika, da se bore za slobodu svih jugoslovenskih naroda. U muslimanskim selima je kao posljedica dvomjesecnog divljanja cetnika, njihovih zlodjela nad muslimanskim svijetom (ubistva, pljacka i unistavanje imovine) postojao osjecaj nesigurnosti i nepovjerenja. Trudile smo se da zenama tih sela objasnimo ciljeve i znacaj NOB-e kako bi one gledale na partizane kao na svoje oslobodioce. U tom pogledu su za kratko vrijeme postJignuti vidni rezultati. Zene su izmijernile 'svoje dotadanje gled<llnje na pantizane li ru pooet!ku spori}e, a 1kasnije 1sve ·vlise \Se uk:ljruoivale u akt:iivan rad. Gorazdanske zene su bHe ukljucene i na .rad u krojackoj radionici koja je osnorv:ana po oslobodenju. U radionici su rkrojena odijela, ves i drugo sto je pot,rebno za ·vojsku. Zene koje su radile u radionici bHe su vrlo aktivne. Nastojale su da se odredeni :pos1ovi sto prije zavrsavaju. :Aktivnost zena Gorazda dmala je svoga odraza i na mobilizaciju ljudi u partizans,ke jedinice. Nairne, veliki broj muskaraca, a i zena iz Gorazda i o:koline s;tupJo je u partizanske jedinice tokom 1942. godine. Jedan broj zena je bimn i u NOO-e. Bi:lo je i mnogo drugih aktivnosti. Mislim da nece biti suvtisno iako posebno naglasim da su zene mnogo doprinijele razvoju bratstva i jedinstva medu na:wdima u Gomzdu i okolini. iPoz.na,to je da su ustase a onda i cetnici, izvrsiH vellika nedjela nad neduznim navodom. ,Podvojenost i nadonalna netrpeljiv;ost je bila dostigla kulminaciju. Bratouhilacka borba je dosla do punog lizrazaja na ovom podrucju. Medutim, os1obodenjem Gora:zda i dolaskom particZansk:ih jed1nica i formiranjem organizacije Saveza zena, kao i drugih organizacija NOP--a, pocelo je da se stvara povjerenje, a onda sve vise da se ra:zV.ija bratstvo i jedinstvo. Na mnogim poslovima su se zajedno naMe zene Mus~l1imanke i Srpkinje, njihove su teznje bile iste - sloboda, 'ravnopravnost ci: mir za sve koji posteno misle i rade, bez obzka na nacionalrn:os't ili vjeroispovijest. To je hio i cilj NOP-a pa SU Se ~ato i zene ibrzo rnasle zajedno na ,t[m IJ?OS}OVIima. 332 333 �Paula Humek U PODGRMECU I NA GRMECU* apr'Hu.. 1942 . .s 1fi~~a,. s~m na o.slobo~en.u ;teilitoniju B~nije. Svt koJI smo.1~ash ,I.z Zagreba .1. okohce S1ska u to v:njeme smo se nala:z1h u sastavu BamJs·kog odreda. Tu sam srela drugove koje sam poznavala odrani~e: JoiJu Horvata dra Ivu Broda·rca, Milutina Baltica i druge. ' Ovdje s~, vee bilii Milka Krnjajic, Milka Vranjesevic, Mita Mitic i Y~ra ~vet~o~Ic, a sa mnom su dosle tiz Zagreba Anica Magusic, Pirika S1ber il M1:m1ca Hlaca, te Sukrija BijediC, Esref i Burda BrodajeviC. . Tu se nisn~o d~go. zadr:Zali. ..Povc~la je o~anziva na Baniju. Banijsln ..o~red, bolmca 1 rm novopPI·dosh krenuh smo prema Bosanskoj kraJmL . Pr~kmtko vr.iljen:e 'sam :bi,la na .~odrucju Banije i viSe 'Se ne 'Sjecam sv1h IDJesta kroz koJa smo prolaz11I. Znam samo da smo krenuli iz Lovce pn~!ll~ Uni, :t;te~dj.e is:p~od Debretina smo presli Unu. Tada je treba1o prec1 hvadu '1 zelJezmcku p.rugu Jzmedu Bosanske Krupe i Bosanskog N:ovog, pa cestu. Na pruzi se nalazio oklopni voz, a i bunkeri. P.rosa~~i sve te. pr~~reke d hodajuCi cijelu noc, 1konacno smo stigH u Malu RuJisku. SI?Jestih smo: se u skolu. Sa nama, koji smo stigli neposmdno pred poce~ak ~.fanz1ve, organiziran je kraCi tecaj o ustrojstvu narodnoos·lobodilackih odbora. Predavac nam je bio drug SekuJ.ic. . Capo Janjic .iz Okruznog komiteta za Ban~ije i Hajno Kapetanovic 1z Okruznog kom1.teta za Po.dgrmec dogovorili su se kako da nas rasporede. Tako se jedan .clio drugarica odmah poslije zavrsetka ofanzive vr~!io na Baniju, a Pirika Siber, Mimica Hlaca i ja ostale smo na podrucJu Podgrmeca. Sa nama je neko vrijeme bila :i Anica Magasic. . iPirika Siber je msporedena u opstinu Radic, Anica Magasic, mishm, u Palanku, a Mimica Hlaca u opstinu Radomirovci. Na~on ~raceg upoz:r:avanja sa_ clanovima Sreskog komiteta za B:~s~nsk1 Nov:_ - .~o su b11i Ahmet Sehov:ic, Simo Bjelajac, Jela Pero"Yic 1 Dun? ~uck;~vic - mene su rasporedili na terenski rad na po.drucJe ·PotkalmJe. Usia sam u Opstins:ki komitet Potkalinje i usJmro pre- U * Preuzeto iz edicij~ PODGRMEC U NOB, zborn1k sjecanja, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 197~, knJ. III, str. 233-235 i 689--692 gdje je objavljeno . od naslovom: Dolazak zz Banije u Podgrnzec i U Podgrme'cu (8-13. veijace 194}! 334 335 uzela duznost sekretara komiteta. U selu Hasanima je bdla brojna partijska organizacija. . Necu 1se sVIih sjetiti, li rto mti je veoma zao, ali navesou neke: MIlan J aksic, Milan Bogdanov'i.C, furo :MudriniC, J·akov Nedimovic, SJwdriC MaJnda CuHbrk, Ma:rija IDI1ljaca, Petar Drljaca, Milan Majkic d. d11u~. U rt'Oj organizaaiji :su ibili clanovi liz viSe 'sela: PotlkaiHnja, Hasana, Ma,log Dub'Ovika, Velikog Dubov.iJka. . . . Sjecam se da je gotovo na svakom sastanku ne!ko b11o pnmlJen u Par.tiju. Uskorro smo poceli osnivati or;gan.izaoije po se~ima. Tako se Opstinski komitet sastojao od sekretara tih seos,kih partijskih organizacija. . . . U Hasanima smo organizovali proslavu ·P.rvog maJa. PrvomaJski zbor u Hasanima 1942. osobito mi se usjekao u sjecanje. Taj dan je osvanuo pod snijegom i postojala je bojazan d.a zbog ~oga zbor. ne~e uspjet:i. Kraj je bio veoma osiromasen, naJrod Je ne~ohk? puta IZ?Jegao, tako da veCina nije imala cipela. Tada je omladmsfkll ru.ko"'?d1la~ Nevenka Novakovic SVIojim primjerom potakla ostale ,da makar 1 bos1 sudjeluju na zboru. Ona je sbnula cipele i posla bosa u sniijeg, a za njom i sva ostala omladina ,govore6i: ,Kad moze Nevenka, zas,to ne bismo i mi ?" Zbor je potpuno uspio. !Dosia je v:i:jest .da su oslobodeni Prijedor i Ljubija. Da bismo osigurali neke stvani za komitet, pos1i smo u 'Prije~or. Prola:z.eci .kroz se~o Misku Glavu, narod nas je upozoravao da ne 1demo dalJe, Jer da Je nepr.ija:telj vee usao u Prijedor. Nismo il_I?. vj.eroval~ vee sm~ pro~uzil~ put. MisliH smo da su to al.arn::mtne. VIJeStl. , Na v~alost, om .~u nm~h pravo. Stigli smo samo do L]ubiJe, gd]e se vee vrs1la evakuaciJa nek1h radionica :iz rudnika Ljubije. Tu sam srela Dusanku Cumuru, Slobodana Marjanov,iCa li druge. Nocu smo krenuli nazad. Putem su nas pratili avioni. Bilo je pripucavanja s ohronaka iznad Starog Majdana. Nakon ra?mih per'irpetli'ja stigH smo ponovo na podnucje Potkaliirrja. Bi1o je krajnje vri:jeme za obradu napustene zemlje u Velikom DuboViiku. Organizirali smo sjetvu. Omladina je bHa glavni nosilac te akcije. Tog ljeta i jeseni u Hasa:t11ima je bilo veoma zivo. To je bila mala ,Moskva". Tu se nalazi•1o sjediSte staba div.izije, tecaJj za bolnicarke, analfabetski tecaj. Nastavnice su bile druga:rica Dusanka, sada St;iSoViic, Nada Ipovac, sada Skondric, i druge. Osnovan je i prvi djecji dom. U :njega su smjestena djeca koju su oslohodili hrvatslld parti<zani iz logora 1wd Jaske. Organizkali smo zene da posjecuju taj djecji dam i svaka je uzela obavezu da jednom djeteJ1lu. zamijeni ma,j'ku. Dolazaik 1tih zena rs rpoMonima ibio je pravii praznik za djecu. Sv'i su vodili brigu da djeci bude sto bo1je. Znam da su djecji dom posjeCivali 1partijski i vojni rukovodiooi - dolazio je i Duro Pucar-Stari. Odrzarno je Pa:vo zasjedanje AVNOJ-a. Uoci Prvog kongresa USAOJ-a, omladinke su plele dzempere i carape za vojsku. .. Sjecam se i priprema rzJa 1Prvu konferenoiju AFZ-a JugoslaviJe u Bosans1mm Petrovcu. Sa podrucja Podgrmeca :delegati su bile: Dan,ica Medan, Soja Copic, Smilja Raseta i ja. Tu sam prvi put v.idejla druga Tita. �Nakon konferencije v:ratile smo se natrag, u Podgrmec. Neprija telj je poruovo zauzeo Bosansku Krupu i Bihae. S druge S trane Grmeca se nalazila glavnina NOB, tu su bolnice, vojni tecajevi, stampanija i dmgo. Za te snage valjalo je osigurati prehranu. Rezerve tamosnjeg stanovnistva su iscrpene. Trebalo je poslati zito pretko Grmeca. Pao je snijeg. S natova:renim konjima u dva ,,navrata nismo uspjeli da se prebadmo. Organi zirall smo omladinu, koja jc uspjela da stigne na cilj. Bio je to pravi podvig podgrmeoke omladine ... 1 1 iPocetak cetvrt·e nep.rijateljske ofanzive zatekao me je na podrucju sreza Bosanski Novi na duznosti sekretara Sreskog komiteta tKPJ, koju sam preuzela nakon odlaska Dmitra Licine na polit·ic,ki simp sto se u os:lobodenom Bihaeu o·c1rzavao u studenom 1942. godine. Clanovti Sreskog komi.teta bdli su: Mirko Stupar (iz Rujiske), Vladimir Stupar (iz Cadavice), Duro Ouckovie {iz Dubovika) i Nevenka Novalmv;ie, sekretar Sreskog kormi>tetn S~OJ-a. Mozda 'je bio jos koji drugi clan Sreskog komiteta, ali se zbog cestih promjena ne sjecam imena. Na podrucju Jmmiteta su bi.Ie ove opC:ine: RujiSka, Dubovi!k, Rasce, Rrudomimvci i Cadavica. Pocetkom 1943. na osno'Vu vijesti i p.rema priblizavanju pucnjave i ikaJnonade, 1koje 'SU >se 'SVe jaSillliJje oUle, moglo ·se •razumje1t1i da 1JO nii1S'll uohiCajene carke na polozajima, vee da je 11ijec o ofanzivi u najnepovoljnije v:rijeme. 1Prvi vjesnici velikih iskusenja u ozbiljnoj situaciji bile su kolone izbjeglica sa Banije. ,P,romrizli, ,izmoreni i preplaseni ljudi pricali su o strahotama bombar.diranja i paljenju sela. Nakon kraeeg odmora te su kolone krenule prema Grmecu. Na polasku smo im podijehlii vunene carape, rukavice, prsluke, koje su isplele omladinke u cast Prvog kongresa USAOJ-a. U bijegu pred nep.rijateljem izbjeglice sa sobom nisu mogle ponijeni ni naJjnuznije stvari. I ono sto su ponijele izgubile su priJikom prebacivan.ja preko Une. D.rugog dana nakon prelaska Banijaca pozvao me je Veljo Stojnie, clan Oblasnog komiteta !K,PJ za Bosansku kraj.inu i saopCio nam, jos iste veceri, da se narod ptipremi za evakuaciju, uz napomenu da se sp.remi i zakopa sve sto bi moglo otezati pokretljivost: sudovi s maseu, skrinje s rubljem i ~slicno. Ukratko, da se sa sobom ponese samo ono najnuznije. Naravno, sve je to bilo propraeeno pr:ikazivanjem situaoije na frontu. Svi clanovi rkomi,teta i predsjednici op6ina raziSli su se radi ongani>ziranja evakuacije. Unatoc na:pomenama da se ponese samo ono najp.rece, hHo je svega: suda, djevojacke opreme i nepotrebnih S>itnica, koje .su, vjerovatno, p.redstavljale drage uspomene, ali koje su otezavale pokretljivost. Bolan je bio rastanak s kueom. U sumrak smo krenuli prema Grmecu. Zbog duge lmlone, -mraka i susnjezice, sporo smo napredovali. Tek u Zioru smo stigli u selo Gornje Petrovice. Svanjivalo je. Savjetovali smo narodu da se skloni u napustene kuce, jer su se stanovnici tih sela vee prebaoili, kod Benakovca Hi Gudavca, prelw ces1te Bosanska Krupa - Sanski Most, u Grmec. Opasnost je prijetila iz vazduha. U Gornjim rPet:mv:iCima je hila komanda mjesta, a lk!omandalll!t j,e bio .Petar Vurlin. Od 1koma,nde mjesta smo dobili informaoije o najpogodnijem mjestu za prelazak preko ceste, te tim ee nas prevesti, tko ce obezbjedivati prelaz ... Dugo smo cekali povratak kuri>ra s potrebnim informacijama. Kada smo se vratili u zaselak u kojem je na;rod orstao izmenadi1li smo rse: Uiptkos upo zorenjima na mnoge opasnosti od bombardiranja, seljan:i ·su se vratili svojim kueama. PosM smo za njima. Kada smo stigli u RujiSku, morali smo poceJti j,znova, jer svi su bili iscrpljeni od nocnog pjesacenja do Gornjih Petroviea. lpc:.'k, okupili smo se i vratili natrag. Vee naredne noci morwli smo sti6i ne samo do Gornjih ,Petrovica nego i do studene planine Grmeca. Te noCi je Peta krajiSka brigada mijenjala svoj polozaj. Za nama rrije ostala ni j·edna jedinica Narodnoos.Jobodilacke vojske. Ohrab:ren prisustvom svoje vojske, namd se usiljenim marsem vee ,do zore, izmedu neprijateljs.hh bunkera, prebacio preko ceste u Grmee. KaJda smo presli cestu, osjecali smo o1laksanje, kao da smo izbjegli sve opasnosti. Vjerovali smo da ee nam dobri stari Grmec svojim gustim sumama nadomjes>titi dom i da nece dopustiti da neprijateljska noga stup.i na njegovo do. Na polasku su clanOV>i Sreskog !k:omiteta i sekretari opCinsik'ih komiteta dobili zadatak da se narod svake op6ine koncentrira u jedan zbjeg, kao i da se tamne povdine i stoka pokriju bijelim ponjavama kako se iz aviona ne b'i primijetio prostor na kojem se zbjeg nasao. U takvoj s>ituacijri pok>renuli smo a!kciju da se svi sposobni mladiCi ukljuce u jedinice Narodnooslohodilacke vojske, a djevojrke da se prihvate duznos,ti holnicarki, da prenose rranjenike. U ,zbjegu su ostali starci i djeca. U Grmecu su biH holesni i ranjen!i. Mnogo prije u njegovJm njedrima je, zhog sigurnosti, 'izgradena bolnica. Tu ·smo zatekli Drugu i Petu k~rajisku brigadu, straze komandi mjesta i dije1ove Seste krajiSke brigade. Od umora, neispavanosti, gladi i studeni hili smo iscrpljeni. Natekli su udov'i. Na kosi ·su se napravile sige 'od leda. I pored toga sto je ·skrenuta paznja da se ne smije zapalini ;v:atra ni na vrlo niskim temperaturama, ponegdje, pod vedrim nehom, ona se ra:zbulktala. Mnogi su kraj nje zaspali zauvijek. Oko uga~aka jednog .ognjista nasli smo smrznutu cijelu porodicu - okopnjeli snijeg i sledena tijela. Bormbardimnja su hila cesta ..Aviollli su letjeli nisko, izmedu grana. Mogao se vidjeti i pilot. Vidio je i on nar01d u skupovima. Svaka po1java aviona izazivala je metez. Stoka se ofkidala od drveca, za :koje je bila privezana. Prasak bombi, jauci i dozivanja, stektanje mitraljeza, lomljenje grana i pucanje drveta - sve se to ~slivalo u jedan strravican i neopisivi krik. Bombe su gadale zive mete. Jedna je pala 'i na bolnicu u Lastvama. Osta!li su samo dijelovi tijela :i ,Jjudska krv na snijegu. Bilo je to u zbjegu opCine Rasce kada su, ·sjecam se, nailaz'ili avioni. Svima smo savjetovali da se pokriju >plahtama i .da budu mirni. Kada su avioni prosli, 1zakmtko smo odahnuli. Neprijateljs,ka pjesadija je jumula i zarobHa veHki dio zbjega opCine Rasce. Ranjenlilka je bilo rsve viSe. Danjru 1smo previjali mnjene i, ako smo :sti.gli, zakopavali mrtve. Pokret je bio nocu. V kretanju naprijed 1kolona je drijemala. Halucinacije ·su se jav.Jjale got'OVO kod svih; neko je 'Vidio komoru u stablu, pa je us!k:oro pred nj,im stajala citava ceta s porcijom kao da je pred ka:zanom, neko je u snijegu vidio postelju 'i .spremao se za spavanje .... Netko mi je kasnije pricao da sam i ja govorila kako eu iei u stab da dobijem vijesti o stituaciji na frontu. 1 336 337 22 zene BiH u NOB 1941-1945. �Mila Bajalica-Srdanov Jedne noCi bHa ·sam svjedok medusobnog obracunavanja. Net'ko je ubado vijeS't da su svi rpripadnici ikomande mjesta cetnici, da imaju neke veze sa njima, da ih treba likvidirati, a •raspoznav:ali su se po tome sto su ispod petokrake iimali zelenu podlogu, dok su ostale jedinice imale samo crvenu petokniku. Cim su naiSli na drugove sa zelenom podlogom ispod petokr.ake, ubijal'i su ih tupim predmetorrn (kundakom). Ovaj kosmar - bombardiranje, smrzavan}e, glad, medusobno obracunavanje, ig,ra zivo.ta i smrti - trajao je nekoliko dana i noci. :Peti iii sesrti dan stigli smo do baraka, viSe sela :Prastala ( srez Sansiki Most), na podruoju orpcine Lusci•Palanka. Tu rsmo se malo odmorHi, ugrijali i o,krijepili. Bilo je suhog mesa i rakije. tAli od:mor nije dugo trajao. StraZar je javio da se pribHzava neprijatelj iz rpravca Lusci~Palanke. Tko je bio orbuven, odmah je 'krenuo, a ostali su obuvali cirpele Hi ohlacili OillO sto su imali. Sve je bilo prekasno. Tek sto su obuverui zamakli u sumu, neprijaitelj je stigao do hamka d zapalio ih. Zambio je dmgove i drugarice koji nisu stigli da ;se obuju i obulku. Medu zarobljenima su bile Sm'ilja Raseta-Copic i :Lepa Radic, koja je kasnije objesena u Bosans:kJoj Krupi. Imena drugih se ne sjecam, jer smo se u toj zbrci nas1i iz ra:znih jedinica i sa .raznih podrucja. iNastavili smo put prema Jelasinovcima gdje su b:He Sesta i Druga krajiSka brigada. Jelasinovacko polje, osvijetljeno neprdjateljskim svijetleCim raketama, rprelazili smo nocu. Bilo je mnogo drugova ri dTUgarica smrznutih nogu. Cizme i cipele nisu mogli obuti. Sa mnjenih i promrzlih :nogu onpadalo je meso. A trebalo je iCi dalje. :Po dva teza ranjeruika jahala su na jednom konju. Jahala .sam s nepoznatim dok,torom iz ,prijedora, koji je ka·snije umro od gangrene. Iz Jelasinovaca smo krenuii prema Otisu i kod Eminovaca prebacili se, preko ceste Bosanska Krupa - Sanski Most, do sela Hadrovaca. Ni tu se dugo nismo zaddali, krenuli smo prema Kozari. Opet prelaza,k preko rijeke ri pruge, i:zmedu bunkera. Od izbjeglih u Grmec ndki su se vratili kucama, neki su biili zarobljeni, a mnogi isu zavijek ostali s•ledeni na padinama Grmeca. Na iscrpljene i gladne, po ,povratku kucama, naletio je pjegavac, a jedrin'i lijek .su biH hladni oblozi. Veliki problem rpredstavljalo je tmganje za dovoljnim kolicinama .dasaka za mrtvacke sanduke. Uhvatili smo se u kostac s usima, nos1ocima pjegavog tJfusa. Izgradena su pantizansika burad, u kojima se mskuzivala odjeca, pok:r'ivaCi i sve po cemu su usi gmizale. Bio je to vazan zadatak, jer trebalo je cuvati zivu snagu za neprekidnu i surorvu borbu. SUSRETI PROLETERSKIH JEDINICA SA ZENAMA BiH ocetlmm leta 1942. g.o:dine rpro1eterslke jeld'inice !Ila celu sa Vrhovn1im stabom tNOV i POJ 1krenule su i:z rejona Foce i . Go.razda u pravou Bas. ikrajine. Bi'l<o je rto u toJm neprrijatelJsike ofanz;ive na Kozaru. Svaka od cetiri proleterske jedinice kretala se odredenim pravcem na veoma sirokom pros,tloru 'izmedu Sarajeva i Mostara. Na tome putu koji je zapoceo u juilJskim dani:ma, a zavrsio se u avgustovskim, os:loboderii su gradovti Kalinovi:k, IKlonjic, Pr.ozor i Livno, a na,padani su \Bugojno i Kupres. · Za vreme bonavka proleterskih jedinica na prostoru Foce i Gorazda, na terenu je hio ~veoma .razvijen poHtioki rad i veoma dobro organizovan kulturno"'!pros:vetni i zabavilli zivot u svak·om ioJe vecem naselju s·lobodne teritorije. Posebno .su u gradovima, 1kao s1to su Fo6a, Gorazde, Rogatica i Cajn'ice dobro funkci:onisaili NOO, NOF i AFZ, kao i omladinske organizaeije. U Bosnu sam Sltigla marta 1942. godine, presavsi Drinu kao horae Valjevslkog parti12anslmg odreda. Posle viSemesecnih danO!Ilocnih borrbi u z;apadnoj Srbiji, u ovim martovski:m danima doziveli smo, md borci V1aljevskog parti~anskog odreda, veliku radost, jer smo .se po pre'lasku Urine, vee dru,~i :Hi treCi dan, susreli sa Drugom rprolete:rskom brigadoJ?, ;k·<;>ja se kao ve1i'ka, organi'ZJovana i ,dobro naoruzana partizans,Jm Jedmica, kre1:tala preko rBorika ka Srebrenici i lBratuncu, cisteCi slob?dnu terH'<?r~ju od cet11:ickih jedinica. ,Posle haceg zaddavanja na Bor'1kama, u CIWJU odmo:ra ii rada na terenu, nasla ·Sam rse u :Fooi sa ostalim drugovima iz ValjevskJog partizanskog odreda. Ostala sam kao zena~borac u zastitnici Vrhovnog staba NOV i IPOJ. Boravak u Foci, posle dug"ih li teskih b.orui, 1te li·sanpajuju6ih marseva u Srbij1i: preds1tavljao je za mene sasvim nove uslove zivota, gotovo kao u m1ru bez bliske pucnjave i gladi. Borbeni ft1onto:vi bili su dalelw. Mimo se s,pava1o u suvim prosto:rijama. Jelo se .redovno, makar da je hleb 1bio mesen od malo ,zobnog hrasna sa mnogo mlevenih suvih divljih kru·saka. Tu u Fooi rposebno smo se mdovale us,lovima za l~cne potrebe. Mogli smo da se okupamo, ocis,timo, pocesljamo, da srmcamo ·Svoje umorne, ,promrZJle i ranjave noge. Poseibnu radost rpri:Cinile su nam zene Foce lwje rsu u rsvojoj rC~Jd1onici za IIlas izradile ruhlje (·sarene 1kosulje i dugacke ~ace) i nama darovale. Kasnije 'Smo dobile i cipele izradene u obu6arskoj rad1onici. Zauzvrat, mi smo za njih oJ1ga, 338 339 P �ni,zovaJi vecernje zabavne 1susrete i priredbe. Program tih sus,reta ponelead je bio. i spontan, pocinjao hi razgovo.nima o novim borbama i vestima sa fronto'Va, oe:tJnickim i usta~Sil<11m dodelima, cza6njen recitacijama i borbenim pesmama. iNa toj simkoj slobod:rroj rteritorijri vee su delovali NOO, organizacije AFZ-a po mahalama 'i 'naselj'ima, rkao i brojni afkltivi omhdine. Ovi al<ltivi bHi su mganizatori li nosioci kulturn6-prosvetnog i :zabavnog zivota u tim na~seljima. Mi smo im prubli svoju pomoe ucestvov:anjem u programima (govori, recitacije, horske pesme, usmene novine ,i dr) jer je u nasim redovima za taj rad bHo veoma kvaHfiko'Vanih drugova i .drugarica koji rsu .se u proletersrkim jecllirnicama za Vlreme marseva i odmom bavili organiwvanjem i takvog rada. Takro su u Gorazdu i okorlnim mestima i naseljima, nasim dolaslmm organizovana vecernja posela 'sa pose:bnim programima. rNaSii drugovi, lboroi proleterskih jedi1nica, bili su inioijatori mnogih oblika mda - usmenih novirna, veselih i salrjiVIih veceri i sri. Plakate i pozivi za takve vecerri bili su Hust•rovani odgo'VarajuCim karikaturama kako bi bili sto privlacnijri za stanovniS1tvo. Sve je to fbilo podredeno botbi pwti>v rneprijatelja i cetnictlm,ustaskih zlodela. Us'taSikli i cetnioki zloo1ni ru rtim kTajevima biH su :stravicni {masovno klarnje i ubij anje rna foca~nsrkom mostru, !lena i dece npr.), a o njima su nam, 'sa uzasavanjem, pricale zene prirlikoim tih nasih susreta. Sve priredbe, narocito one koje srrto davarli u Foci i Gorazdu, bile su masovnQ poseeene. Za nas, umorne od dugih rpokreta i danonoenog pesacenja, posebno zadovoljstvo Je predstav1jala voznja zeleznioom od Foce do Gora2lda i nazad. ~Pokreti pro1eterskih jedi:nica i VrhO'Vnog staba sa te teritorije prekirnuli su ovaj nas intenziivan drustveno-poHticl<li rad. U pork:retu i :horbama prelm rteiriltoJiirje Bosrne i HercegoVIirne u pravou Bos. ;kiraj[ne, stecena iskustva u radu na terenu Foce, Gorazda, Rogatice, C:aj:nica i drugih naselja na noVIim teritorijama, koje smo u tome marsu os,Iobadal>i, koriStena su prililkom svakog sastanka i predaha, da bi, pre svega omladini i zenama objasniH dljeve nase borbe, nemack:o-taHjanske lazi d ·laznu ustasko cetnicku propagandu. Sistematski smo u svark:om selu i oslobodenom mestu govorili najnovJje vesrti sa nraSih frontova i iz svih krajeva nase zemlje, kao i vesti sa lstocnog fronta. Govo:dli smo rnarodu kolika je 1i kakva nasa voJska, kako i zasto se bori, ko je s:acinjava, zatim da su rla:Zni neprijateljski izvestaji o unisrtenju Kozare i njenih partizana. Ovo poslednje bilo je naroCito potrebnro i vazno, jer su nepnijateljski avio~rri bas za vreme naseg pokreta prema Bos. rorajini, baoaLi 1Iet!ke o sv:ajoJ rpobedi lila K10zani. Sav ovaj rad lbliro je utoliko znacajniji s1tro smo pnolazHi preko teritorije na kojoj do tada nisu delovale veee parrtizanske jedinice d koja je hila obasuta snazniJom neprijartelJsawm propagandom, (.dolina Rame i Neretve, okolina Bugojna i Kupresa, K:resevo, Fojnica). Taka u dolini reke Rame u jednom selu, organizO'Vano smo obilazi1i kuee sa odredenim po;lritiakim zadatkom. Za taj rad bile su posebno ofmmljene grupe od po dva-tri partizanska borca ciji je zadatak bio da se u tim hrvatskim selima priblize stanovniStvu li neposredno mu objasne dljeve rnase rbotbe i da se oni Jiono uvere u moral i svojsrtva nasih boraca. Bila sam u grupi sa Milosevie dr Olgom, Jekarom iz Beograda i •suprugom poznatog parHzanskog Jekara i :nauc;nog 'radnika dr Sime MiloseviCa, profe:sora univemz.i<teta u Beog:radu, 340 341 zatim ZaJucer ing. Pavtlrom, lkoj'i ;sre ikao horae slovenaoke parti1zanske cete hodo u Srbijri i rtakode ibio horae zasti<t:nke VS. Kako sam ja, kao uciteljioa u Srbiji i Vojvodini, imala vee rpodosta i.skustva u ra:du 1sa .seljadima, dogovorHi rsmo se ikaiko da srtru,pamo U 1razgovor sa ISeljacima i sta i o cemu ·svako od nas da govori. Prva nasa poseta bila je u kuci jednog bolje srtojeeeg seljaka koji je imao veliku porodicu. U toj kuCi smo zatekli bolesnu zenu koja se nekoDilko · dana ranlije p:orodila, pa 'j:e odmah rnastrupi'la rdnugarica Olga kao lelkar. ;PnsJe pregleda lbolesnrice i datrih jorj ,I,eJkova, 1kao da se promenio odnos i svekrve i bolesnice prema nama, jer su se brzo uveiriili da se radi o lekaru-par1Jizanki. Olga je davala uputstva bolesnici, govorila o nezi deteta i ishrani. -Dok smo nas dve razgovarale sa mdadom bolesnicom, rdozmale smo, da joj je svel(/rva mnije bila zalbranila da razgovara sa nama, nazivajuei nas bezboznicima. U daljem ·ra.zgovorl! ·sve ..smo. se v~se ,pribliz~vale. Pricale su nam koHko je ranijih godtna nJihowh selJaka odlazt1o na berbu kuhc_:z: u Vojvodinu. I do1k smo mi vodi,le ra:~gorvor sa zenama, drug Pav~e, '-~'-O iskusan agrornom vddio je razgovore sa seljacima o letini, o zivotu ,seljaka u ovim krajevima, 0 stocarsrtvu ri vocarstvu, sto je hila i glav:na pmizvodnja ovih sela. On je 1takoder naglasio da su i njegovi roditelji katolici, ali da vole ·Slobodu ,j .svoju zemiliju i da se bore rprotiv d~urpa~tora i protiv fasizma. Iako nas boravak u toj kuci nije bio dug, iispraeeni 1smo sa mnogo viSe poverenja nego srto smo docekani. Pred odlamk dosH su na razgovor i seljaci i:z susednih kuca. ,Po:srle nasih obilazaka pojedinih porodica i gruprnih 'razgovora rsa seljadma, ami su 1se ruverirlri da partizani nisu onakvi kakvim ih preds:tavlja neprijatelj, pa :su dobrovoljno davali hranu pantizanskim jedinicama i ispraeali :ih sa dmkcijim gledanje~ i raspolozenjem. Ostaj:a1i su u uverenju da je pa~rtizanska vojsrka zmsta narodna, a me ornaJkva rka~kvom je precLSitavlja :neprijateljslk:a propaganda. Dok rsru proletens·ke jedlinice vodile horbu !Oiko Kru:presa i u samom Kupresu, OSI}ohadale Liv:rro, u SUSTet Vrhovrnom stabu pod Cincar planinu, dosli su DUJro Pucar i Kosta Nad. Posle tih razgovora dobi.Ia sam .zadatak da sa drugoon Dimitrijem, :rodenim Kozarreanirnom, koji jre rtada bio rpoHtJiCrk:i, lkomesar zastitnice Vrhovnog staba d Ratkom Martinoviireem, hivs1im (pOJ:'IU6nlilkom jugoslovenls!ke v.oj:ske i poznatirm barcern Valjevskog partizarnskorg odreda, inace rodenim Banjalucar11inom, krenemo za Bos. kmjinu. T1reba o'Vde reCi da je veli!k broj rk:adrova iz proleterskih jedinioa brio tada prebacen u krajiS-ke jedinice i na te~ren, bi~o kao politickli ili vojni rukovodioci, clanovi Politordjela Hi Srreskih J. okruznih komiteta ,Partije, da su iz prQleterskih jedinica biH upruceni tal<lode lkadrovi u Jicke, hrrvatske ~ silavonske jedi::rrice ti to prvenstveno oni kodi su bili rodom iz tih krajeva, a koj.i su se za vreme '!lis<tan!ka nasl;i u SrbliOJ. i u prole:tens'kim jedinkama. Na putu od Oincara do Glamoca, Drvara, Bos. Petrovca i Grmeca isla :sam n~rekirclnlo (plreko sloho1dne teritorrj.e i dozivljavala nepreillirdne susrete sa jedinioama i po21natim mi drugovima, ,sa aktivdstima i drustvenopoliti6~im mdnridma na rterenu, olarnovima NOO, organizacijama AFZ-a i omladine. Svi su oni znali za dolazak proleterskih jedinica i .r,adovali su se tome. Mnogo su se .svi interes'Ovali za nase borbe u �Srbiji, i ~kra~eviJ?a kmz koje smo prosli, brojnost i naoruzanje prolete115kih jedimca 1 dr. Prvi susrerbi se i najviSe pamte. Tako Je meni ostao u secanju krata'k boravak u iP:rdk<t~jii. Till :Smo :se .zatek1i ma zlboDu rkojli je orgal11iz;ovala .P,rva krajJska bmigada, koja je krenula u susret p:mleterima. Za nas, koji smo viSe meseci p:roveh u neprekidnim ,marsevima i borbama i :koji smo rta!kve zborove dozivljavali u onim rprvim ustan1ckim nedeljama i meseaima u Macvi, gde sa:m i zapocela horbu za s~obodu, a i u drugim hajevima Snhije kuda smo se kretali i horiJi, ovaj zbor je 'Ostao kao jedan od najsna~1Jnijih dozivljaja, jer o.davno nisam dozhnela nestJo sliooo. IPOV'Oir'ke rena i om!ladlim:e ilWj e :SU ISle iplllltevlima li preko zelenih livada kretwle rprema zboristu, bile su za mene svezi p11oJetni cvetovi, bele vezene bluze sa crvenim maramarrna J zastavama iznad glava, 1kretale su se rtim prostrans:tvima, pevali su borbene pesme, pesme o borbi na Kozami d u Krajini, pesme o Mladenu i .drugim poznatim ustanickim junacima. Sna:lan utisak su na mene os1tavili i govori, posebno dobDodoslice koj·e ·su govornici upuCivali pmleterima i ranjen:icima. Ow zborovi su :tada hili najis.kreniji izraz :ljubavi nwoda rprema ¥ojsci 'i ·njihovoj od:anosti i predanosti bmbi za slohodu. Na zbor su doneti bogati damvi bo.rcima, pune torbe hrane, sto odavno nisam vd,dela, jer smo svi mi p~aikticno nekoliko meseci viSe gladovali, a za vreme :borbi posleidrnjih meseci u Srbiji morali smo bmni:ti svaJkii rucak od cetnickih bandi, koje su nas neprekidno uznemiravale. Jos dok smo se kretali iz doline Rame prelm Bitovnje, a zatim preko Vukovska i Riliea, iiduCi prema Cincaru naiSli smo na popaljena i potpuno uriilstena sela lkao delo :Uis1taskiih zloOinaca, ali je d:z ~te pogore1i tic nniSten~a, narod izlazJio pred nas ,i docekiivao nas veoma rtOipio. Alii, ovo sto smo dozive1i u Prekaji i na putu prema K.rajini bilo je jos velicanstvenije. U Glao:nocu je odmor malo duze trajao, pa sam rse mogla illlpOznati sa ~adorn NOO i aktJi.vistima toga kraja. U sarrnom mes~tu frmkcio~ nisao je akdoni odbor AFZ-a Jmj:i je vee delova:o i u okolnim selima. Medu aktivistima hi~la je i moj1a sJmlska drugarica iz Ucilteljske skole u Novom Sa:du, Melami~ja !(jpog:i:nula na SaJtoru za vveme taNOIZvane cetvrte neprijateljske o£an:zive), koja je pre rata hila rpostav,ljena za uciteljdcu u Glamocu. Billa je ona vee tu poznati a:ktivista NOP, voljena od naroda, a bila je po1sehnom ljubavlju v·ezana :za rad sa zen:ama i pionirima. OrganitZovala je suSJret sa aktivisrt:klinjama i srvojim najblizim saradnicima. One su me i,rrformis:a:le o svome ·mdu, a ja sarrn im prica!la o svojim iskustvima u J1adu 1sa zenama u predratnom li mtn:om vremenu u Vojvodini [ Srb:idi, posebno o radu sa zenama u Macvi gde sam i zapooela lbor'bu. One 1su mi izne1e da su ill .gradu organiwvane prihvatne stanice za ranjenike a bolesni,ke koji su dola:zili sa proleterskim jedinicama. Organ.i:zacija kakvu 1su ove Glamocanke prip.remile za bmce proletere bila je za nas posebno iznenadenje i rados.t. I tom prilikom sam se jos jednom uverila koJika je snaga NOO li drustvenopolitickih organizacija na tom terenu lwje su tako usrpe5no, iako u siromasnom kraju, oSitvarili takvo jedinstvo fronta i poiZ!adine, docekujuci a prihvatajuei dola:zeee jedinice iz Srbije, Crne Gore i Sandzaika k:ao svoje rodene. OdlazeCi iz GJamoea, 'rastala sam se d od svoje Melanije Stelfanovic, ikoja je :rodena u Bos. Samou, gde joj je otac rbio ttrgovac, a maj- ka uCi,teljica. U Glamocu se ona od1h';no snasla i u predmtnom jos vremenu povezala sa na:rodom, odli6no se snaSla u ratnom vremenu i svesvdno prihvati1a md medu zenama i omladinom. SusretJi u Drva.ru preds:tavljali su za mene posebnu rados't. Jos rani'je sam c:ula za aJkitii'Wros:t zena Drvam ..Poznat mi je bli.o (!J•rv'i :ZJbor zena drvarske doline sa kojega su pos1ale svoju po:znatu poruku horcima da is1traju do :kraja ill borbi protiv neprijatelja, rkoji je vee dota da naneo mnogo zla nasemu narodu. Prilikom sadasnjeg susTeta uverila sam se u njihovu dobru organizovanost a visoku .svest. One ,su svojim a;kcijama obuhvatale 1svo odraslo stanovniS:tvo, a 'Svoju organizova nost su pokazale posebno u pri,premama za prihvatanje !Tanjenika pvoleters'kih jedinica. UporedujuCi uslove borbe u ovim krajeVlima kroz koje sam pro•sla 1dosada na teritorijli J3iH sa 1borbom koju 1smo mi vodili u Macvi, Bodll1inju, na Ma:ljenu, Powj:enu, Medv·edmlilku - 1svuda u zarpadnoj Srbiji, videla sam u praksi - u ovim uslovima, da j·e i ovde kao i u Sr:bij:i namd svesrdno prihvatio borbu i da sa najveeom Jju;bmnlju okruzuje borce i da se dobrovoljno ukljucuje u sve one aktivnosti koje za1h~eva borba IProltiiv oikurpaJtora i domaCih izdajnilka. Za horce i mnJenilke svaJka ikuca bHa je otvorena. Boroima je davano sve ono JSa cime se ·rasrpoJa.galo. S'Ve je to ovde nosila bo:r'bena organicZacija zena, desna ruka i glavni oslonac NOO, jer je sve sto je bHo 'sposobno da nasi rpusku otiSlo u borbene jedinice. Svakako najlepsa s~1ika koju .nosim .sa ·toga ~terena bio :je ilbor naroda i AFZ-a u dolim Drvara s:a boroima Trece ·k:rajli Sike lbiilgade li proleterSiklih tjeJdimlka ikoji !Sill se nasJi ru, na tome zlboru. Kao i uvelk ill onim rarlln!im da~nima, bilo je vaJtrenih govora rukovodi!laca, omladine, zena. Na 1tom zboru govorio je i Slobo.dan 'Penezie - Krcun i(i~gubio ziv.ot u saobracajnoj rnesre6i 1962. go dime), poznati tb.o,rac li~ rulkovodHac .Druge prolete11sike lbr:igade. Svojim vrut,renim i ljudislklim recima pozdravio +je rnarod toga ikraja u ime boraca proleters:kih jedinioa, go¥orio je o borhi namda S~rbije, o toplim i bratskim ·susil'etima .koje su imali pro:l·eteri rna terenima kojima Sill prolazili i gde .su vodili :borfbu :pro:tiv ncwrija:teJlja, ISVih boja. ,P:oSito sam i ja hila odredena da .govorim na torrn zboru, bHa s~am veoma uzbudena. Prvi put u ovim ·ratnim daniima nasla sam se na govornici pred hiljadama boraoa, omladine, zena i dece. Govmila 1SaJm im nekako liz dubine duse, ponesena ·s:v.1m onim sto sam dozivela na putu dotle. Re.kla sam im da se SVllida sirom nase zemlje vodi tdka ,borba sa svJm neprijwteljlima nasega naro.da, da su zene svuda ~£~Jktivni ucesrnici borbe i da bez nj.ihovo.g ucesea ne bi mogla nasa vojska da is:traje u toj nadoovecans.koj borbi. Prilikom govora stlau.no su me zasenjivwle slike belih marama, Cistih belih devojackih bluza, crvenih zastava, vesela lica mladlih, :koji su otvorenih ociju gutali svaku rec govornika, prekLdajuCi ih pokHcima borhi, Pa:rtiji, slobodi. I u Bos. Petlrovcu smo naiSli na .gotovo :istu sliku, - veliko prijatel,jstvo i ljubav naroda rprema dolazeCim boroima i mnjenicima proleterskih jedinica; To je 01stalo trajno i neraskidivo za sve v~reme nasega borav.ka u tim krajevima. U P.odgrmec sam stigla u prvim avgustov:skl1m danima. Odn:edena sam na politi.cki rad na 1terenu Okruga. Stigla sam u sediste Okru:lnog komiteta Partiije u Ga:riJnju pod samilll Grmecom. Tu su me najprijatelJs·kije pr.imili Sefiket Maglajlic, sekretar Komiteta, k:ao li Nanovi 1 342 343 �Komiteta Rada V1mnjesev.iC i Dusanka Kovacevic, •te S1obodan Marjano;vic i drugi. OtaJda pocinje moj rad sa zenama-aktiv.i,stkinjama Podgrmeca i Bos. tk:raj,irne. U t·o vreme Podgrmec je bio najduze slobodna teritorija, te je po:zadina bila najongan1zovanija. Rad NOO i ;s•vih drustvenopoli.tiokih organizacija, medu kojima se posebno isticao rad sa zenama d omladi:nom bio je na veoma visoikom stepenu organizovanosti. Jos u prvim danima s·voga rada na tom terenu, upoznala sam ,se sa veLi1kio:n brojem aktivis.tkinja, sa s•eos.kim i sreskim rukovodstvima AFZ>a. Tu su se hori.le i radile, a i sada ih se 'sa toplrinom i ljubavlju ·secam, Jda .Pe!'ovic, koju je rat zaterkao ,kao uCiteljicu u Hasanima, Smilja :Stupar, veoma aktivna li mhtda seljrunka, Danica Medan iskusni politicki radnik, hrab:ra i mnogo mi draga Stana Stupar, brojne zene iiiZ porodica Nedimovica, Miljevlica, VeJjnoviCa ,j iz drugih porodica sve od :SaJnstkog Mosta rpreko Lusci 1Palanke i rdrugih sela pa .sve do Bos. Krupe li Bihaca, Cij;i SU muzevi i 'S1inovi vee punu godinu dana >Sa rpuskom U ruci uspes•no vodili ihorbu rpro:tiv okupatora. Uprav·o 1u 1tim selima Podgrmeoa bi·1o je i najVIise i najkrupnijih akcija u pr:irkupljanju hrane za borce i 11anjenike, u pri,lmpljanju odece i drugog. Tu su hili razvijeni svi oblici okupljanja :lena i omladine putem priredbi i zhorova, grupnih i pojed.Unacnih razgovora, organiz.ovanja mznih kurseva za obra:wv:anje i politiCko uzdizanje aktivista. U svim tim selima uvek je v.rilo od rada ikaco u kosnici. U selu Hasanima odr:lana je i Prva konferencija .:lena za to podrucje. U Benaclmvcu, Majkic Japri, Srpskoj Jasenici, Lusci PaJanci 1akode rsu veoma cesto drzani skupovi .:lena i omladine. U tim seldma dr:la:ni 1su i razni krursevi, a hi,Ja ·SrU >U mjima i rsedista 1pozacL1nskiih O['gan:izacija sto je cinHo ponosnjm Sltanovnike ovih sela. Moja secanja rsu rpo1seib:no vezG~Jna za selo Hasane u kojem je zivela i radila Soja Copic, majka popularne omladinke Smilje i Branka, po<Znatog knjizevnilm i borca toga I(lraja. Za sve :nas akti•vistkinje Sojina kuca hi>la je uvek otvorena. A i same smo volele, ikadgod nas putevi povedu u tome pravcu, pa 1ka.tkad i da skrenemo sa odredenog nam puta, sa<mo da bismo ISVInatHe kod .drage nam Soje, da se maJlo odmorimo, da se rrm1o ;poitJkr~~mo, a ona mas je uVIelk nudi,la, bi-rajuCi uve.k. on? _najlepse sto je imala u kuci. Soja je bila najpopularnija aktiV•IstkinJa AFZ-a ·toga iJ<raja. Irnala je neviden uspeh u mobilirzaciji z~na kalm Srpk1nja .tak:o i Muslimanki. Meni ·Licno je OSitala, u secanju nJena .kuca u dolini ·recice Jarpre i odskrim.lit prozor na lkuoi; na tkojern bi stajala neka poruka, a cesto i ponuda - lonoic mleka, >kornad hleba, jalbuika i sl. Soja je ofb:i:ono olbavestava:la u toj poruci ru ilwjem :se selru nalazi, kada s·e 'VIraca, gde je organi.wvan skup :lena da bi neko od nas tarrno dosao i sri. Posebno je vazno da se istakne uzajamno .prijateljstvo dnigarica aktivistkinja koje smo u to vrerne radile na terenu •Podgrmeca i Bos. kmjine. Osim pomenutiih drugarica cl·runova Okruznog tkomwteta Partije i Jele Perovic, na ·tom terenu ·su .bile narocito aktivne i poznate Irema K:is, Vahiida Ma:glajilli.c, 1Pd!J1ilka Silber, Nada Jovovtitc, Pau1la Hrurnek, Ana dr Pmkop - Kuleno'VIic, i brojne druge. Sve smo mi -vee bliie lilsikusni dPtrsit•venopoillirtJi><)k'i radniai, dolsle 1sa ,razmih 1terena i ;pripadale raznlim naoiom.ar1nostlima. Medu mama hillo je radnica, studentJkinja, ucitelj.ica, 6inovnica, pravnica i dr. Nije nam nista smetalo sto smo do~\le iz raznih krajeva, sa razmio:n navikama. Borba i njeni ciljevi neodvojivo su nas ujedinjavaH. Sve to nije ni cudno, jer srno sve mi bile dugogodiSnje pi11padnice naprednog pokreta. Ono sto je bi•lo za mene zadiv·ljujuce to je da ni zene Podgrmeca i sire Bos. krajirne, :nisu ni u jednoj prilici prav,i•le razliku rnedu nama, nhi su i u jednoj prHd.ci posrtav>lja,le pitanje koja od nas pripada kojoj nacionwlnosti, iruko su znaJle da medu nama ima i Srpkinja :i Hrvatioa, Muslimanki, Jevcr:ejki, Crnogodd ti drugih. Sve smo mi u srpskirn kao .i u muslimanskim selima podjednako bile toplo prihvatane, kako na zbooovima i u razgovorima, taka i na kona'k:u !i hrani. Sa terena IPodgrmeca odlazila sam po zada:tku i na teren Drvara, Grahova, Bihaca i u SIVe druge lkrajeve s1obodne teritorije Bos. krrajilne. Najcesce sam se, pored Podgrmeca, nalazila na 1terenu Kozare. Na putu za Kozaru, ponekad smo morale prelazli.ti deo neoslobodene te['i'torije, reku Srunu, put i prugu Prijedor - Bos. Novi. ,Posebno o:ni je orsta.la U ISreCanjU jredna UOC preilas\ka ijjiJh preJpreika, 1k0jima rje rllepJrdijaJtelj CeS;f:Q krs,tario, da bi osigurao transport prugoo:n i putem. INa·s dve zene, P.irika S.iber i ja, sa jednim kuril'orn i ,konjem natovaJrenim materija1lo:m, uz pomoc :lena aktivistJkim.ja i nasih veza sa tim prelazima, ukrcale smo i konja u carrnac, presle na drugu o:balu, a za:tim presle tiho i lbez suma prugu ,j put i :sretno stigle na teren K;ozare. U sedirStu Okruznog komiteta i AFZ-a bi•le Srmo s11daeno doceka:ne o.d brojnih aktiVIistkinja sa .terena iKo.zare kao sto su bile Mica Vrhovac, Danica Pavic, Bora Batos, Jovanka Balaban, Sm1lja i mnoge druge zene i omlad.iJn,ke. One su ima'le o:nnogo stosta da ,nam a!spt1icajru o svoo:ne veorna plodno:m radu d. junaokom dr:lanju :naroda, a posebno .:lena rza vreme ofanzive ..Pr.icale .su nam o neprijateljskim zloCinio:na, o stmdanju naroda, o cuvanju ranjenika, o :samoodricanjru :lena, njihovom bezgranicnom zrtvovanju i verovanju da cemo, pored sviih strahort:a, pobediti. Pri:sustv.o nas dve!jltl na o~rga:nlizovanom ib.o11u na Kozari, rt:e Jmnferencij.i :lena, do.prim.eJlo je da se nase wranje 0 zivotu d. .radu :lena u Bos. krajini dopurri i da se svi ti uspesi utkaju u program spmvodenja zada:taka •Prve zernalj.ske konferencije AFZ-a !kao !i zadataka u pri:premanjltl Prv·e obilaJsne ikonferenci'jle :lena BOis. kraj'ine. 344 345 �Marija Volski NAPAD CETNIKA NA JOSAVACKU BOLNICU IV ODREDA 1942. GODINE G odine 1942. ihila sam holnicarka u ,J,V odredu u Josavci. U 1toj ,boln!iai >b~lo j e dosta !I'an~enli~~, rproletera iz Plrvog prole. tetsko¥. ba~a.}Joo:;t~ ,Zdrc:-~ko .celar . Sav 11Jeret mda padao je na mene Jer tu mJe h1lo VIse ibolmcarki ... Cim sam dosla u tu ibolnicu odma~ ;s~~ pri~IIIl;idetiitla .mnoge :nepravHnosti i rneprijateljlsiko gledanje tad~nJI~h JOsavac:kih par.t.~a_na rprema proleterima. Ja sam primijetila da mnJem pmleten ne dohiJaJU [ uredno] hranu ... Odlazila sam Radi Radi6u .i gov:<:>rila mu da _je hrana za ranjenike .slaiha, ne znajuCi da je on han.dit koJI sprerna ZVJersko klanje tih ranjenika. On mi je uvijek govono da je hrana dovoljno dobra za njih. Osjecala sam da u takvom stanju nece 'biti dobro lllasim drugovima .i radi toga sam UVlijeik hila neraspolozena. S obzirom da s~am imah mnogo posla, nisam imala vremena da o tome mrnogo razmisljam. Dva dana prije napada poboljsali su hranu. Ja sam .se cudHa kako su se oni toga ;sjetHi, ·svakako n1sam znala sta spremaju. Onu v~~er k~d c~ bi~i napad vdoStli s~ u posjetu ranjenim drugoVJima tadanJI l?avtiz•ani ! osa~acke . ~et.e, pncali su sa . ~~rugovima, ispitivali ih o horh1. Drugow su Lm pmcah kalm su se honh sa ustasama kako su ih tukU, jedan je drug pricao kako .su skakali na hlindirani' voz i kako su u hlillld~ranom vozu pc:hHi ustase •itd. Tako su svi zivo pricald razne :nome~.te 1z horhe, a onil su samo posmatrali pmletere kako pri,caju ~ ce~~~l s~. kmz vz~he moboze. odo,?ravaJi; Ja sam primijetila kako im IZ OCIJU SIJa mrznJa. Tako SJedem zadrza.Ji su se do 10 .sat.i navecer. T~j sam se dan,. osjeca,la jarko nelagodno, nemir me neki pratio ali rusam mogla n~c1 ::~~!oga. Ta~a sam ugledala medu posjetriodma jedIJI?g poznatog, ce~Ic]n. nas,trr;oJenoga, druga Stal1ika Cenica koji mi je ?J? dobra poz~at )OS :LZ borJ~ske bolnice. Bio je u zastitnici holnice, 1 Ja sam se za~dl'l·a .kako da je on tu. Znala sam da je prije tru dana napadnuta h~rJ~anska b?,Jnica. ri da s~ uhijeni svi partizani proleteri. Tada sam UVIdjela da Je moJa sumnJa prema njemu hi·la opravdana da Je on cetnik, jer .da nije cetrnik cetnici bi ga uh1li kao i ostale dru~ ~orve. Kad s;;- oni otiSli j~ sam ponovo ohiSla sve ranjenike pirije nego sto. ?a:m pos•la n~. spa':anJe. Jos sam se htjela navratiti u kuhinju da ugn]ern ma1o _:tp.hJeka Jednom drugu, ali sam opa:z1la rda je jedan drug ~od :kuhanice i ja sall1 se vratila. Nisam mogla dugo zaspati,--razmiSlJala sam o svemu s1ta se rdogada i hilo mi je jarko zao sto mi drugovi 346 347 proleteri ne vje:ruju, jer sam osjeca1a da nam oni nesto pripremaju. Bila sam u strahu za drugove da im se ne desi ono ilsto sto i u horjanskoj bolnici. U tim mislima sam zaspala. U no6i, oiko pola dva, prohudio me je jak p1otun irz rpusaka. U tom casu proletio je jedan rproleter lkroz moju rsorbu, 1s!koCio kroz :proZJor i vikao: ,Zivjela Komuni:s,ticka partija"! To je hio drug Redzo Terzic. Zat1m su upala dva cetni1ka u moju .sohu, jedan je uperio pusku da me ubije; ali drugi nije dao. Reka:o je: ,,Ne, ona je holnicarka, trehace nam", ti talm su me ostavili. U ostalim .sohama eula se zvjerska vika pohjesnjelih cetnika koji su klali drugove, stenjanje ranjenih drugova, galama, pucanje na sve strane. Ja sam izasla iz sohe. U tom momentu su cetnioi poikupiH one drugove koji su hili lakse ·ranjeni. Bitlo ih je 11. Odrvdi su ih na IS'trijeljarnje. J,edan je us:pio 1pohjeCi, doik Sill osrtcvl.i, odmah hlizu, u nekoj sumi pouhijani. ,P.osla sam irz sohe ,da vidim sta su sve pocinili. Na pragu je leza... jedan drug mrtav. Uhijen je u sohi koja je hila odmah do moje. U sohi •sam Vlirdjela 1sve iknva\Jio, komaldi mesa na sve 'Sitrane, drugovi 'Sill bili svi iskasapljeni, svi obliveni krvlju. U prvi mah mislila sam da su sVIi rpoginuli. Polaiko •sam rse .priibl;i,~i,la 1krevetrima 1i ·gledala, Ida ]i je jos koji ziv, ·da IIIlU ,pomog,nern. Tru sam rprevilla one lkoji su birli Jos zivi i OIHsla da vidim sta: su pocinili u donjem hoju gdje su hili tezi ranjenici. Kada sam izasla u hordnik svugdJe sam naiJlazJila na mvtve drugove, najvise zaklane. Tako sam uSia u :razred, odnosno najvecu sohu ikoju smo imaH. Tu sam nasla isto tako sve drugove ·1skasapljene, krvav·e. Svuda je bila krv, po zidru, !PO podu, drugovd. !Sill rbiH olbHvenli ikrvt~jru. Malo sam zastala na vratima i promatrala tu strasnu ·sliku kad sam cula kako neki drugow kojd su ostali zivi, t:raze od ruene vode, jer su me primijetili a vidjeli su da nema cetnika u .sohi. Ja sam ih odmah poslije rto~ ga pocela p:revijarti, iSila od lkreveta do ikreveta d pveVIilja:Ja. Taka rsam rdos.Ia do onoga s'to je onu vece pricao .kako je skakao u hlindrira111i · vorz. Glava mu je hila poikTivena peskirom i ja sam mii1shla da j,e ZJiv. Ali kad sam digla peskiir vidjela sam mozak po jas,tuku, zidu, krevetu, na sve strane samo mozak, krv, komadi mesa, lkako su ih kasapild cetnici. Na hl'zinu sam previjala one koji su ostali zivi. ... Oko 5 sati .su dosli po mene da idem previjati ranjene cetnike. Dok .sarm se ·ja spremala ona drugarica sto je hHa kuhanica 1tada je ustala ci. dosla, a jedarn od 'Cetnika je zagrlio i rekao: ,Sto ;si se tako zhunHa, pohijedili smo. Bice sve dohro, tvoj se brat jako dohro pokazao, trcao 'je viSe od 2 i po rkiilometara za Milanom Li6inom i ubio ga. Da znas puna mu usta birla krvi, a on vi·ce ziVlio drug Staljin. On mu je odg,ovorio on ce zivjeti ali ti neces" ... ,J ta:ko sam ja posla s njima da preVIijam ranjene cetnike. Na pu~tu me upitao jedan od eetnika zasto sa:m ja Soikica dosla da se horim kad nisam morala bjeza:tri. Odgovorila sam mu da nisam mogla gledati kako ustase uhi·jajru nevine .Jjude, a najv.iSe Srhe i da sam doMa da im pomognem ,kolirko mogu. Oni su mi na to odgovoriH da ima izmedu Strha dvije struje. Ja sam rekla da meni nisu porznate te dvije struje, i on me udanio, ali onaj drugi nije dao da me v,~se tuce. Tako smo ~tig­ li d;o onih ranjenih cetnika i ja sam Jh previla. Oko podne .su me Vlratili u i.Sikolu :gdje je lbila borlnica da .prev:ijem neike ramjene cetnilke sto su sti,gli sa polo~aja. Na putu, kad sam se vraca:la, srela sam troja ,k'Ola ·leseva lkoje su cetmici liZ Operativnog staba gonili da ih zakopaju. Ja nisam mog,la nikoga pomati, jer su svi hHi osakaceni. �Kad sam stigla u holnicu prevHa sam one ranjene cetnike i uz njih ponovo popravJla czavoj ranjenim ~proleterima. Nasla sam dh onaka tkako sam ih ostavHa. Niko pos1ije mene nije tu doJazio. Ponovo su od mene traiili vode ... iDosli su po mene da ,1dem ranjenim cetnicima u sdo ... Iduei putem u jednoj 1m6i sam primijetila da sjedi Rade Radie. Us.la sam s namjerom da ga pitam sta eemo sa ranjenim proleterima i sta on misli s,a anima koj,i su jos zivi. BHa sam zhunjena, jer sam zna1a da je on glavn:i krivac. Nairne, cula sam od iDrenovieev;ih cetn1ka da ih je on rtraiio za to vece. Nisam mogla da se uzddim pocela sam vikati na njega: ,Huljo stara sta si uradio, uniSdo si nase najholje drugove. Izmde, sjeti se svojih sinova ikoji su herojsk;i poginuli za svoj na:rod. Ti hi htio da uprljas njihova ime". Ona dva cetnika, ®oja su me pratila, dosla su u kueu, izvukla me napolje ,i taka smo krenuli ... Od ranjen:ih cetnika sam cula da su narucHi dzelata za drugove Mladena Stojanoviea i Redzu. U tom su oni tranjeni poceli jaukati, a mene je uhvado jedan cetnilk za rame i rekao: ,,LijeCi jer tu ti je zivot". Odgovorila sam mu da nisam lijecnik i da ne znam da lijeCim. ,Ja samo znarn da nj~egujem i da previjam ranjenike po HjeeniC:kom naredenju". ,Ima tu dva doktora - mislHa sam na Stojranoviea i Perovick;u - oom'i<te njiih ,neJka ih liijece ... " On:da ;sam moliJla da me bar puste do njih da Jh p.itam za savjet, s tom namjerom da vidim gdje su i da li im ista mogu pomoC.i ... Na za.htjev ranjenika odobrili su ... Na putu sam ponovo swatirla u holnicu da vidim sta je sa mnjenim proleterima sto su OSrtaH zivi. Nasla sam dh ali im nirsu davali :ni da piju ni da jedu, Tu sram napisala jedno pismo Radu Radieu da odgovori sta cu s njima. TrazHa sam da ih pusrti ili da im da hrane, a ne da ih na taj nacin pati, bolje da ih pouhija. tP.oslije toga moga IPisma poslao je ppopusnicu za sve pravoslavne p:roletere, samo nije rposlao za druga Redzu i Mladena. Tako su ti drugov.i koji su imarli propusnice otiSli, dok su drugo.vi Redzo i :StojanoV!ie hili osudeni da cekaju njihovog dzelata Savu. PoSilije toga furenula sam do dr Stojanoviea, pratHa su me dva cetni,ka. PustHi rsu me samu do njega. Oko kuee ,gdje je on bio, hila je svuda cetnicka srtraza. Kad sam usia unutra stala sam na vrata. Nisam mogla odmah govor.ilti. [}rug Mladen me je pooeo tpolailro is;pitiva~ti sta se sve dogodilo. J a sam mu malo pricala, nisam imala hrahrosti da mu pricam vJse jer sam :zmala sta mu spremaju. ;Pocela sam grcati u placu. On me je tjeSio, rekao mi je da se hrabro ddim kao i do sada i dodao: ,Sta ces, zrtava mora biti, a1i sve 6e se t~o osvetiti". Kad sam jos onako upla'kanih ociju, pogledala kroz p:rozor vidjela sam na cesrti prema tBanjoj Luci kako neJw bjezi ... Neki cetnici su odmah popadali pokraj puta i zauzeli polozaj. U tom Stojanovie reee da i~dem. Ja sam se oprostila sa njd.rn i izasla sam. Vidjela .sam da prema kuCi gdje je bio drug Mladen, tree dva cetnika. Izveli su ga napoLje J odveli prema potoku . . . Cula sam kako mu neki cetnik psuje flmmunisticku maj,:&:u i poSilije nisam niSta viSe cula. Nakon toga smo s·e opet vratili u selo, u cetnicku holnJicu ... CuIa iSam gdje pricaju da cemo preci sa 1ho1nicorm u Ska:tavicu u nektU siUilllll, a-]iida r&ihvidjela sta je sa Terzieem naMa sam i!zgovor da imam neike stvari dolje~u slmli i da moram iei po rijih;-- te su me pustHi. Sa mnom je iSao· jedan cetnik. Kad sain dosla. do skole pocelo se vee smrkavati J ja sam ponovo obi:sla ~krvave prostorije. ISla sam na sprat, ali kad sam dosla tamo bHo mi je tesk;o ,i srusila sam se u nes,VIijest. Kad sam pocela dolaziti ~k sebi opazil.a sam da me poliva vodom onaj bolnicar koji Je prije ·sa nmom radio. Ja !sam iSe uznenadlila 'kad sam ga ugJe~a;la, ali ga nisam nista pi,tala. On mi je poceo pr;icati da je znao za taJ :napad samo da nije znao da ee taJko uhijati. Rade Radie mu je rekao da ce p110letere samo razoruzarti i da ne smije nikome reei, jer da ee ga uhiti i da on taka nije nikom rekao. U tom su me cetnioi pozvalri da krenemo ·a on im je rekao da sam slaha i da ne mogu poei do sutra. Ta;ko sam ja vstala tu da !lloCim. Bo1nircar je 01stao da cuva Redzu i ja sam ga molila da spavamo .zajedno u )~~ne>j so:bi.' na sto joe Olll pristao. U noCi sam nagovarala Redzu da bJezimo, a1I Je on rekao da ne moze. Ujutru su dosla dva cetnika po mene. Jedan od njih je rekao: Sad eemo Redzu zaklati neoemo cekati da :dade dzela<t samo 2la nje" ' . ga." Onaj bolnicar ih je povuka:o u hodnik i nesto im re kao. DotIe Je Redl6o pokusao ustati da vidi moze H hodati ... Da hi s~e sto duze zadr,zala naMa .sam izgQ/Vor da tu Jma nekih Jije~ova koje treba I?rehacitJ~ u nj,ihov~ holni~u. i. ~~a hi treha~<;> n.aei a:~ka kola da to natovarl1mo. Onii' ISU tse s ,tim s~lo:ZJirh 1 Jedan od ill']lih Je ot1sao da trazi karla, dok je drugi o:tiSao na doruca:k. iBolnicara sam poslala da ide rtraziti varendiku za ranjenilka. Ugra.hili smo ;pri'l'~ku 1kad ~smo ostali sami. Izvukrla sam Redzu na hrczilnu do obliznje sumice i poceli smo hjezati. Nije mogao .dugo i ja sam ga vukla. Ali posto ·sam i ja hila sJaba, svaki cas .smo padalti >i jalko spoJ1o snio isli. :Kad smo p11nMi iosavaCku sumu naiSli smo na selo Nova Dubtava gdje sam imala dosta poznatih ... ~Produzili smo, krijuei se,. jJr~ma Starolj Dubravi gd!je zive moji mditelji . . . Sreli smo dva omladinca Imje sam vee ranJje poznavala. Oil!i su nam pomogli da dodemo d? .moje kuee ... Sami su se ponudili da. 1~~ ~ i~vi~an)e da n_am ootmCI ne hi nrupravHi :o~sjedu. Kad su se vt~t1h .12 J:ZVIdmce .r~kl11 su da ne~~ niSta i da mozemo slobodno krenut1. M1 smo se tu JOS malo odmonh, jeli i rpotom krenuli. Ona dva on;ladinca su pas prva:tiU. ~~o jedn~ sum,e. P.ostlije smo sami tkrenu1i. !Malo 1za toga dosh su cetnici u mOJU kucu da nas traze ali mi smo 'vada vee daleko odrnakl:L ISli s~o kroz sumu, iznemogli smo, da :nismo mogli Vlise naprijed ... Uhvatila nas je noc, ~is.a . je pada~~· pomr~irt~ b~~a velika,, i mi ,smo taJk.o, dosta dugo Jezah na z~mlJI ne znaJUCI S~f;l ~e~o dalJ~· Redzo mi je ~rekao da ga ostavim, da ce on svakako umnJeti :1 da se Ja spasavatn. Kad je vi1dio da necu da ga ostavim rekao je da ga vodim u kakvu kueu pa maka.r hila i cetnicka . . . Dosli smo, na sreeu, u kueu postenog seljaka koji je bio nas simpatizer. Prepocznao: je d.ruga Redzu. Bio je na zboru tkad je on govodo ... Dao nam Je toph nap~!a~, tu s~o se malo ugrijali, spremio rtam Je kola J. odvezao. :nas u VIJacane gdJe su hili proleteri. Taiko smo se opet nasli sa nasim drugo:v1ma. te 348 349 �Mara Vinterhalter-Miletic TRESNJE hrdu irznad rjljeJke Tare u Cmwj Gori, nailarzi rse selo rRJudine. U maju i junu 1942. godine hila je tu .smjestena zajednicka bolnica pmleterskih brigada i ostalih jedinJca koje su vodirle borbu na tom terenu. Rudine su siromasno ubogo selo u krsu. Go ka:inen, a i ilm6e od kamena. Gotovo da se ,i ne primjecruju u tom krsu. Nema u selu ni drveca ni vade. Bolnicom je mkovodio dr Dejan Porpov,ic, beogradski ljekar - 1komunista. Ranjenici i bolesnki su hili razmjdteni po kucama, prema vrsti i ,tezini rana. Ljelkara i bolnricarki je bilo malo, ranjenika mnogo. Hrane nije bHo, lijekova takode. Teska je bilo raditi, a1i jos teze bolovati. Subotom posHje podne ordriavali su se sastanci osoblja, gdje su se iznosile .primjedbe ranjenika, ljekara i holnicarki i pravio se nov raspored za rad u slijede6oj sedmici. Bo1nicanke su se smjenj,ivale u njegovanju tezih i laksih ranjenlka. Kao bolnicarka K:alinovickog NOP odreda dosla sam u Rudline sa svojim ranjenicima. Za mene je sve hila novo, i ta velika holnica, i organizacija rada i velilk:i bmj ranjenika na jednom mjestu. Praksa je bila da se za ,kucu u lmaorj su smjesteni naJtezi, nepokretni ranjenici javljaju bolnicarke - dohmvoljci. Na prvoj konferenciji ,kao dobrovol~ac za teske ranjenirke jav:ila se drugarica BeLka ,iz rBeogradskog bataljona Prve prolete:rske. Javila sam se i ja. I, drugo jutro nadosmo se nas dv~je u :zgradi sa .tesrkim ranjenicima. Jos i danas su mi pred oclima 'i ta uhoga kuca i tes.ki ·ranjenici kojri su znatizeljno gledarli nove drugarice. Kuca se sastojala iz jedne velike ,j dvije male sohe. ;Prazna ~~Z ikakv:og namjestaja .. ya~ljda SU Ur~Ucani, vrkada s.u krenuli U izbjeg~ hstvo, s~ve sa .sobom ponlJeh. Bar neki tmnozac da Je ostao da se Iimalo na Sta .sjesti. Cirtavom dluz.linom sobe od da1sa:ka je 'sasta~lJena jedna postelja. U .tom :zajedniokom krevetu jedan do drugog JeZa.rlo je osam tesktih ranjenika. rNekoltiko njih sa nogama u gipsu. U maJoj sobJ na postelji od dasaka lebo je mladic iz Foca:nske omladins;ke cete. Zvao se Muds Bran'kovtiC. Bio je dak, .iz Rogotioe, horae od 1941. godine, clan rKJPJ. Tih dana bi,la mu je amputirana jedna noga do kuka. Na drugolj pos·telji, sa:v izresetan ranjenik Jz ~P:rve pPo1eterske. Treoa, najmanja. soba bila je za bolnicarke. Hila je toliko malena da se 'jedva nekalm ]edna osoba mogla smjestiti. Vjerovatno je rdomaCinima sluzila za ostavu. Posle smo od jednog do drugog Panjenika, previjale dh, pra- U 350 351 le i upotZnavale .se sa njima. Mlad horae, gotovo djecak lezao je zatvorenih ooiju. Bio je ranjen u stomak i pluca. Nije :otvarao oci ni kad smo ga prev,ija1e. Samo je jaukao. ,Kako se .:wves druze?" upirta ga Be1ka. Nije odgovor1o. ,Zove se Borovcanin, a nije drug nego cetnik" odgovoPi umjesto nrjega ranjerrik sa nogom u gipsu. Zvali .su ga Sarajlija, a kasnije mi je pr·i'cao da je Jevrej i.z Sarajeva. ,Zasto mislds da je cetnilk"? rprliuplita Bellka. ,Kapa mu m,1je 'Vitovtka, a ~ni peitotkrraike rr:rema, a vidjeces kad te zovne, neoe da rkaze - drugar.ice vee zove sesrtro. Sa nama ruopste nece da 'fatZgovara" isprica nam Sarajlija. ,On je il:ezaik ranjeillik, a d mlad je, bez obzim i da je cetnik" odgovori Belka. PreviU smo ga i opra:li, te nastavili posao. A pos,la je bilro preko glave. Jedna je uvijek momla da bude uz :ranjen1ke. Nocu smo na smjenu spavale. Nikad mi toHko rtesko nije bi,lo. Izdriati bez hrane, soli, vade, ·1ijekova, a rane bole, grotzrnica rtrese, zavoja nema. Murisa rje stalno boljela noga ,koju rviise nije imao. PrevJjali smo ga po nekoliko pu'ta nocu. Neki su u gmznici buncarti, bacali se, a mi smo ih umirivale, ikvasHe im usta i celo .sa ono ma'lo v01de lmju smo ilZ snijeznika u sumi nabavljale, tjesil'e ih i, 6ini mi se, zajedno sa njima holovale. INasla sam tu i mag :ranjeni'ka iz Kalinovi(;kog odPeda Mikaila Goliijanina. Bio je tesko ranjen za va:-ijeme bombardovanja T:mova. Bo:rovcanin je samo jauka:o. •Ponekad bi prosaptao - ,Sestro, vade!", ,Ona je drugarica, a nije sestra", - uporno su ga ispmvljali ranjenrici, a on ]e d dalje zva:o: ,)Sestm!" Svaki dan hila mu je gore. Naprav.ila sam mu lezaj na podu u uglu .sobe i prenijele smo ga. Taka nam je bilo Iakse pa:-iCi mu, a i manje je ,smetao ostalim .ranjenicima. P.od ikraj :nedjelje, borai Cacanslmg bataljona donijeli s'u nam svog rt:esko ranjen01g ooomesara Radomira Durarkica - Duraku. Bio je ranjen u glarvu, paralizovan ru ruku i nogu. Lezao je nemiran na nosJlima, povremeno dolazeci ,k rsvijesrti. Pjevao je, pozivao poimeni6no borce, poiivao irh na 'jJUriS. INjegovi !pra1:1ioCi 1Sitaja11i 1su tuZ:ni i n.i~emi olw njega. Kao da illisu vjerovali da se moraju rastati s njim i ostaviti ga u bolnici. U jednom momentu zatra2Jio je da mru JtZ dzepa ikaputa ilzvade cigaret papilr. 1Dao tim je papir i naredio da se vrate u bataljon i sv.im pusacima podijele na ravne dijelove. Durakica smo smdestile u nasu malu so bu. Ciljelu :noc uvJjale .smo ga u mokre krpe. To. je bdlo sve sto smo ,za njega mogle uciniti. Subotu, dan zamjene bolnicarki Belka d ja docekale .smo umorne i iscrpljene. Citarv dan sam ,se kolebala da H da se tu veeer na ikonferenciji javim da jos jednu sedmicu dezuram. Mikai1u je fbilo bO:lje, iMu:r'ilsa je manje boljela noga, Boravcanin je pi:rozivljavao posljednje dane. A sad je i Durarkic tu. Mlad je i suazan, mozda bismo uspjele da ga izvucemo. Kad sam upitala dr Dejana ima li made da ce prel!ivjeti, on mi je odlgoVIOrio: ,1Narde U!Vijelk mora biti. Sarno nastavite sa oblozima". N.ije nam bilo lako svaki s~at podizati to obamrlo i za n:as pretesko tijelo i umotavati ga u mokre obloge. Nilje bilo la:ko ni vodu don:ositi J.z sume, aH nas dvije smo toliko zeljele da Radomir preboli, da ga spas1imo. liZ ociju ranjendka 6i,tala sam zelju da ostanemo jos jednu sedmikru. :Zavoljeli 1su na:s. Ni'su nam rnista govonHi, a:ld 'te subote nisru niSta traZili. Kao da nisu hilri ni gladni ni zedni. Kada smo posle na konferenciju, MuriJs .kao u:zwed rece: ,Sigurno ce vas .sad prEibadti ikod 'relk:onvalescenata", to je bio naj,laksi posao za holnicar~e. M~ris nam je to ;pozeJi.o gledajuOJ nas upiJ:.nro svoj.im velikiim plavJm ocmna. I upravo �te njegove rijeCi ucvr:stile ~su ~oju odluku - ostati ~ nj,ima jos. jednu sedmicu. I ostala sam. Be1ka JC rasporedena na now posa:o, a Ja sam dobila :za p:omocnicu mladu djevojku Danicu. I ponovo je nastavl~ena horba za moje teske ranjenike. Bomvcaninu je hilo srve teze. Gotovo je stalno buncao. Jedno jutro rece: ,SestJ:io, dones1i mi tresnje". NiSta mu nisam odgovonila. Rudine [ tresnje - pa to je nespoj:ivo. A on 'je t~j cijeli dan trazio tre5nje. Navecer mi Dan'ica rece da 'je ona 1z ZUJpe pivs'ke i da sad kod pjene .kuce ima t~r:esanja, naravno zrelih . .,Krud hih 'samo mogla \S'kolknuti do kruce ja bih donijela tresnje", misHla je 'glasno Da:n'ica. Bilo je vooma 'rnlada, novajlija u parHIZanJima. ,,Pa ti si sad vojnik Danice, ne mazes trknuti iku6i tek tako", .rec 'koh joj, a u sebi pomislih 1kako hi bilo dobro da ode i danese te ~tres~ nje o koj,ima Borovcanin neprekidno govori. On je d drugi dan samo trazio tresnje. ,Aiko me rpUJstii's da ra:no u jUJt·ro krenem, v.mti6u se drrugo jut110 sa tresnjama", rece Danica. Popustih, i Danica zatrazi od komesara holnice da je :pusti kuCi na jedan dan da se oprosti sa roditeljima. Ona ode a ja sam taj aijeli dan provela u pos,lu ,i brizi za nju. S~ta a:ko je uhvate Nijemoi Hi cetnici? Sta ako je ~roditelji ne :puste nazad? Hila je tako mlada. !Po.sao ,koji smo tesko usp.ijevale da obavimo nas dvije, ,radJila sam taj dan sama. A treba}o je i,zdriati i noc bez sna. · Od umora j srta o6i su se same sklapale. Legoh na pod izmedu dvoja vrata. Rekoh r~anjenicima da me probude aka nekom ·sta zatreba. Iz sna me tr:Ze lagan udarac u glavu. Skocih, Samj.Jija mi .rece da su me zva1i, ali me nisu mogli pnx>buditi i on se dosjeti'o da me gada srvojom kapom. Sa ,snom je bi,Jo gotovo. Mor.alo se raditi. Svanulo je, a Danice jos nije bilo. Moj strah za nju rastao je sve viSe. iPojavHa se .tek oko podne. Umorna, ali zadovoljna, sa zaveZljajem u rukama. :Mnogo sam joj se obradovala. ,Ziva je, nista joj se nije dogodilo", v,iknuse i ranjenici. Kad Danica tazveza zavezljaj .izvadi gomHicu malih, jedva malo crv.enih tresanja. Ntsu jos sa:zrele, aLi s•am lih ipak nabrala - rece ona. Uzeh nekoliko tresanja i odnesoh Borovcaninu. U opustenu ruku Sitav:ih dvije male tresnje, a 111a i.spucale vrele usne isoijedih malo soka i1Z preosta1ih. Ranjenik otvmi oci, gledao je cas u tresnje u ruci, cas u mene i DaDJicu. Ne :rece niSta. Nije viSe ni mogao govoriti. Ostale ltresnje podijelismo ranjenicima. Borovcanin viSe nije !jauka'O, nije zvao. Lebo je miran na sVJOm lezaju s~tiScuCi u ruci ~tresnje. Danicu sam posla,la da spava a ·tek oko ponoci p'robudih je da prelizme dezurstvo. Noc je bila mirna. Niko nije jaukao, DUJrakicu je bilo bolje. Pred zo11U me probUJdi .Danicino ilapomaganje. Horov:cani·n umire ~ vikala je sa .strahom u glasu .. p,ozurih k njemu. Stigla sam da mu podignem glavu i vodom okvasim usne. :Umro je na mojim rukama. To poslije podne sahranismo Borovcanina na malom groblju na Rudinama. Sahrane su na Rudinama bile svakodnevna pojava. A mi s:rilo se ,t,rudi1i da nase mrtve sahranimo .sa postJovanjem i paznjom. Borovcaninu n.ije amao !ko da odrzi oprostajni govor, :k:ako smo to obicno cinili. N1smo mu zna:li ni :ime, niti jedinicu u ,kJojoj ·se bonio. NiSta ~za njega nije ost·alo osim vojniCke kape bez petokrake .zv.ije2lde. Pa ipak, dok .se zemlja kotrljala ru raku, grobljem ije odjekivala pjesma mladih bolnicarki: Vi padoste zrtvom i dadoste sve krv, zivot, mladost, radi slobode. I ',, ! i ! Neprijatelj vjesa antifasistkinju. 352 Tri omladinke iz Sanskog Mosta prije strijeljanja svojim drianjem prkose neprijatelju. �Rada Vranjesevic, narodni heroj, govori na I zasjedanju ZAVNOBiH-a u Mrkonjic Gradu. Nakon pet juriSa . . . orden. Okruzni odbor AFz-a za Kozaru, 1943. godine. �Zbor zena u selu Zasada, srez Bileca, jesen 1943. godine. \ \ I j Sreski odbor AFz-a Gradacac, 1943. godine. zene borci. Kulturno umjetnicka ekipa iz Donjeg Vakufa na priredbi u Babinom Selu (izmedu Travnika i Bugo.ina), 1943. godine. �Mica slander, Kata Pejinovic, Maca Gdetic i Mika Mitrovic delegati na II zasjedanju AVNOJ-a 1943. godine. Partizanke Kozarcanke. Kozara, 1943. g. Skojevke medicinsko-sanitetskog bataljona 29. hercegovacke divizije u Jajcu. Sa okruzne konferencije AF.Z:-a. Grabovica kod sipraga 1943. godine. �Sastanak AF:l·a u Livnu, 1943. godine. Sestre Ivkovic, borci X hercegovacke brigade. Borci Prve krajiske brigade. Grupa partizana u Livnu. �.Zene Livanjskog polja idu na narodni zbor, 1943. godine. Pred zgaristem svoga doma, decembra 1943. godine. Mara Mitrov govori na mitingu povodom proslave oktobarske revolucije u Kotor Varosu 1943. godine. �zene nose hranu borcima na polozaj. Partizanka. Na sator planini, maja 1944. godine, Snimio zorz Skrigin. Omladinke prenose ranjenike, 1944. godine. Omladinke - ucesnice II kongresa USAOJ-a. Drvar, maja 1944. godine. �:Zene nose ranjenike nakon desanta na Drvar 1944. godine. Dostojanstvo i prkos zarobljene partizanke u vrijeme desanta na Drvar. Jelena Vitas, aktivista ilegalnog NOP-a u Sarajevu. Ubijena u ustaskom logou Stara Gradiska 1944. g. Olga Ivkovic, ucenica iz Sarajeva, ilegalni radnik od 1941. godine. Ubijena u ustaskom Iogoru Stara GradiSka krajem 1944. godine. �Dzemila Ajanovic LIKOVI REVOLUCIJE, TAMARA BEGOVIC, JELENKA VOCKIC I SATKA NUKIC IZ BRCKOG ·, s Prijedorska radna brigada. .Zene Kladnja pred odlazak u partizaue. 353 j-ecajuci se teskii trat:nih dana u mom rodnom mjes,1Ju Brckom i mnogob:mjnsih zlodjela okupatora i ustasa, tesko je naCi prave rijeci da .se bar donekle osv.ijetle divni Hkovi brcans.ke omladine, koja je u tim najtezim 'danima nasla hrabrosti da se bori protiv takvog nasilja i Jwja je zrtvuju6i .svoje mlade zivote dala doprinos oslobodenju domovine i pobjedi revolucije. Vee prvih dana 1941. godine, okupator je, ,zajedno sa ustasama, poceo splfovoditi najcrnji teror nad brcanskim stanovnistvom, ubijaju6i na desetine neduznih ljud:i iz grada i okolnih .sela. Odmah su poceli sa zatvaranjem i ubijanjem Srba i Jevreja, a potJom i svih mdoljuba 1koji nisu mogli mirno gledati sva te nedjela. Brcansk,i Jevreji su preko noCi pok!la:rti. Savom su plovili ljudsk,i 1esevi vezani zicom, a za:tvori su se _punili komunistima i rodoljubima, gdje su na naj.svilrepiji nacin muceni i ubijani. A kao simbol zastrasujuoe moCi, zlocinci su u centar grada stavdrli :na ,fuolac nabijenu ljudsku g1avu. U tim rs1Jravfi6nim daniima 1bi.la j.e velilka hrabrost 'sao!Sjecati sa nedu~nim zrtvama, a juna6ki podvJg bio je pddruziti se borbi protiv takvih li:z;roda i zlikovaca. U mom 'sjecanju, na:jzi'V'lje us1pomene .su mi vezane rza Tamaru Begovic i Jelenku Vockic, s kojima sam se druZila, .Hegalno radila, hila u zatvoru, logoru i partizanima. Tamara je rodena 1923. godilne, i zivjela je u Br6kom sa rold.irt:eljima. Bila je inteligentna, vr1o obrazovana, muzicki obdarena i sa prefinjenom ljubavlju i o.sjecajnoscu za ljude. Sa 'lakocom je osvajala simpatije i ;povjerenje vee u prvim susretima. Ta, po izgledu njefua djevojka, vitka, crnokosa, arnih oCiju, sirokog osmijeha, sa divnim bijelim zubima i hoda kao u srne, umjela je junaoki da podnese i najteza mucenja u zatvorima, i, ne klonuvsi duhom pred klasnim neprijateljem, da ostane vjeran ·i dosljedan horae revolucije. U Beogradu je Tamara pohadala srednju muzicku skolu, koju je zavrS:ila sa odlicnim uspjehom 1940. godine. Tu se kao s!l'ednjoskoJka upoznala sa revoludonarnim idejama Komunistioke partije JugosJavije i za nj.ih se svim svojim mladalackim zarom opredijelila, i vee u svojoj 18-oj godini postala 'njen Clan. Aktivno je ucestvovala u akc:ija23 :lene BiH u NOB 1941-1945. �rna i demonsltracijama radnicke i srednJoskoiske omladine, zbog cega je dolazila u sukob \Sa beograds,kom policijom. Sjecam se s kakvim odusevljenjem nam je docnije pricala o tim revoludonarnim da<nima u predratnom Beogradu, "kada je sve vrJlo ka:o u kotlu od revoludonarnih ddeja i akcija". Kada se vratila u BrCko, nastavila je sa ilegalnrm ,yevolucionarnim radom u okviru koga se posebno angazovald' na kulturnom i Jdejnom obrawvanju zena radnica i zenske srednjoskolsike omladine. Kao clan ,Inicija:tivnog odbora zena" 1940. godine ucestvovala je u organ!izovanju kruzoka na kojima 1se zenama radnicama citao .Ust ,Zena danas", ,Radnicke novine" i druga .ilegalna Iiteratura J ukazalo na potrebu klasne borbe. Neumorno je radila na okupljanju napredne zenske omladine i njiho:vom ridejnom obr~ovanju i pripremanju za ['ad u Savezu komrmisticke omladine Jugoslavije. Tamarin revolucionarni rad dolazi naroCito do irzrazaja 1941. godine, u novonastaloj 1ratnoj sHuaciji, kada se SKOJ orijentJiSe na borbene .zadatke, a svoj .rad prosiruje i ohogacuje no:vim formama. Sa s.kojevcima preraduje ilegalnu literaturu, objasnjava politicku s.ituaciju i o:rganizuje a~tivnu pomoc NOP-u. Radi na prikupljanju lijekova, odjece, novcanih priloga i drugog materijala potrebnog !Narodnoos•lobodilaokoj voj,sci, a orga<nizJUje i msturanje Hegalnog lista ,Borba". Sjecam se skojevs.kih sastanaka na kojima Tamara ni•kada nije propustala priliku da na posebno interesantan i sugestivan nacin isprica po neki rprimjer hrabrog dr:Zanja komunista i .skojevaca pred .kJasnim neprijateljem, da podvuce vaznost ,konsp;irativnog rada i ukaze na potrebu samopozrtvovanja u borbi za ljepse i pravednije drustvo. Revolucionarni rad PartJije i SKOJ-a i ucestale akcije i sabotaze nisu ·ostali nezapazeni tadasnjim okupatorskim i ustaskim vlasltima, na celu sa kot<tJrskim predstojnikom Veceslavom Montanijem. Stari i lukavi policajac Montani, pozna:tJi muCitelj komunista u beogradskoj Glawrjaoi, UJbacio je u nas·e redove neke liZJdajn1ilke lkioji su irzvrsi,J,i ,,prova'lu" org<:mi,zacije. Vee rpetog janua•ra 1942. godine pocelo je hap;senje komunista, skojevaca i napredne omladine. ,Posto je medu prvima dzdat nalog za Tamarino hapsenje, pokusala je i:Site veceri da se, zajedno sa Harizom Suljicem, Zaimom Musanovicem i Darkom Cvijanovicem, prebaci u partizane. !Na :Zalost, nisu uspjeli da se probiju Jcroz policijske patvole i tom prilikom se Ha:riz ub1o, a Tamara, .Za:im 1 iDarko su uhvaceni i. sprovedeni u brcanski zatvor. Tada je Tamara podvrgnuta najgrubljim mucenjima. AH, ni batine nisu •slomile :njen lbo![lbeni ,d!Uh. Sve pai1m'je je p.odnijela junaeki i nasla vsnage da hrabri i pomaze druge zatvorenike. I kasnije, kada smo iz brcanskog zatvora preibaceni u 'Sl. Brod, a zatim u u:stas.ki ,J.ogor !Stara Gradiska, gdje su logoraSii: gladu, zimom, bolescu <i najsvirepijim maltretiranJima, masovno unistavani i fi:ziC.ki i psihiok!i, Tamara je nasla snage da svojim rp1rimjevom ·i sugestivnom 11ijecju revoJucionara pok:rene na akciju i sa!botafu. Taiko smo prililkom mda na para:nju lStarih vojnickih uniformi, a koji se obavljao u pri1sustvu ustaskog cu:vara, svak.i veci komad tkanine namjerno ostetJili. Ta, na oko mala sabotaza, za ono .vrijeme i one prilike, znaCila je mnogo. Znacila je da necemo p~esta>ta sa hmbom protiv njih, jer i to je za ustase bilo viSe nego dovoljno da nas ka:zne oduzimanjem zivota. Poslije organi.:wv<line aikcije Partije za .spa:savanje nase grwpe iz logora, Tamara je zajedno sa ostalima prebacena u Zagreb gdje je, po prolas1ku kroz zagrebacke rzatvore naj·zad lizV>edena pred .Prijekli wstaski sud. Na .sudenju protiv nas 39 rpodi·gn:u!ta je optuznica i donesena presuda, kojom su trojica osudeni na smrt, a svi ostali :na vremenske kazne od 3-10 mjes·eci logora, 1s tim ·sto je vrijeme izdrzavarnja kazme racurnato od dana thapsenja do izrii'Carrja presude IPa su ID'eki, a medu njima i Tamara, pus1teni na slobodu. .Iako smo, po izla~s,ku iz zatvora i povratka u ·Brcko, hili pod stalnom prismotrom brcanske poLicije, uspijevali smo da i pod najnemogucnijim uslovima ipak budemo u ,kJontaktu sa mga:n:izacijom. Cim su obnovljene veze sa oslobodenom teritorijom, organirzova:no je prebadvanje ,kompromitovanih" drugarica i drugova Ill partizane, te je d Tamara med!u prvima 'bHa prebacena. Tu je dobiila za!datak da orgarnirzuje rad sa zenama. Kao c•lan Srresikog lkomiteta KPJ za brcans~kli !Srez, angazuje se na stvaranju odhora i akitiva AFZ-a. Prihvatila se ovog zadatka sa njoj svojstvenim ela;nom i poselbnom :umjeSiloscu za prilagodarvanje novoj sredini i novim formama rada. Medu seosldm ~enama ubrzo postaje omiljena i poznata kao dmgarica Mara. Pocetkom 1943. godine, prvi put su u brcanskom srezu, po svim selima i zaseocima, t5ormiran:i odbori i aktJivi AFZ·a. 1Preko ov.ih oii'garrizacija Tamara je uspjdno organizovala pomoc Narodnooslobodilackoj vojsci, a posebno partizanskim jedinicama, koje su se borile na tom terenu. Mediu zenama je pokrenuta akoija za prikupljanje hrane i tople odjece (6arapa, mkavJca, dzempera), a ·organizovano je i obavjesta>Vanje o kretanju neprijatelj,skih jedinica kao i n'iz drugih poslova. Uporedo sa ovgan.irzovanjem pomoci nasoj vojsci lt'adilo se na kulturnom i idejnom uzdizanju zena. Formirani su tecajevi za opismenjavanje, kao i Citalacke grupe, na kojima su .se zene upoznavale sa ciJjevima nase borbe, citale vijesti 0 uspjesima nasih Jedinica i razvijalo bratstvo i jedinstvo, kao garancija za pobjedu nase ~revolucije. U to Virijeme, kada su nase jedinice vodile teske borbe sa brojcano nadmocnijim neprijateljem, dobro naoruza:nim i snabdjevenim, orva pomoc zena ·imala je za njih veliki ekonomski 'i moralni. rznacaj. Tada se nasa vojska uglavnom snabdijevala kvoz horbu, otJimajuCi od neprijatelja oruzje, odjeeu, sanHetski materijal, kao i od pomo6i naroda koji je i sam zivio pod 1teskim uslovima, ali de uvijek bio spreman da s njom dijeli ri poislj·ednj!i 1komad hljeba. Tamaru sam sretala na istom terenu gdje sam i sama radila sa omladinom i cesto sam bi<la zadiv·ljena jednostavnoscu i la.kocom sa kojom je ona uspijeva.Ja da okup'i te, uglavnom nepismene, zene i da ih odusevi za izvrsavanje razlici'tJih zadataka. U •ljeto 1944. godine zavobljena je od cetni1ka, a ,ka:snije je pala u ruke gestarpovaca, koji su je dove1i u hrcanski zatvor. Strasno je mucena. Tjerali su je :na najteze f.izicke radove, tukli i maltretirali, a kada su je fiZih':iki po1lpuno iscrpli 'strijeljana je u Podgajaok!im sUllllama zajedno sa grupom 12atvorenika. I ovaj put je Tamara hrabro podrnijela sve patnje, ostaju6i vjerna svoj'im idealima. 354 355 �* ** Jelenka Vo6kie je .rodena 1923. godine u Brokom. Bila je pri'jail:nog i milog izgleda, a j,z njenih upadljivo .krupnih omih ociju zracila je zivotmi radost. rKao ucenica trgovacke akademije bHa je prJmjeran d:ak i medu srednjoskolskom omladinom omiljena zbog svoje skromnosti i posebnog smisla za drugarstvo. Po priropi osjeeajna li osjetljiva na nepravdu, Jelenka je hrzo stekla .saznanje o potrehi horhe za pravednije drustvo. tPripadala je onoj grupi hrahre hrcanske omladine ko~a se u najtezim danima nase domovine opredijelila za 'revolucio.nrurnu horhu. P•()stala je clan: SKOJ-a 1941. godine. Radila je na okupljanju napredne sred:O:joskols'ke omladine, na pr1kupljanju sanitetskog i drugog materijala: za NOB, kao i na rasturanju ±legalne literature J stampe. !Pr.iHkom ,prorvale" sko~evske organizacije u Brckom ti Jelenik:a je, januara 1942. godine, uhapsena. U hrcans.kom zatvoru je mucena i maltretirana, a docnije, zajedno sa ostalima iz grupe, prehacena u Slavonski Brad, a zatim u ustaskii logor Stara GradiSka. Ni hatine, ni glad, ni zima, ni sva druga ustaska maltr·etiranja nisu p01kolehal.i Jelenklu. Ostala je. dosljedna tSVOjim 'idealima i jos viSe OCV'I'Sla U ISVOj>im uvjerenjima. Hrahro se pritdruzila akoiji sahotaze prHikom paranja vojnickih uniformi, koju je potkrenula Tamara Begovie. U tim stmvicnim priJikama Mia je to velika hrahrost, koja je odrazavala krajnju odanos·t revoluciji i vjeru u njenu pohjedu. Jelenka je iz Jog:ora !Preihacena u Zagrelb zajedno sa 01staHma iz grupe, :i poslije sudenja na Prijekom ustaskom sudu pustena, jer je osudena na .kaznu ikoja se podudarala sa vremenom vee provedenim u logoru i zatvorima. ·· ... Po izlctsku iz rzatl:vora Jelenka se vratila u Brcko i cim je uspostavljena veza sa oslobodenom ter.Horijom, prehacena je u partizane. Kao politioki radnik Jelenka je tokom 1943. godine zajedno sa Tamar om . iBegovie radib .sa zenama na teriltoPijti .brcans'kog sreza. Us·lovi rada na ovom terenu su hili tada vrlo teski, jer su se pojavlj.ivale razne. cetnicke grupe i mucki napadale poli1Jicke radnike. lPrkoseCi svim teS!koeama Jelenka je uporno i neustrasivo obavljala sve porvjerene zadatke. Neumorno je radila na okupljanju .:lena Li. preko organizadja AFZ-a organizo:vala je pomoe nasoj wij'sci. Formirala je tecajeve za opismenjavanje :lena i nj,ihovo kuLturno-prosvjetno d poHticko uzdizahje. · Zbog svoje s'kromnosti, vedrine i upornostLi. hila je omiljena i cijenj.ena medu zenama i one su jod uvijek sa iskrenom radoseu prilazile. Kao dohrom komunisti, revo1uainaru i politickom radniku, Jelenki je vee 1944. godine povjereno rukovodenje sreskom organizacijom AFZ-a i hila je clan Sreskog 1komiteta KPJ za h:rcanski srez. Tokom sedme ofarizive Jelenka je, po zadatku KPJ, prehacena u srehrenicki srez ·gdje je trehaio da nastavi svoj politioki rad. Ohav1jaju6i povjereni zadatak, naiSla je na ustasku :zasjedu. iPokusala je da se prohije pucajuCi iz pistolja. Kada je vidjela da je potpuno opkoljena, zadnjim metkom pucala je u sehe, ne dozvolivsi da padne u ruke zlikovaca. Rano se ugasio zivot divne drugarice Jelenke, dohrog komunis,te i hrahrog horca. " ** 1Poznavala sam SatJku jos dok sam hila dijete. Svakog ljeta o.dlazila sam u se1o Brn;j'ik i cesto je sretala. . ,. . U mom sjeeanju je jos z1va SL!Ka malog naselJa sa kuc1cama. pnraslim rza zemlju i dvoriS,~lma yu:r;tim goliSave djece .. Ka:d god. h1smo prolaziH kraj Satkd,ne ku01c~, J~vl~~la ~~ vse. zvonk1m 1. vedmm g~~­ som, uvijek spremna Ida nes~o ?alJIVO }SJ?nca 1 da. ~a~ d.J.ee~ ~naSJ?IJe i raspolozi. Iako je s mu.:lem 1 dJeaom Z1VJela u kraJnJOJ h1Jed1 1 neJmastini, iz nje je ZJracHa vedrina i zivotna r~.do~t. . . . . . Vee u prVIim kontaktima sa part1J?kim. radm01ma 1 p~rtllz~n~a Satka se opredijeHla iZa narodnoos1oho~laCki pokr~t. Iako _Je hila zena cetTdesetih goldina i majtka petoro dJece, Sauka Je orga~I1zov':'no radila za NOP i svojim pozrtvovanim radom opravdala povJerenJe .Partije i vee 1?~2 .. go dine pos~~la )e ka:r;t.di.da.t za .nj~nog clana .. ;Po. direktivama partiJsk1h organizaCIJ~ IZ BrnJika ~ ~aJevice!. te part!Jsk~h radnika iz Brckog, Satka je radii~ na pn:;no?enJu p~~ti}s.ke paste .J. usp~­ sttavljanju veza na terenu iBrrCko-MaJeV1ca-RazlJevo. Cesto Je sk!Ivala i ,bazir~la" par.tijske radnike i nikada nije odhila ni jedan povJereni joj zadatak. . . .. . Satkin muz, Salim, je takoder akt1vno pomagao NO.P 1 kao takav se ,1kompromitovao" u selu, rzbog cega je morao pre.ei pa. os•lohodenu teritodju. Njena dva sina su hila u namdnoos1obochlackoJ vojsci, od koJih je jedan, 1943. godin:, poginuo. . . .. , . v . . . . U toku sedme ofanz1ve Satka Je u ,haz1 , smJestenoJ u hliz1ru sela Brnjlka, saklrivala part'izane Sa'liha Mehi~ki~a, Fa~il~ Hadzief~­ dica i •svoga muza Salku, s njima odr:lavala veze 1 hran1.Ia 1h. U to vnjeme u Brnjiku je doslo do h<lJpsenja aktivtista i Sl;lradnika. N<?P""a, (j cemu je ona odmah ohavijestila sakrJven~ drugove .~ upozon1a .1? na n:oguenost pretresanja tog ter~a, kako ~~ se na vr!Jeme s'k·lom!ll. -:r:_? nJeno upozorenje hilo je dragocJeno za nJih, a za 'DJU pose~o! J~ c~m se vratila kuCi, hila je urhapsen_a od s!rane. SS.Jo:r.~ca .. Pr.IJR\!'l:O . Je Jedan mjestanin, koji je prije nj~ h10 uJ:apsen, 11ak~ niJe h1o saradJ?:1k NOP-a. Da hi sehe 'S.pa:sao, Satikru Je otirono ikao pa:rti:~anSikog. 'sar~dmika. Sasl:usavali su · je i tra:lHi da .kaze nesto o skriven;m p~rDIZa!Hmc~; ~:a.da od nje nisu usp:jeli da dobiju priznanje, podvrgh su ~e n~JstrasmJ.Im ~u­ cenjima. Pod hatinama joj je koza .±sp~c~la i s~a )e hila u krw. VNI .t~ nije hilo dosta 11JNikovcima, pa su JOJ J'OS s~avlJah ?O na. ran~, c~pah nokte na rukama i vezivaH za motorno vozilo, 'P~. Je zat1m. tJerali. d~ trei. Taka Jzmrcvarenu oni :su je vukli po zemlJI. Satka Je .h:r~Jskl podnijela sve te mulke, .a:li im nije !l'i rije~i rekla. ~!<;ada su Vl!~Jeld da nece nista doznati od nJe, onda su Je u pnsust~ sv1h .sFanovmka .s~la ohjes1li na jedan oraJ:. 'P?. n~re.de?ju SS-ov,?ca ~r: dana Je Satka ws1la ohjesena, jer SU na 'taj naCI~ zel1eh ·~a .z~plase ~Jestan~. v· . Ova hrahra zena i maJka JUnack1 Je zavrsila SVOJ ZIVOt,. va skrornn~ spomenik kraj puta u selo ,Brnji'ku podSJjeea na njenu tmglcnu :smr·t 1 neogranicenu samopo.Zrtvovanost. 356 357 �Bozica Barosevic tim pojavila se i potreba prijema i ras:turanja vojno·politio~.i? vijesti o situaciji u svijetu i u zemlj.i, posebno u ustanickim yo~rucJima Tromede (Uka-Dalmadja-jugozapadna tBosna), za koJU Je u avgustu 1941. ·godine bilo fmmirano jedinstveno voj.no J politicko rukovod~tvo ustanka - Stab Drvarske brigade, u ciji je sklop Sipadalo i LivanJSikO donje polje. Poli;ticka aiktivnost omladine pocela je vrlo rano, jos u periodu vodenja fr.onta1nih borb'i, a manifestova1a se kro~yojedinac:r:e ~~stank~ s aktivnij1im om1adinkama, naDoci;to u pog1edu llJihovog aktiVmJeg uldjuoivanja na ,reali:zaciji potreba boraca n~ ~rontu. Stvara:r;te ~u grupe skojevaca i skojevki, a ll!brrzo ,i:za toga. akt1v1 ~:KOJ-a. N~siOci takvog .mda bi'li su Kosta PajCin radnik-komumsta, koJI .se u. maJu 194;1. vrat1o s~ rodite1jima iz VojvocLine, odaJk1e. su .'ih :proqerah n:-.a~arsk.I okupat~n~ zatim Miro Vi1sic stu:dent-komumsta 11z Si!bemfua, koJI Je zaJedno sa JOS sedam drugova Da1matinaca-Hrvata bio od strane Staba brigade upu. v· .. oen na vojno-poJi.Nckii rad u 'J?onje livan.Js~o polje.. Oni su zajedno 'sa ost,ruhm. :komumst1ma Donjcg po1J~ UI(?Imh .mn~­ gc:> na stvruranju skojevskih jezgra, u kojima je odmah ibJlo t1 s:k?J'ev:ki, Cija se aktivnost za narodnoos1obodilac1d pokret og1eda1a naJvise na prikup1janj.l:l i ~nipren;anju hmne, odjece j ·~~?uce, }~tim J?le~e~jru carapa, rukav1ca, sa1ova 1 dzempera za horce koJI su ,hili udalJeni od svojih pmodica, zrutim na ;izradi petokrakih zvijezda, 'raznose~ju propaga:ndnog materija1a Jtd. Organizovanom radu zens.ke om1adme mnogo su dopdnije1e i neike druga·rioe - ucite1jica MH~ca Sunika, Cl.~n SKOJ-a koja je takode doSla iz Vojvodin~ i Milica Ivetic, 'sestr~ VoJ~s1av~ Ivetica, clana KPJ, jednog od orgamzatora ustanka u DonJem JavanJskom OMLADINKE DONJEG LIVANJSKOG POLJA U NOB-i K om.zervatiVIlla shvatanja rda ,djeca i orn:1adina zeoJ.Skog po1a ne treba uops~te da pohadaju skolu, us~1ovdla su potpuno v· i~~1jucenje ~en~ Donj~g .livanjskog po1ja iz javnog zivota za o1tavo VnJeme postoJanJa Kra1Jevme Jugos1avije. Kako nije bi.Jo nijedne partijs.ke J skojevS<ke organizacije kao ni komuni~ta P?Je~inaca niti veze sa partijskom organizacijom u gradu, pro~_re.si':"ne I~eJe. mog1e su se s vremena lla vrijeme 6ut:Ji jedino ad preziVJehh ucesn1ka oktoba111ske revolucije ill od radnilkao~koa:nunis:ta radom iz Donjeg polja, koji su Zivjeli i radili van svoga zavlicaja, a povremeno u njemu, najce8ce za vrijeme godiSnjJh odmora, boravili. . . . Situacija .ISe got,<?vo potpuno izmijeni1a neposredno pasHje oiku:paOIJe 1 zavodenJa v1asti tzv. Nezavisne dr.Zav~e Hrvatske karda su se svojlim. rkucama. vra~li. voj:nic~. sa fmntova, bivsi .kolonisti ,koji su protjeram u .~~ ~raJ 1 n~jvec1 ;l,Jroj radnika koji su hili zaposJenJ u tBeog~~du Il~ n~Inm d~g1a:n . vecJJ~ ,gradovima Jrugoslavije. Kalko je medu HJima hila 1 komunQ:sta 1 skoJevaca, oni SIU uz bivse ,ratnike - borce sollll111'Sikag ~ronta i ucesniJke oikJtabwrs:ke revo1uciJe 1kao i neke druge napre~ne. l]u~e! a ~1z yomoc partijske organizacije Bosanslkog Grahova poceh yrs1t1 vulticaJ a;~ narod ,da se pri:prema za uSttarnak [JJII'Ortiv o~upatora I ustasa, naroc1to od trenutka kada su ustase otpoce1e krva'\lli teror nad Srb'ima Donjeg polja. U toj i takvoj situaciji koja se, zbog nedostauka revolucionarnih tmdicija, ni.Je odvija1~ bez poteskoca, om1adina je u potpunosti pdhvata1~ paz1v .na . o:ru~anu bor~ .. IMedu omladinom je otpocetika bitlo do~ta .1. om1a?n:~I 1 zena, bez CIJeg punog anga~ovanja nije bHo moguce m zamiS~·!I opst~na~. buduCih partilzanskih jedinica i o,drianje sl~l_Jodn.e ustanwke tentonJe pred da1e!ko nadmocnijim snagama nepnJate1Ja. . Vee od prve borbe ustanika Donjeg polja sa ustasko-domobranskim ~nag~a, 28. jflli1a 1941. godine, bio je uspostav1jen fronrt u okviru koJeg Je treba1o svakodnevno obezbjedivati ishranu :za borce na fro.ntu i paro~ u pozadvni. Us1 koro su se poceli gomilati novi zadaci koJ~ st~ z~~ 1 prvens.tve;no :omlad~~e treba1e da rjesavaju - zbrinjavanJe 1 hJeCei1Je ranJemh 1 obo1Jehh bomca, pripremarije i nosenje hr~ne. na f~on.t, priku~1J.~nj~ oba':"jestajnih podata:ka ro neprijatelju, nosenJe :ranJemka, munllOIJe 1 ldrug1ih potrebmh predmeta. U sk1adu s 358 359 po1ju.Rezultati rada :lensk e om1a d'me pasta1' su mnogo VI'd1··· .... zna1 . JIVll}l 1 cajniji na svim sekt?rrima rada za NO~ posl~je ~ormira:~ja om1~dins:kih rukovodstava - aknwa SKOJ-a u partizanskim cetama 1 po selima, zatim komiteta SK!OJ~a, tj. biroa SKOJ-a u bataljonu ,;Starac Vujadin" koji je imao funkciju opstin:skog rt!k~vods.tva z~ Donje :po1je, ~eoskih ti opsninskih odbora na:rodnooslobodilacke om1adme --:- k?J~. .Je .bJla formkana pocetkom 1942. godine. Od ~to~a ':remena ?aJV~~llllJI v1d ok~rp­ ;1janja om1adine uopste hili su oml~dms:k1 s~kUIPOV:I, koJI su. se poshJe politickog dije1a. redovno. pre~varah ~ kulturno"~abayne pmre?be. 0~ aprila 1942. godme om1a:dmski zborovi. su postal.! ?PStena~o:dm! a n:;tJce8ce su odriavani u Sajkovicu u dvonstu crkve, 1 u Vrbici, tt'J. u :SJediSNma dvije partiizanske opstine, u kojima su najpr.ije hila fmmh'ana opstinska om1adinska rriko;vodstva - opstinski odbori narodnoos1obodilacke om1adine. Prvi masovni zhor adrian je u aprilu 1942. godine u Sajkovicu u dvoris.tu crkve, na mjes,tu koje je za cijelo vrijeme NOB"e s1uzi.1o za zborovanje om1adine ;i naroda :Donjeg livanjskog. po1ja. Na .tom .zb~~ govorJ:Ii su komandamlt i p.o1;iltioki komesar .bat~1iJOna ,Star~~ yuJvadin. i sekretar Ob1asnog komi1teta SKOJa za Da1maoiJU Ante Jomc I JOS neki rukovodioci, a prisustvova1a je om1adina ·iz cijelog Donjeg P?Ij~ --:· od se1a Capra:lllije do IPeUJ1ja J od Vtrlbice ,do Grkovaca. Na .zb?,nu .Je.II~·razena jednog1asna osuda cetniCJke i;zdaje pod paro1om: ,Do1Je IzdaJniOI svoga naroda". . . . .. . Kako je Donje po1je to.k.om 1942. god!ne kao. 1 kasm]'~ b11o ~.lo­ bodrna teritorija M1o je moguce ida se masovm ,zJbor?vi :na~oda 1 Oll!l·~rudme cesto ocl!riavaju, a ka!lm je amJ1ad1na te .zJborov•e svoJom (p'Jesmom 1 1groa:n �redo·VJno pretvarC\Ila u ,prarvo narodno veselje, ti su nawodni zborovi is.tovremeno pred'Sita:vlja:li najsiru rpolitiaku ·trih.ilnu za podizamje mmala kod boraca i prvu s:ko.lu lbraJtstva i jed~nstva, jer !SU tim zborovima cesto priSUS'iVovali i bmci irz drugiih krajeva, poseJbno j.z oDa1macije, koji su go:tovo od prvog dana UJstanka hili nosioci politiOkog rada. Na .ziboroV'ima se re~ov~o govorilo o s·ituaciji u svijetu i u nasoj zemljii, a obavijestenost Je hila dosta dobra je.r je Stab bataljona ,Sta:rac 1:Vujadin" posjedovao radio prijemnik i malu ;tehllliku tako da su svi ti .zborov'i koriSten;i za o.bavjestavanje ~aroda i ,boraca o vojno~potli:tioJmj sirtuacij'i uo;psve, zatim o postoJanJu pokreta otpora u okupirarrim zemljama Evrope, a p~~ebno o uspjesima parnizanskih jedinica sirom Jugoslavije. Sve je ;to uhjevalo vjeru u lmnacnu pobjedu nad fasizmom, a kod naroda stvaralo i jaca~o. vezu za NOP~om, Jwja je vrlo rano postala u pravom smislu nerashd1va. Narod Donjeg polja toliko je bio povezan sa svojim bat~ljonom ".Starac ,Vujadin" da ih nikakva sila nije mogla uniSt]ti, a ~o Je u. praks1 neb;oJeno puta pokaz~no i dokazano, jer je bataljon isao Jz P?~Jed~ _u pobJedu nad okupatonma, ustasko-domobransikim snagama 1 cetmc1ma. Iz dana u dan sve se veCi broj omladine javljao u cete bata:ljona, a kako nije ~ilo mjes.ta za sve pribjeglo se redovnom odr:lavanju vojne obuke omladme u rukovanju cruzjem i izvodenju raznih vojnih ratnih vjezbi. U ·tu obuku bile su obuhvacene i omladinke, koje su na terenu u pozadini slobodne tePitorije ta:kode 'bile spremne da svakog casa po~ stanu lborci - partizani. Naoruiane puskama, pistolj<ima i bombama omladinke su vee od proljeca 1942. godine, zajedno sa omladincima bile organ;izovane u radne cete d radni .batalj.on. Ucestvovale su u obradivanju zemlje Hi na d:zgradnjoi vojnih objekCllta - partizanskih baralka za sva'ku cetu, zatim javnog ikupatila koje je bilo izgradeno u se1u Gu~in:l;l u k~Ci "!ase Ba:bica: Omladinske cete bile su angazovane ,i na nosenJu TClillJeni!ka, a oonla~dm1ke posebno na p;ranju vesa i oi·scenju odjece i ohuce boraca koji su do:lazi!Ji sa drug~h terena. Kako Je z;n:sk':l omladina rbHa. pretezno nepismena organizovani su analfabetsk1 tecaJevJJ. za sve omladmke, a posebno za skoje¥ke koje su moral~ .u sto. k~ac.em. rooku n~.uciti da ~~t.aju i p~su. Tecajev·ima su. rukov~)~Ih b<:~c1 .~ Jed'Imca ~OJ~ su zavrsi11 neke skole. ,Poneke tecaJeve vo:dih su U?J-telJI, k.ao na pnmJer u selu VJ.1bki gdje je za cijelo vJiijeme NOR-a mdila part1zanska osnovna skoJa pod rukovodstvom uciteljke Sesum Mil'ice i drugih ucilteljica. tK~1turn~-prosvjetni i za~aV'ni zivot bio je na zavidnoj v~s,ini. Bile su _fom~;·rClllle 1 llruLturno-!pn;osVJetne eikiJpe, najprije u Y.rbici, a zatim i u Sa]tk':rvicu odnosno _u Guhlvnu a ekipa je ima;l,a i pjeva·cki hor sastavljen p~etezn~ od on;tladJ111lk!. Ovu ekiJpu orgCllllizovala je i njome rukovodila gunnaziJaihka M1ca Cat1c. Guibinstka eikipa je uskotro hila ojacana talko Sito su Y. njen ,sastav usli omihdinci i omladi;n.k.e iz d:rugih sela ;pa je :posta'la OiP.StitnJSka ,k,~trurno-pr?tsV'j:etna eJkitpa, koja je davala svoj program na SVIIm Zl~OII'OVIma orgC\Illlzovanim ru Dnnjem poljru, a odlaZJila je i na druga podmcJa. Prvi. masovni Zibor naro~a livanjsk:og sreza odr:lan je u avgrus,tu ~ 942. go~me u oslor~odenom Lwnu. Na taj zbor omladina tDonjeg polja Je organ1zovano dosla sa zastavama i pjesmom propjesac·ivsi oko 40 km. Bio je .to prvi sus.ret naroda i omladine - srpske, muslimanske i hrvatske - 'koja je do<Sla da pozdravi proletere u srpskim, trnogor- skim i sanrdzackim ibrigadama, zatim borce iz Dalmaoije, Hercegovine i Bosanske krajine, .kao J bo.rce bataljona ,Starac Vujadin" i ,Vojin 360 361 Zirojevic", koji su takode ucestvovali u borbama za prvo os,l-obodenje Livna. Bio je to nezaboravan dozivljaj za sve, a posebno za omladirrke Donjeg polja, kojima su Muslimanke .i Hrvatice iz grada ukazale puno gosto;primstvo i veliku ljubav za cijelo vrijeme boravka u .gradu. !Mnoge omladinke Donjeg polja tada su p.rvi ·put vidjele musl'imanSiku nosnju i slusale bo,rbene pjesme koje su se razHkovale od onih koje su one pjevale, BJ!a je to velika smotra bratstva i jedinstva, drugarstva i iskrenog prijateljstva. Hilo je ;i su:za ra:dosnica. Omladinke Donjeg polja uskoro su imale ;priliku da vrate gostoprimstvo svojim drugaricama dz grada, jer su mnoge, posHje ponovnog upada neprijatelja u Livno (!krajem oktohra 1942. godine) dosle na os.lorbodenu teritodju Donjeg polja. Tada su u 1Donjem po:lju boravile i mnoge proleterske jedinice i dijelovi njihovih 'bolnica. Svima njima priredoo je ;sve!Cani dooe1k ,j obezlbiljeden smjesta!j i itshrClllla. Orn!Iadinke Donjeg polja su spremale hranu, prale ves, sivale i· krpale odjecu, do.k su proleteri za uzvrat prirediva11i mnoge ;prJred!be rpo omladdn•srkim domovima ;i oJ'ganizovaM kruzo:ke na kojima je prroradivana marksisticka Hteratura i neki listo:vi i casopisi NOP-a. U te .kruroke bila su ukljucena :sva Oilllladinsrka 'ruilmvodrstva i c!Cllllovi SK!OJ-a ..Pos1ije zavrsenih kruzoka u SKOJ su tprdmani novJ clanovi, medu kojima je najviSe b'ilo omladinki, prvenstveno onih ·koje :su se isticale u mno,gim akcijama. Ta bliskost i pPijateljstvo proletera i omladine iDonjeg polja do;prinijeli su da se neko1i:ko stotina omladinaca i omladinki dobrovoljno javilo da s1tupi u proleterske jedinice. To je obavljeno organizovano na veli:kom zboru, krajem 1942. godine, na kojem je govorio po1itiaki komesar iDruge proleters·ke divizije Mitar Ba~ic. Medutim, zeljti omladinki nije se moglo udoV'Olj'iti, jer je bilo nuzno da os;tanu na terenu, .posto SU gdtOVO, rsv<i orffillad]nci i1Z111ad 18 gordma vee stu.pali U iplfOleterske i druge jedinice NOVJ. No, i pored toga pojedine omladinke su stn.lipile u IV iJ)ro1€iterrs.:k:u ibrigadru, medu 1kojima tsu m~ke ikao iB~roceta (Pere) Marija, Kovacevic (Jovana) Stana i V:ukovljak {Ilije) Sava os·tavile svoje mlade zivote u bespu6ima Zelengore i 'kanJonima Sutjes.ke. Ostale omladinke su suznih ociju isprati.le svoje drugove i drugarice koji su stupili u pmleters'ke jedinice, zaleCi sto i one nisu lkrenule na borbeni put 1t:.ih jedinica. Svrstane u SJVoje omladinske cete omlad·inke Donjeg polja su spremno docekale I~V neprijateljs~ku ofanzivu, .tj. prodor Nijemaca i cetnika na podrucje 'Donjeg polja. A rkada je stigla obavijest od staiba Pete krajiSke divizjje da se omladina iDonjeg polja rtreba prikljuC:iti toj diviziji, radosti nije bilo kraja. iPos.trojene sa zastavama dugo su cekale kuri11e Pete divizije da ih povedu u njen sastav, ali uzalud, jer su Nijemci i eetnici brzim prodoroiril prekinuli svaJku vezu .s ovom divizijom, tak{) · da je sva p.reostala omladina Donjeg ·polja ostala u jedinicama pr:i Komandi mjesta, koje su do tada saCinjava1i uglavnom stariji i bolesni borci, kao .i rekonvalescenti oporavljeni u .partizanskim bolnicama Donjeg polja. Ostavsi pri Komandi mjesrt:a omladina je hila angazovana na sklanjanju ogromnih kolioina oruzja i munioije, zat1m hrane i drugih vaznih predmeta na Dinaru ispred Nijemaca i cetnika, koji su nocu prolazdli sa tenkovima i kamionima .kroz Donje polje . .Ndjedan metak, mi- �nobacaca i ,topovs:ka granata, puS:ka Hi mitra:ljez nisu ostali neprijatelju. Sklonjena je i stoka, zito i druga hran~, a .zatim izyrs~n pokre~. sa K?· mandom mjesta '.ka vrhu Troglava na Dmar,1. :Po vehkoJ hladnoc1 - bw je fehruar ~943. godim;, iako se_ c:xla tutnjava.~tenkov~ i ikamiona, omladina nije hila demorahsana, vee Je ponos:no Isla na celu kolone. Om,ladinke su od iscrpljenih boraca ,preuzimale mitraljeze, municiju i drugu opremu i tako kr6ile put kroz druboki snijeg planine J)inare. Za cijelo wijeme trajanja IV neprijateljske ofanzive, kao i kasnije, omladinke su odigrale znacajnu ulogu i u obavljanju ']mr,irske i obavjd,tajne sluzbe. 1Po najveeem snijegu i meeav;i one su se, narocito .skojevke, noeu spustale u sda, izvidale ponasanje i .kretanje neprijatelja i ujedno obavjestava'le narod da se ne plasi jer su nj'ihova borci tu u blizini i neee dozvoliti neprJjatelju da vdi bilo ,kakve upade ru ustanicka sela Donjeg polja. rNezaboravan je podv:1g omladinke Kozomara Draginje iz sela Bastasa, koja je pJ'va usrpostavila vezu izmedu opkoljene V di:vizije na Satoru i iKomande mjesta u Sajkovieu. Ona je u pletenice uvi,la pismo staba V dirv,izije i no6u ga prenijela rpretko zamrznurtog Plolja do Komande mjesta, preval<ivsi uda:lj.enost od oko 20 km. Takvih podviga bilo je bezbroj u v'liijeme traja:nja IV i V ·neprijarteljske ofanzive. Skojevke su vrsile kurirsku i obavjestajnu sluzhu odlazeCi cesto na podrucje bosanskograhovslmg sreza koje je bilo pod cetnicima, odakle su donosile vazna obavjestenja o stanju 'neprijatelja i o njegovim namjerama. SJican je i rprimjer Vukovljak (Stevana) Save koja je za v.rrijeme VI neprijateljske ofanz:ive odnijela 'izvjestaj do ispod samog Troglava gdje je bio smjesten parrtizanski magazin. To je obavila noeu po najvecoj zimi, a javi,Ja se dobrovoljno 'Tie 'cekajuCi da se javi omladinac - borac. Za vrijeme IV neprijateljske ofanzive, kada su Nijemoi prolazili kroz Donje polje s njima su iSli i cetnici, koji su se zaddavali u partizanskim selima radi rpljacke i v.rsenja svoje propagande. Oni su na sav glas izvikivaH da su ,:sve partizanske snage unistene", da je ,unisten i Vrhovni Stab" itd. iMedutim, nisu 1imali uspjeha jer je omladina srvo:j;im primj,erom bNa ru narodu tol:iika snaga da iil'ilko nlije n1 romisljao da pPihvati cetnicku rpmpagandu, a kamoli da klone duhom i napusti NOB-u. Snaga omladine dosla je do punog izrazaja na svim sektorima rada. Narod je to cijenio i pJ'Uzao punu podrsku svim njihovim aikcijama. Iako su narod sacinjava:li uglavnom starci, zene J djeca, oni su u omladini, u svojoj djeci gledali i one starije koji su se na1azili u mnogim jedmicama iNOVJ sirom zemlje, pa su sa omladinom predstavljali takvu snagu koju niko nije mogao unistiti. To se najbolje pokazalo vee na proljeee 1943. godine kada rsu omla~dinske radne cete ortlpocele aJkciju obrade zemlje, najprije majkama i zenama poginulih sinova i muzeva boraca, a zatim d sv1m drugim porodicama. Za cetn'ike je bio najveCi udarac kada su se poljama vijorile crvene zastave i odjebvala pjesma. Iz svoj,ih sluovista 'atvara:li :su mit,raJijeSikru vat·Pu ikako hi zas:tirasili omladinu, ali nisu smjeli rpri6i bHze, jer su ,se plasili snage namda i omladine Donjeg 1ivanjs'kog polja, za njih n~pobjedivog partizanskog bastiona. Znali su da se medu omladinom pretezno nalaze omladinke, ali t·o je za :njih bilo isrto, jer omladinke nisu nista ·zaostajale za svojim drugovima - omladindma. 362 363 U to vrijeme omladinke su uglavnom sacinjavale kompletna rukovodstva SKOJ-a i USA!OJ-a. To je vrijeme kaJda u Donjem polju nije bila potrehna molbilizaoi~a 'Za nove borce NOVJ, jer mdbilizacija ni,je imala n~iti mogla koga olbuJ:watiJti, jedimo omladinke, post,o su svi omiladinci i,zn<Vd 18 godina vee ranije otii,slri u mnoge ,parf<i,zans:ke jedinke odnosno jedinice NOVJ. Jedan od znacajnij.ih zadataka omladine Donjeg polja bio je prenos ranj'eni'ka, naroc'iito u ljeto 1943. godine, kada .su vodene zestolke borbe sa Nijemdma ko}i su hirtali prema obali ,plaseCi se da partizanske jedi:nioe ne :razoruzaju i1taJi,jan:ske divizije. Omlacl:ina Donjeg rpolja je ill!Osila ranjenike od sjeverne Dalmacije, do sela Caprazlija, a odatle u selo Grkovce i dalje na Ticevo gdje se ml'lazio partizanski aerodrom, odakle su ,ranjeni i bolesni partizani avionom prebacivani u ItaHju na l:ijecenje. UsHjed napora mnoge su om:ladinke oboljele i bile onesposobljene za dalji rad, ali nisu klonu'le duhom, vee su nastavHe da obavljaju druge, lakse pos1ove. Omladina Donjeg polja wMla je veli.ki uticaj na omladinu susjednih podrucja. Ona je to mogla z1bog toga sto je imala jaku skojevsiku or.ganizaciju i o11ganizaciju USAOJ-a. Veze sa omladinom okupiranih podrucja - Gomje livanjsko polje i grahovski sektor, !koji se nalazio pod ikontrolom Cetrruiika- oddavane ISU putem :zJborovanja ikoja ISU !UVIij.eik: hila organizovana prilikom svakog oslobodenja Livna, a poslije ponovnog pada veze su oddavane obostrano. U tome su prednjacile omladinke - skojeVIke, po nacionalnosti Hrvatice koje su lakse mogle vrsiti uticaj na hrvatsku omladinu na okupiranom podrucju. Jedna od takvih omladinki bila je K.a:ta HrCic iz sela Listani, 'koja je koncem 1943. godine stupila u Uvanjski partizanski odred i kao horae zajedno s omladinskim rukovodiocima odlazila na podruc}e Gornjeg livanjskog polja, najcesee ilegalno. Slicna situacija bHa je ,j na grahovskom sekJt01ru koji su ddali cetnioi, gdje je odlazila omladiJna iz sela Grkovaca, namcito omladinke, koje nisu :prezale pred ucjenama koje su cetnici raspisivali, kao nHi pred prijeteeim pilsmima koja su .slali na oslobodenru teDitoriju, navodeCi u njima da ee Hkvidirati sva:ku skojevku koja ne prede u cetnike. Vee od prvih ustaskih dana izmzavana su priznanja rpojedinim omladinkama. Istina, ona su se u pocetku izrazavala u usmenoj formi, a naj-cesce su davana od pojedinih rukovodilaca. Medutim, i kao takva imala su velikog uticaja na dalji razvoj omladinskog po:kreta uopste, pa prema ,tome i kod omladinki. Poslije oddavanja .P,rvog kongresa USAOJ~a u Bihaou, sve cesee se rpojavljuju omladirnski rHsrtovi u koj'Lma su se, ,pored os,ta~1og, opi,sivale mnoge omla:cLins,ke akoiJe i rpodvizi omladinaca i omladinki. Akcije omladine Donjeg livanjskog polja najvHe su opisivane u listovima ohlasnih ruko:vodstava Da:l:macije, a od 1943. godirne i u :J,i.stov,i:ma oib'laisnih ruJkovodstava rNOP-a ,za Bosans!lm 1kiraj,inu. 1Pohva:le su dobivane naroCito na sres.kim, okruznim i oblasnim savjetorvan}ima SKOJ-a, kao i na sastancima svih vojnih i politickih rukovodstava livanjskog sreza i okruzja. Nakon konacnog oslo'bodenja .Livna, 10. oktobra 1944. godine, bilo je moguee oibUJhvarti:ti u a!ktivan 'rad :za NOP gorovo svu livanjsiku omladinu. Kroz .takmi,cenja OJPSHnskih organizacija omladina je obavljala 6tav niz poslova - obrada zemlje, oiSeenje .snijega na :Kori6ini �(f?revc~} izJ?edl} Uvna i Glamoca) i Va:gnju (prevoj Jzmedu Livna i SillJ~!, sto Je bilo od posebnog znaeaja za prolaz ranjenika V korprusa k?JI ISU .koncem 1944. i pocellkom 1945. bili \Smjesteni u Uvnu. Na ;ta1ky1m ;~ sl:ienim. po:s,lov.ima na.ro,<?i:to Je bio za~pazen ILI!dio omladinkd, jer Je nJ:hc_>v broJ h1o dal~o vec1. Med:u nj,ima je veliki broj onih ,koje z~~1'l!-2'l.u~u da. se pos~bno 1~taJlruu, mediut1m, ja :to namjerno :nisam htjela ru<:1p~t1 ~er b1 taJ s:p~sak ~10 I?odugacak, :kao i zbog,·cinjenice da hi moje m~slJCTIJe mo~lo h1t'I su?Jek'tlV:t;J:O posto sam ja samo jedna od omladinsklh rukovod1laca DonJeg polJa, odnosno livanjskog sreza. Zbog toga sam u ovom svom memoarskom p.rJlogu govorila o omladini i posehno o omladinkama vise uopsteno, a pojedinaeno samo onda kada je rto bHo neizhjezno . . Na .kraju zelim .napomenruti da .su omladirrke iDonjeg livanjsikog polJa nastav1le .s~ .vehkon;: aktivnoseu i poslije oslohod:enja zemlje, ne samo na o?no:vi 1 ·Iz~radnJ·I. svoga kraja vee d sire, ali sada zhratimljene sa hrvatskm1 1 mus.J,Imanskim omladin.kama. Jusuf Selman ( ZENE-KOMUNISTI BANJE LUKE U ZATVORIMA I PRED ISLJEDNICIMA KLASNOG NEPRIJATELJA) PET REVOLUCIONARNIH LIKOVA BANJALUKE (Zdravka Korda, Muhiba Maglajlic-Dujso, Bosa i Mara Kapor i Zora Kovacevic) .z 364 365 dravrka Korda ibila je prije •rata jedlna od najholjih ucenica ('sredrrjoSiko}kri) u Batn!joj Luoi. Al1i, istovremeno ona je lbdla li jedna od onih omladim'ki koja je :sva •svoja mlada:laoka S'tremljenja usredJsred:ila na aJkcije OJ.a!pl!'edne radnioke i 1srednjosikolske omladiale. Tako je, kao napredna srednjoSikolika, ibHa alkitivni ucesniik demonstracija u vezi sa okupacijom Aus.trije, Cehoslovacke i Poljske, a koje je u ono vrijeme organizovala KPJ u Banjoj :Luci. Iako se poHcija slu:hila pendrecima, hajonetima pa i vatrenim oruzjem, Zdravku, kao i mnoge dmge clanove KPJ i SKOJ-a, nije to ni uplasilo ni zhunilo. Napmtiv, jos tada je pokazala primjernu hrahrost, upornost ·i snalazl}ivost da hi sve to ponovila i u poznatim martovskim dogadajima 1941. go~ dine. Med:utim~ njena aktivnost posehno je dosla do izrazaja poslije otkupacije zemlje 1941. godine, a narocito poslije odluke part·ijskog :ruko~ vodstva o dizanju ustanka u Bosanskoj krajini. Kao sekretar aktiva SKOJ-a u svojoj stamhenoj cetv·rti, Zdravka je radila na organizovanju i omasovljenju skojevskih aMiva. Omladin~ cima je povjeravala d.li je sama ·izvrsavala razne zadatke u vezi ol!'ganizovanja pomoci koll11llnis1 tima lkoji su ouisli u tborou i'li 1koji 'SU paik hili uhapseni. Zhog ispoljene aktivnosti primljena je u Mjesni komitet SKOJ-a u Banjoj Luoi, kojim je tada rukovodila :Umicevic Zaga. Radeci u ilegalnosti i izvrsavajuci mnoge zadatke vezane za NOP Zdrav:ka je uhapsena od st·rane UNS-a u Banjoj Luoi. Medutim, jos tada se pouzdano nije znalo pod kojim i ·kakvim je sve okolnostima pala u zatvor, ali je iipaik njen alkit1v znao toHko da to nije uslijedilo nelkom njenom licnom pogreskom. Kasnije se utvrdilo i to da ie u zatvoru u totku •is.trage tesko terecena za svoj rad i aktivnost u NOP-u, ali da isljednicima niSta nije priznala. Iz tih razloga ustaski agenti su u toku istrage i primijenili posehan rezim :prema Zdravki. Ona ih je svojim dr:lanjem i stavom dovodila u situaciju da su, u stvani, oni pred njom hili nemocni, a ne obratno kako su oni planirali prije nego su je uhaps.ili. Kako je UNS pouzdano :mao da sti Zdravki poznati aktivisti NOP-a kao li punktovi koje ovi koriste u Banjoj Luci i okolici, to je svoju istragu i usmjerio ka otkrivanju organizacije u gradu. Ali od svega toga ona niSta ndje odala, pa ca:k ni ona lica, koja noisu mogla izdr:laN tucu i maltretiranje ustaskih agenata, te su priznala svoju saradnju sa Zdrav- �kom i NOP-om. I posl,ije ovakvih dolcaza Zdravka je i dalje cutala, pa je mud njom. o•tpo_cela ne~pirsi:ya ~epr~sa,l~1ja i i~~U:riv2mje s~ojstven? samo zlikove1ma t1pa ustasa, cetmka 11 llJima shcmh naro.dmh ne,pnjatelja. U zatvoru Cbivsa zgrada trg. rad. Poljokan) gdje je i Zdravka boraVJib, agenti UNS-a 1imal1i rsu :specija:1no orpremljenu csoibu za ,islede:nje", a ikoju &u ustase nanivali , 2lurti salon" za ra:zti:ku od ,plarvog salona" kojeg su imali u prvom zatvoru UNS-a u zgracLi bivse zemaljske hanke kod gradslkog parka. I u jednom i u drugom ,salonu" imali su specijalno orpremljene ,sprave za iznudvanje i .1:1U6u uhapsenih. Taiko su iz dana u dan, odnosno iz noci u noc, odvodili Zdravku u ovo muCiliSte ne bi 1i sto iznudili u vezi sa aktivnostima NOP-a u Bzmjoj Luci, jer je hila Cinjenica da se i nakon takvih progona i hapsenja rad NOP-a nastavljao sto je kod us.tasa stvaralo strah i nezadovoljstvo. iKao i kod jos nekih slucajeva mnogi zatvorenici ovog zatvma cuH su i vidjeli kad su agenti tukli ili na drugi naCin zlostavljali Zdravku, jer su to radili da hi na taj naoin utjerali strah i nad svim onim koji su tu hili zatvoreni i nad kojima se vodi Ni ce se voditi isljedenje. !Ne moze se rtvrditi da ni u ovom rpsihiokom i1Zll1u~i·vam.ju uharps·enih nisu imali odredenih rezultata. Medutim, ta vrsta pritiska kao ni fizicka mucenja (vjesanje o klin, stavljanje Cioda ili drvceta pod nokte, cupanje odnosno paljenje kose) nisu ustasama dali zeljene rezultate. Naprotiv, uvjerili su se u supro.tno, jer .sto su oni hili gruhlji i bezobzirniji i Zdravka je hila prkosnija pa i jaca. Izddala je sva 'ta vanredno teska fizicka i psihicka naprezanja, pa i ako se i danas smatra da se ona u zatvoru ,sama" ohjesila to se sa .sigurnoscu ne moze tvrditi. Nairne, u ono vrijeme kada se sazna:lo za njenu smrt medu aktivistima NOP-a (pa i u njenoj porodici) uporno se tvrdilo da je Zdravka u stvari (bez suda) ohjesena uz neposredno ucdce ustaskih agenata i izdajnika NOP-a. Medutim agenti su, mikon njene .smrti, u cilju zataskavanja slucaja, pronijeli v:ijeS!t da se Zdravka ,sama" objesila sto do sada niko nije dokazao. Ali, ostaje Cinjenica da je Zdravka do kraja i u svemu ostala beskompromisni horae, odani komunista ·i da je do smrti hila dosljedna svoj.im naprednim, mladalackim stremljenjima. Muhida MaglajHc-Dujso iNesumnjivo je da se ,izmedu mnogih zena racLnica Banje Luke izdvaja revoluciomurnli. lilk Maglajrl'ic Muhilbe rodene Dujso. iNe :samo zarto sto je poznato da je do okupacije zemlje uzela najaktivnijeg ucdca u radnickom po:kretu :kroz radnicka drustva ,;Pelagic" i ,;Borac" ili u URS-ovom sindikatu u tvornici duhana !Banje Luke - vee za,to sto je kao dosljedan i istinski revolucionar hila nenametljivo omiljena, cijenjena i postovana od svih onih koji su je ( u fabrici ili stamhenoj cetv.rti) i samo poznavali. Uz to je hila poznata kao .rijetko h:dzna i njezna majka, iskren i odan drug i sabmac i sto je, ia!ko t'eSiko olboljda, uzela najaktivnijeg ucesca u prvim danima ustanka u svom voljenom gradu. Po dolasku oikupatora i us,tasa u 1Banjoj Luci je zavladao t~eror i zloCini. Sve :ovo imalo je velikog uticaja i na Muhibu i njenu po:wdicu, jer su se suocili sa mnogim iskusenj:ima koja su se tesko mogla i zamisliti a: kamoli dozivjeti. Dogadaji su se iz dana u dan brzo mijenjali 366 367 pa je i zdravom covjeku trehalo dosta snage ,j upornosti da svemu tome odoli. Uz to Muh:iba je bila tezak bolesnik. Njen bracni drug ·Sefket kao istaknuti komunista pao je u ljeto 1941. godine u ruke ustaske polioije, ali je zbog nedostailka konkretnih dokaza i pritiska javnosti hio uskoro pusten. Medutim, mukon izlas'ka iz zatvma on je hio primoran da se skloni i povuce a potom i da definitivno prede u st:rogu Hegalnost kako bi konacno izlaskom na oslobodenn lterlto.riju jula 1941. g. ThZ00 najaiktd:vmlijeg ucesca u organizorvanju i dizanju us.tanka u Bosans:koj ikrajini. U takvim, vanredno teskim uslovima hez mogucnost:i privredivanja i sreds·tava za ~ivot, ostala je Muhiba sa maloljetnom cerkom i mladom sestrom nezbrinuta u sva,kom pogledu. Iako bolesna i £izicki iznurena Muhiba nije ostavljena na miru od okupatorskih i kv:islinskih agenata. Naprotiv, od suk01ha SSSR--lNjemacka pa na dalje iz dana u dan su tragali za njezinim muzem Sefketom i ujedno nju progartjali. Ca!k se nisu ustmcavali da vrse razna sikaniranja njene cerke iii maloljetne sestre i drugih ukucana. LezeCi u ;postelji, najcesce usluzivana od mlade sestre Nure ili blizih ukucana (Teoifi:ka ili Demile) kao .i nekih susjeda, cesto je uznemiravana i saslusavana od ustaske policije. Svaki put, kad bi dola:zili, koristili bi .i oruzje i na taj naCin utjerivali strah kod ukucana, narocito djece. Ali, Muhibu ni to nije po:koleba1o vee naprotiv ona je moralno~politicki jacala iako je fizicki, iz dana u dan slahila. Ta:ko su jednoga dana dosli agenti i u sohi pored Muhihe zatekli i njenu maloljetnu sestru Nuru koja je opet cuvala cetvorogodiSnju Muhibinu 6erku Midaru. Jedan od agenta je, da bi dosao do podataka ne samo o Sefketu nego .i o drugim pripadnicima NOP-a koje bi Muhiba mo.gla poznavati, otvarajuci vrata njene sobe izvadio pistolj i dok je ona lezala u krevetu uperio je cijev u pravcu njenih grudi trazeCi .da im dade podatke o aktivnostima NOP-a kao ti imormaciju o Sefketu. Vee naviiknuta na takve posjete i zahtjeve ustasa nije im niSta odgovorila. Tada je jedan od agenata priSao krevetu i cijev svog piStolja stavio Muhibti pod vrat a potom na 1sljepoociou, prijeteCi da ce da ~puca a!ko ne .progovori i ne odgovori sto je pitanju. Kao i uvijek mirna i stalozena a -iznad svega hrabra, odgovorHa je da ,ne zma" ohrazlazuoi ~to .time da i rsamJ mogu da vide da je ,prikovana" za postelju i da nije ni sa Sefketom ni.ti hilo .s kim drugim u vezi i kad bi htjela. Nisu bili zadovoljni odgovorom. Onda je jedan od agenata repetirao piStolj (,s'tavio metak u cijev) uperivsi ga u celo Muhibi ,prijeteci da ce da puca. Na to mu je ona odgovorila: ,,Pucajte jednom, ne muCite ba,r djecu koja neduzna pate i strahuju od vas". Revoltirani ovakvim odgovorom i da hi joj prakticno rpokazali :svo~ju •silu nastavi1i su sa tucom (udarali &u 'je onaiko bolesnu pesnicom i piStoljem gdje su prije stigl.i) ali ni tada niti :poslije lte tuce Muhiha ni rijeci nije p.ro:govorila, nego ih je s prezirom gledala, jer su joj fizicke mogucnost'i samo to i toliko dozvoljavale. Medutim bila je uplasena utoliko sto Je primijetila strah kod mlade sestre Nure, koja je zaista znala gdje se Sefket na1azi, a na to su ustaski agenti i racunali. Ali iako nedorasla i Nura je nasla snage :i razumijevan:ja za zrtve i upornost star:ije sestre p.red ovim zlikovcima, koji su i ovog puta neobav:ljena posla napustiH njenu lkuou. Ovo 1su ponoVJili jos ne:IDoliko pu:ta i .posto .su joj zaprijetil.i da ce je prehaciti u zatvor, ona je presla u ilegalnost. Sklonila se kod moje majke jer se tu smatrala najsigurni- �jom. Iako su se, poslije toga, partijska organizacija i mnog.i aktivisti NOP-a zalagali da joj olaksaju tegobe a najviSe joj je, kao ljekar, pomagao' Zukan~:>Vi~. ~r I.hsan, ipak je i~ala -i va~re~no teskih doz~vljaja: Nairne, iako Je cmJemca da su ustase sve nase ljude na desnoJ obah Vrbasa (B. Luka) nazvali ,Mala Moskva", jer je u ovom dije1u grada 80% porodica saradivalo sa iNOP-om, ostaje i Cin}enica da je i tu, u ovoj stambenoj cetvrti bilo okorje1ih ustasa ili njilaovih saradni;ka koji su posredno ili neposredno bili a:ktivni u progonima pripadnika NOP-a u sto se i Muhiba Hcno uvjerila. Tako su, uz pomoc ovih i njima sHcnih lioa, agenti usta:skog redarstva u cilju otkrivanja rpripadnika NOP-~ ob'laciM :svoje spijune ru IZarove i feredze i preiko no6i .(poslije tiZv. pohcijskog casa) postavljali tako prerusene i naoruzane u dvoriSta onih porodica u koje su sumnja.li da saraduju sa .NOP-om ili omogucuju prihvat ucesnika NOP-a za kojima UNS traga. Vidjela je kad su ovi spijuni postavljeni i u njenom dvor.istu kao i dvoriStima nekih nasih susjeda. Ali ni tada kod Muhibe nije bHo malodusnosti iako je neizljeciva bolest iz dana u dan cinHa svoje, cega je Muhiba hila svjesna naSJtojeCi da ipak time nilmga ne opterecuje. Zato je odlucila (i u tome je hila uporna bez obzira sto je svakog casa mogla biti uhapsena) da napusti ilegalnost i da bar, kako je sama rekla, posljednje dane zivota provede u kuci uz svoju voljenu cerku Nidu koju je od milja zvala ,Sirli". Na zalost njena predosjecanja pokazala su se tacna, jer je nakon par dana lezanja kod svoje kuce morala biti prebacena u bolnicu. Pa ni u tim posljednjim danima nije prestajala njena briga za NOP kojem je toliko dala i posvetila od svog kratkotrajnog zivota. Predlagala je da je u bolnici niko drugi ne posjecuje izuzev njene porodice, jer da ce se u protivnom drugovi i drugarice, koji je budu posjetili, kompromitovati a da ona i tako nece dugo zivjeti te da ce NOP time samo gubiti. Predosjecala je smrt pa je na dva-tri dana prije nego ce umrijeti pored ostalog rekla: ,da joj je zao utoliko sto nece docekati slobodu i sto nije imala fizickih mogucnosti da i sa puskom u ruci ucestvuje u revoluciji koju je tako i toliko ocekivala a i drugima o njoj govorila". Jedna od njenih posljednjih zelja hila je da joj cerka ,sirli" doceka slobodu i da u zivotu bude sretna i radosna kao i sva djeca osloboodene zemlje. 11 * ** Sestre Kapor Kapitulacijom bivse Jugoslavije i dolaskom u Banju Luku okupatora i domaCih izdajnika sestre Bosa i Mara Kapor, kao uostalom i oijela njihova porodica, prisle 1su N:OP-<U 1941. godine. Kao Srbi oni su jos u prvim danima okupacije hili pod udarom progona i hapsenja od strane ustasa. Njihova organizovana politicka aktivnost posebno je uslijedila, kada su im braca Momir i Vlado jula 1941. god. (a kasnije i Vaso) stupili u prve redove ustanka, u okolini Banje Luke. Ubrzo su i sestre Kapor bile ukljucene u organizovani rad aktiva SKOJ-a svoje stambene cetvrti u ,Stupnici". Njihova basta uz Vrbas koristena je za odr:Zavanje sastanaka i primanje poruka aktivista NOP-a, koji su se tu najce5ce camcima prebacivali preko rijeke. Preko Bose i Mare, a po:q~kad i njihove majke, zakazivani su ovdje sastanci sa mnogim ilegalcima ili sa onim drugovima koji su trebali biti prebaceni na oslobodenu teritoriju. Osim toga one su obezbijedile u dvoristu skriveno mjesto gdje je iz grada dopreman razni materijal (orutje, sanitet, odjeca, obuca, leci i sl.), za potrebe NOP-a. Clanovi aktiva SKOJ-a IvanoviC, Kararic, Milivojevic i Selman odnosili su ovo Vodu za vezu na cijem se celu tada nalazio Slavko Odic. Bosa i Mara organizovano su uz to obavljale i druge zadatke, koji su hili od interesa za NOP, sve dok nisu bile uhapsene od UNS-a. Po harpsel1iju i Bosa :i Mara jedno VJrijeme :su ilYile taooi u ltaloozvanom Zenskom odjeljenju zatvora ,Crne kuce" a zatim su u "cilju isljede" nja/' u ljeto 1942. g. prebacene u zatvor UNS-a. Nakon sudenja u Zagrebu sa grupom drugova bio sam bas u to vrijeme prebacen u ovaj zatvor. Agenti UNS-a, po instrukcijama Gestapoa, hili su ga ardaptirali, tako da su u specijalno opremljenim celijama (bez prozora, sa resetkastim otvorom na plafonu) mogli vrsiti zlocine kakve su htjeli a da 1se vani o svemu lt.ome !IliSta ne Z:lla, [le auJe ,i1lli rprimti;j,eti. Mediutim, namjerno ili nenamjerno to nije uradeno i za unutrasnjost ,zgrade. Oni koji su hili unutra mogli su cuti i vidjeti mnoge zaista zvjerske postupke prema uhapsenim pripadnicima NOP-a. Tako sam i ja zatvoren u istoj celiji sa Muharemom Karabegovicem bio ocevidac zvjerskog postupka ustaskih agenata prema mnogim uhapsenim licima pa i prema Bosi i Mari Kapor. Uspio sam sa njima stupiti u vezi i u zatvoru ,Crna ;k,uca". iDogovoriii smo 1se o ,da:ljem cutam.ju pred isljednicima. Kad smo ~iz "Crne kuce" prebaceni u zatvor UNS-a drugu ili trecu noc izveli su Bosu i Maru iz celije i doveli pred isljedne prostorije U!s1taskih agena:ta. Ovo smo na;s dvojica mog1i v1djeti ikro>z 'SP'iju[l:kru" inace postavljenu na svim vratima celija. Njima su se slu:hili kljucari radi osmatranja i kontrole uhapsenih. Mi zatvorenici smo to takoder koristili, ali samo onda kada bi osjetili da su kljucari napustili hodnik dil:i se uda:ljiJii od v,rata eelij:e. Ja i Karalbegovic ISffiO ouli da ildjucari govore o sestrama Kapor. Bili smo vrlo zainteresovani za njihova drfanje odnosno .itsl}eden'je. iK.ada ih ,je ildjuca;r dOV()Q iiZ cel'ija pred sobu isljednika culi smo da im je rekao ,sklonite se" zatim je otvorio vrata i usao u sobu gdje su se nalazili agenti. Kroz ,spijunku" smo vidje1i da su Bosa i Mara okrenute ledima jedna drugoj stajale pognute glave pred vratima. Nepun minut zatim iz isljednih prostorija izasao je kljucar, na vratima se pojavio i agent Cezner koji je rekao ,Ulazite". One su to uradile. Nakon 2-3 minute vrata su se ponovo otvorila i zatvorila. Vjerovatno je jedna od njih odvedena u drugu prostoriju sto mi nismo mogli vidjeti ni cuti jer smo osjetili da su kljucari u hodniku i ako nisu niSta govorili. Medutim, nije proslo ni desetak minuta, culi su se tupi udarci i lupa i povremeni prodorni zenski jauci. Znali smo da je uslijedilo uobicajeno batinanje. Nismo vidjeli koja je od 368 369 24 tene BiH u NOB 1941-1945. �* ** ses:tara osta1a a ilmja odrvedena u rdrugu p:rostoriju Hi pa!k vracena u svoju celiju. Ova tuca trajala je viSe od jednog sata. Zatim se takoreCi odjednom sve ,umirilo". Nakon pola sata, isto onaka kao sto je iznenada prestala tuca i krikovi uhapsene, odjednom se culo sta se \Sve i o ikome radi u ·toj ttalkoevam.oj ,i,sljednoj sOibi", krusil1ije nazvandj ,zuti salon". Vjerovatno su se vrata ponovo otvorila pa smo samo osluskivalC Batinasisu-- namjerno -ili slucajno glasrio prepricavitli tok saslusanja sestara. Jedan od njih je rekao: ,Ova voda ce joj biti dovoljna da se osvijesti" dodajuCi da joj to i taka nece mnogo i dugo pomoCi. Na to je drugi agent dodao: da bi im bilo zgodnije da su je (Bosu 1i'1i Maru) oibj·elsli;J;i 'izmedfu dva stola. Na to, rpsujuci joj srpsku majku: ,Imate pravo, odgovorio je onaj prvi, sjutra cemo umjesto stolica staviti stolove. Samo to ranije treba reCi ldjucarima da se pobrinu". Nije proslo ni pola sata ponovo su se culi jos jaCi prodorni jauci. Jedan ·od agenata se povisenim glasom obratio uhapsenoj: ,Nije to nista. To je samo pocetak onaga sto tek treba da dade", i sa ironijom dodao: ,Ne viCi toliko pro bud ices svoje pulene!" Mislio je na uhapsenike toga zatvora. Nastavili su sa mucenjem, ali po svoj priTid ne ·samo .sa ,;obionim" ibaninanj'em, taka da .smo i :nas dvojica ,,.za:cepili" usi od stravicnih krikova koje je bilo nemoguce slusati. Te noCi malo je ko zaspao od uhapsenih pripadnika NOP-a. Kao i mnogi drugi i Mara i Bosa bile su te noCi naizmjenicno dugo mucene. Bile su uvezane konopom taka sto su im vezane ruke bile prebacene preko koljena a zatim ispod koljena provucena gvozdena sipka i taka (kao klupko) obje5ene izmeuu dvije stolice. Agenti bi s jedne i druge strane objesenog rtJijela 1vrSil.i 'iznudi'Vam.je. Do besvtijesni ;su ilnsistirali da odaju pripadnike NOP-a, kako one na slobodi taka i one koji su vee bili u zatvoru, a za koje su imali slabije doka:ze. To isto su sa Bosom i Marom ponovili i drugu noc, s tom razlikom sto su primijenili i takvu vrstu mucenja koju iz pristojnosti prerna Citaocima ne mogu iznijet:i. Ni ta vrsta ,isljedenja" nije pomogla ust<Xskim agentima jer ni Bosa ni Mara nisu teretile niti odale ni jedno jedino lice. One su u stvari znale desetine takvih lica. P:rije svega one kojima su neposredno kontaktirale prije i poslije hapsenja. Sva ta, viSe neg.o rzvj·erslka :J.11il..lJCenja, :sestlre su 'StoiOki ;podnosile ikako su to cinili "samo najhrabriji. Na ponovljenoj istrazi u prvoj polovini oktobra 1942, koju je sprovodio ustaski isljednik Vajs, neposredno pred upuCivanje u koncentracioni logor Bosa je potpisala jedan zapisnik. On samo formalno saddi njeno ,pl'iznanje", posto je satkan iskljuCivo od pojedinosti koje su isljedniku vee bile poznate, a odnosile su se samo na lica van domasaja UNS-a. Potvrdila je, naime, samo da su ta lica dolazila u njihovu kucu. Taka je UNS-a ostala bez materijala za sudske presude. Umjes.to na Prij,ek!it sud tse,s.nre Bosa i Mara 'Sill admin~strrutivnim rjesenjem upucene u koncentracioni logor. Na zalost, ·otuda se ni jedna nije vratila. I svojom smrcu potvrdile su dosljednost, cvrstinu svijetlih likova revolucionara. Zora KovaceviC sa 370 371 Ova izuzetno hrabra omladinka, inace cerka starog aktiviste u Banjoj Luci, ugledala se na oca Milivoja i na svoje starije ukucane, komuniste, sestru Dusanku i brata Mirka, poznate predratne i ratne revo1uoidnare Brunje iLuJke. . Poznavao sam cijelu porodicu i zaista je te5ko nekog izdvojiti u njihovoj cestitosti, karakteru, postenju a posebno u revolucionarnoj akt:ivnosti. To sto 6u lizni'jeti o Zmi zna'ju IS'totilne njenih 'Vrsnjaka omladinaca i omladinki u Banjoj Luci. Cini mi se da spadam u one koji su je jos vise poznavali, jer sam se pored ostalih drugova druzio i sa njenim bratom Mirkom, te sam taka Zoru i rpreko njega bolje upoznao. Za nju se s pravom maze tvrditi da je ostala vjerna svojim ubjedenjima i u najvecem mogucem iskusenju. Za kratkog ali duhovn() saddajnog revolucionarno bogatog zivota, ispolj.Ua je punu dosljednost. Zora je svoje djetinjstvo provela na obali Vrbasa. Na Halilovcu su imali malu kucicu. Otac je teskom mukom izddavao sestoclanu porodicu. Ipak je skolovao sve cetvoro djece. Kad je stasala za gimnaziju Zora je pocela da se druzi sa naprednim omladincima i omladinkama ( Gordana Kovacevic, Nedzib Maglajlic, Nada Mazar, Hamzalija Galijasevic i mnogi drugi) pa iz tih gimnazijskih dana i datira njeno po1iticko opredjeljenje. Kao i mnogi njeni vrsnjaci, Zora je ne samo osjecala, nego i bila svjedok mnogih socijalnih nepravdi nenarodnlh rezima i znala je koliko mnogo valja uraditi na uvoderiju pravednog drustvenog uredenja i izvlacenja iz zabluda i predrasuda ne samo starije generacije nego i njenih vrsnjaka. To je bio razlog da je ubrzo bila obuhvacena naprednom omladinskom organizacijom u svojoj skoli. Bila je ucesnik mnogih zajednicldh akcija napredne srednjoskolske omladine u gradu. Negdje pocetkom 1940. godine primljena je i u SKOJ. Znam da je bila ucesnik skojevske konferencije oddane u maju 1940. u sumi Trapisti. Od tada pa na dalje malo je koja akcija srednjoskolske i radnicke omladine bila a da u njoj nije bila i Zora. Koncem avgusta 1940. godine hila je jedna od polaznica kratkog kursa u Suturliji. Kurs je trajao dva dana j nairzmjeniooo rsu ga ddali ISikojevskii IJ1Uikov:odioci Ivka Mazar i Zivo Preradovic. Na dan prve godiSnjice II svjetskog rata, (odnosno njemackog napada na Poljsku, 1. IX 1939) bila je ucesnik antiratnih demonstradja u iBanjoj Luci. Iaiko daik gimna;zije, hila je veoma aktivan ucesniik OISmomartovsike priredhe na:prednih zena Banje Luke 1941. godine. Svima nam je u zivom sjecanju Zorina mrznja prema fasizmu i zato nije nikog iznenadilo njeno slobodarsko i pat:riotsko ra:spolozenje ispoljeno na poznatim 27. martovskim demonstracijama u Banjoj Luci iste godine. Okupacijom zemlje i dolaskom ustasa na vlast, medu prvima je bi1a na udaru Zorina porodica. Ustase su joj sestru Dusanku stavile na svoj spisak komunista koje treba odmah hapsiti i ne pustati. Dusanka je na vrijeme obavijestena od brace Odic i taka izbjegla hapsenja ko.ia su uslijedila neposredno po otpocinjanju rata izmedu hitlerovs,ke Njemaake .i SSSR-a. Tih 'dana od1ukama ustask:ih Vilasti (iako se radilo o mjesovitom braku) otac Milivoje im je prisilno iseljen u �Srbiju i tamo kasnije ubijen od cetnika, a brat Mirko otisao u partizane i tamo medu prvim Banjalucanima poginuo koncem avgusta 1941. godine. Zora je sa majkom i mladim bratom Slobodanom ostala nezbrinnta. MediUJtJim, oVJu .j;zruJze1illlu lSikojevlku nisu :zJbunili tJi surovi udarci fasista. Naprotiv, medu prvim aktivistima je uzela ucesce u ilegalnom NOP-u Banje Luke. Iako vrlo mlada, po prirodi njezna i na izgled nevelike snage, ukljucuje se u skoro sve akcije KPJ i SKOJ-a oko dizanja ustanka i izvodenja socijalisticke revolucije u gradu i njegovoj okolici. Medu prvima je izlazila u obliznja sela i zaseoke obavljajuoi kurirsku duznost, kontaktirajuCi sa Vodom za vezu u kojem su bili Braco Pokornjak te Aleksandar i Slavko Odic. U gradu ide od kuce do kuce i priikuplja oslobodilacku pomoc za odlbjeg'le i uhapsene komuniste. Rastura letke i drugi propagandni materijal. Meni je u posebnom sjecanju jedan pisani letak namijenjen progonjenim Jevrejima i Srbima. Njegov naslov je dala Zora inspirisuci se stihovima bosanskohercegovackog knjizevnika Alekse Santica: ,OSTAJTE OVDJE!" Neumorna u svojoj aktivnosti Zora obilazi svoje drugove i drugarice iz skole i aktivira ih na liniji narodnooslobodilacke borbe. Nebrojeni su bili susreti sa Zorom. Zbog toga znam da je sve ovo nedoreceno, pogotovo kad su u pitanju svakodnevne akcije ilegalnog NOP-a u Banjoj Luci. RadeCi na ovim poslovima, pocetkom jeseni 1941. g. Zora je sa majkom i maloljetnim bratom, uhapsena i podvrgnuta istrazi od strane UNs-a·. Nisu iznudili nikakva priznanja i ustase su ih nakon kraceg zaddavanja morali pustiti kuci. Odmah po izlasku iz zatvora Zora je dosla (tad sam je prvi put vidio u zaru) kod mene kuci. Cim sam je ugledao nasalio sam se na racun njenog prerusavanja i rekao: ,Jake 1i mi Muslimanke", nasto se je ona od srca nasmijala. Poslije toga ispricala je o ovom porodicnom hapsenju. Ovo je u stvari bilo radi brata i· sestre. Rekao sam jo.j da nema rpotrelbe da 111osi zar, .ilw:zev aJko bd ponovno doslo do izuzetne situacije i mogucnosti hapsenja. Nastavila je ilegalni rad, ali je kao i Nedzib Maglajlic stalno insistirala na odlasku u NOV i POJ. Pogotovo kad je ,saznala" iii kako je rekla ,nacula" da joj je brat Mirko poginuo. Medutim, stav Mjesnog komiteta, a posebno drugarice Zage UmiCevic 'hio je da ona 1kao i Nedzilb a 1 drugi omladinci mogu viSe koristiti u okupiranom gradu. Pa ipak oboje su uskoro, prvo Nedzib a zatim i Zora morali izaCi na oslobodenu teritoriju. Otisli su poslije mog hapsenja 7, XII 1941. g. od strane UNS-a u Banioj Luoi. Tek po mom izlasku iz zatvora, odnosno odlasku u partizane saznao sam o njenoj aktivnosti u jedinicama NOV. Izlaskom na oslobodenu fteritoriju Z01ra je zawsila partlij•stki iku!'s a zatim urpueena 111a :raspored u II ikrajiJSlm NOU brigadu. Tamo je primila dmno:Sit rpomoooi!ka politickog komesara cete. u tom svojstvu ucestvovala je u mnogim akcijama na terenu Bosanske krajine i centralne Bosne. Sa ostalim jedinicama IV udarne divizije u cijem sastavu se nalazila i njena brigada, Zora je u cetvrtoj ofanzivi prezivjela grmecke ,bijele noCi". Dok se divizija jos oporavljala od iscrpljujuCih borbi na Grmeeu, njemacke jedinice su 1. aprila 1943. godine preduzele operaciju za uniStenje 4. divilZije u .Podgrrnoou, pod sitfirom ,1Ruji§ka". Osmog dana 111adunoene njemacke jedinice iznenada su se probile do Velike RujiSke u kojoj se nalazio Stab divizije i Okruzni komitet KPJ za Podgrmec. Zateceni dijelovi II brigade nastojali su osigurati izvlacenje rukovodstva iz sela. Razvila se borba prsa u prsa. Zora je s masinkom u ruci vodila svoju cetu na juriS. U ovoj borbi ona je poginula. Zbog toga palo je jo~ dvadesetak dragocjenih zivota. Medu njima bila je i banjalucanka Vahida Maglajlic, sekretar OkrliZnog komiteta KPJ za Podgrmec. Tako se ova mlada gimnaz1ja•lka, 1skojevrka, 1..legalka, ;kurir, hapseni!k, horae, kursista SKOJ-a i KPJ, sckretar celije i pomocnik politickog komesara oote svrstala u lP'lejadu najboljih 1kceri i silnova nove 'sooijalisticke JIUgoslavije, i slliZi za uzor generacijama mladih kako se zivi, bori i umire za svoju zem]ju. 372 373 �Dusanka Ostojic NARODNI ZBJEG U KOZAR! 1942. GODINE ?zarska ofanzi~'~ je,. po mom misljenju, pocela padom PriJed?ra ~ nepn}atelJske ruke pocetkom juna 1942. godine. .. Vee kraJem maJa, na dva dana poslije velikog narodnog zbora .u Pr1Jedoru, bombar?ov.an je Prijedor i to, najprije hotel ,Balkan", gdJe su neke od omladmk1, medu kojima i Bila Tesinic bile ranjene a onda i drugi objekti u gradu. ' ' Navala neprijatelja uslijedila je od Banje Luke. Barbe su vodene kod Omarske, Kozarca, duz ceste Banja Luka-Prijedor. Nase jedinice SU OdStUipaile pod pri,t\i:s/Jwm lllejprijateJlja, cije SU ISe .snage a1z dana U da111 po~ecavale. Ko~acno je, p~cetkom _juna 1942. godine, doslo do pada PnJedora. PoshJe pada Pn]edora, 1zdata je naredba da se narod na P?_drucju 'i~edu Prijeldora, Hos. Novog, Kostajnice, Bos. Dubice i Grad1ske, povuce prema Koz~ri. Ta naredba je uslijedila kao posljedica sa~~anJa d.': se _u .navedemm gradovima, mjestima, vrsi koncentracija vec1h nel?nJat.elJsk1h snaga. Ova je evakuacija bila generalnog karaktera sa d1rekt1vom da se pov~~e i :pone?~ sve sto je moguce, a sto nije da . se z.c:kop_a, ~ako da nepnJatelJu msta ne ostane. Organizacija za ev~~uaC1JU wsla Je prelim komandi mjesta, opstJiJUskih 111arodnooslobod'ilack1h odbora, odnosno preko seoskih narodnooslobodilackih odbora. 1 kada j~ povlacenje pocelo bilo je tuzno gledati kolone ljudi, zena i dje~e •. zat1m k~l?ne k~l': ~atrpanih raznim stvarima i djecom, krda stoke J-.OJU su gomh star01 1 zene, kako danju i nocu idu prema Kozari. ~rvi. z?je~ovi su ~rganizo:rani u Janjozima, Bokanima, na Patriji -- d~z. M]eca1~1ce. Ov? Je sve bllo sa zapadne strane Kozare, tj. prema Kn~z1c1, ·~ok Je 1sa. SJe:verne .srtrane Voj's~ova hillo mj.esto zibjegorva. U VojskovoJ se nalazlla 1 part1zanska bolmca, u Mededima. Na~on kraceg vremena, napad na Kozaru je bio frontalan i izvoden sva.~1 dan. Napad je otpoceo iz Kostajnice, Bos. Dubice Bos. Novo~, PnJedora i Gradiske. Nase jedinice su davale stalni otpor, omog.ucav':lle 111ar?:cLu ~a. se p:OIVIUice, i same su se stalno poVilacile prema Kazan. Nep~1JatelJ ]e, postepeno, osvajao slobodnu teritoriju, tako da se stal.no suzaval~. _Iz~ seb~ Je ostavljao pustos: pljackao, rusio i palio. Med';l~1m,. za~valJUJUC1 vehkom otporu partizanskih snaga, nadiranje ~1epr.1Jate1Ja Je zaustavljeno na Patriji i Podgledevu, gdje su se vodile 1 ~aJvece bor?e i g~je je uniSten veli~d bn?j neprijateljskih snaga. Ali, tada se stvono nov1 problem. ZaroblJena Je ogromna kolicina materi- K 374 375 jala, kojeg je trebalo izvud ·ispred neprijatelja. Zene, i mlade i starije, vee su bile mobilisane za prenos ranjenika, a sada su morale jos da prenose i ratni plijen. One su sve to obavile pa su ucestvovale i _u borbama i jurisale na neprijatelja. Ali, neprijatelj je pregrupisao SVOJC snage i 'icZvrsio jos veCi rpri:virsa\k na :sl:Qibodnu terirtoriju i tpoceo da steze obruc, a to je prisiljavalo narod da se sve dublje povlaci u Kozaru, dok se konacno nije smjestio u Sastavke, Siroku Luku i u drugim dijelovima kozarske sume. To je sada predstavljalo poseban problem. Trebalo je izvrsiti odgovarajucu orga;nizaciju zbjega. To je uc.ilnjeno truko, sto je ztbjeg ibio podijeljen po selkrt:orima, a na svrukom •sektoru ipostav;}jen odborniik, Jmji je imao zaduzenje za orga:nizaciju i zivot u zbjegu. Od Sastavaka i Siroke Luke, sve do Vojskove, duz cijele Kozare, bile su po udublje:njima sagradene koHbe (\bajtte), napravljene od pruca, pokrivene granama i paprati, pa su u njih bile smjestene zene sa djecom. Ali, zbjegovi nisu bili postedeni od neprijatelja. Sva1·:l dan su neprijateljski avioni; spustajuCi se neposredno iznad vrhova drveca, bombardovali, i 'to najviSe bas ta udubljenja gdje je bio smjesten narod. Svaki da~ je bilo sve viSe mrtvih i ranjenih. Pored neprijateljskih bambi i art1ljeri,ja je tUikla do bLizih zJbjegova, s olb~i,rom :da su tpo bajtama lozene vatre, to je dim cesto demaskirao narodno skloniSte. To se moralo sprijeciti, pa je bilo naredeno da se u slucaju pojave aviona, vatre gase, a narod da se sklanja pod drveca, i zaklanja se za stabla. Pored toliko problema, pojavio se problem smjestaja ranjenika, Jmko onih sa ·fironta, talko i OLnih .itZ ,z:bjega, zat,im problem itshrallle, jer su zalihe bile, za kratko vrijeme, iscrpljene. Problem porodilja, kojih · je u zbjegu bilo mnogo, kao i niz drugih problema, bili su u konkretndj s'ituaciji goto!Vo nerje~siN.i. S dbzirom da je sva E!posobllla muska snaga hila angazovana, bilo na frontu, bilo na duznosti odbornika, to se tada :lena po prvi put javlja kao glavni faktor rjesavanja ovako te5kih pita·· nja porodice, i to bas u momentu kada je situacija bila jako teska. Zivo se sjecam jecLne :lene itZ sela Dvovi1Sita, i,z za'seoika Pra:l.ica, ka:d je rodila u bajti pod nemoguCim uslovima, jer joj se vrlo malo moglo pomoci. Porod je obavljen na vlaznoj zemlji nastrstoj sa paprati, koja je bila prekrivena nekom plahtom od konoplje. Dijete je uvijeno u krpe koje su u normalnoj situaciji bile neupotrebljive. Kod ovakvih porodilja uvijek bi se nasle starije zene koje bi se medusobno pobrinule da nabave najnuznije potrepstine za majku i novorodence. Pored ovih, zene su primale i druge duznosti: bile su borci, odbornici, komesari' bolnica, bolnicarke. Taka je Kosa Tomas iz sela Dvorista hila odbornik na jednom sektoru u zbjegu, Bora Batos iz Prijedora, komesar vojne bolnice u Vojskovoj, Smilja Sinik, komesar u vojnoj bolnici u Jablanici, zatim Marija Kaus iz Prijedora, Zdravka Batos iz .Prijedo:ra, L'jubica V!Uj.1oic iz Pnijedora i :dr. lbile su bolnicrurike. Cijela organizacija smjestaja i zivota u bolnici padala je na komesara bolnice i bolnicko osoblje. Pored njege bolesnika, brinule su se za ishranu, lijecenje, (jer te bolnice nisu imale svoje ljekare i ostalo strucno osoblje), nocno de:lurstvo i sve ostalo sto je u tom momentu trebalo. Poseban problem bio je krvarenje rana kod ranjenika. Nije bilo dovoljno medicinskih sredstava, a ljetne su :lege pospjesivale krvarenje, tako da se u bolnici osjecao neugodan zadah, a bolnicko osoblje i pored najveceg zalaganja, nije moglo u svakom slucaju uspjesno rea- �Mila Bajalica-Srdanov govati. Voda se nosila sa izvora, a materijal za previjanje se dobivao pranjem platna, ;smjestajni ipros:tm bio je i rSUV!iSe mali. T<i, i jos mnogo slicnih problema, trazili su posebno zalaganje ovih zena u bolnicama. Posebno se sjecam omladinl<'i i zena koje su nosile ranjenike sa fronta, kroz kozarske gudure, do bolnica na razlicitim udaljenostima, taka da je bilo slucajeva da im je krv isla iz ramena i nogu, jer su one bose nosile ranjenike. Sredinom jula 1942. godine, nase jedinice vrsile su proboj fronta. Tim probijanjem fronta, trebalo je izvuCi narod i jedinice iz obruca i prebaciti prema Bas. Novom. Tom prilikom je preduzet pokusaj da se izvrsi evakuacija bolnica iz Vojskove, Jablanice i Vitlovske i da se ranjenici prebace izvan obruca. Glavna briga prenosa kao i ishrane ranjenika padala je na zene, bolnicarke ~ omladinke koje su bile angazovane za rad u bolnicama. Mazda u cijeloj ofanzivi, a u proboju s:igurno, ovaj problem prenosenja ranjenika bio je najtezi, s obzirom na sla:be, odnosno nikakve mogucnosti prevoza. Cijeli posao obavljao se nosenjem na nosilima, vodenjem ispod ruku onih ranjenika koji su se uz pomoc mogli kretaH i sl. Kalona ranjenika, uz pratnju zena i omladinki, isla je nocu kroz Kozaru, korak po korak, zaustavljajuci se na mali odmor. Cesto su se cule rijeCi tezih ranjenika: ,Ubij me drugarice, ubij me druze". Ovdje su drugarice pokazale maksimum paznje, pozrtvovanja i samoprijegora prema svojim ranjenim drugovima. Do posljednjeg momenta zene se nisu odvajale od ranjenika, a strpljenja je trebalo i preko mjere. Kalona se kretala prema Sirokoj Luci i Sasta:vcima. Kako ovaj proboj nije uspio, a ranjenici su do svitanja stigli · u Si;raku Luku 1 Sa:stavke, tu su ranjenici dij.elom pouibijani od bom'bi iz vazduha i granata, a dijelom pohvatani i poklani. Vazno je naglasiti, da drugarice koje su pratile ranjenike, ni u tom momentu ih nisu napustale i skupa su s njima ginule i zarobljavane. VeCina zarobljenih drugarica je sprovedeno u logore i to najprije u Bos. Dubicu, a poslije u ostale logore, u zemlji, iz kojih su bile odvodene u Njemacku. Poslije neuspjelog proboja, neprijatelj je sve vise i viSe prodirao u Kozaru. Tada otpoCinje masovno zarobljavanje i odvodenje u logore. Zarobljenici su sprovodeni, uglavnom, jednim dijelom u Bos. Dubicu, a drugim dijelom u Prijedor. RAD ANTIFASISTICKOG FRONTA lENA NA ZBRINJAVANJU DECE U BOSANSKOJ KRAJINI ,s y 376 377 to se ustanalk. u BoiSanskoj krajini wse razgarao i s,to je sJobod111a itedtoryja posta)ala prostranij!l;. to j~v i neprij.atelj, a posebno ustase, postaJao sve okrutmJl. Umstavano Je ne samo odraslo stanovniStvo, nego i deca svih uzrasta. Radi svega toga pred NOO i drustveno-politicke organizacije postavio se problem zbrinjava:nja dece ra'tnilka, dece !]mja rSU OIStala bez rod1telja i dece porodica koje su bezale pred terorom :i uniStenjem od strane fasistickih i ustaskih zlocinaca. Kako je Podgrmec u Bos. krajini bio najduze slobodan upravo su na tu teritoriju izbijale sa susednih teritorija (Banija, Lika, Kordun, Kozara i dr.) kolone izbeglica, u kojima je bilo najviSe zena i dece. Njihov dolazak zahtevao je posebnu brigu NOO i drustveno-politickih organizacija. Stotine dece iz izbeglickih porodica nasle su svoj smestaj u podgrmeckim porodicama, a deca svoje vrsnjake medu podgrmeckom decom. Organizacije zena i omladine imale su pune ruke posla oko prihvatanja tih porodica, odabiranja pogodnih kuca za smestaj, organizovanje ishrane, zdravstvene zastite i dr. Tako su aktivistkinje AFZ-a, koje su u najvise slucajeva bile istovremeno i clanovi NOO sela ili sreza, imale zadatak da organizuju pvihvatanje ovih izbeglickih porodica. One su sa velikom ljubavlju i nevidenim pozrtvovanjem danonocno dezurale u odborima, popisivale broj pridoslih i organizovale njihov smestaj u odredene porodice. One su zapisivale sta su te :poroddce sa so:bom donele, rko1ilko imaju male a llroliiko odras;l4je dece, 1koliko Srtariih i dJ2!nemoglih d sta ian je najpotrebnije. rDruge >$1U OJdmah obezbedivale tople obroke i delili ih deci. Na partijskim radnicima na terenu ostajali su brojni zadaci ukljucivanje toga naroda u rad pozadinskih organizacija i vaspitavanje u duhu ;bratlSitva i jediln:stva. Tn:lba nagla~Siti da 1.su 'OIVe iiZJbeglice na vlastitom iskustvu osetile okrutnost ustaskih zlocinaca ~to je nalagalo da se ovim dizbeg1icama !pOmogne rda shvaJte da nema o:snova za mrznju prema Hrvatima odnosno Muslimanima i da treba da razlikuju ustase od hrvatskog i muslimanskog naroda. Julski dani 1942. godine •i sestonedeljna borba naroda Kozare na zivot i smrt pro.tirv 11.1aj!krvavijeg neprija:telja, 'posebno se odra:zJila .i na slobodnu teritoriju Podgrmeca. Narod Podgrmeca je znao za sva stradanja naroda Kozare, gde su stradale desetine hiljada ljudi i zena i 23000 dece, Hi su odvedeni u Iogore. Kozarska deca odvajana rsu po �pravilu od roditelja i transportovana u logore. Tako je stvoren u Jastrebarskom u Jaski, kod Zagreba, poseban logor kozarske dece. Avgusta 1942. godine ovaj decji logor napala je 4. kordunaska brigada i oslobodila decu. Veci broj ove dece rasporeden je po NOO na slobodnoj teritoriji Korduna, a oko devedesetoro dece prebaceno je u Podgrmec. Ona su prvo bila smestena u Lusci Palanki, a zatim su prebacena u Srp. Jasenicu. ,. Povodom oslobodenja kozarske dece i njihovog dolaska na slobo.dnu teritoriju Bo:s. 'k1raj.ine, OperatJivni \Sitab za Bos. kraj1inu uputio je posebno pismo Glavnom stabu NOV Hrvatske sa sledeCim recima: ,Beskrajna je sreca naroda cijele Krajine da su nasa braca hrvatski partizani, svojim junackim podvigom, oslobodili nase najmlade iz fasistickog logora. To junacko djelo partizana Hrvatske, koji oslobodise srpsku djecu u mjestu Jastrebarskom, ostace u divnoj uspomeni nasim boroima i citavom narodu Krajine". U decjem domu u Srp. Jasenici smesteni su decaci sa Kozare od pet do petnaest godina. Postepeno se organizacija zivota te dece razvila u posebnu decju instituciju u kojoj su deca zivela, spavala i ucila. Skolske prostorije pretvorene su u spavaonice, a druge za ucenje i dnevni boravak. U sporednim zgradama postojala je ambulanta za izolaciju bolesne dece. Pored strucnih lica kojima je bilo povereno vaspitanje dece, u domu i oko doma su se nalazile aktivistkinje i odbornice AFZ-a sa teritorije sreza Bos. Krupa. Strahote logorskog zivota i sve sto su ova deca prezivela u toku ofanzive na Kozaru, za vreme transporta i u samom logoru, ostavile su duboke tragove na ovu decu ispijena i bleda lica, hronicne bolesti ( dizenterija, razni ekcemi i dr.) sta:lna rriisao na gladovanje, UJzneu.niren pogled od ,stJraha, i sve druge strahote sporo su napustale decu i time jos viSe otezavali ulogu vaspita:ca i aktivistkinja, kako bi se ova deca sto pre oporavila. Aktivistkinje su uzele na sebe obavezu, da povremeno posecuju decu, da se vezuju za. pojedinu decu kao majke i donose im ponude, (voce, kolaca, sira i dr., posebno za bolesnu decu), odvodile su ih o praznicima kucama i sl. Omladinske organizacije su sa starijim docacima posebno radile i organizovale grupu SKOJ-a, a uz pomoc zena i vaspitaca organizovana je i pionirska organizacija. Tako su deca bila okruzena ljubavlju svih organizacija i boraca koj'i su svracali u dom. Uskoro su organizovani deciji domovi, slicni ovom, u Drvaru, Glamocu, Stekerovcima i Livnu, a kasnije i na siroj teritoriji oslobodene Bos. kraj,ine. Us!lovi 1su SVIUJda !biili sli:on:i. Deca :su lbi1la (pod oikTil~em 'Sv,ih organizacija, a posebne zadatke oko njihove ishrane, snabdevanja odecom i sl. uzimale su na sebe organizacije zena i omladine, iako su glavnu brigu o njima vodili NOO. Druga deca koja su zivela na oslobodenoj teritoriji, po prirodi ziva i radoznala, okruzavana ljubavlju svih boraca i odraslih, spontano su se organizovala, okupljala u manje i vece grupe i trazila sebi zadatke medu zrudaoima organizovane IPOza:d~ne sldbodne teritorije. Deca su bila svuda - prisustvovala su sastancima odraslih, slusala na svakom koraku 0 potrebama ucesca svih u borbi za slobodu i protivu neprijatelja, saznavala sru •ko. je nepdljatelj j krukva zlodjela Ciini, slusala o bratstvu i jedinstvu nm·oda. Nazivali su se pionirima, organizovali svoje cete. u selu i zaseoku i pre nego sto je na Kongresu omladine doneta odluka o formiranju pionirske organizacije. Ovo je i dalo inspiraciju 378 3.79 Branku Copicu da napiSe jednu od najlepsih poema o deci ,Orlovi rano lete". DeCije inicijative bile su mnogobrojne i veoroa raznovrsne: nosenje poruka od odbora do naselja i kuca, motrenje na kretanja nepoznatih, prikupljanje plodova i darova za ranjenike, borce, samohrane porodice, pripremanje drva za zimu, popravljanje plotova, ciScenje seoskih puteva, uredenje skolskih dvorista i dr. Deca su se pokazala veoma umesna ·u vrsenju takvih i slicnih zadataka. Sa velikom ozbiljnoscu su prihvatila duznosti kurira, naucila kako da se ponasaju pred nepoznatim ljudima. Ako su se iznenada nasla pred neprijateljskim vojnicima, vesto su se izvlacila i znala da cuvaju tajnu. NiSta nije moglo izmaCi oku ove dece. Odrasliji su decaci trazili ucesce u omladinskim akcijama na poluoslobodenim teritorijama - presecanju telefonskih linija, kradi oruzja i sl. Organizacije zena i omladine prihvatale su ovu deCiju inicijat~vu, usmeravale njihove akcije i ukljuCivale ih u opste zadatke pozadme. Novembra 1942. godine u ,Omladinskoj borbi" Rato Dugonjic je napisao ,Potrebno je za nase najmlade drugove otvarati skole, organizovati kulturne grupe, zabavni zivot, njihovu ljubav koju osecaju za partizane i dalje razvijati i naCi za njih poslove koji im odgovaraju i koji mogu da pomognu danasnju borbu". Antifasisticki front zena i omladina uzimaju sada na sebe. jos sire obuhvatanje i organizovanje dece. Pocelo se sa organizovanjem analfabetskih tecajeva u svakom selu, a gde je bilo moguce i skola. U vaspitnom programu obuhvatili su, pored obucavanja u pismenosti i program kulturno-zabavnog zivota dece, npr. osnivanje horova, diletantskih pozoriSnih grupa koje su organizovale priredbe i sl. Svaka organizacija imala je svoje akcije, a u programima su postavljena i takmicenja, kao sto su takmicenje u sabiranju plodova za ranjenike, pletenje korpi i koseva, pravljenje alatki, pomoc samohranim porodicama. UcestvujuCi u ovim i ovakvim akcijama, deca su davala svoj dopl'inos akcijama, koje su stajale pred organizacijama zena i omladine uvereni, da time pomazu NOB i da ce o tome biti pisano u izvestajima, pionirskim i omladinskim novinama, citano na skupoivma itd. Kwko se mzv,irjao INOP i skila slobodna terilto.rija rBos. lkraji111e, tako su se razvijale i aktivnosti i organizovanost dece. U naletima 111eprija:telja na oslobodenu teriltoriju, zene Bos. krajine uzimale su na sebe veoma odgovorne i teske zadatke vezane za zbrrinjavanje dece. iPoselbno su rbi z<l!daoi rbild teSiki i odgovorni ikada. je neprijatelj preduzimao sire i dugotrajnije akcije na slobodnu tentodju, kao sto je slucaj sa takozvanom cetvrtom neprijateljskom ofanzivom. Prvi nagovestaj takvih teskih zadataka bile su kolone izbeglica koje su dolazile na ovu slobodnu teritoriju iz Like, Banije, Korduna. Jos pre nailaska ovih izbeglica, AFZ a i druge o:ga~1izacije i N<?~· imali su vee zadatak da pripreme narod za sklanJaDJe pred nepnpteljskom najezdom. Radilo se pre svega oko organizovanja evakuacije stanovniStva, a posebno dece. Majke su cesto bile nemocne, da sacuvaju svu 1svoju decu. Osta·vljale rsu rih u domovima i s:ldoni'sti!ma, pa se ?roj dece o kojima se organizacija morala brinuti stalno. pov.ec~v~o. NaJ~ta­ rija deca iz domova rasporedivana su po borbemm Jedmicama 1 u stabove, a manja deca su evakuisana preko Grmeca prema Bos. Pe- �trovcu i dalje. Kakve su strahote prezivela ova deca i kakve su sve tdkoee i:male zene na cida •je pileea rpa:Ja br.iga .za OV1U decu orpisao je Branko Col?ic u po~natoj pesm~ ,Na petrovackoj cesti". ' . Zene 1 omladmke su no~1le maJu decu u narucju, poneka i po dvoJe, bolesn~ deca. su se v~z~~~ kohma a starija deca su iSla pesice kra~. snego~e. 1 planmu, padaJUCI od umora, hrabrena i poddavana od svop.J: p~a~IlJa, ~~ se .mo~a pozuriti i izmaci neprijatelju. Odbornici i akt:vistk1~Je, kOJima Je ~Ilo povereno organizovanje zbegova, zajedno s~ clanovm~a v~O<?, orgamzovali su najnuznije sto je bilo potrebno, da b1 se ISpas~ll. ZIV?I~I orve d~ce. Mnog~ zbegove neprija~telj je iznenadno napadao, pa s~ 1 zene, koJe su se bnnule o ovoj deci bile zrtve. iU ~943., 1 1944. go~ni :sa ,prosi~~v~njem. ~l01bodne te~rittorije, ranije stecena JJSlrustva u r.aidu zen~ na ~~~~1JOJ eaSitit1, prenesena su i .u druge n~:>Vooslob?dene kraJ~ve .. Os:m deciJ~h ~<_>mova, ove organizacije su jos VIse pods~1cale rad pwmrsk1h orgamzaCIJa na vaspitanju i obrazovanju dece. Osmvale su se i posebne institucije, kao sto su domovi pionira za celokupan vaspitni i kulturni zivot dece . . . Vremenon:! kako ~'(e NOR blizio kraju i brzo sirila slobodna teritonJa Bos: kraJine, drust~ena zaj~dni~a i 1?-arod:t?a vlast primala je na sebe sve v1se odgo~ornost1 za podizanJe naJmladih, ali je jos uvek bilo dosta .zad.~taka kOJ1 su ostajali u iskljucivoj nadleznosti zena i njihove orgamzaCIJe. To se posebno odnosilo na vaspitanje i socijalnu zastitu dece. Midhat Muradbegovic MIRJANA MIJOJLIC M nogo nas dijeli od vremena kada je Mirjana zivjela i radila. Mnogi njeni drugovi i drugarice nisu vise medu zivima. Ali lik ove hrabre i energicne zene ostao je u trajnom sjecanju mnogih jos zivih revolucionara, clanova i simpatizera KPJ iz predratnog perioda, boraca iz NOR-a, sa podrucja Semberije, Majevice, Trebave, Vucjaka i Posavine, koji su poznavali Mirjanu iz partijskog rada na slobodi i' u ilegalstvu, iz policijskog zatvora i sa robije, iz narodnooslobodilackog rata. * ** Mirjana je rodena u Bijeljini. Od sestoro djece, koliko ih je bilo u porodici, ona je hila najstarija. Otac Vaso, radnik u zeljeznickoj radionici u Bijeljini, ucesn~k u dktoiba:rskoj revoludj~ ·do ,,Ob2ma,ne", bio je clan KPJ i ostao do kraja zivota vjeran idealima Oktobra i privrzen KiPJ zbog cega 'je i uhapsen okitobra 1941. i •strlijeljan 1U 1ogoru J asenovac, februara 1942. go dine. Ocev uticaj bio je presudan za poHticko opredjeljenje i ideolosko formiranje kako Mirjane, tako i ostalih clanova porodice. Majka Ana je ucesnik NOB-a od 1941. do 1945. godine. Svojim blagorodnim likom i izuzetnom ljudskom toplotom, mnoge mlade komuniste, Mirjanine drugove, neodoljivo je podsjecala na majku Pavia Vlasova, iz romana Maksima Gorkog - ,Mati". Mlada sestra Sofija (Sojka) poginula je 1944. godine na Majevici. Ranjenu su je zaklali cetnici vojvode Kerovica. Mladi brat Mirko je ucesnik NOR-a od 1941. godine. 380 381 Tezak i oskudan zivot u porodici sa toliko nejake djece, ovisnih jedino o slaboj ocevoj zaradi, obavezali su Miru da pocne rano zaradivati i pomagati porodici. Poslije zavrsene zenske strucne skole, u kojoj je naucila krojacki zanat, Mira se, kao tekstilni, odnosno krojacki radnik, u prvim danima rane mladosti, upoznala sa surovim i necovjecnim uslovima zivota i rada, najgrubljeg izrabljivanja u predratnoj Jugoslaviji, naroeito zenske radne snage i radnicke omladine uopste. �Y sesnaestoj Hi se~amnaestoj godini, pristupila je naprednom radmckom pokretu. Prvo Je postala Clan Saveza komunisticke omladine J~goslavije, zatim 1937. i1i 1938. clan KPJ. To je u istoriji poznat penod ka~a KPJ, l??d rukovodstvo~ Josvipa Broza Tita, jaca svoj uticaj u redov1ma radmcke klase, omladme, zena, u gradu i na selu. U to vrijeme u Bijeljini su formirani napredni sindikati (URSS) k?j.i ~u imali .svoj d~m, ?ib~ioteku, Citaonicu, gdje ,su se okupljali rad111C1 1 omladma, pnrechvah kulturno-umjetnicke manifestacije sirili naprednu literaturu i radnicku stampu. ' ?dm~h. po formimnju iURlSS-oViih :si<ndi:kaJta, :pric~ju drugovi ko~i pozn~Jl! M1rJanu kao predratnog partijskog radnika, zapazena je radnic~ M1nana, mala, rl!mena, njezna djevojka. Upadljiva je bila njena akt1vnost, spremnost 1 odanost u izvrsavanju partijskih zadataka u o~i­ vo~vorenJ:u. ;p,ar~ijrslke liinije, i~lasno:g budenja zena, razviijanju ~jihove S;'_Jevsne n;~c1JatiVe ... Znala JC da odabere gdje i kame da prenese nJec Part1Je. Prvo. je usia vu medustr~kovni odbor ·sindikata, kao clan podruznice tekstllaca. Ucestvovala Je u svim vaznijim akcijama kao sto su o~ga~izovanje }tirajka ~mjao~irh radnilka, formiranje patrola protiiV ,straJkbrehera , u orgamzovanJu sastanaka sa radnicima i pregovorima sa poslodavcima. . . U sindika~ima Mira je bila vrlo aktivan clan diletantske sekcije, Jedan od orgamzatora debatnog IMuiba i kursa za ucenje es:peranta. . . Njen. Je ~deal bil~ La Pasionarij~, sjecaju se Mire iz toga vremena nJem .partlJSk1 drugov1. Legendarna spanska revolucionarka je takoder govonla e~peranto, ~ to je uticalo. da ga Mira zavoli. Cak se i dopisiv~la s nelnm drugo:v1ma na esperantu. Voljela je da citira La PasionariJU na esperantu, 11Jenegovore i clanke. u .sin~ika~nom deba.tnom klubu clanovi su uvjezbavali dr:Zanje go~ora ?a J~Vmm skupOV1ffia. Na jednom sastanku, jedan od clanova U~'ltao Je ~1ru, kojv~ je r.u~ovodi~a sastankom, o cemu bi on govorio. ~1r~\ mu Je predloz1la, SJeca se Jedan od ucesnika toga sastanka, da 1spn~a kako s.e napio. Mira je iskoristila priliku da ga istovremeno uJko~~ ~bog .uz~manJa a]kohola, sto 111ije dol'ii]wvalo omladincu. Skojevac Je 1stup'1o 1 na vrlo duhovit nacin odrzao govor protiv alkoholizma koniziraju6i svoj s!liucatj. ' Mira je nabavljala naprednu literaturu, dijelila medu clanovima sindikata i mnogima, sa slabijim obrazovanjem, pomagala da lakse savladaju i bolje razumiju tekst. . U .pro~iren_om Mjesvnom komitetu, 1939. godine, jedina :lena u b1rot~ vbila Je M1~a, zaduzerta za rad sa zenama, posebno sa zenskom r~dn~ckoi? omladmom. Iz redova URSS-a organizovala je · oko 15 omla~mln koJe . su _19~1. godine postale clanovi SKOJ-a ( od SO clanova SKOJ-a, kohko 1h Je tada ukupno bilo u Bijcljini). Bi~a je vrlo ko:nunikativna, privlacila je svojom tihom i skromnof!l P.OJavo~. T~ pnstupacx:ost j~j je omogucila da s lakocom okuplja u smd1kate zene IZ redova sv1h nacwnalnosti. . Ona je jedna o:d prvih zena komunista koja je idejno-politicki d]elovala medu Mushmankama. Medu. njima je formirala i svoju gru- 382 383 pu, van sindikata. Okupila je ~ene awje iSU UZJima:le rP'OSaO na ,-sk" i s njima radila. Iz zahvalnosti za istinu koju im je iznosila, voljele su je kao rodenu sestru. Pored istaknutih aktivista u radu sa intelektualnom omladinom, Radojke Lakic, Olge Marasovic, Tife Lipnicanin, Nade Manojlovic, studentkinja, u povezivanju radnicke, studentske i skolske omladine, i Mira zasluzuje posebno priznanje. Osjecanje odgovornosti za izvrsavanje svakog partijskog zadatka nije nikada doslo u pitanje, n:iti zatajilo kod Mirjane, ali je najviSe sklonosti pokazala za kulturno-umjetnicki rad i u tome je bila najaktivnija. Njeno rbice bilo 'Je i:stiitl.ski na:klonjeno scenskoj :umjetnosti. Zato se ona s velikim zarom posvetila izvodenju kulturno-umjetnickih programa, dramskih komada, horskih i solo recitacija, horskih pjesama. Po svome talentu i odusevljenju za takve poslove, Mirjana je ostala nezaboravna u sjecanju svojih drugova. Ona je inicijator osnivanja dramske sekoije ,Scena" u kojoj glu:mi, pj:eva, redtuje i 1Svojim nastupanjima osvaja publiku. Negdje pred kapitulaciju stare Jugoslavije kulturno-umjetnicko radnicko-studentsko drustvo ,Scena" davalo je za gradane Bijeljine priredbu u Sokolskom domu. Program je neocekivano poceo sa pjesmom ,Budi se Istok i Zapad ... " Sreski nacelnik je brzo uoCio da najavljeni program nije identican onome kojeg je odobrio. Iz taktickih razloga -- uprkos navaljivanju gradonacelnika - plasio se da prekine priredbu i rastjera tako veliki broj prisutnih gradana, medu njima i vrlo uglednih, koji su srdacno aplaudirali izvodacima odlicno pripremljenog programa. Gradonacelnik (poznat po svojim profasistickim pogledima), nezadovoljan sto munije uspjela intervencija, demonstrativno je napustio salu. Slijedio ga je samo opstinski trosarinac, a svi ostali, cak i sreski nacelnik - pratili su program do kraja. To je bio veliki uspjeh organizatora priredbe, u prvom redu Mirjanin uspjeh, ta!ko su ooijeni!li nJeni ·drugov!i. Ona je irza ililuhsa plalkala o.d radosti i pobjedniako,g ushiCenja. Vlastodrsci su ostaH bez podrske gradana, osujeceni u svojoj namjeri, da rasture priredbu napredne omladine i radnika. Medutim, incident u selu Popovi, gdje je 40 omladinaca iz Bijeljine pomoglo seoskoj organizaciji u izvodenju kulturno-umjetnickog programa, imao je drugaciji epilog. Na prijavu nekog od dousnika, policija je krajem 1940. godine uhapsila Mirjanu i jos osam omladinaca, medu kojima i njenog brata Mirka, zbog pjevanja zabranjenih revolucionarnih pjesama prilikom vracanja iz sela Popovi. Mirjana je bila zatvorena u samicu. Sreski nacelnik je poznavao licno Mirjanu, kao i njene roditelje. Na saslusanju je pokusavao da utice na nju. - Tebi, Mirjana, bilo bi mjesto u ,Kolu srpskih sestara", kao kulturnoj i naprednoj djevojci! ... nastojao je da sto viSe omalovazi drustvo u kojem se Mirjana nalaz<ila, ali ona je odlucno reagovala, odgovarajuCi nacelniku da se ponosi svojim drugovima radnicima. Grupa je pustena na intervenciju gradana ciju je delegaciju predvodio dr Vojislav Kecmanovic- Declo. �Po dolasku kuCi, iz zatvora, otac Vaso cestitao je djeci prvo ,vatreno krstenje" i tom prilikom rekao: - Ti ces, Mirjana, biti veliki komunista. Zivot je potvrdio ocevo predvidanje. Mirjana nije iznevjerila njegovo ocekivanje. za ucenje. U kaznioni nije hilo literature, a pogotovu napredne, kakvu je Mirjana najvise voljela. Nasla je neki udzbenik hemije za medicinsk<i fakultet. Proradila ga je i oddala re[erat. Iznenadila je prisutne, medu kojima i mnoge intelektualke, svojom inteligencijom, upornoscu i predanoscu u radu na proucavanju tako suhoparne materije, koja je hila daleko od njenog svakidasnjeg interesovanja. * ** Neposredno pred okupaciju, i u toku 1941, u Mirjaninoj kuCi su clanovi Mjesnog komiteta KPJ odr:Zavali sastanke. Dolazili su tu po vezi i clanovi Ohlasnog i Pokrajinskih komiteta KPJ: Cvijetin Mijatovic- Majo, Ugljesa Danilovic, Rato Dugonjic, Fadil Jahic - Spanac, Bori'sa Kovacevic, >Ma!hmut Busa11Jlija i dmgi. Okupacija, pripreme za oruiani ustanak, povlacenje u ilegalstvo Mjesnog komiteta KPJ i najveceg dijela aktiva, te hapsenja komunista poslije napada Njemacke na SSSR - donijeli su i Mirjani nove partijske ohaveze i zadatke. I u ovim, izuzetno teskim i komplikovanim, uslovima, stalno izlozena krajnjem riziku, niSta je nije moglo sprijeciti da spremno izvrsi svaki zadatak. Samoprijegorna i neumorna, za nju je partijski zadatak hio i ostao, iznad i prije svega! Partijski rad Jl mjestu odvijao se u najvecoj konspiraciji. Mirjana je ostala u gradu kao sekretar celije, sa zadatkom da dr:Zi vezu sa drugovima u ilegalstvu, a izvan grada sa Fadilom Spancem i drugim clanovima mjesnog ,ruJkoiVodstva. Kretala se ,gradom noou, u ZO!IU, sa pecom preko lica. U oktohru 1941. godine Mirjana je uhapsena. Policija je - preko konfidenata, doznala da se krece u zaru, da odr:Zava veze sa naoruzanim komunistima, odhjeglim u sumu. Pazarnim danom policija je pustala Miru da se slohodno krece kroz grad i iz potaje posmatrala tko ce joj od prolaznika prici. Medutim, policijska zamka nije uspjela. Mira je svojim dr:Zanjem davala do znanja i dala naslutiti svakom aktivisti o cemu se radi. Od nje policijski organi nisu mogli niSta doznati, niti iznuditi hilo kakvo priznanje. Kada je transiiJort sa 150 VrezMlih zatvorenilka (medu :k:oji:rna ii Mkjanin otac) kretao iz Bijeljine, iz zatvorenih furgona prkosno je odjekivala horhena pjesma koju je i ovoga puta vodio poznati glas Mirjane Mijojlic. Njen glas je hrahrio nade u konacnu pohjedu nad fasizmom i jacao vjeru u pravednu horhu koju je povela Partija na celu radnicke klase i svih naroda Jugoslavije. Furgon sa dvadeset zatvorenika, medu kojima je bila i Mirjana, sproveden je u Glinu, gdje je u to vrijeme zasjedao ustaski prijeki sud, nadlezan za sudenje komunistima, smatranim za najteze politicke krivce. Iz te grupe Mirjana je jedina osudena na smrt, s tim da se kazna izvrsi odmah. Medutim, sticajem okolnosti, smrtna kazna nije izvrsena. Nairne, tih dana, u tzv. NDH slavio se sestomjesecni juhilej njenog osnivanja. Opstim pomilovanjem, do kojeg je doslo tim povodom, Mirjani je preinacena smrtna kazna u vremensku. Prehacena je prvo u Lepoglavu, a zatim u Staru Pozegu u specijalni zatvor za zene. Na rohij>i, Mirjana je hila cijenjena i voljena. Djelovala je vrlo energicno i odlucno. Voljela je nauku i knjigu i hila je talentovana * ** 384 385 Prvih dana novembra 1943. godine slavonski partizani su za Mirjanu zamijenili zarohljene Nijemce. Jos ranije je pokusana zamjena za Mirjanu. Partizani sa Majevice nudili su zarohljene domohranske oficire. Tada je prihvacena razmjena za sve koje su partizani trazili, izuzev za Mirjanu, uz ohjasnjenje da je njen slucaj u nadleznosti njemacke policije. . Poslije izlaska iz zatvora Mirjana je stupila u slavonski Diljski partizanski odred, odakle je prehacena u Bosnu na Vucjak ( teritoriju hivse sreske ispostave Odzak). Tu je pocetkom 1944. godine formiran Sreski komi.tet KPJ za IS'I'ez Modriou i OdzaJk (Vucjaik). Po:red ostalih, clan >komiteta postala je, pro funkciji, i Mirjana ikao seikretar llOVO· formiranog Opstinskog komiteta za Novi Grad i Duhicu, jednog od tri ops!tinska komiteta, iko.I.iko ih je fonmirano u to vJ1ijoerne na podrucju VucjaJka (Odzaka). To je bio ·rezultat ~ntenz~vnijeg i masovnijeg partijskog rada u ovom kraju u toku druge polovine 1943. godine, i angazovanja veceg hroja aktivista koji su dosli iz drugih ustanickih krajeva, medu kojima je Mirjana bila vrlo zapazena. U fehmam 1944. godine, Mirjana i ostali delegati SKOJ-a i Partije sa terena Odzaka, Vucjaka i Moclrice, krenuli su na ohlasno savjetovanje Partije i SKOJ-a, na kojem je raspravljano i o situaciji na Vucjaku. Zhog zime i snijegom zatrpanih puteva, kolona se nije mogla probiti do Vlasenice, gclje je oddan prvi dio savjetovanja. Zhog toga su delegati, zajedno sa Mirjanom, prisustvovali drugom dijelu savjetovanja, koje je nastavljeno u Bijeljini. Tako se Mirjana - poslije tdkih dana rohije - prvi put nasla u svome rodnom mjestu. Susrela se tada i sa svojim partijskim drugovima iz ranijeg perioda. Poslije savjetovanja Mirjana se ponovo vratila na Vucjak. - Idem na ,zadata;k, vracam se na Vucjak - rekla je drugovirma sa iivjesnim odusevljenjem. Oni su to primili sa prikrivenom zahrinutoscu. Znali su koliko je to tezak teren za rad! Prije svega, - kako se odr:Zati izmedu Nijemaca, ustasa i cetnika. Uslovi za parti'j>siki raid i razvoj narodnoos'lohodi.Jackog pokreta na Vucjaku i u selima Posavine (oko Odzaka), hili su u ono vrijeme teski i komplikovani. Brojni zlocini ustasa nacl Srhima u ovom kraju, hapsenje nevinih seljaka, iseljavanje njihovih porodica, paljenje srpskih sela, pohunjenih protiv ustaskog terora i otimanje njihove imovine, s jedne, i postupci cetnika Branka Kovacevica, koji su pljackali i uhijali nevine ljude po hrvatskim selima, s druge strane, otezavali su napore da se oslohodilacke snage ovih sela organizuju u zajednickoj horhi protiv okupatora i njegovih saradnika ustasa i cetnika. 25 zene BiH u NOB 1941-1945. �Sabira Kasumovic-Agic Pocetkom aprila 1944. godine nekollko stotina ustasa napalo je iz viSe pravaca na Novi Grad. Tu se na izvrsavanju partijskog zadatka nalazila ,i Mkjana sa ostalim !]JaJrtijSikirrn i politiakim rad:nioima. Nedaleko od Odzaka Mirjana je sa jos dvojicom clanova Opstinskog komiteta KPJ, bila opkoljena na obali Save. Nanosili su osjetne gubitke ustasama koji su sve viSe stezali obruc oko njih. Niko od ustasa im nije mogao prici. Kada im je nestalo nmnicije, posljednjim mecima oduzeli su sami sebi zivot. Hrabro je poginula Mirjana Mijojlic, isHnski revolucionar, koga su krasile sve vrline odanog borca za prava radnicke klase i za socijalizam. KAKO SAM POSTALA AKTIVNI UCESNIK NOR-a . P rije okupacije .stare Jugoslavije nalazila sam se u Tuzli i Zivinicama. Nakon okupacije nase zemlje u Tuzli je otvo-rena UCiltelj.sika sikola [ 1941. godine ja Sam ISe upisala U I razred. Aprila mjeseca 1942. godine primljena sam u SKOJ u pomenutoj skoli. Prije moga prijema u SKOJ slucajno sam otvorila radio i tada sam cula Radio London kako na srpskohrvatskom jeziku govori o borbama Narodnooslobodilacke vojske u Jugoslaviji protiv Hitlerovih snaga. Posta sam u skoli imala dobru prijateljicu MulabeCirovic Sabiru, Ciji je brat vee bio u sumi, ja sam sve to ispricala Sabiri, a ona me je tada napustila.U prvo vrijeme nisam znala radi cega me je Sabira napustila, s ohzirom da nisam ni sta ;zma:la ni o lPartiji nti SKOJ-u. Poslije nekoliko mjeseci; za vrljeme skolskog odmora, prisla mi je Sabira i rekla da neki drugovi odlaze u sumu, i da ukoliko mogu, istog dana do · 18 sati od kuce "donesem riesto toplog vesa, obuce i novaca njenoj kuCi u Tuzli. Zadatak sam shvatila veoma ozbiljno, napustila sam nastavu i prvim autobusom koji je saobracao na relaciji Turzla~Kladanj ottrs,la sam lkuoi u Zi'Vinice i •kada 'SU me roditelji upitali zasto sam dosla, rekla sam da i:ni treba novaca za kupovinu nekih knjiga u skoli. Iskoristila sam kratkotrajnu odsutnost majke i spakovala sam nesto ocevog vesa i obuce (jednu kosuljU:, dvije potkosulje, dvoje duge gace, nekoliko pari carapa i jedne duboke cipele), od oca sam dobila i nesto novaca, kako bih ,,kupila" neke knjige i sve to do odredenog roka predala drugarici Sabiri, a ona je to poslala dalje. . Poslije ovoga nisam nikada vise davala Sabiri odjevnih predmeta, ali sam povremeno davala izvjesnu sumu novca, ne znajuci da li se radi o clanarini ili nekom drugom prilogu. Aprila mjeseca 1942. godine nasa skola je izasla na izlet u Zivinice i to preko rijeke Oskove. Dok smo se svi skupa odmarali i provodili vrijeme u igri, priSla mi je moja drugarica Sabira i tiho mi rekla da predemo na drugu stranu rijeke, sto smo i ucinile. Tu smo nasle MulabeCirovic Sibu, sestru Sabirinu i jednog druga kojeg nisam poznavala. Tada smo nas cetvoro sjeli na sljunak i neopazeno od drugih bacali kamencice u rijeku. Ovom prilikom Sabira je rekla da je 1 386 387 �mene provjeravala i da je stekla utisak da ispunjavam sve uslove za prijem u organizaciju SKOJ-a. Istakla je da sam ja vrijedna:, postena i da sam sve zadatke ispunila koje mi je ana postavila. Drug koji je prisustvovao tom razgovoru odmah mi je cestitao na prijemu i rekao da i dalje budem aktivna i budna i sve sto radim da niko ne smije da sazna. U slucaju da budem otkrivena i da padnem u ruke neprijatelju ni po cijenu zivota ne smijem nikoga odati. Cestitke sam primila i od drugarice Sibe, kao i nekoliko listova izvucenih na sapirograf i povezanih u jednu svesku, s napomenom da to procitam i da potom vratim njoj ili njenoj sestri Sabiri. Naslov ovog pisanog teksta glasio je: ,SKOJ U SUROVOJ SKOLI RATA". Nakon sto sam ovo procitala i vratila Sibi, dobila sam od nje knjigu ,KAKO SE KALIO CELIK". Ova knjiga je ostala kod mene sve do odlaska u partizane. Kada sam se vratila, saznala sam da me je u SKOJ primio Rifat Karic iz Tuzle. Do .kraja aprila 1943. godine clanarinu sam placala drugarici Sibi ili Sabiri. Te godine skola (koja je bila smjestena u Gimnaziji), bila je na neodredeno vrijeme raspustena, a u zgradu se uselili Nijemci i ustase. Tada mi je drugarica Sabira rekla da ce se meni u Zivinicama jav~ti jedan drug. za vezu zv. ,Turkusa", te da cu od njega primati dalJe zadatke. Istma, nakon nekoliko dana na ulici me susreo jedan mladic i rekao ,Turkusa" i interesovao se gdje stanujem i da ce se, kada bude trebalo, navratiti. Jedne veceri je dosao i rekao da mu je poznato da rrioji imaju radio aparat i da je moj zadatak da slusam rad~? 'Sta_nice ,~las slolbodne Jugoslavije" ,j London, da sto vise 'vijesrti zapisem I da nJemu predam kada se on bude navracao ili kada mjesto njega dode druga veza zv. ,Cupo". ' Ja sam ozbiljno shvatila i ovaj zadatak, pripremala sam tekst vijesti (koliko sam mogla da zabiljezim) i predavala njima kada bi me posjetili. Ja sam te iste vijesti ponovo primala od njih, ali sada u.mnoz~ne na sapirografu i imala sam zadatak da ih ubacujem radniCima p1lane preko ograde preduzeca, sto sam i Cinila. Iako sam sa tim cLrt,J<govima saradivala, danas ne bih :zJnala ko su oni bili, ali sam pre.tpostavljala da suradnici ili ucenici u privredi Rudnika. Sjecam se hapsenja i tjeranja u logore Jevreja, Srba i dnigih n~:pred.nih !judi iz T~zlc. Medu njima se nalazila i jedna cijela porodicva Liska. C.o~ac, maJka i kcer~a, d<;>k je kcer Vera, koja je slucajno do~la u Z.Iv~mce. ko~ sv?g s~nca Lrske ~<.almana izbjegla hapsenje). Posta su JOJ roditelJI otJeram u logor, nJen stric Kalman je zamolio !llole rodit~lje da ,Vera ostane u nasoj porodici izvjesno vrijeme, da I. n.Ju ne b1 kod nJega pronasl.i i otjerali. Tako 'Se u kuci mojih roditelJa, pored mene i mlade sestre Saime nasla i Vera. Da se ne bi otkriIo ko je Vera i odakle je, :mi smo je nazvali Munevera, a mjes:tan1i:ma smo kazali da nam je to rodica iz Brckog. Da bismo Ver·u s11Jo bolje sa'kri1i, mi 1smo joj sas-iH i muslimanske haljine ( dimije i bluzu) tako da su bile identicne nasim haljinama. yer~ nije bila organizovana, ali sam je ja vodila kada sam iSla na izvrsenJe zada1Jka (:bacanje letaka i dr.), takode •Sam je u'ldjuoivala i u slusanje vijesti na radiju. Mo}?j vezli zv. ,Tulikusa" sam rpovjerila sve o Ve11i i kaza·la ko je odakle Je, da zna sve sto ja radim i da mi u radu pomaze. Poslije toga, negdje u julu 1943. godine veza ,Turkusa" mi je rekao da dovedem Veru ispod prozora gdje stanuje i kaaa smo dosli, on je tiho sa prozora rekao ,Ti si Vera od danas clan SKOJ-a i nastavi da radiS sa Sabirom". Koncem jula 1943. godine, ja i moja drugarica Vera smo preko veze izrazili zelju da idemo u partizane, a on nas je ubjedivao da ostanemo u Zivinicama i da smo ovdje pot•rebnije da mozemo vise doprinijeti nego odlaskom u partizane. No, i pored toga mi smo bile uporne, a Vera je jos dodala da ona zeli da osveti svoje roditelje. Taka smo jednog dana od njega ohavijestene da ce nam se javiti stolar Asim koji je radio u Rudniku. Nije proslo dugo vremena, a Asim nas je susreo na ulici i pitao da li i dalje ostajemo pri svojoj zelji. Kako smo ga uvjerile u nepromjenljivost svoje odluke, on nam je rekao da se spremimo i 10. avgusta da dodemo u Tuzlu, a: potom poslije podne u Bukinje gdje ce nas i on sacekati. U Bukinju smo .se nasli na dogovorenom mjestu (u sluzbenim kolima) voza, a dotle nas je doveo jedan zeljeznicar cije ime nikada nismo ni saznale. Vozom smo stigle do stanice Puracic, a odatle smo izasle i pjesice sino krenule za selo Smolucu. Dok smo iSli prema Smolucoj u putu smo susreli patrolu koja nas je odvela i predala komandi Smolucke terenske cete, gdje smo ostale do dolaska Majevickog odreda kada je i nasa jedinica usia u sastav ovog Odreda. 388 389 �Bosa Rodic-Mrda ZENE SELA RASINOVACA U NOB-i jeseca maja 1_942.godin~.os.loboden je Bo'S .. Petrovac i olkolna .. '?ela. Sitan~1c1 sela Rasmovaca 1k~j i. su 1941. godine ieJb jeg1li .. . .Ispred vust~skog. te_rora, sada se vracaJU na svoje gorevine i neZ~S.1Jane n~IVe. T~sko.c~v nqstaJ~. Bor~azanuz1_1i smjestaj. Oskudica u hran~ 1 radno) snv~~~· Pnhc~n ~~OJ udoviCa sa neJakom djecom, kao i borac~Ih porod~ca CIJ1 su roditelJI stari i nesposobni. Pored svih tih problema one~ooa Je. o~luika o~ organa na::odne vlasti, da Ras·inovcani obraduj~ napustev1_1u l]etm~, koJu su napustile ustaske porodice iz Bas. Petrovca i s~la Rasm?vaca : povukle se sa neprijateljskom vojskom. Napustena ljetma obradiVana Je za NOV. M Da hi .se <?~pocelo s~ radom bilo je potrebno da se formiraju odreddbe ofgam~aCIJe. S ohzirom na to da je Mjesni narodnooslobodilacki o or. on;rur~n .koncem 1941. godine, formira se i organizacija AFZ, omladme 1 pwmra. Istovremeno pristupilo se formiranju radne cete (kako vsu je tada nazivali). Ceta je brojala oko 110 clanova od cega 70 pasta ~enske r~dne .sn~ge, tj. m;nla~inki i mladih zena, sto 'znaci da su zene l;nle .~lavm noswci u obavlJanJu svih poslova. Pri sprovodenju ave orgamzaCIJ~, g.lavnu ulog~ odigral~ sl! .clanovi SKOJ-a, koji su nastupili sad.odred~nbiJ? I~kustvom, Jer su vee hili organizovani u susjednim selima g Je su 1z ]egh. Posto .i~ ra~1_1a c~t~. oskudijevala u muskoj radnoj snazi, muskarci zene. ' ~u rasporediVam IsklJUCivo na one poslove koje nisu mogle obavlJ'ati .odmah yo for?Iir.anju .~ad?-e cete pristupilo se okopavanju kukuruz~ I kr~J?Pira, zatim Je ushJedila kosidba livada. Vece povrsine bile su z~SIJ~ne Zitom, a. njih ]e b~o probl~.m obraditi. Vremena i radne snage Je malo ..Radii~ .se I .no~u, ~aroc1to po mjesecini. Po danu su radove cesto om~tah nepnJatelJski avwni, sto je oduzimalo mnogo vremena. Opstmskom ~dboru f~mda, koji je rukovodio ovom akcijom, poslo . Je' za .. :ruk.o.m, da 'liZ nelkoh~o mjesta is:lrupi dlijelove vdaJlice, koja je mo?-timna :n~. PO?ocirr:? IDJesrbo, na .lmjoj se radHo danjru i no6u u ~~Jenama. NIJe b!? nJeda~ ~lucaj da se prilikom opsluzivanja masine, ka un:.ora,. C: narocito u nocmi? s~jen~ma, onesvijesti po koja omladinp . ?-I cud?, SVe SU one bile lSCrpljene, premorene i slabo odjevene. os Je JU godmu provele su van svoga doma, a cesto i bez krova nad ~Ilo rl-:fu 390 391 glavom. Pa i pored tih poteskoca ovom prilikom ovrseno je oko 7 vagona zita za potrebe NOV. Poslije vrsidbe uslijedilo je sabiranje i susenje sljiva i krusaka za bolnice. Iako preokupirani poslovima, tokom cijelog ljeta, po jedan vod ave cete (od oko 20 omladinki) odlazio je u smjenama na zetvu u sanicku dolinu. Takode ova ceta, pri samom formiranju, provela je 7 dana u prvoj zetvi ranog jecma, koga je trebalo ugrabiti ispred neprijatelja u Puceniku kod Bas. Krupe. Taka je ova ceta stalno hila u mobilnom stanju. Pored pomenutih akcija ceta je ucestvovala u obradi ljetine borackih porodica, ciji su roditelji hili stari i nesposobni, i pomagali zenama sa nejakom djecom. Da bi se to sve uspjelo obaviti, pored cete koja se stalno nalazila na radnom mjestu, radili su i drugi. Sve sto je bilo sposobno, od pionira do najstarijih, uzelo je aktivnog ucesca u svakodnevnom radu. Mogla se vidjeti i starica od 70 godina sa grabuljama u ruci da kupi otkose. To nije cudo u ono vrijeme, jer je tako moralo biti. Dok su omladinke i mlade zene radile u ceti, dotle je organizacija A:FZ-a Ill Rasinovcima preUJZela mn:oge druge ,poslove. Po po:t~rebi su poma· ljetirrle. Tikale 1SU zavoje za ·bolnice, 1plele CM"ape, rukagale ceti u ohradi 1 vice i dzempere. Svakog jutra i veceri odlazila je gnipa zena na partizansku ekonomiju (koja je hila smjestena kod Pecanaca u Suvaji) da muze krave i ovce. Odlazile su u Petrovac na ispomoc oko priprema prostorija za razne skupove i sHcno. Ovakav tempo rada potrajao je sve do IV neprijateljske ofanzive, kad je uslijedila evakuacija, a zatim danonocno dezurstvo, smjestaj izbjeglica iz Banije i Korduna itd. Uporedo sa svakodnevnim poslovima, odvijao se i kulturno-politicki zivot. R.adili su analfabetski tecajevi, citalacke grupe, horske i diletantske sekcije. Koristio se svaki predah za ovaj rad. Skolska tabla nosena je iz kuce u kucu po noCi pored luca, a po danu po vocnjacima, za vrijeme odmora, da bi se naucilo po koje slovo. Uspjeha je hila: sve omladinke i mlade zene naucile su citati i pisati. Iako ruka nenaviknuta poslije motike i vila, pisale su za zidne novine, prepisivale i ucile uloge, pjesme i recitacije. Ubrzo su se pocele davati i priredbe. Tokom rata Rasinovcani su davali priredbe i u susjednim selima Suvaje, Medenog Polja itd. 1Petrovcani su takode rado posjeCivali rasinovacke priredbe. Poslije napornog dnevnog rada mlade Rasnovcanke hi se nasle u petrovackom domu na igranci, usmenim novinama ili pozorisnoj predstavi, gdje su se prikazivali komadi ,Jazavac pred sudom", ,Kir Janja" i drugi. Mnoge od njih hi po prvi put gledale pozoriSne predstave, pa im je to bio veliki dogadaj. Vracajuci se kuci kroz zajednicku pricu, dosle su do zakljucka, da je i tada, u Kocicevo doba, narod bio potlacen od strane Austrougarske. Cetvrta neprijateljska ofanziva naglo je prekinula rad Rasinovcanki. Sklanjajuci se ispred fasisticke najezde 1943. godine, Rasinovcanke su se zajedno sa svojim porodicama ponovo nasle u zbjegovima Grmeca, Klekovace i Osjecenice pa cak i Satora. Neke od njih, koje su uspjele preci grahovsku cestu u Resanovcima tj. preduhitriti neprijateljske tenkove, produzile su u Liku. One . su poslije kruznog putovanja, od oko 400 km. po zavijanim putevima i niskim temperaturama, ponovo dosle u planinu Grmec. Bilo je zena koje su sa nejakom dj.~com, _roslij~ Satara, nastavile put preko Zelengore, do ravne SembenJe, gdJe su I slobodu docekale. Sudbine su bile razlicite. Dok se jedan dio porodica us- �pio ukljuciti u duge kolone i duge marsrute, dotle se drugi clio nasao u zbjegovima Zdralice, Kozila i Patoka. Ako je njihov put bio kraci bio je i tragicniji, jer su neke od njih Nijemci strijeljali u pomenutim zbjegovima. Na tom borbenom putu oko 20 mladih Rasnovcanki stupilo je u redove, I, III, IV i VII krajiske brigade. One su ucestvovale u borbama na Neretvi, Sutjesci, Beogradu i Sremskom frontu. Postale su neustrasivi borci i rukovodioci. VeCina od njih nije itnala 20, a neke ni 18 godina, kada je rat zavrsen. Do stupanja u borbene jedinice one su se vee uveliko celicile u radnim cetama. U prvom naletu ofanzive, pb najvecoj zimi, primjenjujuci najrigoroznija zvjerstva, neprijatelj nije uspio uniStiti hrabri narod. Poslije noga promijenio je taJ"k!Di>ku: poikrusao je da ga pridobije. Stoga poziva na" rod da se v:rati .svojim lkrucama. Uspostavlja vrla:st. Vrsi p101pi:s stanoVIllis<tva, :ilzdaje privremene Iegiitimacije, ,1te dijeli" minima:lnu pomoc. K:rajem ma:rta i pocetkom aprHa 1943. Rasinovc3:1lli su sa velikom opreznoscu koristili taktiku neprijatelja. Zene, djeca i starci vracaju se svojim kucama, kako bi uspjeli zasijati svoje njive. Mladi stanovnici, .po obicaju, bi :se pri:k!riva:li ,i djelomi,cno horavili u selru. Ali, n:ilkog od njih neprijatelj nije uspio pridobiti. Narod, sa postavljenim knezom, manevriSe pri popisu stanovniStva. Popisuju stare i nesposobne, udovice i zene zarobljeka, mijenjaju imena i godine starosti gdje je potrebno, izostavljaju spo~ sobne, kako bi obmanuli neprijatelja. . Zahvaljujuci odanosti omla:dine i naroda, te aktivnosti preostalih clanova SKOJ-a, rad se uspjdno obavljao. Veza sa narodnooslobodilackim odborima, komitetima i komandom mjesta, stalno je postojala. Direlktirve rsu se u poltp!UillOISti .srprovodiile. Sva:ki i rnajmanji s kiuip Rasinovcanki, pri obavljanju poljskih radova, koriSten je za politicki rad. Citane su radio vijesti, ukazivano na budnost i opreznost prema neprijatelju. Akcije za ispomaganje u obradi ljetine borackim porodicama bile su sve obimnije, s obzirom na to da se broj borackih porodica gotovo utrostrucio. Sakupljan je dobrovoljni prilog u hrani i odjeci. Posto je stanovnistVIo u Rashi.ovcima ibHo silromasno, vecinom sa jednom kravom, bez hljeba i ostalih namirnica, bilo je potrebno angazovati 10 do 15 porodica da bi se pripremio jedan sir od 3-4 kgr. za ranjenike. Cesto bi se uputila grupa zena sa torbama punim boranije i mladog krompira i krisom to nosila jedinicama NOV. Narodu ovog sela bilo je veliko zadovoljstvo pomagati NOV, na bilo koji nacin, sto znaci da su se slobodno rhogle sprovoditi ove akcije, bez straha da ce ih neprijatelj otkriti. Posto su se odbornici nalaziH na slobodnoj teritoriji, clanovi SKOJ-a bi obavljali ilegalno sve potrebne poslove u selu. Izdavali bi propusnice j urucivali pozive za odlazak pojedinaca na slobodnu teritoriju, Urucivali bi postu borackim porodicama. koja bi stizala iz brigada. Prikupljali bi razna- obavjesrtenja •O neprijatelju. Hili SU i vodi,ci. 'Pirenorsrili su postu i,z Grmeca u Osjecenicu i -obratno, preko dviju cesta kuda su se kretale neprijateljske jedinice. Uz put bi vrsili prekid telefonske linije izmedu Bosanskog Petrovca i neprijateljskog logora u Medenom Polju. Ispisivali su parole na odredena mjesta. Bolje receno skojevke su bile kuriri, odbornici, obavjestajci i diverzanti. Ovako je iz1g1ledao irlega:lni :rad omladinki i zena u selu Rasinrovdma za vrijeme IV neprijateljske ofanzive, 1943. godine. Neke od njih su bile clanovi opstinskih i sreskih komiteta SKOJ-a i omladine. Sve su one bile aktivne i pozrtvovane toliko da je tesko odvojiti omladinku od sko- jevke i slicno. Od polovine rata postojala je i partijska organizacija, koju su saCinjavale iskljucivo zene. Ilegalni rad u ovom selu, na slican nacin obavljan je i za vrijeme VII neprijateljske ofanzive 1944. godine. Razlika je hila u tome sto j~ tada bilo vise iskustva u radu i povoljnija politicka situacija. Pred kraJ rata Rasinovcani su se pored uobicajenih zadataka, nasli i na zajednickim akcijama petrovacke omladi~e: na aerodromu ~ Med~no:n .Polj.~, pri Ciscenju snijega, na pripremi 1 utovaru grade na sumsklm zelJezmckim stanicama, kada Sf' mislilo na skoru slobodu i obnovu nase zemlje. 1 1 392 393 �Mara RajceviC ZENE SELA SUVAJE U NARODNO-OSLOBODILACKOM POKRETU elo Suvaja nalaJZi se na desnoj orbaH r. Une .na sestom ik.!ilometru od Bos. Dubice prema Bosanskoj Kostajnici. Malo selo koje je prije rata brojalo oko pedeset domacinstava. Poslije kozarske ofanzive 1942. godine stanovniStvo se moralo iseliti u brdski clio sela prema Vranovcu. Selo je u ratu ostalo bez brojnih odraslih muskaraca. Poginuli su kao borci partizanskih jedinica ili stradali u ustaskim i njemackim logorima. Najbrojniji stanovnici sela u ratu bile su zene, omladinke i djeca. One su bile glavni nosioci svih aktivnosti i tereta koji je rat sa sobom donio. Medu istaknute zene ovoga sela spadala je Skara Ljuba, koja je prije rata zavrsila gradansku skolu u Bos. Dubici. Pripadala je naprednim omladinkama i vee 1941. godine hila clan KPJ i radila na organizovanju zena i omladine za borhu, ne samo u nasem selu nego i u okolnim selima Komlencu, Mrazovcima, Johovi i drugim. Okupljala je omladinu i angazovala je na sakupljanju hrane, u prvo vrijeme ustanicima na polozaju na Komlencu, a kasnije partizanima u Kozari. Sva se unosila u taj rad. Omladini je govorila o ciljevima borbe, ucila ih borbene pjesme, radila sa njima na prikupljanju peskira i platna koji su sluzili kao zavoji u bolnicama, organizovala pletenje carapa, pulovera i rukavica partirza.nima. NaroCi!to je Of\110 bHo aktue1no u zimu 1941/42. gordine 1karda je hila njemacka ofanziva na podrucje Kozare od Bos. Dubice prema Prijedoru. U to vrijeme u selu su se pravili bijeli mantili od platna koji su partizanima sluzili za uspjesno maskiranje. Na tome su radile mnoge zene u selu koje je organizovala Ljuba Skara. Sa njom su radile omladinke VuciceviC Milka i Popovic Milka, koje su vee 1942. godine bile clanovi SKOJ-a. U ljeto 1942. godine za vrijeme kozarske ofanzive Ljuba se nasla u redovima boraca i na padinama Kozare jurisala na njemacke i ustaske zlocince da bi zastitila kozarski narod koji se nasao u zbjegu u Kozari. Rat je zavrsila kao oficir narodnooslobodilacke vojske. Mi smo zivjeli u selu sve do ljeta 1942. godine. Kod nas je u to vrijeme bilo i porodica iz Hrvatske Slabinje i Zivaje. Narod iz ovih sela, koji je zivio na drugoj, lijevoj obali r. Une, u proljece 1942. godine morao se iseliti jer mu je prijetila opasnost da bude likvidiran od strane ustasa. Pretezno su to bile zene, djeca i stariji ljudi, dok su mladi odla- S 394 395 zili u partizanske jedinice na Kozari. U nasem selu bile su porodice Bijukovic, Siljak, te jos neke koje su bile smjestene po kucama zajedno sa nama. Tu smo se zaddali do odluke za odlazak u zbjeg u Kozaru. Pocetkom juna jace neprijateljske snage krenule su iz pravca Bos. Kosta} nice na nasu oslobodenu teritoriju. Mirko Bizic, tadasnji komandant pounjske opstine i Ljuba Skara, komunista, obavijestili su narod u selima da 'treba da se povucemo prema Vranovcu, a zatim smo krenuli u selo Tuklicane. Tu smo se malo zaddali. Ocekivalo se da neprijatelj nece produziti preko sela prema Kozari. Ali, ipak su krenuli pa je narod bio prisiljen da ide prema Kozari. U tome pravcu povlacile su se i partizanske jedinice koje su pruzale otpor neprijateljskim snagama, ali i~ nisu mogle povratiti niti zadrzati. Pokrenuo se sav narod iz sela. Zene 1 djeca sa najnuznijim domaCinskim potrepstinama, odjecom i sa nesto hrane, kretali su se sa stocnim zapregama, vodeCi krupnu i tjerajuci sitnu stoku. Niko nije ocekivao da ce se duze zaddati, niti pomisljao na tragediju koja ce ih zadesiti. Svako je vjerovao da ce partizani odbiti i uhiStiti neprijatelja, te da ce se uskoro opet povratiti svojim kucama. Stigli smo u Kozaru i razmjestili se po njenim uvalama i blagim ravnicama. Kozara je hila sva u zelenilu. Narod sela Suvaje nije bio sav na jednom mjestu. Moja i jos neke porodice iz sela bile su na mjestu Palez. Tu je hila i porodica Milke Vucicevic, vrijedne omladinke i skojevke. I ovdje je bio organizovan zivot. Odbornici su se brinuli o narodu svoga sela. Svaka porodica je imala bajtu, kolibu, u kojoj je provodila teske dane kozarskog zbjega. Neprijateljska avijacija nadlijetala je nad ovim zbjegovima. Bacane su bombe i tukli su iz mitraljeza. Majke su se nadnosile nad kolijevke svoje djece ili stezale djecu u narucju nadajuCi se da ce na ovaj naCin da zastite svoje djete od rasutih gelera avionskih bombi. Prvi dani hili su podnosljivi. Ali sto smo se viSe zadrzavali bez izgleda na povratak kucama, bilo je sve teze. Hrane je bilo nestalo. Stariji su pretezno gladovali samo da bi se sacuvalo borcima na polozajima i maloj djeci. No, i tu se vrsilo sakupljanje hrane za borce. Dijelilo se sto se imalo. Svako je znao da treba nahraniti borce na polozajima, jer je od njih zavisila nasa dalja sudbina. Svi sposobni muskarci otiSli su na polozaje. Jedni su juriSali na neprijatelja, kako bi Cim prije dosli do puske, a drugi su nosili ranjene i poginule borce sa polozaja. Na tome je najviSe hila angazovana omladina i mlade zene. Sve je bilo okrenuto prema obroncima Kozare, prerna polozajima. Mi, zene i djevojke, sakupljale smo mlijeko u Sirokoj Luci, a zatim se penjale uzbrdicom prema Vitlovskoj gdje se nalazila partizanska bolnica. Pre dale bismo to i opet se vracale da ·bismo prihvatile neki od zadataka, a oni su hili svakodnevni, danonocni. Suvise je bio dug :i naporan taj mjesec dana proveden u kozarskom zbjegu. Najtezi je bio za majke sa sitnom djecom. Rajcevic ~ata je imarla petoro ma'le djece. Naj!S>ta,rije je imalo dvanaest~trrirnaest godlilJ.a. Bil:lic Anda, imala je cetvoro male djeoe, a naj,starrije je imalo develt godina. Bizic Milja ima:la je o:smoro djece od kojih je rpetoro ibirlo jos nedoraslo. Provela je sa njima sve vrijeme u zbjegu, zatim hila zarobljena i internirana u Hrvatsku i otuda se zajedno sa djecom povratila pod kraj 1942. godine. �Bizic Zo:ra sa svoje cetvaro djece taifuode je bHa u zlbjegu, do!k joj je muz bio u partizanima. I ana Je kao i. li1:13-oge .drug~. sacuvala djecu u zbjegu, pronijela ih kroz logor 1. za:?bljems!vo ~ do:ujela ~Jl2~t u se!o poslije povratka iz ustaskog zarobljemstva. Tezak Je bw ratm z1vot ov1h majki sa malom djecom koju je trebalo sacuvati od ustaskih kama, od neprijateljskih aviona, od mitraljeskih i minobacackih ta!ladi. Masa zena i djece poslije zarobljavanja na .Kazan nasla se na otvorenoj poljani kod Cerovljana .. Od~~eta im je i. ~to~a. ,ViSe n~ma)u nista od hrane. Djeca su plakala 1 traz1la hrane. N1Je Je b1lo. Na1lazlle su ustase i oduzimale nekim majkama djecu iz narucja. Odvajali su i mlade zene i djevojke i otprema'li ·ih na prisilni rad u Njemac'ku. Medu njima se nasla i Milka VuCicevic, istaknuta omladinka i komunista iz nasega sela. Poslije nekoliko dana i nas su potovarili u vagone i pokrenuli. Ubrzo smo se nasli u Grubisnom Polju odakle su nas otpremili na sela, na rad. Ali, za rad su uzimane mlade zene i djevojke, dok se rijetko ko prihvatao zena sa malom djecom. Njima je bilo najteze. Majke. s~ bile prisiljene da daju djecu pojedinim porodicama, da se razdvapJU od njih i sl. SluzeCi kod pojedinih porodica kao besplat:r:a radna snaga, .i.er smo radili samo za hranu, ostali smo oko dva mJeseca u slavonsk1m selima. Jednoga dana dosla je po nas Popovic Vaja, koja je .zivjela u Zivaji, a prije ofanzive bila je izbjegla u Johovu kod porod1ce Kasabasic. Posle smo sa njom moja majka, sestra Vaja i ja. Nastanile smo se kod tetke u Zivaji. Tu u Zivaji bila je i Popovic Danica, ~oja je takode, prije kozarske ofanzive, bila kod nas. Sada nam se odjednom pojavila i prosto receno vukla zelja da se vratimo u nase selo. Trebalo je preci preko Une, a posto smo odrasle u bliz.i:t?-i nJen~ desne o.bale, poznavale smo mjesto gdje se Una mogla pregaz1t1. B1la Je pozna Jesen 1942. godine kada smo presle Unu i stigle u nase selo Suvaju. Poslije pet mjeseci vratili smo se u selo. Nasle smo vee neke porodice koje su bile prije nas dosle kucama. Stigla je bila Bizic Anda sa djecom, Biga Anda sa svoje dvoje djece, snahom i njeni~ ~jetetom: Vucicevic Draginja sa djecom, te jos neke. Poslije toga pnst1zale su 1 ostale prezivjele zene i djeca. Muskarci koji su bili zarobljeni i otjerani u logore nisu se vratili. Selo je bilo obraslo u korov. Putevima se vise nije moglo prolaziti. Neprijateljski vojnici nalazili su se u jednoj kuCi nedaleko vo.~ r. Une. Bila je to zandarmerijska ~tanica ili kako. Se tadav.z':ala ~ruzmc~a postaja. Zadrtala se tu do pod J~sen 1942. godme. PreziVJele zene koJe su se povratile u selo nisu sa njima dolazile u vezu. Svako je izbjegavao susret sa neprijateljskim vojnicima. Tek sto nas se iskupilo desetak-petnaest zena i omladinki u selo je stigao i Nenad Jeric, jedan od prezivjelih boraca iz nasega sel<1;. Ispr1cao nam je o mnogim prezivjelitm ho;roima koji se .nalaze u Kazan, zatim nam je govorio da ce se opet poceti sa radom za pokr~t: dace se formirati organizacije i sl. U to vrijeme jos se moglo odlaz1t1 u Bos. Dubicu radi nabavke soli, gasa i drugih artikala. Zene su otuda pocele da donose vijesti o neprijatelju, zatim sanitetski mate~ijal sto su ?o~ijale od nasih saradnika iz Bos. Dubice. I ja sam odlazrla kod nek1h zena, iako tada nisam znala kako su se prezivale. Nenad J eric mi je rekao u koju kucu treba da se navratim dajuCi mi krace pisamce da ga pre- 396 397 dam zeni, a ona ce mi dati neke• stvari koje treba da donesem. Kuca u koju sam dolazila bila je negdje gdje se sada nalazi bife ,Lovacki rag". I tada je bila gostiona. Sjecam se da je trebalo proCi kroz gostionu i javiti se jednoj zeni koja je tu radila. Cim sam se pojavila ona me je primila, uvela unutra, predala mi neke stvari zajedno sa pismom koje sam stavila u pletenice koje sam tada nosila. Neprijateljska straza bila je iza stocne pijace kod Mirica, ali nisu vrsili pretres tako da se moglo ptenositi stvari. I Anda Bizic iz Suvaje je odlazila po odredenim zadacima u Bas. Dubicu, a znala je i gaziti r. Unu i sa hrvatske strane dolaziti u grad, cak i 1943. godine kada je sa nase strane bila prekinuta svaka veza sa gradom. Do pod kraj 1942. godine u selo su se povratile sve prezivjele porodice, zene i djeca, koje su se nalazile u selima Hrvatske. Neke porodice stradale su u GrubiSnom Polju, a to su bile one koje su se nalazile u oblitnjim selima. Tamo je stradala od ustasa Draginja Popovic sa svojim snahama Marom i Rosom, a ·svaka od njih imala je po dvoje male djece. Ubijena je i Radic Anda, zena Milanova, sa djecom. T'akode je u GrubiSnom Polju ubijena Bizic Marija, majka Mirkova, sa snahom Miljom i njenim djetetom. Tu je stradala i Bizic Stojka. Pocetkom decembra 1942. godine u selu je formirana skojevska organizacija. Bilo je to u stvari obnavljanje rada skojevske organizacije koja je djelovala i prije kozarske ofanzive. U prvo vrijeme skojevski aktiv u Suvaji saCinjavale su samo omladinke. Bile su to: Rajcevic Vaja, sekretar, a clanovi: Vlajnic Zora, radom iz Josika kod Bas. Dubice, zatim Rajcevic Mara, Slijepcevic Danica, Slijepcevic Milja, Slijepcevic Bosiljka i Slijepcevic Rosa. Kasnije, VuCicevic Ana je bila komandir omladinske radne cete i isticala se kao veoma aktivna u svim akcijama koje je ova radna ceta obavljala. Bila je fizicki jaka i zdrava i sa bezgranicnim poletom u radu. Uskoro je uslijedilo formiranje organizacije AFZ-a u selu. Koliko se sjecam na tome zadatku radio je Dragoja Korac iz Celebinaca. Vjerovatno da je ovaj zadatak obavlj:-;o po partijskoj liniji ispred Opstinskog ili Sreskog komiteta KPJ. On je pocetkom 1943. godine okupljao zene na sastanak, razgovarao sa njima, davao im neki materijal da Citaju. Medu istaknutim zenama koje su se medu prvim angazovale u radu bile su: Radosava, Persa i Milica Biga, Ljuba Jeric, a i jos neke cija sam imena na zalost zaboravila. U prvo vrijeme predsjednica odbora AFZ-a bila je Radosava Biga, kasnije clan KPJ i predsjednik Opstinskog odbora AFZ-a na pounjskoj opstini. Nakon odlaska Radosave na drugu duznost, duznost predsjednice odbora AFZ-a u selu preuzela je Persa Biga, koja je veoma aktivno radila za svo vrijeme rata. Sekretar odbora AFZ-a bila je Milica Biga koja je takode ovu duznost uspjesno obavljala u toku rata sve do oslobodenja. Milica Biga, koja je prije rata zavrsila cetvrti razred osnovne skole, vodila je u toku rata analfabetski tecaj i radila na opismenjavanju zena i omladinki. Mnoge su taka naucile citati i pisati. Prije rata nisu imale uslova da se skoluju. Skala je bila udaljena sest i vise kilometara od sela - u Johovi i Bos. Dubici, a rijetko su tada zenska djeca pohadala skolu. Otuda je prvi zadatak skojevske, omladinske i organizacije AF:Z-a bio da se opismene sve mlade zene i omladinke. Smatralo se to obavezom kao i svaki drugi zadatak koji se postavljao pred zene i omladinu. �Prilikom izbora seoskog narodnooslobodilackog odbora u selu za odbornika je izabrana omladinka i skojevka Slijepcevic Rosa. Pocetkom 1943. godine u selu je formirana omladinska radna ceta. To je u stvari bila zenska radna ceta jer su u njoj bile uglavnom omladinke i mlade zene. To je bila glavna radna snaga koja je ohavljala sve poslove u selu. Narodnooslohodilacki odhori planirali su iii dohijali odredene zadatke koje je trehalo da ohavi radna ceta. Radilo se u selu, zatim na podrucju opstine i sreza. Bilo je veoma uspjelih radnih akcija. Medu prve akcije omladinskih radnih ceta sa podrucja pounjske opstine, gdje je ucestvovala i radna ceta iz Suvaje, hila je akcija na rusenju mostova i telegrafsko-telefonskih stuhova na relaciji Bos. Duhica -Komlenac-Suvaja-Johovo i dalje prema Bos. Kostajnici. Izveli smo to jedne noCi u proljece 1943. godine. Zajedno sa omladinom iz susjednog sela Komlenca zapalili smo drveni most na Mljecartici cetiri kilometra udaljen od neprijateljskog uporiSta Bos. Duhica. Poslije smo nastavili da sijecemo handere i kidamo telefonsku liniju. Sjecam se da smo poslije uspjesno izvrsene ove akcije pohvalili Grahovca Dusana i RajceviCa ~Peru, koji su jos hili pioniri, ali su se istakli kod sjecenja stuhova i kidanja :lice. Inace, oni su nam u to vrijeme hili jedini odrasliji muskarci, iako ni oni nisu imali ni petnaest godina. Jedan od vrlo vaznih zadataka bio je da se sacuva prezivljeli narod. To je bilo utoliko teze sto je nase selo bilo pored r. Une odakle se uvijek moglo ocekivati da prede neprijateljska vojska. Zhog toga je donesena odluka da se organizuje civilna zenska straza. Bila su dva mjesta gdje je trehalo postaviti ovu strazu. Jedno je bilo na Komlencu, a od Komlenca uzvodno cestom prema J ohovi, na udaljenosti od oko 5 kilometara, organizovano je patroliranje. Odredivane su zene i omladinke koje su odlazile na straze i u patrolu. Trajalo je to danonocno sa smjenama u odredeno vrijeme. To je veoma dohro funkcionisalo tako da nas neprijaJtelj nije rus:pio da iemenaJdi. SvaJki pu~t smo 111aradu hJagoVlremooo javljali o nailasku neprijateljske vojske taka da se mogao skloniti. Narod je imao i svoja rskloniSta, rt:tz.v . .zemrmice, u rkoja se 'Siklan'jao. Narodnooslohodilacki odhor stalno se brirtuo da narod ne padne neprijatelju u ruke. ViSe se nije smjelo dozvoliti da neko ne bude ohavijesten. Postojao je izgraden sistem ohavjestavanja. Svako je znao u kame pravcu treha da se povlaci kada neprijatelj naide. Narod je imao iskustva i nije dozvoljavao da padne neprijatelju u ruke, jer je to znacilo samo smrt. Kasnije u 1943, i do oslobodenja neprijateljska vojska, uglavnom ustase, uhijali su svakoga koga su uspjeli da uhvate. Nije hilo zarobljavanja. Svi smo hili osudeni na smrt. Kao i u ostalim selima hosansko-duhickog sreza i ovdje su radne cete, sastavljene od omladinki i mladih zena, radile i najteze poslove. Nasa radna ceta brojala je oko pedeset clanova. Kao sto je poznato u selu nije bilo muskaraca. Isto tako nismo imali ni stocnih zaprega. Sve se moralo ohavljati rucno, cak i oni poslovi koji su smatrani da su i za stoku teski. ,zadatak nam je hio da sto vise zasijemo psenice, kukuruza, povrca, jer je trehalo -ishraniti i narod i pomoci narodnooslohodilackoj vojsci u ishrani. To smo mogli samo rucnim kopanjem zemlje, jer nismo imali stocnih zaprega sa kojima hismo mogli orati i brnati {drljati). Omladinska radna ceta ucestvovala je u viSe radnih akcija sto ih je lizVIodHa omlaJd~nska radi11a hrigada ,Zoja Koe;modarnjans:kaja". Najpoznatija je hila akcija na zetvi psenice u duhickoj ravni ljeta 1943. 1 godine. To je od sela Suvaje udaljeno oko t.rJde~etak .k~lom~tara. ~~t~ takva akcija na berhi kukuruza, takode u ~ub1c~?J ravmci, uv Je~en k ku: godine uspje5no je izvedena. Poznate ~u 1 akciJe na. pren?senJU . ~ _ ruza i drugih namirnica sa Vranovca, IZ Meduvoda,. IZ VOJ~kove I or njih Podgradaca prema r. Sani na bosansko-novski srez 1h preko Kozare do Kozarca i Prijedora. . k . d Posebna briga je bila za bolesn~ i ranjene b<;>.rce. Omladm e. 1 u . ate zene prikupljale su voce i povrce, zatim mhje~o. ~oz~ata Je b~a pionirska organizacija u selu. Sa njom je ru~ovod1la .PI.omrka Groz a Biga zajedno sa pionirom Dusanom Bigom. Om su uspJeh ?a saberu vece kolicine sumskih jagoda i voca i da t? odnesu u bolmcu u Kozaru udaljenu od nasega sela preko dvade.set vkilo~et~ra. .. Mjestani sela Suvaje, a to su bile zene I dJeca, rad1.h su sve kod~k­ tivno. Niko nije smio ostati nezhrinut ..Blo. se od porodice do soro ICe i svakome pruzana pomoc koja mu _Je b1l~ ne~I??odn~. P~e !l?st s~ imale rstarije i izmermogle zene, a naJrOCitO ma}ke CIJI ISU SirniQIVI hih OOifCI ili su poginu1i kao hmdi. . · l'h d 'f , U 1943. i 1944. godini u selu je hilo mnogo oholJe .I ~. ti usa. Malo je bilo onih koji nisu preholjeli ovu tesku ho~~st. Om ~?JI ~u p~e: boljeli sluzili su one koje je zahvatila ova bo~est. LIJ~koya mJ~hbilo mt~ bilo sta sto hi pomoglo oholjelim. Jedina im J': J?OmOC ~Ilakda I se pazi i doda voda jedino sredstvo bez koga bolesmciV pod viso. OJ? tem:yer~­ turom nisu {u0 gli. To je bio i jedini lijek. tes~og oholJenJa UJ?r o Je viSe lica, medu kojima i moja sestra, Rajcevic VaJa, sekretar skoJevskog aktiva i clan KPJ. · d · Tako su radile i borile se zene i omladinke sela .~s~v~Je na za abima narodnooslobodilacke borhe, borhe za bratstvo I Jedmstvo, bor e za slobodu. O?, 398 399 �Bora Batoz-Mijic NEKOLIKO LIKOVA SA POTKOZARJA K omunisticka partija pozivajuCi narod na ustariak obratila se i zenama vjerujuCi u njihove snage i njihovu sposobnost. U svena·rodnoj Ois,labodilaokoj borbi ~ene su Sltoji·aki podno~ile i podnijele sve muke i stradanja. Ovo ce najbolje potvrditi primjeri, na koje cu ukratko ukazati, o zvjerstvima ustasa. Kada je Marta Vrnic dosla sa djecom pred crkvu 15. januara 1942. godine, kao i mnoge druge zene, nije ni slutila da ce biti svi pobijeni. Nevina krv je prolivena. Martu su naslonili na plot pored erkve, a obadvije dojke su joj bile prorezane i kroz njih provucene rucice njene djeee pa zavezane zicom. Malo dalje ubijena je Desa Loncar, a njen sinciC nabijen na kolae. U hrpi leseva ostale su zive Blagojevic zvana Adzic Mara i Kavedzija Anka sa svojom malom kcerkom Radojkom, iako su bile izranjavljene. U istoj erkvi zaklana je majka nase partizanke Nede Dracine, Savka Dracina, pa mrtva metnuta na oltar erkve. Sarno na ovom mjestu pobijeno je 115 zena i djeee. Mira Cikota rodila se i stasala, mladost provodila i borbenom snagom se napajala na obalama Une u Bosanskoj Dubici. Za vrijeme velike tkoczarske obnzive ju:na-jula 1942. godine na ledima je pronijela svoju malu Ljilju. Kad je onaka prokisla i gladna naiSla iz Kozare kroz selo Vojskovu, bile su joj noge ranjave i prokrvarile od napora, ali ni tada nije Ljilju pustala sa led:a. U prolazu me je upitala: ,Boro, molim te, ako imas samo parce hljeba za Ljilju, za sebe ne trazim niSta". OtiSla je dalje prema selu Pucarima ova skromna zena i majka, ova zena sekretar mjesnog komiteta Partije u Prijedoru i tamo je zarobljena zajedno sa svojom malom Ljiljom. Osudena je od ustaskog suda u Banjaluci na smrt vjesanjem i tada piSe svoje posljednje pismo majci Danici i svome jedinom djetetu koje je putem veze izvuceno iz prijedorskog zatvora i prebaceno baki Danici Pralici u Beograd. Izmedu ostalog u pismu pise i ovo: ,Htjela bih vam reCi svima da se ne zalostite. Dok je covjek na slobodi ovakav polozaj mu izgleda strasan, ali nije. Uzivila sam se u ovo stanje, a pomisao da je ovako zavrsilo hiljade i hiljade ljudi ublazuje moju bol i zalost za zivotom. Cula sam da je moja draga Ljilja kod vas, to mi je toliko olaksalo ovo stanje. Mirna sam, jer mi je ona hila jedina briga, strahovala sam da ce ana ostati daleko od vas. Obecala ~a~ joj zadnjih dana, dok smo bile zajedno u Prijedoru, da ce otici svoJOJ baki, pa sam zadovoljna da je tako i ispalo. Sunee moje malo, mno- 400 401 go je prepatila posljednjih dana lutajuCi i bjezeCi sa mnom. Nadam se da ce se uskoro oporaviti i biti dobra djev?jcica". . . Nela BojaniC hila je Slovenka, ucitelj1ca u selu Lomovit?J· Od prvih dana na partizanskoj vezi - partizanski kurir. l!hvacena.Je. u .ofanzivi 1942. godine sa svojom. ~alom k~er~icom B:an.~Ieom, koJa Je nx:alc.: nesto oko 4 godine. ObadVIJe su stnjelJar::e. NaJynJev Nela, .~ ?nda.. Je 1 Brankica pala pokosena. Kada s~ .zapitah ustasev zasto ubiJaJU diJete, jedan je odgovorio bahato: ,Da JOJ ne ostane ruzna uspomena na nas kako smo joj ubili majku". . . v• .. . Branka Dojcinovic iz Podgradaca rad1la Je e~tavc: vnJeme u pozadini, a njen muz Stojan je od prvih dana u pa:t1z~mma. ·~ad su ~ V.I ofanzivi naiSli i Cerkezi preko Kozare, Brar::~a )e. b1la ~~wacena s.::.Jedinirn djetetom koje je nosila na ruk~;na. S~nJelJah su di]ete .u maJemo~ n~rucju koje je imalo nesto oko dviJe godme, a ~rm;:tku ~anJen~ ostav1h da zivi. I poslije ovih teski~ momen~ta Br~nk.a )e 1 ?alJe radrl~, .samo je hila tiSa jer je sree maJke krvanlo za Jedmim d]etetom, ah Je zadatke izvrsavala. . Staka Stefanovic je sa svojim muzem Dusanom, obadvoje vee u poodmaklim godinama, izbjegla iz ~rijedora ,u slobodnc.: sela Kozare, a njihova troje djece Mica, Zdravka 1 Joeo vee su .od prv1h, dc.:na u partizanima. Srela sam se s .njima na Madnjaku, kad Je ~ve v~e b1lo spremno za pokret i proboj za Grmec. Na rastan.ku Sta~a 1 pusan. su me P?ljubili, govoreCi .da je ·1lo umjes.to nji~ove djece, a ~ >moJe maJik<;, za ikoJU niSta nisam znala. Rekose mi, ako 1m sretnem dJecu u Gr:n::eeu da 1h pozdravim i kazem da. s;r stari .zivi. M~ SI_UO otiS.li vna yroboJ, a St~ka, Dusan Zora Sinik sa JOS nekohko ranJemka smJestem su u zemumeu. Neprijatelj ih je otkrio i sve pobio. ., . v·, . Ko se ad nas Kozarcanki ne sjeca An de ~adakov1e. 1z Bo~1ea:. uvijek vesele, krepke i jako vrijedne ~tarice. Mno~1ma n~m Je za~JenJ.IVala majku. Kako je znala toplo da doceka borea 1 ustup1. m~ SVOJe mJeS~o, a sama da se smota kraj vruce peCi da jos malo pndnJe~a. !J prv1m akcijama na ·Podgradcima poginu~ joj je ~in Sl~vk~. Jedan Je bw u ropstvu u Njemackoj, Stevo kod kuce, a naJmladi ~hJa u. nasem IV ~dar­ nom bataljonu V kozarske udarne brigade. Kc:d )~ pogn~uo n~r~dm ~e­ roj Ralde Kondic, .stigola joe vijes1t do Ande da JOJ Je pogmuo. 1 iSilll lil;;Ja. PlacuCi tAnda mi je rekla: ,Moja Boro, pa mene. sr~e boh .za IDOJlill Ilijom, jer sam mu majka, ali m~ je zalije Rade .Jer )e on. bw komandant brigade a moj Ilija samo nJegov horae. JoJ, JOJ, kohko m1 Izgubismo u Radi. . Rifka Kabiljo, student ·iz Prijedora uh:racena .i.e u Ko~~ri. :i ~otje­ rana u zatvor u .Bosansku Dubicu. Kad su Je poveh na stn]elJanJe na Urije, i postavili pitanje zasto se ceslja i obla.Ci,, pa vaJj~a. zna ~ud~ od1azi, Rifka je odgovorila: ,Pa mene su odgaJah, nauerl1 1 vasp1tah, da budern covjek". Bahra Seric, Zehra Bejtovic, sestre Viki~~ . i An~elka O.rn~k, ~o­ viljka-Kova Mataruga, Maida Pezic, Murisa Jahtc 1 drug1 ~odoljubt, obJe~ seni su u Bosanskoj Dubici mjeseca septembra. 19~4. godme sam?. da b1 neprijatelj iskalio svoj bijes sto nas~I_U nepob]ed1vom narodu niJe rnagao nista. Njihovim vjesanjem rad mJe pres!ao. •v . . Duja Aleksic iz Gornjeg Jelovea omladmka, otlsla Je u part1zane. Stalno je zeljela da se sastane sa bratom Dragoljubom .k.oji je ?io u !~ bataljonu V kozarske brigade. Njih dvoje smo od milJa zvah Dad1 I 26 :2:ene BiH u NOB 1941-1945. �Beba. Duji se ispunila zelja i dosla je u V brigadu. Pri oslobodenju Beograda u selu Zarkovu poginuo je Dadi kao najmladi kapetan u brigadi. Duja je posla da vidi zasto je brat zaostao jer ne cuje njegovu komandu, nema ga u jurisu. Nasla ga je mrtvog. Tada mina pogodi Duju i pomijesa se krv brata i sestre sa Kozare. Danas leze u zajednickoj grohnici na grolblju orslohodilaca Beograda. Ovdje treba pomenuti i prvu predsjednicu Ohuznog odbora AFZ-a za Kozaru, nraginuj Curgruz, 1seljam!lm ·i,z sela Pocltbrdana. laiko je hila slaba i stara, a tuga je ophrvala jer su se nedace rata srucile na nju, jer je bila izgubila sina i kcer, bila je vrlo aktivna. Poslije toga je i sama umrla. Sahranjena je na seoskom groblju u Podbrdanima. Skromna seoska djevojka, Anda Siljegovic, iz Miljakovaca sanjala je o udaji ·i vrijedno spremala darove. Ostali su djevojacki snovi i sve pripremljeno za udaju, a ona je krenula u cetu sa puskom u ruci jer su joj braca Milos i Gojko vee bili u Kozari od prvih ustanickih dana. Junacki je podnosila Anda sve ratne teskoce i ostavila svoj mladi zivot negdje oko planine Borje u Bosni u tdkim ratnim okrsajima. Soja Mrksic bila je jedina kcerka ucitelja Alekse u Miljakovcima. Radila je u istom aktivu SKOJ-a sa Andom Siljegovic i otiSla je u partizane. Uhvacena je u Kozari i dovedena u zatvor u Bosansku Dubicu. Strijeljana je na Urijama, u Bosanskoj Dubici, i lezi u zajednickom groblju ·sa 1.600 partiizana i ·DOidoljulba sa Ko:zare. Sestre Sida i Julija Havic, Vidojka Vukovic, sestre Stefica i Fina Podgorelac, Dragojla Batoz, Radmila Radovanovic, Staka Krneta sestre D.anica i Ana Durendic i drugi rodoljubi odvedeni su jedne noci 'kad su b1le racije u Prijedoru i nitko se od njih nije vratio. Ostavili su svoje mlade zivote u logorima smrti. Bile su vrlo aktivni saradnici NOP-a. v• Kata Vizir dosla je sa nasom prekookeanskom brigadom i ukljuCila se u 28. srpsku diviziju kod oslobodenja Beograda i krenula u dalje rat~e okrs~je. Pog~nula je za oslobodenje Bos. Dubice 26. aprila 1944. go~me: Leziv?- partlzansko~ .groblju n:: Kru~~ovcu. Njena majka Smilja dosla Je da z1v1 u Bos. Dub1CI da bude sto bhze grobu svog jedinog djeteta. ISla je Smilja na sve omladinske akcije i vracala se cesto kao udarnik. q?vorila je da ide sa omladinom umjesto njene Kate. Kad je Katino tlJelo prene~en? sa groblja na Urijama, Smilja je molila da se prazna grobmca koJa Je uredena ostavi za nju. Kako je hila oboljela i smjestena ?- dom staraca u O~ijeku bjezala je nekoliko puta i kretala se preko polJa da dode ~o .Katmog groba. Jer, mnogi se sjecaiu starice Smilie kak_o svake ned1~lJ~ kre~e od Dubice ~a buketom poljskog cvijeca ili umJetno napravlJemh ruza na grob Kat1. Savez boraca joj je obecao da ce je, ako umre u Osijeku, prenijeti i sahraniti u Bos. Dubici. Kada je Smilja umrla njena zelja je ispunjena. ..'Zarob~iene su sa. ostalim narodom u velikoj kozarskoj ofanzivi i poshJe ..dug1h. ?ana ne1zvi~s_no~ti po logorima i zbjegovima dospje]e u SlavoniJu: dviJe sestre, MilJa 1 Rosa Zlokapa, iz Slabinje. One nisu zaboravile svoju Kozaru, nisu za:boravile partizane i cim im se ukazala pri!ika otiSle su u slavonske partizanske jedinice. Poginule su tako reci u 1stom da~u daleko od svoie Kozare u iurisima na ravnoj Slavoniii. . Manca Farago-Trninic hila je udata za Duku Trninica iz Hrv. Du~Ice. Ob.advoi~ ~u hili u partizanim~. Marica ie hila boln:icarka u partlzanskoJ bolmc1 u Kozarcu, a kad Je ova evakuisana u selo Vojskovu zaselak Capnjak, dosla je i Marica tamo. Zarobljena je u velikoj kozar~ 402 403 skoj ofanzivi i kao Hrvatica mucena i zlostavljana, te strijeljana na groblju Urije u Bos. Dubici. Njenog sina Vladu othranila je njena sestra Stefica, koja zivi u Banjaluci. Narodni heroj, Lepa Radic, iz sela Bistrice kod Bos. GradiSke objesena je u IV ofanzivi u Bos. Krupi jer nije nikoga htjela da oda. Kao horae Kozarskog odreda 1942. godine prebacila se sa Kozare u Podgrmec, postala je clan opstinskog komiteta partije za Srednji Dubovik. U I·V ne;prijateljskoj ofanzi:vi lborila se do posljednj~ metlka, a nnda je savladana i vezana. Dotjerana je u Bos. Krupu, gdje je izdvojena, jer je trazila da se narod ne zlostavlja. Objdena je pred nekoliko hiljada zena i djece sa poklikom: ,Zivjela komunisticka partija i partizani! ·Bori se narode za svoju slobodu i ne daj se zlikovcima u ruke; mene neka ubiju, imace tko da me osveti". Mala Coja iz Grbavaca, tako smo joj tepali, radila je u omladinskoj organizaciji zajedno sa svojom sestrom. Krenulo je njih 13 pod crvenom zastavom da odnesu hranu na polozaj. Susreo ih je neprijatelj. Coja nije dala crvene zastave iz ruku i doviknula im: ,Ruke su vam uprljane nevinom krvlju naseg naroda, niste dostojni da dirnete zastavu". Obavila je crvenu zastavu oko svojeg tijela i pala pokosena mitraljeskim rafalom sa ostalih 12 mladih djevojaka. . Dusanka, tako joj je bilo ime, a danas se vise prezimena ne sjecam, zvah sr_no je Du~a, hila je plava djevojcica, tako reCi dijete, kad je dosla u boh;ucu u Vojskovu. Kad sam je upitala kad je dosla u .partizane odgovonla je: ,Kad sam cuvala sermiju pobjegla sam u partizane". Mlada cobanica dosla je da lijeci ranjene borce i ostala kraj njih u Sirokoj Luci 1942. godine, gdje je ubijena. . Mlada K:?espoljka Anda Kerkes hila je komesar knespoljskog bataljona HI duh1cke radne udarne brigade ,Zoja Kozmodamjanskaja" . .Citavo vrijeme je vodila svoj bataljon u radne akcije a najcesce bosa i slabo obucena. Ratna skojevka i clan partije Anda je 1zvrsavala sve zadatke i skrhana ratnim posljedicama tesko je oboljela, pa je umrla. Bogdanka je hila bolnicarka, a njen muz Mirko Juric komesar cete. Mirko je ranjen i obadvoje su zarobljeni na Kozari. Neprijatelj je uhvatio njih dvoje, a samo su oni znali da ih je troje jer je Bogdanka ~ila gravidna. Mirko je u Jasenovcu ubijen, a Bogdanka je poslije tesk1h muka rodila u logoru musko dijete. Preko veze dijete je poslano do Bogdankine majke i ona ga je othranila. To je danas odrastao covjek. Bogdanka je ostala ziva. iHalbiJba Gohrbic 'itZ Omhove otjemna je ·1942. godine, IPOislije !kozarske ofanzive, u logor Jasenovac. Tamo je zvjerski mucena i ubijena jer je citavo vrijeme radila za partizane. Prezivjeli ranjenici i bolesnici iz bolnice u Vojskovi sjecaju se Habibe kada je pjesacila iz Orahove kroz ne,prij<l!teljslke redove, ik.Toz snijeg do Vojskove i tdonosiJa darove ranjenicima. Drljaca Radojka iz Strigove hila je sekretar opstinskog komiteta Partije za Bos. Kostajnicu. Kad je neprijatelj opkolio taj teren Radojka se nasla u selu Babinac. Izdvojili su je od ostalog naroda i poveli sa sobom prema Kostajnici. Na brdu Marinkovica nadena je mrtva izresetana mitraljeskim rafalom jer je pokusala pobjeci iz ustaskih kandzi. Kad je V kozarska brigada sa Kozare posla na proboj u Grmec, u jesen 1942. godine, u koloni je hila i jedna majka sa djetetom u narucju. Kretao se IV bataljon naprijed, i trebalo je prijeci neprijateljska �ja je goloruka juriSala i otin:ala uporiSta i neopazeno doCi do Grmeca. Kad smo naiSli ispod ustaskog utvrdenja DemiSovci kod Sanskog Mosta kiSa je padala, tamna noc nam je bila zaklon, a dijete u majcinom narucju prokislo i prozeblo, gladno, pocelo je da place. BojeCi se da plac djeteta ne otkrije nase polozaje sosa je priSao zeni i rekao joj da umiri dijete ili da ostane iza kolone, jer je cijela brigada u pitanju. Brigada je sretno dosla na oslobodeni teritorij Grmeca u selo Dubovik. Majka koja je pp kiSnoj hladnoj noci svojim dahom, grudima i rukama zagrijavala promrzlo dijete pritisnula ga je na grudi da ga utiSa i taka ga ugusila da spase borce V brigade. Sahranili smo dijete uz vojne pocasti blizu crkve u nuboviku, a mi krenuli u dalje ratne okrsaje. Poslije akcije na Bos. Dubicu 1945. godine medu prispjelim ranjenicima u bolnici u Prijedoru bila je i jedna djevojka. Blijeda, razbarusene kose, lezala je mirno pokrivena sivim cebetom do vrata. Ljekar je ·citao ranjenicke liste i davao uputstva. Kad uze listu od djevojke zastade i naredi da je stave na operacioni stol. OtkriSe cebe. Ispod pocijepane krvave kosulje ukaza se na grudima zavoj s velikom crvenom 111rljom. I. njega odmotase. Ispod desne dojke zjapila je velika rana. Izrri.edu polomljenih rebara pomolio se komad ostrog celika. Ljekari se zabrinuto pogledase i izmijenjase rijeci. Djevojka ih je netremice gledala, a shvatila je situaciju. ,Ne morate me uspavljivati, ja mogu izdrzati", upade ona odlucno. Ljekari su se nekoliko casaka kolebali. Djevojka samouvjereno ponovi: ,Mogu ja izdr:Zati". Pocela je neobicna operacija. Ispod bijelog pokrivaca sake djevojke su se stisnule grcevito u pesnice. Obrve se spojiSe, celo nabra, a u sobi umjesto jaukanja odjeknu zvonki djevojacki glas: ,Mi smo djeca ispod Kozarice, gdje nikada nema izda~ jjce". Poslije 10-15 minuta pjesma utihnu, ponesose je iscrpljenu i znojavu. Ispod crnih vjeda dva velika bistra djevojacka oka bez suza prijedose polako .preko svih prisutnih koji su nepomicno stajali nijemi od divljenja. Desanka S·ipka iz Vlasikovaca za:rolbljena je sa ostalim narodom u velikoj kozarskoj ofanzivi i otjerana na prisilni rad u Njemacku. Kad su utvrdili da je u drugom stanju, i da treba da postane majka, transportovali su je nazad u Staru Gradisku i ubili zajedno sa djetetom koje .jos nije ni ugledalo svijeta. · Mika Jeric iz Brekinje izgubila je jedinca sina. Samohrana nastavila je i dalje da radi kao odbornik NOO-a, kao clan Partije. IPrezivjela je Mika sve to i danas, iako vee u poodmaklim godinama, ne rastavlja se od crvene partijske knjizice jer kaze da hoee i ostatak zivota da bude ko:munista. Stara Marija IK!meta ~IZ Sref.Iija itZJguibila je .petoro djece i do)k god je hila ziva, iako vee iznemogla i skrhana bolom, znala je doCi na konferenciju i progovoriti po koju rijec obraeajuCi se prisutnima da cuvaju bratstvo i jedinstvo, da zive u slozi, jer za to su pala i njezina djeca. . . Vilie Sava iz Mrazovaca izgubila je cetiri sina. Danas zivi sama i kaze: ,;Pa djeco moja, ja samo gledam u vas, jer meni nema tko drugi da pomogne nego prezivjeli drugovi moje djece". Neprijatelji su nas ubijali i kursumima, i vjesanjem, mucili i gladu, i ponizenjem, ali vjera u pobjedu nije mogla biti uniStena. Odazivajuci se na poziv KPJ mladost je krenula u natcovjecansku borbu. Botio se unuk uz djeda, otac uz sina, majka uz kcer i izdr:Zali su do kraja. Citave pozadinske. cete bile su od hrabre kozarske zenske omladine ko- o~uz~e ?d. neprijatelja da hi kretala u dalje okrsajebu ~astkavvu .Partlza~~:;hs~~d~n~~:~danja, podnij_ele s1:1 nase Sve bor e 1 o rsaJI, sva d · odsjaJU o1ka zene stojiOki gledaju.ci ~sml:'lti u o~i, a ;wzdpia~~~ ~~d~e~ad i njegova hili· rodno selo polp 1 prop1 anci, ro na .' mi ·eh .. ka skolska klupa, nedopjevana sere_nada V:<;>lJenog dragdog ak os. J 1 o, Jer se ~:jk~, nesto taka drago i blisko, a u 1sto vnJeme taka a e ostavlja~ zauvij~ks. t v Mostanica Mljecanica i Gracanica, tece KneTece Un~ 1 . ava, ece v .. k '. otoci a u svom toku kao da zica i Rakov~ca 1 ddru~e nard.r,1Je dje~o1aka iena i cjelokupnog naroda prenose hero]ske po.. v~ge m. a 1ca, mosta 'u Bos. Dubici julskih dana sa Kozare i glas koJ1 J~ odJ.eknuo sa ije u generaciju. Na rijeCi ustasa 1942. godine, ~rvenos~c1. se 1.z gened~bickom mostu da ce sedam godina koji su silovah zene 1 dJ~VoJkke 'hnal v Nena Bokan otima se iz njiho. d partizans 1 d Je f 1 °kl'k . Sedam eseva, · godina cuee se slava Kozar~ " , :r<:ozara s~~ hiljada v1h kandz1 1 sapo 1 om. u" . d'e J·e nemirni talasi primaju u nev1dskace sa ograde mosta u nu, g J ljivu grobnicu. 404 405 �jednako ne pazeCi kuda se udara; neko dobi udarac u glavu, neko u leda; mnogima, a naroCito djeci polome se i ruke. Pod njihovim udarcima padali smo i dizali se, da bi nas sve odjednom ugurali u moj ovcarnik {supu). Od moje porodice bila sam sama ja, dok sam dva mala sina prije njihovog nailaska zatvorila u podrum blizu kuce. Kada sam sinove zatvarala i pokrila daskama i granjem, rekla sam da se nikom ne javljaju. Vidim da ce nas pobiti, ali ne znam sta ce mi biti sa djecom, dok mi je muz skriven negdje u sumi, sa njim je i jedna kci. Ostali koji su sa mnom, bili su svi iz Zecova, rodaci, braca, ciji su ocevi ili muzevi odvedeni i do tada strijeljani; Jela, :lena Milana, sa dvije djevojcice, kceri, Milkom i Draginjom, Draginja, :lena Nikole, sa kcerima, Jelom, Bojom i Miljom, te sinom, djecakom Milanom, Ljeposava, zena Mirka, sa sinom Mlatkom i kceri Savkom, kao i mnogi drugi. I dok su nas tako tjerali u ov.camik poneki ustasa ili grupa dovodio je djecu sa njiva, hvatali su ih po dvoristu, izvlacili iz rusevina od ranije popaljenog sela, izvlacili iz trave, hvatali cobane kod stada, isto k::::o i nas tezake - zeteoce. Svi smo plakali, mi zene placemo naglas, m."Srajamo djecu, bracu i muzeve, a sitna djeca vriSte i samo se kriju pod majcine pregace, kao da ce se skloniti. Iako nismo imali kuda pobjeCi, nismo se dali u stroj kako su htjele ustase, svi smo se u gomili otimali iz njihovih ruku, a narocito sitna djeca koja su vriStala i dozivala majku, jer bilo ih je dosta koje su doveli od stada, a nisu znali gdje im je majka: ,Joj, majko moja mila, majko draga, ne daj me!". Jadna djeca kao da su ocekivala pomoc majke koje nije bilo ili je sama plakala tu medu nama. Pos.to nas llat;yarirse u ovcarnilk, na vratima jedan ustasa pos'ta<vi mitraljez, a na drugoj strani jedan opet odvali dasku, postavi svoj mitraljez Ciju samo cijev vidimo i lice ustase. Svi smo pali na zemlju, priljubili se jedno uz drugo i placemo, a kada cusmo da po.cese pucati zatvorismo skoro svi oCi i nasta neopisiv vrisak. Dugo su ustase tukle mitraljezima, a zatim bacise nekoliko bombi medu nas. Odjednom kao da se sve umiri, samo sto se cuje glas nekog ranjenog djeteta. Na vratima su dugo stajale ustase, smijali se, cujem kako kazu: ,Nema ovdje zivih, mozemo ici". Kada su 'Se llJida~ljili odjednom zaCIUh jedan zenstki glas, bila je to komsinica Jela, zena Sime. Ona kao ni ja nije bila niti ranjena, lezala je pod ubijenim oblivena krvlju kao i ja. Dogovorile smo se da se izvucemo i pazimo kada ce ustase napustiti selo. Trazimo i ranjenu djecu koja se povremeno javljaju i dozivaju. VruCina je bila nesnosna. I kako se ustase ne pojavljivase dugo vremena, vrata su ostala otvorena; odjednom na nas u supi navaliSe krmad i pocese jesti ubijene, vukuCi komade onih koji su bili bombama razneseni. Lagano se dizuCi odbijamo krmad, ali se ne smije ustajati izmedu mrtvih. Uto nailazi jedan domobran, koji odbi krmad, stade kod vrata i gleda govoreci nekom koga ne vidimo iza vrata: ,Vidi sta uradiSe od sirotinje?" - zatvo- Milja Zec PREZIVJELA SAM KOZARSKU OFANZIVU a vrijeme ofanzive na Kozar . 1 1942 . ski streljacki stroj stigao je u, Jk0a 1 . · godm~, neprijateljKlobucari i izbio na uzviSen. pre P afl:~ne P~stirevo do sela du d?bro P.oznate ,druge grablje" ko. eJ~:?,f DobrlJma. Bile Sl;l to u narodrugim sehma na tome terenu Ni. J . . IS e vsa .Ko~~r.e. Kao I u mnogim malom zaseoku pod planinom k Je~ci I ~stase IZvrsih su zlocin i u tom ~? lica, zena i djece strijelj,alioJe Je b~odal~ 2v2 ~omacinstva. Grupu od zivjelo. ' su u Je DO] sup!. Nekoliko ih je pre- Z Streljacki ~oz':re, kada su stroj grablje" Dob ~. I NIJe!l:l;aca,.. povracajuci se sa dop~li, do blizu ustas . . . :w~h ~ pretresali. Neprestano su trazffJma, ~ao I pnJv~'. svug~je su zaviI pitah su uvijek jedno te is to· Gd. I partizal?-e, .trazih su ljude iz sela tizana ... ?" Prvi strel' acki st~~·· .Je .~u. v~:n lJudi ~d kuce? I rna li par~obrljinu, odakle se jidi cijel Jd ~~biJaJuci na uzv~senje prema Uni i Iskopali rovove i podigli sator: Ko m~ ,ne, zkustavw se; na brzinu su D:i, vuperili su svoje mitraljeze . r~a ce s~:'l oga casa ~dariti .partizalJaakog .stroja nailaJZi d:mrgi tre& lk .. o~rl]mku. "£!brzo. IZa prvog stretresa]i; t,razili parti:zane. , , OJI su I~Sito I ao I prvi sve redom pre- 'b Dan je vee bio poodmakao k d 0 d. ukazase dva njemacka oficira k a ..a se J~~nom nedaleko od kuce u ustaskoj uniformi Nas J'ed nad ODJIIDka. Sa DJima su isla i dva tumaca l'k d' · no eseta zenaidjevo· k b'l · . v· Ja a, I o Je 1 neko1 o Jece, nalazili smo se na njivi .z 1' pored nas, mi kao da ih i nema . 1~ I sm? Zito. ~ada su oni prolazili camo pogled prema gadovima ~d~ JJ radimo. SVOJ posao, a krijuci baCujemo Nijemce kako nesto na. svol:. .no.y: om na konjima zastadose. rna nama, na sto ce ustase: Prek' d .Jezid u go;.ore, upiruCi pogled prenas sakupljali drugi su opet I .~J ra , po. Ite sa nama!" I dok su ?vatali u zaseoku. Muskaraca ~~~m.I p~ gr~picama druge koje su po1 pobili na J>astirevu, a dru e ~d~~~?· ]er Jed~~ vecu grupu su odveli 22-25; oni su brojali. Nijem~i na k I.~ Dob~lJm. Sa~upi nas se oko ~an od tumaca grupi ustasa ko. . ODJI~a nesto rekose, a zatim ce jet!, pobiti i zapaliti!" Tako nare~\Je sa npma: v,Sve .u onu stalu zatvorivala, 'U(p'iruci :ruklom pri tom Ill ~ e. gr~p~ u~t~sa koJa je samo to oceki1 ~as pred kucu, a zatim nas ustas OJ'Uv vuou ':. stalu u ~dvoriStu. Doltjerase lJeza, a one koji padose pod ud:r~?cese tu~~ kundacima pusaka i mitralma gazltl nogama, tuCi zene i djecu d 'd. 406 407 ri vrata i ode. Nas dvije ustajemo i ranjenu djecu stavljamo kod sebe: bila su dva djecaka i jedna djevojcica Nikole Zeca. Sin Bosko ostao je nepovrijeden, dok je djecak Milos bio ranjen i djevojcica Desa, svi ispod deset godina. Djecak Milos skocio je i kao van sebe stao uz ogradu u dvoristu sav u krvi previjajuCi se u ranama, a mala Desa imala je desetak rana i bila je bez svijesti. Njihova majka sa dvije djevojcice bila je ubUena i lezala je medu mrtvima. Oni su kroz plac zvali majku i sestre, ali kada �su vidjeli da su mrtvi ovdj~dnom su ~~utjeli: UQravo kada SI?O djc::cu izvukli dolazi grupa ustasa 1 gleda, smiJU se 1 nesto govore. M1 se usutimo djeca kao da znaju ne jece, mala Desa koja se povremeno javljala nije 'se cui~. Odjed:~10m s~ i~nena~a zacll: galama i pred vratima uk~z~ grupa ustasa u crmm kosulJama 1 fesov1ma, medusobno govore: ,V1d1 Srba kako su zavrsili". Sto se noc priblizavala nailazile su sve vece i vece grupe i stalno galamile po selu. Odjednom dolaze do ovcarnika i vicu: ,Ima zivih, ustajte!". Sutimo i ne smijemo de:t se javljamo, ali cuje se r~njel)lO dije~C:: i ono koje je s_tajal<;> ~a~j~no uz ~~radu kao da j_e oka~ menJeno, ne mrce rse dolk: ga nmsu V]djeh 1 'tmvatli~L Tada nared1 nek1 ustasa: ,Ustajte ili cemo ponovo pucati". Nas rdvije nepovrijedene sa nmjenom djecom ·smo se tpod:igle ;jrzmedu mrtvih i stali pred grupu ustasa. Oni se brzo sletjese oko nas, smijuci se pitaju skoro svi: ,Ko vas je to pobio? Jesu li vas to uredili Englezi ili Rusi? Da to nisu radili partizani? Koja vas je vojska tako potukla ... ?" Odvedose nas u jedan vocnjak nasred zaseoka gdje ih je bilo dosta . .Dolaze do nas po grupama, ima dosta oficira, medu kojima i jedan doktor - taka ga zovu. On je bio kao i svi drugi, nista nece da ucini, nece da previje ni djecu koja jece u ranama. A mala Desa i njen brat leze u krvi, dok Bosko, koji nije ranjen, samo gleda u brata i sestru kako se muce i umiru. Desa jeci i prevrce svojim malim sitnim ocima, sad lijevo, sad desno, tesko otvarajuci usta progovori i opet zatvori oci: ,Daj vode, daj vode ... " I kao da umire ne cuje se viSe. Taj doktor, koji je bio nekakav vojnik po cinu, major, naredi nam da donesemo vode, sto nismo smjeli prije uciniti. Kada smo donijeli vodu on nam rece, ne davsi da se djeca previju: ,Eto, vidite sta ste docekali. Zasto niste odali partizane i ne bi vam se to dogodilo ?". Nedaleko od nas jedan ustasa na konju jurio je goneci nekog preko jedne njive, pucao je iz piStolja i vikao: ,Stoj, stoj!" Ubrzo se pred njegovim konjem nade jedna :lena, koja je noseci malo dijete bjezala prema kukuruziStima. Upravo na ulazu u kukuruze ustasa ju je sustigao i ubio, dok je njenog sinciCa ranio u nogu. Bila je to :lena Vida Zec i njen dvogodisnji Dragan. Majka je ostala rnrtva, a sin ranjen ostao je placuCi na njivi. Uto nailazi jedna druga grupa vojnika, jedan od njih uzirna ranjeno dijete i ostavlja u jednu kucu gdje su ga nasle zene. Kada se doznalo za ustaski zlocin u selu nekoliko :lena koje nisu dovedene na strijeljanje, ne obaziruci se na ustase koje lutaju selorn, trcale su do rnjesta zlocina trazeCi svoju djecu, jer kako su djeca odvedena od stada, majke nisu znale sta je sa njirna i uplakane prolazeCi pored nas pitaju: ,Sta je sa rnojorn djecorn, kuda su ih odveli?" Odjednorn njih nekoliko upada u ovcarnik, prevrce ubijene i na sav glas zacu se jauk i naricanje. Draginja Zec, :lena Relje, koji je tada odveden, pronasla je svoju kcerkicu od 11 godina, ali raznesenu u ko:inade. Sa jos jednorn zenorn, koja joj pornaze, pokupila je kornade tijela u jednu plahtu i kao van sebe jaukala i prolazeCi pored grupe ustasa koji su se oko nas sakupili govorila ustasarna: ,Sta uradiste razbojnici jedni, vas i vasu djecu tako nesto snaslo.: .. " Nekoliko ustasa skoci i sa uperenirn puskarna pode prerna zeni, govoreCi da ce je ubiti. Zena je nacas usut· jela i izgubila se u selu koje je rnjestirnicno gorjelo, u kojern se cup jauk i krik ranjenih, , .. s ostale zive sklonile srno .s.e u Kada je pala no~ nas ~VlJe ~~v~le\ako smo znale, rane raklJOID jednu kucu, tamo ran]enu dJ~cu. p d ih tarno skrivamo. Mala Desa, ocistile i kren~le prer;na KulJd::ak ~ana dugo se lijecila i ra~ j~ prekoja je bil~ tes~o ra~Jena, sa vo\ starije djece, ostao je u pl~mm, preziv~el~. MoJ muz Bosk~\.sa ~v1 mala sinCica, koje saL? ~at-:<;>nla u po~­ zivio Je ustaske ,grabl]e ' ~ . ronasvli tako da .· ·· r ·a ustase msuofanzivu 'na Kazan.ffil Je Cljela porodlP . rum pnJe stnJke Jlan3 : v·vJ"ela ca, sticajem o o nostl, prezi 408 409 �Dusanka Agbaba-Radonic KOZARA-LOGOR OPPACH-SLOVENIJA-KOZARA ocetak rata i okupacija zemlje za mene su hili koliko teski toliko i tragicni. U masovnom pokolju neduznih gradana Prijedora i okoline izgubila sam oca i tako ostala i hez drugog roditelja, jer sam jos u djetinjstvu ostala bez majke. Prijem u SKOJ, juna 1941. godine, druzenje i rad u njemu sa grupom drugova i drugarica sa ljubinske stanice, bio je sigurno presudan za moj cjelokupan kasniji zivot i borbu. U tom aktivu stekla sam prve i osnovne pojmove o borbi radnicke klase i Komunisticke partije protiv okupatora i ustaske vladavine, a za bolji i pravedniji drustveni poredak. Razvoj ustanka na Kozari, njegova masovnost i uspjesi koje su partizani Kozarackog odreda postizali vee tokom 1941. godlne, pobudivali su zelju u svima nama da se i mi prikljucimo toj borbi. Sa sestrom Nevenkom otiSla sam, pocetkom februara 1942. godine, u partizansku bolnicu u selo BoziCi kod Prijedora. U to vrijeme Kozara je hila sva slobodna izuzev gradova koji su je okruzivali. Stoga je nas dolaza,k u partizane znacio i susret sa slobodom i pocetak nase borbe za slobodu. Sam cin polaganja partizanske zakletve tako sam snazno dozivjela, da sam hila gotova da zaplacem, da me nije bilo stid, jer sam tada smatrala da hi to bio kukavicluk. Kao ,stare" partizanke u toj bolnici sam zatekla Kaus-Skundrie Mariju, Kaus-Agbaba Miru, Kusonjie-Vujicie Milevu, i Jelenu, cijeg se prezimena ne sjeeam. One su nas, kao iskusne bolnicarke, lijepo prihvatile i uputile u .poslove koje smo trebale da obavljamo: od pranja zavoja do previjanja rana. Tu sam vidjela prve ranjenike partizane, divila se njihovoj hrabrosti i i!2ldrzlj;ivoS<ti rpri11'ilkom rprevijanja .rana. Medu nji;ma sam do~iiVj:ela OlllO pravo partizansko drugarstvo, nesebicnost, pozrtvovanje, iskrenost i otvorenost - sve onako kako sam ja i zamiSljala da hi trebalo da bude u komunistickom drustvu. Sa puno entuzijazma smo radile sve poslove. Noena dezurstva smo obavezno koristile za citanje vijesti ili proucavanje marksisticke literature. Ranjenici, narocito oni koji su nesto vise znali cesto hi sa nama provodili noCi objasnjavajuCi nam stvari koje mi tada nismo mogle lako da shvatimo. Oslobodenje Prijedora i Ljubije dozivjela sam, maltene kao konacnu nasu pobjedu. Svi smo se pripremali za ovu akciju. U vazduhu je stalno lebdjela misao i nada da se Prijedor sto prije i sa sto manje gu- P 410 411 bitaka oslobodi. Taj dan je bio dan slavlja cijele Kozare. Iako smo tada najviSe radile, jer je bilo dosta ranjenika, ipak smo uspjele da na smjenu odemo u Prijedor i da ga vidimo kako izgleda u slobodi. Ovo veselje nije dugo trajalo. Pojava tenkova na cesti od Kozare prema Prijedoru, izazvala je u nama neku vrstu zebnje, ali pomisao da i mi vee imamo tenkove, otklanjala je takvu zebnju. Medutim, kada su tenkovi poceli da se nizu jedan za drugim, shvatili smo da je to prodor neprijatelja iz Banje Luke. Iznenadili smo se kako je mogao prodrijeti cak do Prijedora, jer smo smatrale da to on neee moCi lako postiei. Poceli su i neprijateljski avioni da nadlijeeu i mitraljiraju Kozaru. Narod je pohrlio iz 1Prijedora i okoline da bjezi prema Kozari. Pronosene su i razne vijesti o zvjerstvima ne.prijatelja kad je iznenadno upao u Prijedor. Ozbiljnost situacije sam shvatila kada smo se poceli pripremati za evakuaciju bolnice u sume Kozare. No, i tada sam mislila da je to samo privremeno i da eemo i u ovoj situaciji izaei kao pobjednici. Sve smo se, dublje povlacili u sumu, sve je vise bilo ranjenika, a sve rrianje moguenosti za nj'ihovo lijecenje. Poceli smo neposrednije osjeeati i dozivljavati neprijateljsku ofanzivu. Svakodnevna topovska kanonada, zavijanje avionskih motora i eksplozija bombi, ostavili su na moju psihu tako tezak utisak da sam u zarobljeniStvu i mjesec dana kasnije, cesto u usima slusala njihov odjek. Stradanje naroda, djece, zena po zbjegovima i tezak polozaj, naroCito tdkih ranjenika, stvarao je kod nas, pa i kod mene, bojazan pri pomisli na to kako eemo se izvuei iz ovakve situacije ako nasi na polozajima ne izdde. Posto nismo uspjeli da se sa ranjenicima probijemo kroz neprijateljski obruc na iDubickoj cesti, hili smo prinudeni da: se razbijemo u manje grupe i snalazimo kako znamo i umijemo, da se. pomijesamo sa narodom i presvucemo u seosku nosnju dok ofanziva prode, a onda opet stignemo na zborno mjesto na Kozari. . Medutim, neprijatelj nije ni narod ostavio na svojim ognjistima. U toku jedne noCi nasH smo se opkoljeni od ustasa u selu Pucarima; istjerani iz kuea i odvedeni u sabirni logor u Cerovljane kod Hrvatske Dubice. · · · Tu smo se sutke prepoznavale, partizanke ~ bolnicarke sa Kozare. Durie Desanka, rodom iz Tesnja, koja je dosla sa udarnim ba:taljonom pred ofanzivu sa terena Josavke i Celinca. Banie-Prodanovie Milica iz Banje Luke, bolnicarka ·iz bolnice u Alagiea pilani kod Kozarca. Sperlih Julija iz Banje Luke, bolrricarka iz Vitlovske. Durdevie Nada iz Prijedora - terenski radnik sa terena Bosanske Kostajnice. Dikie Stojanka iz Prijedora - terenski radnik sa terena Svodne. Zora Sipka i Grubisie Milena - terenske radnice sa dubickog terena. Svi mladi muskarci su hili izdvojeni, postrojeni u redove po cetiri i odvedeni u druge logore. Zene i djevojke sposobne za rad, ustase sU: pocele kupiti i ubacivati u stocne vagone, govoreCi im da idu na rad u Njemacku. U jednom vagonu nasle smo se nas osam partizanki. Nismo niSta razgovarale, da nas ustase ne hi prepoznale po govoru (gradskom), jer smo bile preobucene u seoske nosnje, Do tad smo se nadale da eemo se izvuCi odavde t.j. da eemo se vratiti na Kozaru. Kad su se zatvorila vrata stocnog vagona ostala je gola stvarnost i teska neizvjesnost. Nismo znale u kom se pravcu kreeemo, :;Vi smo pocele razgovarati i ra:zmiSljati sta sad da se radi. Dogovarale smo se da, ukoliko se negdje �na pruz~.z~ustaviJ;no i ako 1?-am ?~yore ~rata, da pokusamo bjezati, jer ~am, se cm1lo .da ~e. Kozara JOS UVIJek bhzu pa cemo se nekako snalaziti 1 nocu prebaciVatl 1z sela u selo. P:r:va sta~ica je hila lo~or Si~ak. Gladne i zedne, jer smo nekoliko dan~ bile bez 1kakve .~r~ne, IscrplJene od hladnoce, jer smo spavale pod vednm neboll!, razm1sl]ale smo o daljoj sudbini. Pocinjalo je nama da ovlad~v.a stanJe raynodusnosti; rna sta god da ce •se desiti samo da se to vee Jednom des1. ' J.e~ne n<?Ci smo cuH pucnjavu u blizini logora. Pomislili smo da su to nas1.1 d~ VJerovat_n? pokusavaju da nas oslobode. Na casak se vratila nada da msmo sall!I 1 da nek<_> n:;i~li i na nas. Ali, kad je kompozici'a vagon~ opet postroJe;na.IPred t.Sl!sa:obm logorom i mi uJbacenri u njiih, p~­ ~ovo Je zavladal~ neiZVJesn<;>s~. Saznanje da stvarno idemo u Njemacku Isp_uJ?-Javalo nas Je tu~or:n. ~1mlo n~m se" da nismo u stanju niSta viSe da uc1mmo. U v~gonu ocaJanJe, suze 1 plac. ,Postupak sa nama kao sa stokom. !Ne~a mkakvog razgovora, nema pitanja, niti ikakvih objasnjenja. . DotJeral!.e smo u logor koji se nalazio u brandenburskoj sumi kraj Berlma. PoshJ.e desetak dana ukrcane smo u osobne vagone i dugo putoval~ ~o odred1sta., do Oppacha gdje je vee bio sagraden logor - barake u ~1C1 .. Ovo .s~ IDJesto n~lazi 80 km jl!zno od Drezdena prema cehoslovackOJ gra!l~CI. U ~om mJestu se nalaz1la fabrika ,Simens" u kojoj smo P?cele rad1t1. Radlle sm? po 12 c~sova dnevno, a najcesce nocu. Rad je bw tezak, na stanc ~asmama gdJe smo sjekle grubo gvoZde. Uz to, vekma smo slabo hranJene, uglavnom raznim gemizama. To je corbasto . uvan ku~us .bez m:sa i ma~n~ce. Tesko smo podnosile i glad i zimu, Jer sr:no b1le 1 gole 1 .J:>ose. Z1m1 sm~ na nogama nos:ile drvene klomfe, a UmJesto kaputa zaviJale smo se u cebad sa nasih kreveta. J?li~a Sperlih •. gimnazijal~a i~. Banje Luke, .hila je blijeda, njeznog kdravlJ~ I slabog VIda. I?osta cutlJIVa a reklo b1 se i nezainteresovana ~da b1smo raz~o~arale 1. ~~va~e !?Ian ~~ko da. pobjegnemo. Tezak fizicki ~<_>sao, glad" 1 ZI:t;la naJJace Je IscrplJivao nJen njezni organizam. Na JuhJI se ~o pocelo .Isl?oljavati od samog pocetka. Izdrzala je do sredine 1944. godme 1kada Je 1 umr:la u [ogoru, .navodno otd tulbenkuloze. Zbog bolesti i Zo~a ~ipka je ostala u Berlinu, a kasnije odredena na rad u neko selo •. pdJe _Je upoznala jednog internirca iz Beograda. On se z~~o. Dobosa;:evic Vo1o, pred~atni komunista iz Beograda, koji je ~asmJe Iz AustnJe orgamzovao bJekstvo nas desetak u slovenacke partizane. Mi. s.mo u Njema~ku dosle sa ratno-zarobljenickim pasosima koji su s:. nalaz1h kod upravmka logora. Bez pasosa, a i sa takvim paso sima niJe. se moglo puto':ati po Njemackoj. Dakle, sanse za bjekstvo bile s~ mm1maln"e, skoro "_n~kak':e. Dat~ nam je mogucnost da preko Crvenog krsta moz:mo traz1~1 svoJu rodbmu u Njemackoj, a i u nasoj zemlji. Nek:. od nas1.h. drl!gan~a sa sela pronasle su bracu u Becu i pocele se sa ~Jima dopiSivati. Om su takode hili partizani na Kozari i nekim slucaJem su dospjeli u radni logor u Beeu. D:sa ~uric •. N31da Durdevic i ja smo se dogovorile da im predlozi~o. d~ 1h m1 posJetim.o, posto smo pismene, a znale smo malo i njemacki Jez~k, ukohko to d1rektor fabrike dozvoli i obezbijedi dozvolu za puto~:an~e b~z pa~osa. Vee smo bile u logoru godinu dana. Mislile smo da ~IJedi PO'KiUSatiJ.. OlbjaJsniiJi !SmO direkJtoru tda ,bismo zelje}e po:sjetiti lllaSU bracu u Becu, da smo saznale za njih preko Crvenog krsta i da mo- 412 413 limo dozvolu za putovanje i samo tri dana odsustva. Nismo dugo cekale, a i na nase iznenadenje, rjesenje je bilo pozitivno. Niko u logoru nije slutio da se mi ne mislimo vratiti. Jula mjeseca 1943. godine dosle smo u Bee. Odmah smo pronaslt. drugove kod kojih smo i krenule i saopstili im da ne zelimo nazad u Njemacku te da nam pomognu da dobijemo pasos, kako hismo se ovdje mogle zaposliti i lakse eventualno pobjeci u zemlju. Ali oni nam u tome nisu mogli pomoci. Jednog dana hodajuci po Becu slucajno smo naiSle na zgradu konzulata NDH u Becu gdje smo se raspitale kako da dobijemo pasos za rad u Njemackoj, ada smo stigle iz Hrvatske ne znajuci da su nam bilo kakva dokumenta potrebna. Dobile smo pasose u kojima je pisalo da smo dosle dobrovoljno na rad u Njemacku. Sada smo mogle da biramo gdje hocemo i da radimo na teritoriji Austrije. Zbog ovog naseg uspjeha osjecale smo se vrlo vazne i sposobne da idemo dalje u nasim namjerama. Uz finansijsku pomoc nasih drugova otputovale smo prema Bruku, zimstavile se nesto dalje od Novog Beca u jednom malom selu, Potschach, u kojem je hila i fabrika gumenih predmeta, koja se zvala ,Wimpassing". Ali zivot opet u logoru, opet, barake i opet nase djevojke sa Kozare. Medu njima Nada susrece i svoju tetku. Januara mjeseca 1944. godine u nas logor dosao je Vojo Dobosa· revic. Saznao je za nas preko Crvenog krsta. On i Zora S:ipka su takode prebjegli u Austriju gdje su i stvorili plan za bjekstvo <(uz pomoc jednog Slovenca) u slovenacke partizane. Trebalo je da svake nedjelje pobjegne po jedna od nas, da se sastanemo kod Leobena i odatle krenemo zajedno sa njima u partizane. On nam je falsifikovao dozvole za prelaz preko jugoslovensko-austrijske granice, koju smo presli kod Jesenica. Veza nam je bila u selu Pothom, izmedu Jesenica i Bieda, preko odbornika u tom selu, koji se zvao France. To bjekstvo se odvijalo po planu i bei ikakvih komplikacija i 31. januara 1944. godine nasH smo se u jednom vodu Presernove brigade na brdu Mozakle u blizini Pokljuke. To je bio moj najsrecniji dan u toku rata. Odvazno sam pozdravila partizana na strazi sa podignutom pesnicom i sa partizanskim pozdravom ,smrt fasizmu". Pitao me je, otkud znam kako se u partizanima pozdravlja. Objasnila sam mu, da sam stara partizanka sa Kozare, da sam skojevka i da sam u kozarackoj ofanzivi zarobljena, te provela u logoru godinu i po dana i. da sad bjezimo iz logora da se zajedno sa slovenackim partizanima borimo za oslobodenje zemlje. Ispozdravljali smo se i izljubili sa svima drugovima i drugaricama iz te jedinice, iako smo se prvi put vidjeli. Osjecaj da si u svojoj zemlji, sa svojim drugovima, koji su prema nama hili izuzetno pazljivi i cijenili nas kao stare i iskusne partizane, ispunjavao nas je neizrecivim zadovoljstvom i spremnoscu, da izvrsimo svaki zadatak koji se postavi pred nas i da idemo tamo. gdje smo najpotrebniji. Ja i Desa smo bile rasporedene u jedan bataljon Presernove brigade za bolnicarke. Taj je bataljun iSao u Korusku, sto je znacilo opet nazad preko jugoslovensko-austrijske granice, ali sada sa oruzjem kao partizanka. Ubrzo je taj bataljon prerastao u Zapadno-koruski odred. Za razliku od onoga sto smo imali na Kozari, u kojoj sam hila bolnicarka na slobodnoj teritoriji, ovdje smo se nalaz:ili u uslovima neprekidnog kontakta sa neprijateljem. U tim borbama i akcijama ostali su mi u snaznom sjecanju stalni pokreti i sukobi sa neprijateljem u najsuro- �.zimslkim uslov11ma. iMmali .smo cesto da se u a~oloni drzimo rza op~.sace i s~vladujemo velike visine i strmine austrijskih Karavanki, od koJih nas Je hvatao strah, da se ne bismo otisnule u ambise. Iz tog vremena, za. mene ~~.o bolnic~.rku, ostale su u sjecanju uspomene na spo~ob_nost 1 snalazlJivost :ras;h drugova u skrivanju i obezbjedenju ranJemka. Daleko od naselJa 1 duboko u sumi pravljene su skrivene barake i zemuni.ee ~ovezane sa jedinicom preko na'S bolnicarki i kurira. S~aze d~ zemumea} ba~<;ka vodile su preko pjescanih lazova ili oboremh ~tanh stab~l.a st? niJe ost~vljalo nikakvog traga za sobom i sto je spree~valo nepnJ~~.elJ?- da nas 1znena~i. Takoder mi je ostalo u sjecanju kako Je u SlovemJI b1la dobro orgamzovana kurirska sluzba. Jedna kurirska javka je bila citava tri mjeseea u blizini nase barake a da niko o~ nas nije znao za nju. I kad sam jednog dana posla da previjem ranJenog komandanta ~~reda _Dra~ana,. Majstorovica, iznenada je odjeknula nekakva. ~ksploz1p, a J.a m1slee1 da to mene vide i da su baeili bom.bu, pr?miJemm pravae I potokom naidem na kurirsku javku. To me Je spasilo od ponovnog pada u ruke neprijatelja. . P~katkad sm,<;> ja i Desa razgovarale da bi se mozda moglo pomocu kun~~~b~ veza do.ci u Bosnu. To smo rskriveno Z.el1jele, ali nam .se Cinilo da niJe Ima!o snirsla da to trazimo. Iskoristile smo priliku kad nam je ~ odred ?osao .~omandant grupe ko.ruskih odreda i zamolile ga da ako ~e mo~ee dobiJemo takvo odobrenJe. To nam je omoguceno i mi smo ~ul~ mJese~.a 19~4 .. godine krenule iz SolCave u Bosnu. Medutim, zbog Jakih nepn]ateljskih snaga koje su bile koneentrisane u Gorskom Kotaru (a t~da nas je .vod~o p_ut) pismo mogle dalje, te smo ostale na DolenJS~OJ. u C~nk~rJeVOJ bngad1. Posto smo u Zapadno-koruskom odredu vee .b.Ile pnmlJe?-e u Komunisticku partiju, u brigadi su nas odmah rasporedi!I za omladmsk~ rukovodioee: Desu u jedan bataljon, a mene ~a omlad::r;tskog ru~ov?dwea r.riStap.~kih jediniea brigade. Ova brigada Je u t? VriJ~_:ne v?d1la I k;~p~~Je a~eiJe, kao na primjer napad na Litiju, St. ,V1d, S~Ienu, Itd_. VraeaJU~I. s~ IZ napada sa Litije brigada je pala u zasJ.edu bJeloga_rdeJae<; u bl1Z1;11 se!a Sy. Kriz. Tu je Desa bila tesko :anJena u .grud1. .Previla sam Je, ah posto je mnogo krvarila odluceno Je da se hitno prebaci u ~olnic~ u Kocevski rog. Kao danas se sjecam ka~.o sn:o se rastale u ubjedenJu da cemo se kroz koji mjesee ponovo ~aei za).edno u .llwloni Canllmrjeve !brigade. Bi'Ia je mSipoi:ozena, samo Jako .bhJe?a. Pn rastanku ~i je o~tavila svoj piStolj da joj ga sacuvam, da bi ga Imala ~ad se vrati u bngadu. Desa se nije viSe vratila u brigad~, podlegla Je ranama oktobra 1944. godine. Imala je samo 20 godma. Ni?,?-m mogla, .a r:iti htje~a, d~ vjerujem da mog najboljeg ratnog druga .vrse ~ema. <Bilo Je t? tesko 1 J;>ol?-o ~az?-anje praceno osjecanjem usamlJenosti, te se u mem ponovo ]avila zel]a da se vratim u Bosnu. Krenula sam deeei_Hbra mjeseea 1944. godine iz Crnomelja kurirskom v~zom. Nv~kon .I?Jesee da?a putovanja stigla sam u Prijedor. U koman~I po~r~~~a rPn]edor dob1la sam raspored da je javim u stab 39. Kozaraeke. diVIZIJe u Koz~;eu .. ~a moje veliko. iznenadenje u 'Stabu sam m~du prv1ma srela Bame Milieu, sada partlzanku, koju sam avgusta mJeseea 19~3. g?dine ostavila u logoru u Oppaehu kod Drezdena. Zacud~n.o sam Je up1tala: ,ptkud~ ti Milice, ovdje?". Ona mi je malo ljutito, ~h .I p~kosno odgovonla: ,Niste samo vas tri pobjegle, pobjegla sam i ]a 1 M1lena". Banic Miliea i GrubiSic Milena su 1944. godine takoder preko Austrije, a poslije preko Banje Luke pobjegle u 39. Kozar~?ku di_viziju. Nada Durdevic nije sa nama nastavila bjekstvo iz Austn]e rad1 toga sto se njena tetka nije s tim slozila. Nada, da ne bi remetila nas plan~ ostaje ali nakon ~~r .mjeseci sama !'lalazi v~z~ i pre~o Z~greba odlaz1 u partizane u Kalmeki .odr~d. Z?ra Sipka, k?Ja Je pos~IJe bJ~kstva ostala u jedinicama u Goren]sk<;>J, zaJedno sa. VoJOm .Dobosarev.Ieem,, t~~oder se vratila na Kozaru kraJem 1944. godme. Jedmo druganea Dikie Stojanka nije uspjela da pobjegne i ostala je u .logoru .do k~a_ja r~ta. v Uspjelo bjekstvo cijele ove grupe mladih partizanki I~ nJemae~og zarobljeniStva u partizane ispunjava mene, a I ostale moJe druganee posebnim zadovoljstvo~. i ponosom. .. . . . . Na putu iz SlovemJe u Bosnu, ko]I Je traJaO mjesee dana, Imala sam vremena da razmisljam kako cu se osjecati kad ugledam breg.ove Kozare, kad se priblizim Prijedoru, kad se opet sretnem sa drugov~~a i drugarieama koji su ostali na Kozari. Svemu tovme sam ~e unapr.IJed mpogo radovala i jedva cekala te trenutke. Na zal?st, pn l?omish d~ je od tada .proslo dvije i po godine,. i to godine rata 1 s~radanJa, u mem se to zadovoljstvo pretvaralo u boJazan. Kao prvo, brmula sam se d~ li mi je sestra Nevenka ostala ziva, a i mali brat Mi~e. Imal.a ~~~, neki predasjecaj da n~je Zlirva, a ocebvala ISarrD dame neko ,LZJnenadi VIJesou da jeste. . . vi' . ·1 Veselje i radost koju sam os]etila kad sam pres a ynu ; stupi a na tie Kozare zamijenila je tuga kad sam ugledala popalJena 1 opustosena sela Potkozarja. Odjednom, ni sustretu sa Prijedorom, nisam se viSe radovala. Iskrsavala su tuzna sjecanja na ustaska zvjerstva i kozarsku ofanzivu. Pust je za mene tada izgledao Prijedor. Roditelje, ~ niti dom u njemu, nisam viSe imala. Krenula sam prema starom kraJ~ -: ljubinskoj stanici, kod starih prijatelja i komsija, .k?je je iznenadw 1 obradovao moj povratak. Tu sam i saznala, d~ m1 J~v ~estra Nevenka uhvacena u ofanzivi i ubijena u logoru u StaroJ GradiskL . .. Sa stabom 39. divizije, u kojem sam ostala po dolasku 1z Slovem]e, kao pomocnik komesara cete ~ kome~ar ce~e,. u~estvovala s.all?- u zavrsnim operacijama rza os,lobodenJe zemlJe, vraeayuei :se goto.vO,IllSti~ \PIUll:em do jugoslovensko-aust'Yij,sil.<.e granice, gdje sam dooeJkala 11 lkonacno os,lobodenje. vijiill1 414 415 �Zvonko Grbac Z:ENE SARAJEVA U BORBI PROTIV OKUPATORA S jecajuci se nepravdi proslosti, ojacana slobodom, nikom ne.podredena, zena se mogla bez ikakvih predrasuda ukljuciti u borbu na nacionalno i socijalno oslobodenje, sa ostalim naprednim snagama. Takva shvatanja hila su jednaka na svim podrucjima nase zemlje, jednaka u svim osnovnim celijama Komunisticke partije Jugoslavije. Tako je bilo i u Sarajevu. Ni ovdje napredne zene nisu priznavale kapitulaciju zemlje za svrsen cin, komadanje zemlje za njih je znacilo neoprostivu uvredu nanesenu jugoslovenskim narodima. · U toku narodnooslobodilackog rata i socijalisticke revolucije zena je hila organizovani dio narodnooslobodilackog pokreta na raznim polozajima i funkcijama, na kojima su se nalazili i muskarci. ,Qna time nije dokazivala samo jednakost i ravnopravnost, nego i sposobnost, uvjer1jivu snagu za realizaciju svog zadatka do kraja. Pred rat, u ilegalnim uslovima, zene su imale u Sarajevu jasne zadatke. U strajkovima, u demonstracijama, u sindikalnom radu, na politickim sastancima, na prikupljanju ,Crvene pomoCi", na sakupljanju informacija o petoj koloni, a kad su nastupili tragicni dani rasula nase z~m!je zene su se vjesto snalazile u akciji prikupljanja napustenog oruZJ.a I, razasute vojne opreme, sanitetskog materijala, hrane i pribora za ptsanJe. . Ustaska vlast u Sarajevu, po prvim danima kapitulacije, na brzinu formtra Zupsku redarstvenu oblast, koja je u cijelosti zamijenila bivsu policiju. Popunjena iskljucivo frankovacko-ustaskim elementima nasljeduje 'kompletnu arhivu 1koja je ranije sluzila za iprogon ikomunisrta, zatvor u Belediji i sudski zatvor u kome su ostali jedino zatvoreni komunisti, jer je sve druge zatvorenike bivsa policija pustila na slobodu. Dolaskom us~askog pukovnika Jure Francetica u Sarajevo, po njegovom nalo.g~, formtra se novi zatvorski prostor u bivsoj pravoslavnoj bogosloviji. Ustaska vlast sprovodi najstroziju kontrolu kretanja gradana van grada, izdaju se nove licne isprave i stvara nova evidencija pucanstva. Odmah iza toga se drzavni aparat cisti od srpskih i jevrejskih sl1;1zbenika, cije su nacionalnosti stavljene van zakona. Policija sa obnovlJenom gustom mrezom agenata i dousnika prati zivot i rad sluzbenika prip~dnika bivse jugoslovenske vojske, trgovaca, zanatlija, radnika p~ fabnkama, studenata, daka ,i domacica. Sve prometnice na zeljeznici, 416 417 sav cestovni saobracaj je pod kontrolom posebnih ustasko-policijskih organa. Clanovi Komunisticke partije Jugoslavije imali su skupo steceno iskustvo u borbi sa policijom Kraljevine Jugoslavije. S obzirom na jasno izrazen ustasko-fasisticki rezim, komunisti nisu ocekivali nimalo blazi okrsaj sa novim ugnjetacem. Sve sto je komunistima bilo poznato o fas-izmJ.I, govorilo je u prilog maksimalnom oprezu radi ocuvanja svih kadrova koji ce biti od neprocjenjive vaznosti u ratnim uslovima koji su neminovno nastupali. Ilegalna organizacija KPJ Bosne i Hercegovine, koja je pred rat uspjela prebroditi sve oblike policijskih progona, zatim ratnog pustosenja i ulazak okupatora u Sarajevo, uspjela je sacuvati glavninu svojih snaga. Zene su se vee tada nalazile u Pokrajinskom komitetu KPJ za BiH, Mjesnom komitetu KPJ i SKOJ-a, kao clanovi reonskih komiteta i clanovi preduzetnih partijskih celija. U organizacijama SKOJ-a, omladinke su brojno zastupljene. Medu njima su radnice, studentice i ucenice srednjih skola. Najneposrednije djelovanje Lepe Perovic, Jovanke Covic, Hane Ozmo i drugih predratnih clanova KPJ i njihov vrlo istancan, osjetljiv prilaz zenama, bili su ozbiljna pokretacka snaga kojom se mogla izvrsiti taka uspjesna mobilizacija naprednih zena, koje su kasnije sacinjavale onu neunistivu okosnicu narodnooslobodilackog pokreta u gradu. One su kao clanovi MK KPJ, u prvim danima okupacije, odriavale neprestane veze sa iskusnim aktivistkinjama iz naprednog radnickog pokreta: Ankicom Pavlovic, Rabijom Ljubuncic, Zorom Nikolic, Cilikom Hajnrich, Lepom Carkic, Bahrom Dukic, Zehrom Mujdovic, Natalijom Misovic, Marom Lazic, Stakom Bratic, Betikom Romano, sestrama Draskovic, Hankom Altarac, Mirom Kurilic, Radojkom Lakic, Nadom Dursum, !Dusankom Teofanovic, Marijom Kos, Dragicom Kovac, Marijom Sesar, dr Hibom Ramadanovic i drugim. Ilegalni partijski rad u prvoj ratnoj godini vezan je za pojacanu aktivnost na · pripremama za predstojece oruiane akcije. Dusanka Teofanovic se angazuje zajedno sa svojim bratom dr Svetom Teofanovicem na obucavanju zena na sanitetskim kursevima. Za ove kurseve odabirane su povjerljive i vee iskusne omladinke, clanovi KPJ i SKOJ-a. Kursevi su trajali oko 12-15 dana. Odriavani su uvijek na drugom mjestu. Jedan od takvih je odrzan na Sepetarevcu u dvoriStu dzamije. Kurseve su pohadale Hanka Altarac, Radojka Lakic (narodni heroj), Minja ,PraViica, Antonija Henjel, Lepa Carkic, Ranka i Lepa Draskovic, Ljubica PodolScak, Mira Bonacic i druge. Zene, clanice KPJ i SKOJ-a, koje su radile u svojim teritorijalnim organizacijama zajedno sa muskarcima, pored sakupljanja oruzja, opreme i sanitetskog materijala, angazovale su se na politickom radu. Ovaj se sastojao, pored teoretsko-ideoloskog izgradivanja, i od obavjestavanja o konkretnoj politickoj situaciji u gradu, na podrucjima oko grada, u zemlji i svijetu. Svim clanovima KPJ i SKOJ-a pruzena . je mogucnost da se upoznaju sa osnovama marksizma-lenjinizma, politicke ekonomije, sa dijalektickim materijalizom i istorijom SKP (b). Organizaoija SKOJ-a u roojoj su bile brojne omladinike, Cini neiscrpan rezervoar novih snaga za KPJ u gradu Sarajevu. Najbrojnije . i najaktivnije su bile organizacije SKOJ-a po skolama. Postojao 27 Zene BiH u NOB 1941-1945. �je i Komitet SKOJ-a skola. U Prvoj zenskoj gimnaziji rad SKOJ-a pokrece Slavica Kujundzic. Ona okuplja Narcisu Cemalovic, Hibu Zildzic, Belkisu Fazlagic, Vesnu Brkic, Memicu Hadziomerovic, Senku Sadirkovic, Nadzu Biser, Dragoj1u VuJkomwnovic :j Zlwtru Galosevic. U novoj skolskoj godini aktivnost se prosiruje na Jelenu Zimonjic i Visnju Habunek. U Drugoj zenskoj gimnaziji omladinke okuplja Branka Blazek. S njom saraduju Beba Danon, Nada Divljan, Zlata Salam, a kasnije im pristupa Dana Davie. U Trgovackoj akademiji radi grupa clanova SKOJ-a sa lngom Kraljevic. Na radu se angazuje i Vukosava Mirosevic. U Uciteljskoj skoli se istice Rada Janjic. U Strucnoj skoli djeluju Mirjana Kravic i Radojka Kujaca. Radi sto sireg i sto uspjesnijeg djelovanja medu mladima, PK SK,OJ-a formira i organizaciju SKOJ-a studenata. Daci su imali svoje probleme i zadatke. Slobodno vrijeme koristili su za sirenje uticaja i stvaranje omladinskih jezgara u ulicama u kojima su stanovali. Po tim ulicama bio je veliki broj mladih, koji su se politicki opredjeljivali za NOP i bili spremni da se ukljuce i u oruzane akcije. Otuda potreba da se u reonima formiraju udarne grupe. Osim toga skole su imale ljetne i zimske odmore, zbog cega je rad po skolama za to vrijeme bio prekidan pa su se daci sa sela ukljucivali u seoske organizacije iz okoline grada gdje su vee uveliko izvrsene pripreme za ustanak. Najjaca teritorijalna organizacija u gradu Sarajevu, koja je okupljala veliki broj omladine, nalazila se u centru grada. U Centru I, dio Marijin Dvor, od omladinki, ·clanova SKOJ-a, djeluju Stefica Belak i Emica Kapri, pune samopouzdanja, smjele u akcijama, vrlo cijenjene od svojih vrsnjaka zbog visoke disciplinovanosti. U Centru III organizacijom SKOJ-a rukovodi Slavojka Milicevic, zajedno sa Ingom Kraljevic i Memicom Hadziomerovic. Jedno vrijeme je u ovoj grupi djelovala i Narcisa Cemalovic. U Centru IV organizacijom SKOJ-a rukovodi Slavica Kujundzic, a djeluju jos i Beba Danon, Jelena Zimonjic, Tinka Romano i Ivica MiSkovic. Na Bistriku, KovaciCima i Skenderiji djeluju uglavnom mladici. U Novom Sarajevu djeluju dvije organizacije SKOJ-a, od kojih jednom rukovodi Branka Blazek. U Kosevu organizacijom rukovodi Jovo Kurilic, a Ankica ·Pavlovic i braca KlepiCi, Bora i Branko, mu pomazu. U Logavinoj ulici organizacijom SKOJ-a rukovodi Razija Omanovic. Na Butmiru u organizaciji SKOJ-a nalaze se Jelena Vidovic i sestre Bojanic. Njihova djelovanje obuhvatilo je pored Butmira jos i selo Bare, Sokolovica Koloniju, staru Ilidzu i Vrelo .Bosne. Kasnije im se pridruzuju Lenka i Dragica Tosic. C:lanovi pojedinih partijskih celija takode su djelovali politicki tnedu zenama, od kojih su neke bile zaposlene po raznim radnjama i ustanovama. Rasprostranjeno djelovanje KPJ u Sarajevu na pripremanju oruznog otpora protiv okupatora i njegovih pomagaca, sakupljanju materijalne i novcane pomoCi, do agitacije i propagande putem bilt~:m i r;;tznih proglasa, nije ostalo nezapazeno od strane ustaske poli~1Je, agenata Gestapo-a i mjdtana folksdojcera. Zaredala su hapsenja 1 mnogi ljudi su se morali sakrivati. Zbog toga su ilegalni stanovi 418 419 bili prije~o potrebni. Davanje ovih stanova ,ilegalcima", a pogotovu komunist1ma, predstavljalo je za stanodavce smrtnu opasnost. Neke od njih policija je hapsila i upuCivala u logore iz kojih se mnogi nikad nisu vratili svojim kucama. .Ta~cv~ stanove:. hil,? za sa~tanke, skrivanje ,ilegalaca" i ,kom.prom~t~Juceg mater~Ja~~ , n~roC!to oruzja, davale su sestre Koviljka 1 SmilJka Radosavl]ev1c, Jehca Lukenda, Vera Puskic Emina Doric ~ara Laiic, ..~lata ~ehic,. Hali!lla Tafro, H.a,sa Pc:sic, Jeika Klepic, Lju~ b1ca DugonJ1C, maJka M1rze 1 Bahre Duklc, ma.Jka Pere Jukica, Slava Savic iz Kovacica, koja je izgubila tri sina, i mnoge druge. Za razne politicke sastanke trebalo je posebno mnogo sigurnih stanova. Na tim sastancima zene su citale i proradivale materijale politicko-propagandnog karaktera i upoznavale se s tekstovima iz marksisticke literature, posto je za clanove Partije bilo od posebnog znacaja poznavanje ciljeva narodnooslobodilacke borbe. Nastojalo se da ovi sastand ne traju dugo, da na njih ne dolazi veliki broj zena, kako bi dolasci i odlasci ostali nezapazeni i da o tome znaju samo oni najpoverliiviji. Skriveni su se sastanci oddavali u svim dijelovima grada, po podrumima i ta:vanima, kao i na kraCim izletima. Neke zene su oddavale vezu i sa poznanicima oficirima i voj?icima iz d~~o~ranstv~: Od njih prikupljaju oruzje, municiju, sticu 1 razne obaV1Jestl, naroCito o planovima neprijatelja u gradu Sarajevu i okolini. . .Mjesn! komitet KPJ je formirao odbor ,Na:rodne pomoCi" kojim Je rukovodw clan .MK KPJ. Ovaj odbor je prosirio svoje djelovanJe preko rejonskih odbora ,Narodne pomoCi", kojim •SU rukovodili clanovi KPJ. Ovaj rad se siroko razgranao kroz sve pore grada, u sve us~anov~, uprave, direkcije, pa cak i u domobranske vojne jedinice. Pr~kuplJala. ~e nov~ana pomoc, sanit~tski materijal, oruzje, pisaCi pr.1bor, .odJeca, obuca,, hrana, posude 1 ostalo . .Mnoge napustene jevreJske 1 srpske radnJe su postale skladiSta ,Narodne pomoCi" u gradu Sarajevu. Zene su rma•Vljivo, ,porput pcela, damono6no rsaikllllpljaie .sve do cega su mogle doCi. Kada se ustanak razbuktao njihova briga za snabdijevanje partizanskih jedinica raznim materijalom bila je istovremeno i mjerilo patriotske svijesti. Zene su plele carape, dzempere, sal~v~ od vune koja je stizala iz raznih radnji, a zatim su pomagale kunnma da sve ovo prenesu do odredenih skladiSta ili odredenih mjesta van grada. Pored mnogo na oko sporednih i obicnih poslova, predmet najvece brige bilo je neprekidno realizovanje priprema za ustanak, koje su vrsene ord dama kwpitulacije. Partija je trazila borce, politicke radn:ike, pri cemu je u prvom redu angazovala svoje clanove i SKOJ-evce. Narocito se vodilo racuna da se na ustanicko podrucje iz grada upute Ollli, rko~i su kord IPoJridje birH poZI!lati kao Clal!lovi ,J(,pJ i SKOJ-a. . Poslije prvih oruzanih akcija po organizacijama Sarajeva je doslo do niza kadrovskih promjena. Zbog odlaska pojedinaca, na razna rukovodeca mjesta, dolazili su drugi. Oni sa nizih funkcija, na viSe, iz jedne ulice prelazili su u drugu. Ovaj princip je bio tokom cijelog perioda rata nuzan i neizbjezan. Do ovih promjena dolazilo je i zbog hapsenja pojedinaca od strane ustasa. Vee tokom ljeta ustasama je uspjelo da pored Vase �Miskina i Milutina Buraskovica uhapse i Lepu Perovic, sekretara Mjesnog komiteta KPJ za Sarajevo. Iza ovog slucaja, na ulici su dousnici prokazali hrabru i odanu Radojku LakiC, Clana KPJ. Njene su muke bile tdke. Podnosila ih je bez jauka i krzmanja. Nadvladala je sebe, sve fizicke teskoce, dokazala je ustasama snagu njene ideologije, njene Partije i njene generacije komunista. Za odmazdu ustase su je strljeljale na Vracama, zajcdno sa jos nekoliko pohapsenih revolucionara. U gradu su nastavljena hapsenja kao jedini pokusaj obracuna ustasa sa svima anima koji su se odazvali pozivu Partije na ustanak. Policiji uspijeva pohapsiti niz gradana, veCinom Srba i Jevreja, medu kojima i neke clanove KPJ i SKOJ-a. Medu ovim aktivistima uhapseno je i nekoliko zena, i to: Razija Omanovic, Lepa Carkic, Zehra Mujdovic, Olga Savatic, Vera ~Puskic, zatim Ljuba Durie, Sadija Dumisic, Vilma Kumerle i Emilija Kapri. U gradu je ostao ogranicen broj clanova KPJ i SKOJ-a. U svim organizacijama udvostrucen je oprez. Policija prijeti svojim surovim metodama u vrsenju istraga. Kada je Centralni komitet KPJ na historijskoj · sjednici od 4. jula 1941. godine donio ordlu!ku o dizanju ustanka clamovi Pokirajil!lskog komiteta KPJ za ·BiiH •UispO'stavljaju vezu sa po'jedimim prodrucjima Bosne i Hercegovine gdje je trebalo organizovati ustanak. Na ovim poslovima rade i Olanovi Mjesnog komiteta KJPJ i SKJOJ-a 11.1 Sarajevu koji djeluju i na okolnim podrucjima grada. Uspostavljene su veze sa Zagrebom, Beogradom i svim vaznijim mjestima Bosne i Hercegovine. Ustanovljene su javke za kurire koji su dolazili iz raznih pravaca. Na ovim odgovornim poslovima saraduju Olga Marasovic, Olga Nakic i Vukica Princip. Na vazne kurirske zadatke, narocito one od kojih je zavisila sigurnost urucenja poruke iii poste, upucivane su Olga Ma.rasovic, Sa:fija .Bo1standzic, Jelica LUJkenda, a kasnije i druge. U samom gradu se osjecala potreba neprekidnog oddavanja veza izmedu clanova MK KPJ i MK SKOJ-a sa clanovima Vojnog komiteta Sarajeva. Na tom zadatku clan Mjesnog komiteta SKOJ-a, Adil Grebo, otvara kafanu na Bas-carsiji u koju zaposljava svoju sestru Azru Grebo, clana SKOJ-a, vrlo vjestu i okretnu te pouzdanu o.mladinku. Azra Gre!bo je dolazila u kontaJk>t 1sa gotovo svim rukovodeCim ljudima NOP-a u Sarajevu. Poznavali su je kuriri i njoj se obracali. NoseCi kafu ·iz kafane, nije bilo sumnjivo da se uputi u bilo koju radnju na Bascarsiji. U blizini kafane, u Velikom Curciluku br. 61, nalazila se i brijacnica Ahmeda Dizdara, clana KPJ iz Mostara kod koga su navracali clanovi Mjesnog i Vojnog komiteta Sarajeva, brijali se i istovremeno primali poruke. Korisnost ovog komuniciranja bila je viSestruka. Nairne, u ovim radnjama skrivali su se razni materijali za potrebe ilegalnog rada, zatim ilegalci koje su trazili ustaski agenti, tu su dolazili kuriri iz partizanskih odreda i oblizll]ih ceta i vodova. U ove radnje navracala su i sluzbena lica iz ustaske' policije, od kojih se moglo mnogo tog cuti i doznati sto je bilo korisno za ilegalni rad u Sarajevu. Nije bilo neobicno sto su ilegalci u sali kafanu nazivali ,Ambasadom", a brijacnicu ,Konzulatom". Kad je neko zakazao sastanak u 10,30 u ,Konzulatu" znalo se da se to odnosi na brijacnicu. Isto tako se koristila i kafana. 420 421 Sestog novembra 1941. godine u Sarajey~)e policija pokre~ula pravu hajku na mnoge ugledne gradane, naJV1S~. na Srbe. Uhapsen? je oko 300 ljudi i zena od kojih su mnoge uput1h y logo~~· !om pnlikom uhapseno je i nekoliko komunista. Kada J~ zapnJetila opa~­ nost i onima koji su radili u tehnici Mjesnog kom1teta SKOJ-a, duznost ,tehnikera" predata je Emici K~p~i.. Od. tada j.e ona u odre.~eno vrijeme .odlazila na preuzimanje ne~JelJr;n_h b1ltena .~ prog~asa koJI. su u tehnki, u to vtijeme, redovno 1iZlazil1. Pohr3lnJ1va:la Je na. taJno mjesta velike kolicine primljenih. vprim_jerakc;t. T.amo je sv~kOJ organizaciji odbrojavala odredenu kohc11n~ 1 ~ nJe?nn:a .preno~1Ja do J?O jedinih sekretara po gradu. U SVOJ1ID Je nJednma damma nos1la pakete i neprimjetno ih samo jednim trzaje;n .:~ke predayala. Omla~ dinci nikada nisu saznali kojim su se nev1dl]1V1m putev1ma kretah ovi bilteni. Iako je kod mnogih rasla znatizelja, bili su ponosni na svoju organizaciju, koja je u~pi~~v~la da savla~.a sve prepreke. Zora Nikolic i Mara M1let1c Jedno su \TlJeme, do odlaska na oslobodenu teritoriju, radile na poslovima u tehnici Mjesnog ~o~i­ teta. Nikakav posao im nije bio tezak. Ponasale su. se s.kromno,. IzbJegavale su susrete cak i sa ranijim svojim drugov1ma 1 drugancama, nastojeci da budu nezapazene. . . . . . . •Po i,:zlbijanju ustanka u Sarajevo su st'IiZah ifJr:'1 r~Jen'l. p3Jrtl zani. Iz Mostarskog partizanskog bataljona doveden Je teze. ;a~Jen u zenskom zaru Esad Fejic. Prihvatile. su ga 01~~ Ma~asov1c 1 Z<;>ra Nikolic i smjestile u stan obucara Iv1ce Tvrtkov1ca, g~Je su ga ob1~~­ zili i lijecili dr Hiba Ramadanovic i nje!l muz dr _Derv1s Ramadanov1c. Hiba je svakodnevno obilazila ranjenika, prenos1l~ ~ay J?Otreb~J?-, z~­ vojni materijal i lijekove oko mjesec dana. Po 1ZlJecenJU, FeJ1C Je ponovo otiSao u Mostarski bataljon. . v . Kada je horac-proleter zaostao 1za Igmanskog marsa.' smrznut1~ nogu, doveden u stan Stake Bra tic ona se o~mah. ob_rat1la dr Svet1 Teofanovicu. On se nije ohazirao na opasnost1, h~10 Je ~ad . proleterom, psiholoski ga pripremao za sve event;mlnost1. Dolazw .3e redovno svaki dan, dok je horae stao na sv~Je noge. Odmah .1za toga Staka Bratic je ponovo pozvala. dr. Sv~tu 1 pred~la ~u ranJenu yartizanku Radojku Vlaco. Sveto Je 1 taJ zadatak 1zvrs10, a da mkad nije upitao holesnika kako se. zove.. . " . . , Za ukazivanje ljekarske 1 med1cmske por;noc.I ,1legalcr~13a. Sarajeva i ranjenim partizanima koji su u grad st1za~1 . sa. ustamck1h po~~ rucja od velike pomoci je hila saradr:ja sa aktlv.Istlmav N~P-a: koJI su hili zaposleni u apote~~ma. T~~.~ Je .u ~P<;>teCI Roncev1c h1la na radu saradnica NOP-a, SadiJa Dumisic, koja Je .1r;nala zadatak d~. ohezhjeduje lijekove. Kada je u apote~a~a za c1y1_le pones!al<? JIJ.ek<;>va i kada se novi lijekovi nisu mogli mgd1e nahav1t1, ostala Je JOS Jedmo dohro snahdjevena i popunjavana iz Zagreha usta.ska apoteka~ ~ada se razholjela apotekarica, koja je tu apoteku vodlla , k~o ustask1 povjerenik, nju je zamijenila Sadija D.imiSic, koia se pnr;n.Ila toga yosla d·a hi mogla koristiti NOP-u. Sadija se odmah snasla 1 dogo.v~mla s~ Safijom Bostandzic o nacinu saradnje. P? lij~kove su dolaz1I: m?og1 saradnici NOP-a koji su ih raznim kanahma 1 ve~~ma prebac~~ah r:a ustanicka podrucja. U to vrijeme pocela je ~?laz1t1 na sn~hdiJev~nle lijekovima i Marija Himelrajh koja je .svoJim. ve~ama 1 . kanahm~ upuCivala u jedinice sve do cega se dol~zllo. U 1stoJ apo~ec1 sa Sadijom radio je jedan apotekar za koga Je utvrdeno da 1 on nekoga �snabdijeva lijekovima. Ubrzo je ustanovljeno da je to cetnicki kanal. Za r.akovanje ovih lij~kova koriSte~a j.~ sluzbenica apoteke koju je SadiJa odmah. upozonla na ovu cetmcku saradnju. Sluzbenica je nakon ~oga :pnstala da u paket~.. ubac~je lijekove koji nisu potrebni, a <;>_n~ IzdvoJ.~ne p_red~val~v SadiJL Ov1m se potezom uspjelo onemoguclti snabdiJevanJe cetmckog saniteta a istovremeno su povecane koliCine za NOV i POJ. ' • 1 Dolaskom Vrhovnog staba u Uzice, a zatim u istocnu Bosnu -yeze sa Zagrebom i v Ljub.ljanom odr:l~vane su iskljucivo preko Sara~ Je':a·. Posao na odrzavanJ?, veza. p~VJ~ren je profesorici Olgi Nakic, ~OJOJ su s~ u zakazano v~IJ~~e JavlJ.ah ~urir~ iz ~agreba ili Ljubljane : podv· lozmko~ preday.ah . 1h preuz1mah postu 1 nestajali. Na ovaj Je nacm ~~etanJ.e obaVIJeS~l. teklo redovno i bez zastoja. v~~r.m kOJl su dolazih u Sarajevo bili su odabrani, odvazni i snala:zJlJ'lVI, uglaVIllom pro<vjereni ljudi, sposorbni za sve tJesikoce i napore. ;Sva.~a i naj!llanja neopreznost u radu skupo je stajala ilegalnu orgamzavCIJ~ Sar~J.~ya, a ne~?liko puta se zavrsila ,provalama" koje su ust~skoJ pohciJI omoguc1le velika hapsenja ,ilegalaca", narocito ~o~numsta u g:adu Sar~jevu. Poslij_e jedne od ~~v:ih ,,provala", u proljece 1942. g<?dm~, u.stase vsu. uhap~1le ?Igu Naln~. Podvrgli su je raznom maltretiranJU 1 mucenJU. Njen Izuzetno cvrst karakter i vrlo ~rez';"~no dr:laJ?-je _onemogucili su. P?liciji ~~ se domogne veceg ,pli~ena ·. Pod~os1la Je sve m~ke ah mkada lllJe poklekla. Iza nje uhap?ena Je ?usank,a Teo~.?,nOVlC. z~ ~ju je policija vee imala podatke da Je sakuljala vece kohcme zavoJa 1 drugog sanitetskog materijala i da se dva mjeseca skrivala od policije. · Poslije ove ,provale" i prvih hapsenja komunista i clanova SKOJ;a, us~aska P?licija .se .okomila i na zene - aktivistkinje NOP-a. Uhapse~a. Je yukica PrmCip, u cijem stanu su odrzavani ilegalni sast~nc; 1 ~unrske ve~e .. sa ustanickog terena, zbog cega je, sve do hapsenJa, b1la pod pohciJskom prismotrom. Uhap~ena je v i ?r~gica ~~v~c, Cino':'~ica Kotarske pripomocne zaklade. NJe~o drzan~e. 1 neuob~caJen.a ozbilJnost stvorile su joj veliki ~gled, zbog ce.ga s~ JOJ P<?znam~e VJerovale i prihvatile njena nacela 1 .s,tavov~. UspJela Jt:; ~~~amzovati znatan broj mladih djevojaka i mladica koJ: su se uklJucih u narodnooslobodilacki pokret. v . Z~t1~, uhal?sena. je ucite~j~ca Ranka Draskovic, dvadesetogodisnp dJeVoJka, ag1lna 1 vrlo ozbilJna, sa mnogo revolucionarnog i proSVJ~tarskog duh~. Radila je u odboru ,Narodne pomoCi", u Centru, od~~avala vezu 1·zvmedu Vl~dimira PeriCa i sestara Radosavljevic, kod koJih se u .dvonstu nal~z1lo sklad~s!~ materijala. Bila je stalno akti:vna u ~koJevskom aktlvu predn]aCila na sastancima u teoretskoj 1zobrazb1. . . Vin~a MarinoviC je, koristeCi vrlo dobra poznanstva i veze sa l]udn~~, 1z ~omobrans~v~, na Marijinu Dvoru u odboru ,Narodne pomoc1 uspJela sakui?Itl z:mtne ~oliCine. oruzja, .bombi i municije; pored toga znatne. novc.ar:.e 1znose 1 raznu opremu 1 odjecu. Iako tada t~~ u devetnaestoJ ~o~.I.m, znala je veoma vjesto izbjegavati sve poliCIJske zamke. u. pohciJl su je mnogo tukli i mucili, jer su prilikom pretresa kod nJe u stanu pronaSli 18 bombi, 5 pistolja i oko 500 metaka. ,. . Stana Vl~Cic je prenosila biltene i proglase radnicama Tvornice cllima, prenos1la nekim radnicima zadatke i ugovarala sastanke. Pri- kupljala je ,Narodnu pomoc" kod tih radrrica i kad je bila uhapsena policija joj je ispricala sve zadatke koje je izvrsavala. Bila je sokirana ovim podacima, no i pored toga nije se predavala. Drunica DeriikronjiC, domaCica, saradiva:la je Ill Centru na iSa~u pljanju ,Narodne pomoCi", imala krug zena koje su joj pomagale u ovom radu i davale priloge. Ona je novae predavala odredenoj vezi, a materijalnu pomoc prenosila u skladiSte na Mejtasu. . Uhapsene su i dvije ucenice Strucne skole u Sarajevu, povezane u organizaciji SKOJ-a, koje su neumorno sakupljale sanitetski materijal. Jedna od njih, Radojka Kujaca, stanovala je na Ilidzi i tamo hila ukljucena u organizaciju SKOJ-a. Mirjana Kravic je stanovala u gradu Sarajevu, u centru, i bila veoma agilna i aktivna u Strucnoj skoli medu ucenicama. Bila je vrlo okretna, nikakav joj zadatak nije bio tezak rriti se ustrucavala da ispred agenata prenese ,kompromitirajuCi" materijal. Danicu Vukotic, Cinovnicu Sreskog suda, u ~apsili su po denunciji. Njeno je drzanje bilo vrlo dobro, iako su prilikom pretresa stana pronadene znatne kolicine sanitetskog dokaznog materijala. Skojevka Inga Kraljevic i Narcisa CemaloviC, ucenice Trgovacke akademije i Zenske gimnazije bile su vrlo aktivne u skojevskim organiiZacijama u sko.li, mediu ucenicama i uceni:dma, ka<o i Ill terito;rijal nim organizacijama. Nisu se mnogo zbunile prilikom hapsenja. Svjesne svega sto su ucinile, vjerovale su u svoje drzanje i fizicku sopsobnost koja je bila potrebna da se podnesu mucenja. Isto tako dr:lale su se i u logoru gdje su iz zatvora upucene. Ucenica Belkisa Fazlagic, skojevka, optuzena je da je medu svojim prijateljicama agitovala za pristupanje narodnooslobodilackom pokretu, davala im literaturu i biltene za citanje i bila spremna na sve zadatke. Na Marijinu Dvoru, u ulici Magribija 9, stanovale su vrlo ozbiljne domacice Elza Vidovic, Milica Radan i Anka Joljic. Kod Elze Vidovic, prilikom pretrage stana, pronadene su bombe i municija, koju je ona prikupljala od domobrana iz zracne luke Rajlovac. Milica Radan je sakupljala ,-Narodnu pomoc", narocito zavojni materijal, i to preko bolni,carki iz voj111e i drzavne bolnice. Arnka J oljic je bila na Marijinu Dvoru aktivni saradnik NOP-a i vrijedno sakupljala ,Narodnu pomoc". Medu zadnjim zenama uhapsene su saradnice NOP-a: radnica-tkalja Darinka Lakic, Desanka Palavestra i Marica Nikolinovic, koje su privedene nocu u zatvor ,Beledija". Zadnja :lena, koja je u ovoj policijskoj najezdi uhapsena, bila je sekretarica MK KPJ za Sarajevo, Olga Marasovic. 0 njoj je policija iz vodene istrage imala toliko podataka da je njoj bilo prosto nemoguce da se od bi1o cega brani. Medutim, ona je simulirala tako vjesto nervni slom da su i prepredeni policajci nasjeli. Bili su prisiljeni da je upute u bolnicu na lijecenje, s namjerom da poslije ozdravljenja dokrajce istragu. U tome nisu uspjeli, jer je Olga uspjela nadmudriti sve njihove zatvorske mjere i uz pomoc ljekara i bolnicara pobjeci. Uhapsene zene podnosile su vrlo teske uvrede i pomzavanja. Nisu im dopustali odrzavanje ni najosnovnije higijene, izmjenu rublja, doturanje hrane od kuca. Muslimanke su prisiljavane da uce katolicke molitve, da se prekrste kad izadu na slobodu. Srpkinjama 1 422 423 �su prijetili da ce ih poklati, a Hrvatice su nazivali izrodima i izdajnicama hrvatskog naroda. Ova diskriminacija ljudskog dostojanstva poprimila je u logoru Sita.ra Gradiska, gdje su odvedene zene Sarajeva, jos ctudovi'snije nrzmjere. Pravo lice fasizma pokazalo se tek tu na trulim daksama banika, u muciHstu ,Kula", u iznosenim zenskim prnjama, u logorskom redu vladanja i dnevnom zivotu, u corbi od re:ge, u rukama ustasa sto danonocno kolju iznemogle i bolesne, u tifusu, u crijevnim grcevima, u ocima koje ne vide, u unakazenim i izbezumljenim licima djece i vonju trulog ljudskog mesa, u ovoj grobnici gdje se gomilaju suze, zenske vlasi, tezak miris trulezi; tu, u toj gomili kostiju koje gamizu svrsavala je pravda, a pocivala sigurnost i jedino zadovoljstvo jedne sulude dr2avnosti nazvane ,Nezavisna Ddava Hrvatska". Medutim, i pored sveg tog mucenja i pored ovog paklenog nauma, pored lanaca, krvavih tjelesa, logora, . klanja u Sarajevu, kao i na nizu drugih mjesta, narodnooslobodilacki pokret nije bio uniSten, pokret je zivio, iako sa desetkovanim snagama, ali je zivio, radajuci nove snage, nove zaklete branitelje slobode i pravde. On je zivio u njedrima potlacenog naroda, koga fasisti nikad nisu imali uza se. .. Iako odmah po zavrsetku tih hap,senja u proljece 1942. u gradu mJe po:stojalo organizovarno partijls•ko rUJkovods1tvo, ustaskoj poHciji i Gestapou su stizale obavijesti o nastavljanju komunisticke djelatnosti. Zato oni i dalje vrse intenzivnu kontrolu svih sumnJivih osoba, vrse kontrolu stanovanja, po ulicama, u prolazima, u tramvajima, po skolama, zaviruju u torbe po ulicama, presrecu i prate skupove brojnije od dvije osobe, pretresaju ljude po parkovima, na pragovima stanova, po fabrikama, u ustanovama, vrse kontrolna hapsenja iole sumnjivih osoba. Izlazak prvih redovnih biltena u reorganizovanom ·MK KPJ Sa, rajeva izazvao je cudenje u redovima okupatora i njegovih pomagaca u prvom redu ustasa. Mnogo cemu su se ustase nadale, samo n~ ovako brzoj i upornoj obnovi propagandnog rada komunista za koje su tvrdili da nemaju viSe snaga. ' . U:s~oro je obnovljen rad partijskih celija u Glavnoj zeljeznickoj radwmc1, u VTZ-u. ,Rivoltiju", u Tvornici duhana, u Tvornici cilima, ,Siku", uspostavljena je veza sa Rajlovcem i tvornicom ,Avija". Ponovno je ozivljen rad u teritorijalnim organizacijama na Vratniku Bistri~u i Skenderiji. Na Bjelavama je vrlo aktivna Jelena Vitas, koj~ okuplJa veCi broj :lena. U KovaciCima aktivom omladinki-skojevki ruk~vodi Zora Kindibai; a pored nje su Lidija Bratanic, Dana Vasic, Mila Sokolovic, Obrenija Acimovic i druge. U Novom Sarajevu su aktivne Natalija Bozic, Branka Blazek, Ana Polak Andelka ·Krecak Mira i Borka Voksal, koja ujedno rukovodi rado~. Organizacija s~ popravlja i pocinje popunjavati kadrovima upucenim sa oslobodene ustanicke teritorije. Zajedno sa iskusnijim skojevkama Stefica Belak dolazi sa oslobod~ne teritorije. One pokrecu rad SKOJ-a i uspostavljaju veze sa skoJevkama koje nisu pale u ruke policiji. One izravno pomazu Ademu ~ucu u obnovi rada MK SKOJ-a. Od · ranijeg kadra ostalo je malo t?lad1h u. gr~~u. Jedan dio j~ yohapsen od policije, dio otiSao u partlzanske jedmice, nesto mobihsano u domobrane, neki su odselili iz grada. Trebalo je razviti siroku akciju na podizanju svijesti i politiC- ke zrelosti mladih i na taj nacm odabirati najsposobnije za organizacije u svim dijelovi.ma grada. Usred ovih briga oko okupljanja razasutih snaga poslije uspjeha na obnavljanju partijskih i skojevskih organizacija, obnovljenog rada partijske tehnike i izlazenja biltena, koncem 1942. godine ilegalni narodnooslobodilacki pokret grada Sarajeva ponovo je pogoden Citavim valom hapsenja. Pohapsena je cijela skojevska organizacija u KovaCiCima, zatim u Novom Sarajevu, u Hrasnu, na Bistriku i u Skenderiji. Uhapsena je Andela Ivankovic koja je slusala radio vijesti i pribiljeske dostavljala na obradu za nedjeljne vijesti. Odvedene su zene koje su davale smjestaj ilegalcima, zatim clanovi profesorskog aktiva, aktiva u sudstvu, zeljeznici, po skolama i ustan~vama. . . . . .. . U ustaskom za'trvo1ru sru se nasle: MarrJa HimeLraJh, RarviJOJla Savic Natalija Misovic, Ljuba Durie, Zehra Mujdovic, Olga Salatic, Andel~ Ivankovic, Jelena Vitas, Ana Volak, Ksenija Brkljac, Obrenija ACimovic, Borka Voksal, Natalija Bozic, Andelka Krecak, Emina Aliefendic, Stefica Belak, Ljubica Dugonjic, Pasa Janjos, Slavojka Milicevic, Zlata Radosevic, Vera Sarenac, Borka Kozomora, Zehra Kucukalic, Anka Cumpf, Olga Milosevic, Marija Blazek, Lidija Bratanic, Rada Kindibal, Jelena i Dana Vasic. Zajedno sa zenama uhapseno je mnogo muskaraca clanova KPJ, SKOJ-a i vrijednih aktivista. Njih ukupno 118. Prema porodicama pohapsenih ustase su se ponasale bezobzirno i surovo. Kad su majke, sestre i supruge donosile nesto hrane, otkinute od usta, ili rublje za presvlaku, rubac za obloge na rane, one su se u 1kontaikttima sa ustasama .sretale sa ociJina mrmje ·d. rijeeima uvreda i ponizenja. Upravo to vrijeme umiranja trijeznilo je ljude. Na strah se naviklo, u strahu se zivjelo. Umirati nije bilo lako, ali ako se to mora onda je to bilo kroz mrznju prema neprijatelju. U toj se mrznji pojavio covjekov ponos, vrsila mobilizacija ljudskog razuma za nove zrtve. To je bio glavni motiv koji je radao nove snage, nastavak borbe, kostac do konacnog obracuna. Iako su se hapsenja nastavljala i u 1943. godini pa sve do kraja rata, narodnooslobodilacki pokret je ostao i dalje ziv, neuniStiv i sve jaci. U drugoj polovini 1943. godine policiii .ie uspjelo da uhapsi jedan aktiv ze~~ pripadnilka na-rodno!()lslobodillackog pokreta. Uhapserne su Amlka Noz1c, Ravijo.jla Jankovic, Ruza Brankovic i Nada Pejanovic. Kasnije, iste godine, policija je uhapsila Agana Bostandzica, njegovu sestru Safiju, zatim i Osmana Beslica zaiedno sa zenom i kucnom pomocn~com, kao porodicu koja je komunistima davala stan na raspolaganJe za sastanke. Isti dan su uhapsene Sadija DumiSic, AiSa .i Zumreta Kapetanovic iz porodice Osmana Kapetanovica. * ** 424 425 U septembru miesecu 1943. p:odine u Sarajevu je formiran MK KPJ sa sekretarom Valterom Pericem, a odmah zatim i MK SKOJ-a, sa sekretarom Ancikom Duric-Taniom. Novi sekretar. Mjesnog komiteta KPJ mnogo se angazovao na razvijanju i sirenju politicke misli i istine o NOP-u, narocito u redovima gradana. Nedjeljne vijesti su morale redovno, biti podiljene bez �obzira na teskoce nabavke papira, koga nije bilo. Stalne informacije o vojno-politickim uspjesima uticale su pozitivno narocito na mlade ljude, pa su se javljali i trazili da se prebace u partizanske jedinice, izbjegavajuCi da idu u domobrane. Partija i SKOJ su primali nove clanove u svoje redove. Sa oslobodenom teritorijom uspostavljene su nove veze. Kuriri su redovno prenosili postu i materijal ili vodili pmladinu u jedinice. Pocelo se emitovati preko ilegalne radio-stanice depese Vrhovnom stabu, koje su polazile od X i IV Divizije i PK KPJ za BiH. SKOJ organizuje terenske aktive. U centru Sarajeva omladinu okuplja Vlasta Bukovac, clan MK SKOJ-a, na Bistriku Milena Mitrovic okuplja omladinke Vahidu Karadzic, sestre Biserku i Totu Pudaric, Radmilu Kesic, Nadu Mandie, Cicu Ilic, Mirjanu Polzovic i Subhiju Hodzic. Ustaski postupak oko hapsenja daka sa Sirokace, posebno iz muslimanskog gradanstva, izazvao je vrlo buena negodovanje i prigovore. Ustase su na ovo neobicno reagovale. Da se ne zamjeraju preko mjere, odlucili su se na propagandni ,trik". Sef policije, Petar Petkovic, zagrizeni ustaski pouzdanik, pozvao je sve roditelje uhapsenih daka. Odriao im je toboze ocinski govor. U tom govoru trazi od roditelja da svojim potpisima jamce da im se djeca nece dalje baviti komunistickom promidzbom i da nece bjezati u redove odmetnika. Tek iza toga su pustili uhapsene dake medu kojima i omladinke: Vahidu Karadzic, Biserku i Totu Pudaric, Radmilu Kesic, Nadu Mandie, Cicu Ilic, Mirjanu Polzovic, i Subhiju Hodzic. Skojevke: VIastu Bukovac i Milenu Mitrovic nisu htjeli osloboditi nego su ·ih uputili u Jasenovac i tu ih mucki ubili. Uporedo sa formiranjem i ucvrscenjem partijske i skojevske organizacije u gradu Sarajevu priSlo se stvaranju drustveno-politickih antifasistickih masovnih organizacija, medu kojima i Antifasistickog fronta zena za grad Sarajevo. U odbor AFZ-a birane su vrlo aktivne i odane ilegalke: Cilika Hajnrih predsjednica, Mira StaniSic, sekretarica, Ljerka Cvitkovic i Hiba dr Ramadanovic, potpredsjednice i Azra Grebo i Vaska Vukalovic clanice odbora. Na drugom sastanku, poslije dvaide:setalk dana, ovaj odbor je iprosiren sa: Oliverom Katie (eaduienom za sudstvo), Olgom Odic (za zeljeznicku Direkciju), Hasom Pasic, (za smjdtaj ilegalaca). Iz Novog Sarajeva birane su Marija Blazek i Mera Puskic, ispred Bas-carsije Jelica Lukenda, za I r:ejon Hajrija Vranic-BojanCic i ispred Koseva Milica Milanovic i Olga Brajkovic. ·Po rejonima se organizacija AFZ-a sirila u nesto malo izmijenjenom teritorijalnom obuhvatu, zbog sveobuhvatnijeg djelovanja. Odborom AFZ-a u prvom rejonu, Bas-carsiji (od Logavine uliceKovaci-do Sedam Suma), rukovodila je Jelica Lukenda, a clanovi adbora su bili: Zlata SiSic, Vilma Vukomanovic, Smilja Saraba i Zlata Cehic. U drugom rejonu, Kosevo-Centar (Marijin Dvor-Crni Vrh-Ciglana-Mejtas) rukovodila je organizacijom Olga Katie, Kosevom Olga Brajkovic, Goricom Marica Cerkez, Centrom Stana Aliefendic i Vlasta Bukovac, bolnicama dr Hiba Ramadanovic i Milena Perisic. . U trecem rejonu, Bistriku (Skenderija do mosta Vrbanje) predSJednica odbora AFZ-a bila je Vaska Vukalovic, a clanice odbora bile 426 427 su: Hiba TeftedareviC, Dara Lisac, Fatima Hrnjicevic, Ema Ascic i Mira Hrvic. ) U cetvrtom rejonu, Novom Sarajevu {Kovacici, Hrasno, Vraca do Alipasinog Mosta) radom pododbora AFZ-a rukovodila. je Ma~ija Blaiek, a Clanice odlbma bile \Su: Vera Pu~\l<Jic, MHka Penc, Slav1ca Pantie i Marija Himelrajh. . Ilidza je obuhvatila: Staru Ilidzu, Stup, Vrelo Bosne, Hrasmcu, Butmir, ·selo Bare i SokoloviCa Koloniju. Pododborom AFZ je rukovodila Dragica Pindzo, a pomagale su joj Dragica i Lenka Tosic. U 1944. godini formira se prvi narodnooslobodilacki odbor za grad Sarajevo. Od zena u taj prvi odbor izabrane su Mira StaniSic i dr Hiba Ramadanovic. U odbor NOO-a prvog rejona izabrane su Zlata SiSic i Vilma Vukomanovic; drugog Cilika Hajnrih i Rasa Pasic; treceg Vaska Vukalovic, Azra Grebo i Hiba Teftedarevic; cetvrtog Milka PeriC Slavica Pantie i Vera Puskic. Na Ilidzi, u tamosnji narodnooslobodilacki odbor, izabrane su Dragica Pindzo i Lenka Tosic. Pred kraj 1944. godine osnovan je Gradski odbor Narodnooslobodilackog fronta u koji su od zena izabrane: Vera Snajder, Beba Kovacevic, Milka Peric, Zumreta Teftedarevic, Zlata Sisic, dr Hiba Ramadanovic, Olga !Brajkovic, Jela Rihtman, Paula ~anlar, ~~~ka yukaloviC, Smilja Kurtovic, Paula i Anka Hodak, M1ra Bonac1c, Jehca Lukenda i Milena Perisic. Sa ovako sirokim ucescem zena Sarajeva u NOP-u bilo je mog;t~ ce napustiti stare ilegalne stanove i zamijeniti ih novim koji nisu b1h pod policijskom paskom. Mobilizacija za jedinice bila je laksa, jer su se zene lakse odluCivale da salju svoju djecu u narodnooslobodilacku vojsku ..Pn~jere­ nje u narodnooslobodilacki pokret toliko je poraslo da su se, 1 pored gladi i krajnje nestasice hran~, x;talazile zadnje za~i~~. za p:ehranu ilegalaca. Uspostavljene su cvrste 1 s1gurne veze u pohc1p:. To Je om~­ gucilo da se otklone razna iznenadenja od prodora pohciJe u organ~­ zaciju. Taka je bilo moguce nadigrati Vojno redarstvo, okrutnu pohciju, uklanjajuCi na vrijeme sve one ,ilegalce" koji su bili pred hapsenjem. Ispred samog cina hapsenja uklon~ene su od. zena Lepa ~ar­ kiC Bosa Skaric Cica,Dragojla Vukomanov1c, Karola mg. Rado, H1ba Rainadanovic, zatim grupa od 19 aktivistkinja iz Breze, iz Visokog i drugih mjesta. Ovako uspjelo spasavanje ug~ozenih lj~di bilo _je. ~o­ guce i zato jer je vise kanala za upuCivanJe u partlzanske Jedmice funkcionisalo bez zastoja. Policija je narocito bila ogorcena na sa~ajevsku. skojevsku. orga~ nizaciju koja je dobra i vjesto rasturala T1tove shke za Prv1 maJ 1944. g~dine. Iako je policijska hajka, otpocela djevojke i mladici su taj zadatak besprijekorno izveli. Policija nije uspjela saznati da su se slike umnozavale cak i u njihovoj policijskoj · tehnici, a ni .to oda~le je nabavljen materijal i ko su bili aktivisti koji su razasuh po sv1m dijelovima grada preko 5.000 komada slika. Ovakav odgovor naroda na ponavljane ucjene o~ strane fasista, ra~bj~snio je _jednako _?Ovsp_odare kao i njihove manonete. I pored odrzamh nekohko vrlo zucmh sjednica policije na kojima su padale urotnicke zakletve, sve je ostalo bez zeljenog uspjeha. . Tehnika Mjesnog komiteta KPJ radila je t~?a neprekid~o. Raspacavanje biltena i obavijesti istovremeno se vrs1 na dva IDJesta. Iz �jednog izvora snabdijevali su se samo odredeni dijelovi grada, odnosno organizacija, a iz drugog preostali. Nedjeljne obavijesti slane su _i Okruznom komitetu KPJ za sarajevski okrug. Za organizaciju AFZ-a jedno vrijeme su stampu preuzimale Cilika Hajnrih sa jednog mjesta i Mira StaniSic sa drugog. Kasnije je ovaj posao obavljala i Jelica Lukenda sve do njenog bijega ispred progona policije. Jedno vrijeme je tehnika radila u stanu kod porodice Foht, a poslije njihovog hapsenja u Saburinoj skoli. Valter Peric je vrlo cesto radio i licno na roto-s.troju, prisustvovao podjeli za pojedine organizacije, a posebno se bnnuo da se poslije svake upotrebe cjelokupna · tehnika smjesti u tajno podzemno skladiSte. Ovakav oprez je pomagao da policija nikada nije pronasla tehniku. Cak i prilikom hapsenja poredice ~oht, stan su u detalje pretresli, ali se tehnike nisu uspjeli domoc1. Poslovi na radio-depesama su se svakodnevno povecavali. NaroCito je bio osjetljiv rad na sifrovanju i desifrovanju, sto je iziskivalo najveci oprez i veoma mnogo vremena. Najcesce se ovaj posao radio nocu, ali je i noc postala prekratka. Zbog toga su se ovi poslovi morali i danju obavljati. Valter je dio ovog posla povjerio i Miri Stanis~c, ~oj.a je sifru naucila napamet tako da je ovaj posao obavljala rutmskr 1 veoma brzo. Sve tekstove za radio-depese radio je Valter neprekidno i licno. . Gr~dski odbor AFZ-a donio je odluku da zene pripreme zastave (naJmanJe sto komada), koje ce trebati za odavno iScekivani dan oslobodenja Sarajeva. Povedena je akcija da se nabavi crvena coha za petokrake zvijezde i potrebna kolicina bijelog, crvenog i plavog platna. I pored toga sto je hila potrebna velika kolicina od nekoliko stotina metara platna, svake boje, zene su to na vrijeme nabavile. cak je crveno platno nabavljeno iz Zagreba. Cjelokupan materijal prenesen je u stan Jelice Lukende. Ona je cijelu kolicinu platna skrojila, u kolicini od 97 komada i rasporedila u c~tiri grupe. Petokrake zvijezde su iskrojile Mira Hrvic i Olga Brajkovic. Jednu grupu zastava sivala je Dara Jovanovic, drugu Mara Ruskinja, trecu Bisera Adzic, a cetvrtu Dana Stojakovic. Sve su one imale svoje ,roma~acice. Posto se sve to radilo na podrucju Bas-carsije, oko Besarme C1kme br. 1, nije bilo tdko da se pripremljeni materijal prenese u stan zena, koje su sivale. Sve zavrsene zastave sakrivene su u potkrovlje stare kuce u kojoj je stanovala Lukenda. u vojno-tehnickom zavodu su radnici izradili celi6m stancu" za i:sijeca:nje malih petolkra/ka za kape. Od O'tJpadaka orvene o~he isjece~o je oko 1.500 komada petokraka. Zenski aktiv je u dugim nocnim sat1ma vezao sa svilenim koncem srp i cekic. Zavrsene petokrake su podijeljene po organizacijama AFZ-a i skojevskim organizacijama, kao nagrada za vanredno zalaganje. Policija je i dalje neprekidno vrsila pretrese po stanovima odredenih kvartova. Doznalo se da je na redu pretres i na Bas-carsiji gdje je stanovala Jelica Lukenda. Naredeno je da se hitno zastave prenesu u Ekmi,ca Cikmu br. 3, kod Dare Jovanovic-Dragas. Zene su oko tijela omotavale po dvije tri zastave, navlaceCi zimske kapute i zastave uredno prenijele u novo skladiSte. Jelica je hila sa kcerkom od 14 godina na ~tal_nom oprezu, jer joj je javljeno da joj predstoji opasnost od hapsenJa. U januarskoj noCi 1945. godine policija joj je zakucala na 428 429 vrata. Pograbila je dijete iza sna, kroz prozor se provukla na krov kuce i tu se medu zidovima dimnjaka i susjedne kuce smjestila, drhcuCi od cice zime, dvije noCi i cijeli dan posmatrajuCi sta se sve pred njenom kucom desava. Po kuCi su ustase sve porazbijali, raznosili, dok su u zasjedi po obicaju cekali koga ce jos uspjeti uhvatiti. Drugu noc je, promrzla, ukocena sa djetetom, preko krovova, pokusala zadnjim snagama da se domogne slobode. Rekla je djetetu: - Sine, ako si za spasavanje, da skacemo? - Majko, ti znas sta radiS! Uspjele su. Domogle su se nakon muka, straha i skrivanja, konacno slobode, kada su se prebacili u Petu crnogorsku brigadu. Cjelokupan Gradski odbor AFZ-a, bez izuzetaka, bio je neprekidno u akciji. Na sastancima, po kucama, po bastama, u slucajnim susretima, zene su se upoznavale sa svim politickim i vojnim dogadajima. Upoznavale su se sa odlukama AVNOJ-a i ZAVNOBiH-a. U iscrpljenom gradu prikupljanje ,Narodne pomoCi" nije nikada prestajalo. Pomagale su porodice Ciji su roditelji ili sinovi hili u jedinicama, kao i one koje su ostale bez hranilaca koji su se nalazili u ustaskim zatvorima ili logorima. Nije bilo odbora u kojem se clanice nisu utrkivale u tome ko ce vise uCiniti. Dan oslobodenja nije viSe bio daleko. To je bilo svakome vee jasno. Medutim, grad je zadesila iznenadna nesreca, posljednja najezda zlocina. U sklopu ustaskog divljanja u teroru NDH izuzetnim upravo monstruoznim postupcima, isticao se po zlu poznati Maks :Luburic, pukovnik ustaske vojnice. CudoviSnim svojim postupcima, veoma surovim ophodenjem, nametnuo se svojoj okolini kao ,jaka osoba" ustaskog pokreta. Cak je i Nijemcima ostao u uspomeni kao najneugodniji saradnik. Zbog svoje samovolje, cudnih i bestijalnih postupaka, ljudi su ga se klonili. Luburic je stvaralac i zapovjednik ,Ustaske obrane" koja je kao specijalna Poglavnikova sluzba vrsila policijsko-redarstvenu funkciju. Po gradu vrsi racije, sve muskarce, bez obzira na polozaj i godine, na bilo kojim mjestima koja su se do tada smatrala oslobodena od vojne sluzbe, otprema u vojsku. Svaka i najmanja neposlusnost donosi smrt. Njegovi agenti vrse hapsenja, svi zateceni zatvorenici smjestaju se u njegov zatvor. Svoj stozer u Berkovicevoj vili pretvara u kazamat, a podrume u 1klaonice i najberumnija muCiHSia, koja nije ZCllpamtio ni srednji vijek. U zatvorima vojnog redarstva nasle su se od zena Cvijeta Subotic i njezin muz, Vilma Vukomanovic i muz, Olga Odic ,Zdenka", Ankica Paukovic, Nada Grujic, Marica Uherka, Vahida Durie, Libusa Majer, Stana Mandie, cijela porodica Foht, Nasiha Mehmedbasic, Emina Hadziomerovic, Ljubica Kariklic, Emilija Gajer, Vukosava Kariklic i Ankica Ropret. clanovi stozera se obracunavaju bez milosti sa gradanima koje su ustaski saradnici po bilo kojoj osnovi, odavali. Pobude su kod ovih bile najrazlicitije, najcesce licne naravi. Ko je jednom stupio u predvorje Luburicevog stozera, tome viSe nije bilo spasa. Policijski sat je zapocinjao u 18 sati a prestajao u 7 ujutro. Voden neljudskom naravi, Luburic je znao netremice posmatrati mucitelje, svoje ucenike i, zavisno od licnog raspolozenja, izdavao je �Veljko Stankovic pohvale i1i grmio sa psovkama. U pocetku je uzrvao kada bi pocetnici dzelati jednim zamahom kame dokrajcili zivot iznemogle zrtve. Kasnije je u svojoj svireposti poceo iznalaziti neke nedostatke i praznine. Zadnje dane svoje vladavine zelio je ispuniti dugotrajnim mucenjima i patnjama ljudi. Sa uzivanjem je posmatrao ove svoje izume. Najkrvozednijem, najsvirepijem podaniku ovog pakla, onome koji je ispoljavao isto takva uzivanja kao i on sam, poklanjao je posebnu paznju. Pozivao bi takovoga u svoju kancelariju. Iz drvene kutije nudio bi sljedbenika cigaretama sa zlatnim slovima. - Za vojnu i vjernu sluzbu ,Nezavisne Ddave Hrvatske", zapali. Cjelokupnoj ovoj tragediji Luburic odlucuje dati drzavno-pravnu formu. U stozeru formira pokretni prijeki sud, koji uzurbano sudi. Na prvom sudenju 14 ljudi je osudeno na smrt. Svi ovi su dovedeni iz Mostara. Sto nije uspio uCiniti u Mostaru, nastavio je u Sarajevu. Na drugom sudenju istog dana, 10. marta 1945. godine, na smrt sudi ilegalke Sarajeva, Vahidu Durie, Ubu5u Majer i Sitanu Mandie. Trece sudenje je posveceno porodici Foht. Osuduju na smrt Sarlotu Foht, njenog muza Josipa i Vlatka, njihovog cetrnaestogodisnjeg djecaka. nvadeset cetvrtog marta sude na smrt Nasihu Mehmedbasic i Memicu Eminu Hadziomerovic. Zatim slijede smrtna presuda Ljubici Kariklic, kurirki iz Reljeva, Dobrili Knezevic dozivotna robija, Mariji Paulic 10 godina teske tamnice, Fatimi Sahinpasic 2 godine, a Vukosavi Kariklic i Emiliji Gajer po 1 godina teske ·tamnice. Dva dana kasnije na zadnjem sudenju na smrt sude Radojku Smiljanic-Stanisic i ViSnju Tomasevic, a Milu Pecek na 5 godina teske tamnice, Grozdanu Blagovcanin i J ozefinu Ordalj na po 3 go dine teske tamnice. U noCi izmedu 27. i 28. marta vjesaju na Marijinu Dvoru, u aleji, 55 zatvorenika, medu kojima 4 zene: Anku Paukovic, Stefaniju Cerkez, Ines Samardzic i Andu Budan, sve bez ikakve sudske presude. U stvari, presude na vremenske kazne nisu znacile niSta. Svi osudeni do 6. aprila, to jest do dana oslobodenja Sarajeva, poubijani su na najsvirepiji nacin. Ubojstva zena bez sudenja izvrsena su jos nad: Anom Lazarevic, Olgom Radulaski, Ksenijom Trebic, Olgom Odic, Nadom Alagic, Dragicom Pejanovic, Slavicom Pantie, Zorom Brkic, Ljubicom Ivkovic, Danicom Uzelac, Dragicom Knezevic, Ruzom Milicevic, Refikom i Nezirom Dizdar i Radmilom Radujevcic. Luburic, opterecen bolesnom mastom, prepun mrznje prema svim svjedocima njegovih zloCina, donosi odluku uniStenja. Na Marijinu Dvoru vjesa mrtve i zive zatvorenike za odmazdu. U dvoriStu svoje vile zakopavaju strasno iznakazene 23 zrtve, na Bakarevcu je zakopano 15 ljudi, neki tako unakazeni da im se nije mogao utvrditi identitet. Na Darivi u zajednicku grobnicu zakopavaju 74 zrtve, a na zadnje putovanje u logor Jasenovac upucuju preostalih 127 muskaraca i zena. Niko od ovih nije docekao tako dugo iScekivanu slobodu, koja je 6. aprila oznacila kraj svih strahota i patnji gradana Sarajeva. SJECANJE NA SLAVOJKU SARIC lavojka savic je posHje Olsloibo.denja Fo~e •.S!tU!Pil~ u r~r:a~; ' zajedno sa svoja dva b~ata, S!Jepanob I ~f~~te~~c~m~, kao strom Mile':om. J_?VO Je pog~~u~r~e ~~leterske brigade kraborac Focanske om1~dmske ~ete ~ sas~ de 0 i~u1a kao horae iste cete jem maja 1942. godme,, a MI1eva J.e ~·atti·!koj ofanzivi, nedaleko od krajem ~aja 19143. ¥kodme uhpettC?~i ~e~ni~i i ~a svirep nacin oduzeli joj sela Kruseva. S avoJ u su u va I zivot marta 1943. godine. v• 1' .. 0 1a da se 0 1 S1avojka j_e zav~sila Trgo':ackud~~l J.~ u fo J·~\~~~~:JJ~Je i~ali jos skoluje zbog Siromasnog stanJa ro I e ' sedmoro dj~ce. v v.· . ·v dobrih i istaknutih boraca. Toj Trgovacka sko1a u Foci dala.Je vis~ .. v·socki' Gagovici Hadzivuko· d 1' s iCi AlaJbegoviCI I ' ' v . .. generaCIJ.I,?U pr~~~ a~ ar ,: . , .. d gi Medu njima, od samog pocetka viCi, Babici, Ku1~ci,VFkeJze, Toso':'dcii ~use. isticale i dvije m1ade focanske narodnooslobodi1ac .og rat~; :'I no ~k s ·, Razi'a se od pocetka opredjevC?jke: Razija ~1aJbegovic~ISiaykJ saa o~i~dinorJ. Ona je ubrzo shvat!1~ dijeh1a za rad sa zenam.a, ~ avoJ a. narodne revo1ucije. U tome su JOJ ciljeve narodnoo~1ob~di1ac.ke borbi~~i Kocovic Momcilo-Momo, Gagovi~ pomogli nap~edn~ fo~anskl om1~d 1a 'be oviCi i drugi focanski daci koJI Rajko, Tosov1c R1sto I Bvor~, braca ~ J Niksicu Subotici, Beosu imali srecu da produze s~o 1 ovan~t ~ J~r;J:la~iji Svi s~ ovi om1adinci gdaduhil~ 9~~ko;d~~~g;r~t:~1Fn~~~d~oos1obodilack~m po~retu. k d o rna . d' F v· . formirano om1admsko ru ovo U februaru 1?42. go m.e'v u Je rukovodstvo je ima1o rang sresstvo, koje se sastoJa1o od tn cl~n~. ~~ko zvanicno nije tako nazivano. · Slavo'ka saric kao predkog komiteta SKOJ-a za srez ocu, I . Vidno mjesto u ovomd. ruk~vdd~tku f~~~~I:k~gi om1acfinskog rukovodstva stavnik zenske om1a me. a ava . k r d' okup1janju napredne bio je da na teritoriji .gr~~ka Focet·I· 0 J~gi~~1 ~~iJ·~ ~a narodnoos1obodilacke om1adine oko Komumstic e par IJe borbe. . . . ·v k Ok l'anje je narocito otezano To nije bilo 1a~o, mtl JIIS 1C?. g1~t al~ o~tv~ lilika'kve ,pa:-edstave o rezbog toga sto omladiilila n~ s~ u liliJe tug Sa njome je trebalo puno ravo1uciji i narodnooslobodi1ac~o m re NOB-e Sa zenskom om1adinom diti da bi bar donek1~ razkumJe a cd_Jevkog ruk;vodstva Okruzni komitet iSlo je jos teze. Od focans og om1a ms ' S t: l · ocb lk 1 I?f. 430 431 �SKOJ-a za Focu, Gor:azde i Kalinovik, zahtijevao je da ucine maksimalne napore ~~ s.e omladma okup~ i ujedini oko linije Komunisticke partije Jt;gosl~VIJe 1 n~:rodnoosloibotdr:looke boJ'be, za borbu protiv okupatora i nJegovrh domaerh slugu. Zens~a omladina n~ selu v~Cinom je bila nepismena. Zene su od sai?og po~.et~a .NOB-e brle na nJenoj strani, ali to javno i otvoreno u poeetku niJ~ rstrea~o. Trebal.~ je. vr~me~a i ~eke vece sigurnosti. Zbog togas~ SlavoJku sve rskreno erJemle 1 volJele, Jer je bila otvorena i iskrena. O~a Je ?obr? poz~avala ~eoske obicaje. Bila je sva srecna sto je omladina pnhvatrla ~~skuSIJ~vs~ nJo~. Zato je sa omladinom radila polako, postepeno, strplJivo, smrslJeno, srstematski i organizovano. . Ru~ovodstvo SKOJ-a)~ za oml~dinu na teritoriji focanskog sreza orgamzovalo ~nalfaJbeJts~e teca;Jeve, koJe su pohada1e s·ve omladi·nike od petnaest do tn~ese.t ~odma. ?.t~rvosti. Na ?vim ~ecajevima, za koje su cesto sa ~r~nta :povlaeem. p~~men:Jl 1 skolovam borer, pored opismenjavanja citana ~e I laksa marks~streka hteratu~a, pa su .se omladinke upoznavale i sa viziJama no.vog drustvenog uredenJa, za koJe su se tada borili borci narodnooslobod.rlac~e vojs~~, medu koj~m.a ~~' po prvi put u nasoj istoriji, bilo i dosta dJ~VOJaka. ~erl.o se o soeiJahstrekom drustvu, o jednakosti i ravnopravnostr medu lJudrma. Govorilo se i o sposobnosti zene da se bori za slo~odu, rame uz ~~me .s~ m~.skarcima, i da obavlja mnoge druge poslove koJl ~u d<? tada br.h pnvr~egr~~ samo za muskaree. Na mnogim ovim sastanCim~ I ?kupov:ma P~JaVlJrvala se medu malobrojnim zenama u ulozi pr~davaea 1 tull?-aea novr~ d.rust~enihv odnosa i Slavojka Saric. Ona je, ZaJedno sa .d~~grm omladmerma ~z foeanskog omladinskog rukovodstva, ~o~t~ doJ?~lvnttela da se preko ovrh kurseva kod omladine postignu znaeaJm pohtrekr rezultati. v . J~dnoga dana. pozv,ao me politicki komesar Svetislav Nesic i saopstw m1 da treba shJedeeeg dana da se javim u Focu u komitet SKOJ-a kod Slav_?jke Saric~ Za to ime l?rvi put sam tada cuo. Nesic mi nista nij~ rekao zast? me t~~aze. Ja.'sam v;erovao da .me .zovu radi l'i'tupanja u Focan·~ku .on;l~dms~.u ~t~ ilmJ.a se ~1h dana formirala u FoCi i za koju sam se Ja hiO.JOS ramJe Javw, ah me Je komandant Cetvrtog bataljona Rade Stevanovic, vratio s obrazlozenjem da sam potreban u bataljonu. ' ~d fronta vcete do. Face bilo je vise od dvadeset kilometara. Kad s~!ll st1g~o u Fo~u svratw sam u komandu mjesta i potrazio Slavojku Sane. Rekl~ su ~1 da radi u zgradi bivseg sreskog nacelstva. Otisao sam taJ:?o, pn~~o Jednom od tamosnjih ljudi koje sam sreo i upitao za Slavo~ku Sar:~; On me _uv_~de u jednu kaneelariju i rece: Evo, ovo ti je SlaVOJka Sane. pokaz_uJuer prstom na djevojku koja je sjedjela za stolom i razgov~rala. sa n~krm drugom. Bila je to djevojka srednjeg rasta u partizanskoJ umform1, sa ervenom petokrakom i opasacem i piStoljem oko P.a/Sa: B'l!cm;;ts,ta liea! ociJ~.k?je n~ezno i umilj:=t:to lgledaju oovj.eik:a. GOIVOnJa J~ trho 1 razbonto. Uermla m1 se mnogo hJepa, ali ozbiljna i mudra dJeVoJka. . ·P~sl~je lju~aznog rukovanja i stiska ruke razgovarala je sa mnom ?Iagi~ I ljuba~mm tonom. ,Prvo 0 mom zdravlju, zivotu, pa frontu i ceti rz koJ~ sam .dosao. I~teresovala se je li tesko na polozaju, da li sam ranjavan, ..1 ? m:w drugrh, moglo lbi se reCi, gotovo familija~rnih pHanja. foslt7e ~e ?~ ~nom ~~.zgovarala ~ narodnooslobodilackom ratu, revoluciji, . om~mst.I.ekoJ partiJI JugoslaviJe, o odnosu boraca iz moje cete prema tim pitanJima. 432 433 Razgovarali su jos neki drugovi sa mnom. Razgovor je bio spontan, a ja sam toga dana nesto bio interesantan za njih. Svi su se oni interesovali za situaciju u dobrovoljackim cetama. 0 odnosu seljaka i boraea prema narodnooslobodila.Ckoj borbi i revoluciji. Poslije ove otvorene i srdacne diskusije sa Slavojkom Saric, koja je vee tada hila clan Komunisticke partije Jugoslavije, ja sam sa nekim pitanjima narodnooslobodilacke borbe bio nacisto. Znao sam da je ona radila u Foci u kojoj se tada nalazio Vrhovni stab narodnooslobodilacke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije, Centralni komitet Komurristicke partije Jugoslavije, i niz drugih ustanova i istaknutih partijskih i politickih radnika Jugoslavije, da je kroz te susrete stekla veliko iskustvo i obogatila svoje znanje u radu sa masama. Sjecam se da je dvadeset drugog februara 1942. godine kao rukovodilae Saveza komunisticke omladine Jugoslavije u Foci govorila na osn>ivaokoj konferendji Saveza zena, odrzanoj u Foci, i hila bumo poZJdravljena od .svih pri.sUJtnih. Krajem januara 1942. godine, ,pokrajinski komitet Saveza komunist~cke omladine Jugoslavije za Bosnu i Hereegovinu i Glavni stab narodnooslobodilacke vojske i partizanskih odreda Bosne i Hereegovine, na zajednickom sastanku, donijeli su odluku da se na teritoriji Bosne i Hercegovine formiraju posebne omladinske cete, od omladinaea od 16 do 26 godina starosti. Medu prvim, sredinom februara 1942. godine, formirana je Focanska omladinska ceta. U Focansku omladinsku cetu stupila su dva Slavojkina brata, Stjepan i J ovo, i mlada sestra Mileva, cije ime danas u Foci nosi organizacija zena. Vaznu ulogu u formiranju omladinskih ceta imala su rukovodstva Saveza komunisticke omladine. Formirane su omladinske cete i u Gorazdu, Trnovu i Miljevini. Slavojka Saric, pored redovne duznosti u omladinskom rukovodstvu sreza Foce, prihvatila se i zadatka da miljevinskom omladinskom aktivu pomogne u formiranju omladinske cete. U tome je imala velikog uspjeha. 1Pocetkom aprila 1942. godine u selu Miljevini je formirana Miljevska omladinska partizanska ceta od oko cetrdesetak omladinaea. Ni jedan horae nije bio stariji od osamnaest godina, sto je od posebne vaznosti kao i cinjenica da je ceta hila sastavljena od podjednakog broja srpske i muslimanske omladine. Poslije formiranja ceta je ostala pri komandi mjesta Miljevina radi izvodenja obuke. Vojnu nastavu predavao je Ljubo Mikic i jos neki drugovi iz Druge proleterske brigade, a politicku nastavu Stevan Markovic Singer, komesar focanskog odreda i SlavoJka Saric. Ceta je, .poslije zavrsetka krace vojne i .poHticke ohwke, usia u sastav Treceg sumadijslkog bataljona Druge proleters'ke brigade. Prilikom povlacenja Vrhovnog staba narodnooslobodilacke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije, maja mjeseea 1942. godine iz Foce, sa focanskim politickim aktivom povukla se i Slavojka Saric, u selo Vrbnicu, a zatim u Crnu Goru. Kada su partizani napustili Crnu Goru i t~eritoriju Foce i otiS'li u B'Oisansku ·krajinu, Okruzni komHet partije za okrug Focu, Gorazde i Kalinovik ostavio je Slavojku sa jos nekim clanovima partije da ilegalno radi na teritoriji Foce i okoline. U gradu Foci je ostala partijska celija. Okruzni komitet je upoznao Slavojku sa clanovima KPJ. Slavojka je sa nesmanjenom energijom nastavila da radi sa omladinom u neprijateljskoj pozadini. Za svoje prebivaliste ona je u pocetku izabrala Miljevinu. U Miljevini je postojala partijska organizacija od pet clanova, a njen sekretar je bio neustrasivi Nedo Janjic, jedan od seljaka iz ovog kraja, koji je medu 28 2ene BiH u NOB 1941-1945. �prvim u . ~)Vom krajlf P?.stao ~Ian. Ko.munisticke partije Jugoslavije. Ova :partiJska orgamza~1Ja smJest1la Je Slavojku Saric da ilegalno staJnUJe .~ selo Oor~aV~J.e ,kod Gele ZelovlC, sestre Slavoj,bne majke. Za part13sku orgamzac1JU ovo je bilo najpovoljnije rjesenje. C:etnici su o~mah poc~li da pret;esaju partizanske kuce i da se svete partizansk1m porod1cama. Gelma se porodica smatrala cetnickom i cetnici .i?-isu zal.azili u njenu kucu, a ni sumnjali nisu. da ona u svojoj kuci kr~Je . partlzane. Naravno, to ni Gela nije znala, niti je ovo cinila SVJesno. Slavojki i drugovima koji su bili zaduzeni da razgovaraju sa Gelom. oko .~jenog smjestaja, receno je da joj objasne da se Slavojka kod nJe knJe od ustasa i Italijana koji su tada bili zavladali Focom u ~ojoj su. ~e nalazili Sl~vojkini roditelji. Tome je dosta pomogla i Gehpa patn~arhalno V~Sp1tana P?r?dica. u kuCi, sa Gelom, zivjela je oveca. P?r?d1ca sastavlJ~na pona3v1se od starijih :lena ciji su muzevi I_;es~~h JOS u p~vom sv;etskon;; ratu. Te rpatrijarhalno vaspi<tane .Zene, cuvs1 da S~aVOJ~U traze _ustase, sve su ucinile da joj pomognu da ost?ne u taJno?tl· Kada b1 ona morala da privremeno napusti njihovu k~~u one s~ J~ prerusavale.? ~voje haljine, koje su i u selu u to VriJe!fl~ _nos1le. JOS sa~o s.tanJe zene. Ove divne starice nisu mogle ni p,m;ms.h~1 da ~ed~~ dJeVoJka moze da se bavi politikom. U kuci je ZlVlO. 1 ]~dan jed:~1 odrasl~ muskarac koji je vee bio zasao U godine. On Je b1? ~?m~7u~ po~od1c~, .a i?ace miran i posten covjek. U selu su .g~v sv1 ':1Jemh 1 postovah 1 mko nikada nije sumnjao u njegovu poht1cku loJalnost. . .~lavojka. S~ric n_a ter.eim ~iljevine, gdje se pored partijske organ~zaCIJe nalazw 1_~ko]e_vsk1. akt.IV od ~eseta~ dobrih i vrijednih omla~maca, medu k?Jima Je ~n~o 1 nekohko djevojaka, radila je do pocet~a _1943. ~odme. Slavojkm rad na ovom terenu bio je od velike ko:.1st1. Ona Je. po.sebnu paznju posveCivala zenskoj omladini, koja se vecmom opred1.Jehl~ za _narodnooslobodilacki pokret. Djevojke su se ra_do sastaJale sa nJom Jer su znale da od nje mogu nesto i nauciti. NJene. ~lage i .top~e rijeci! koje je ona znalacki upuCivala seoskoj oml:;t?m1, .kada 1m .3e goyonla da je doslo vrijeme da se .:lena oslobodi naS~1JeGei?-.1h vstega 1 pom.zavanja, toliko SU privlacile zensku omladinu, pa I ~~anJe zen~, d~ su 1h yrosto upijale i poslije ih dugo medusobno prepr~cava_le. B1lo ]e nevJe~?vatno kol!ko su je seljanke zavoljele. SlavoJ_ka Je, . kao gradsko dz7ete, govonla o potrebi da se izjednace grad.. 1 sel_o} da narodn_ooslobodilacka borba to garantuje, ali da to zahtz7eva 1 zrtv~. ~mladmke. ~e nisu plasile zrtava. Ovakav Slavojkin !ad pod~takao. Je zensku milJevsku omladinu na direktne akcije pa Je . nekohko djevojaka uzelo puske i stupilo u narodnooslobodllacku VOJ~ku. da se zaje.~no. sa muSikaroima bore ,protiv okupatorra i za bolJe 1 ravnopravmJe ljudske i drustvene odnose. Ona je imala ve1ik~g uticaja na idej~o opredjeljenje te omladine, pa ih je dosta stuplio u Savez komumsticke omladine Jugoslavije. ZahvaljujuCi Slavojkinom radu sa omladinom u Miljevini cetnici nisu uspjeli da mobilisu u svoje redove ni jednog omladinca. I k~vda s~ tek .kra~em 1942 .. godine uspjeli da formiraju Miljevsku cetn_I.~ku cet.~, bila Je sastavljena skoro cijela od mobilisanih seljaka sta~ riJih g~d1s~~· Is to, tako nisu mogli da nagovore ni jednog seljaka sa ove .~entonJe da pode sa grupom ,odabranih" cetnika u Liku i DalmaciJU da 1se bore pro1tiv partizana. C:etu je na tom zadatku lieno 434 435 predvodio major Petar Bacevic, komandant cetnika za istocnu Bosnu i Hercegovinu. To je bio veliki poraz za domace pristalice cetnika, koji su cetnicke of!cire uvbjediyali da je narod. ovog k~aJ~ za cetni_ke. Njihovom porazu 1 razocarenJu u mnogome Je doprtm]ela SlavoJka SariC, koja je zajedno sa miljevskom partijskom organizadjom bila razvila jaku politicku propagandu protiv stvaranja cetnickih jedinica. I onog dana, kada ni jedne organizovane partizanske jedinice nije bilo na ovom terenu, ona je sa takvim optimizmom razgovarala sa omladinom kao da se brojne partizanske jedinice nalaze u neposrednoj hlizini. Vvijek se trudila da sagovornika uvjeri u svoja shvatanja na osnovu razumljivih i njemu pristupacnih stvari i cinjenica. U razgovoru nikada nije povisila ton. Trudila se da sagovorniku dade mogucnosti da osjeti da ona sa njim ravnopravno razgovara. Ni zbog suprotnih miSljenja nije se uzrujavala, uspijevala je da ostane mirna i da na ravnopravnoj nozi vodi ~raZJgovore. Sa onim koji teSlm nelm stvar prihvacaju, pronalazila je vremena i nacina da vise puta razgovara. A' poneke omladince, za koje je vjerovala da grijese iz neznanja i zahluda, ne hi ostavljala dok im ne hi pomogla da shvate da su na pogresnom putu. Bila je divan drug i pokusavala je svima da pomogne. Vjerovala je u ljude i pruzala im sansu i mogucnosti da se doka.Zu. I najobicniji razgovor sa najstarijom zenom ili muskarcem, zavrsavao bi se pozivom na borbu protiv okupatora i njegovih sluga. U ispravnost ideja Komunisticke partije Jugoslavije i narodnooslobodilacke borbe nikada nije sumnjala. Kod nje nije bilo dvoumljenja. Uvijek je govorila sa posebnim optimizmom kada se radilo o Revoluciji. U pobjedu Revolucije nije sumnjala i o njoj je uvijek sa velikim odusevljenjem govorila, kao da ce sloboda sutra doci. Za to nije zalila :t:ruda, niti napora. Radila je i danju i nocu kada je trebalo, samo da bi se izvrsio postavljeni zadatak. Na omladinu i narod ovog kraja Slavojka je ostavila snazan utisak, koji ce se dugo pamtiti. Njenom zaslugom se dosta omladinaca ukljucilo u tokove narodne revolucije i postalo dobrim graditeljima socijalizma. Krajem februara 1943. godine Slavojka je otkrivena u FoCi i uhapsena od strane cetnika i italijanskih karabinijera. Preko njene majke o tome je bila obavijestena miljevska partijska organizacija. Slavojka se u zatvoru, u kome je bila podvrgnuta strahovitom mucenju, batinanju i raznim ponizavanjima, hrabro i dostojno dr:lala. Nikoga nije otkrila, niti rna koju partijsku organizaciju prokazala. Poslije njenog hapsenja ni jedan pozadinski radnik sa kojim je ona saradivala nije bio otkriven niti uhapsen. Takvo njeno dr:lanje iznenadilo je cetnicke zlikovce. Nisu ipak htjeli odmah da je ubiju,. vjerujuci da ce bar nesto od nje saznati o njenim vezama sa drug1m pozadinskim radnicima i partijskim organizacijama za koje su oni znali da ilegalno postoje. To odlaganje je omogucilo njenoj hrabroj majci da preko nekih svojih prijatelja, koji su se nalazili u cetnicima, organizuje da Slavojka pobjegne iz cetnicko-italijanskog zatvora. Kada je partijska organizacija u Miljevini saznalc;t da je .slavojka SariC uhapsena poslala me je u Focu da preko nJene maJke saznam nesto viSe o njenom hapsenju i mogucnosti izbavljanja iz zatvora. �·· · Bez velikih poteskoca pronasao sam kucu porodice SariC u kojoj nikada ranije nisam bio. Kada sam dosao pred kucu stari Saric, Slavojkin otac, onizak covjek, sijede glave i brkova, pravio se da me ne primjecuje i odmah Cim me je ugledao poceo je da sabira drva i da ih 1.1Jllosi u ku6u, got.avo ·i ne pogledavsi me. Slavojkina majka, krupna i videna zena, pride mi, iako se nikada prije nismo vidjeli. Ja joj odmah rekoh da 1pe je poslao Nedo Janjic. Ona se nrusmijesi i konja provede iza kiuce i sveza ga u neku onisku supu, a mene uvede u dobra toplu kuhinju u kojoj je u starom sparetu pucketala vatra, na koju je stari Saric stalno dodavao sitno granje. Kada se malo odmorih i zgrijah, upitah je sta zna o Slavojki. ,Slavojka je nocas pobjegla iz zatvora, zeli da razgovara s tobom", rece mi njena majka. Rekao sam joj da sam zbog toga i dosao. ,Dobro", odgovorila je. Izasli smo kroz dvoriSte na kaldrmu i usli u jednu, na izgled napustenu avliju, koja je nekad bila ogradena dascanom visokom ogradom. Nairne, Slavojku je njena majka poslije bjekstva iz zatvora privremeno sklonila kod jedne samohrane stare Muslimanke, Slavojku zatekosmo svu umotanu u neke krpe. Od one Slavojke koju sam ranije poznavao ostale su samo njene plave blage oci i umiljati tihi glas, uvijek pun optimizma i vapaja za pobjedom. Bila je sva modra od batina. Njena bujna kosa bila je prorijedena, s puno znakova iScupatnog pramenja, a bucmasto rumeno lice viSe nije licilo na ljudsko tijelo. U zatvoru su je mucili da bi od nje saznali ono sto ih je interesovalo. Divio sam joj se kako je uopste mogla pobjeci iz zatvora. I u ovakvoj situaciji glas joj je bio - glas revolucionara. Govorila je bez ikakva uzbudenja, kao da je to sve tako moralo biti." Sacekajmo dok nasi stignu, to nece biti dugo, a ja cu dotle ozdraviti", odgovorila je na moj predlog da pokusamo da je prebacimo u Miljevinu, koja ni sama u to doba nije bila sigurna, ali je puno bila sigurnija od Foce zbog postojanja jake partijske organizacije. ,Neka, ostacu ovdje, za sad bicu potrebnija. Ovdje je vrlo malo drugova, svi su pohapseni iii poubijani. A vas u Miljevini ima dosta, vi cete moCi i bez mene za izvjesno vrijeme". Rije5ila je da ostane u Foci jer je vjerovala da je tamo tada bila potrebnija, bez obzira na te5koce. Miljevina je imala jaku partijsku i skojevsku organizaciju. Slavojka Saric, plaseCi se da ne bude pronadena, napustila je ilegalni stan samohrane Muslimanke i sklonila se u neku kucicu u blizini focanskog vodenog rezervoara iz koga se Foca snabdijevala vodom. Ali u ovako, vojskom krcatoj Foci, nije joj uspjelo da ostane neotkrivena. Ponovo je uhapsena krajem marta 1943. godine. I poslije hapsenja, podvrgnuta je strahovitom mucenju i ponizavanju, ali kada niSta nije htjela da prizna niti ikoga da oda, u'bitli su je cetnici na svilrep i zvjerski naCin i poslije toga odnijeli je unakazenu i bacili u planinsku rijeku Cehotinu. I prilikom drugog hapsenja i mucenja Slavojka se hrabro, komunisticki, drzala. Cetnicima je prkosila i nije htjela da kaze ni jedne rijeCi o partijskim i skojevskim organizacijama, sa kojima je rukovodila ili saradivala. Umrla je smrcu hrabrih i neustrasivih boraca, kakve je mogla da odgoji i vaspita samo Komunisticka partija Jugoslavije. Kratko je zivjela, ali i taj svoj kratki zivot posvetila je i koJ·e se radala sloboda, sloboda svima, kobja joj d~la revc_>.1 uc!1~ztla sa usana. Za zivota se ponosila svojo~ bor o~, a Dlkalda. m{~svim svJ· esno za njene ideale, u koje nikada DlJe sumnJala. umr a Je . . vk u 1 je kao dostojan clan KomulllStlC e par t" zaJ· edno sa1 lJe, b 1' . mr ad 'h 1 .. t'h dana umirali za istu stvar, za 0 JU hilj~~~mbud~-:f~o~t (~~fu s~ar~da Jugoslavije. :Zivot koji joj je bi.~ ra.~ ~r:r;J~rtvovala je za Partiju i za s.recu i bol_ju buducndost Fon~. ~{Ii I ' }" · : J d ulica U n]enom VOljellOID gra U, OCI, n d?laze yos IJ~ .nJk· .. e ~~au tom ulicom i procitaju ,Ulica Slavojke S~~~~~~ l~j~ro'"v:\no OJ~e pznaju Cime je zasluzila OVa mJada devojka da ulica nasi njeno ime. 1 436 437 �k b na front Bila je zarobljena sa ~nos~uzela puskdu ~ p~s~~ s~~ c~l~c od ocevidaca, ubili ~u Je Nijken;kcl. f{f~ vom naro a I, a .. . stri. elja;nja bw JC sva aJ o a drasticniji momend~)P'::1 lllto_~k~Je~~:nka ~oletjela ma]ci u zagrljaj, a je.. njen.a devbe~f.W) I~~JaNa c;ovike iz naroda zasto ubijajy dijet~ j,ed~n NIJemci su u I I 1 ~J . . d . J. ne ostanemo u ruznom sJecanJU je odgovorio: ,UbiJa!llo, Je a JO zbog smkrti njene ~laJkNeel.a i nJ'ena kcer - ,mala Branka partizanka". Ta o su zavrs1 e • Mica Vrhovac NELA BOJANIC, UCITELJICA IZ LAMOVITE KOD PRIJEDORA elu BojCl!nic sam rpo:zmava1a i prije rata. Radom je iz Slo'Venije, a zvala se Kornelija Jugovic, pa smo je m~ skraceno zvali Nela. Imala je jedno zensko dijete, Branku, koju je pomati partizanski komandant Sosa zvao ,mala Branka partizanka". Nela nam je svima bila poznata kao veoma hrabra zena. U prvim danima ustanka sluzila je kao pogodna veza izmedu Kozare i Prijedora. Nela je prenosila iz Prijedora na Kozaru sanitetski materijal, izvjestaje partijske organizacije Prijedora Kozarskom odredu, zatim mun:iciju, kao i vijesti koje je partijs,ka organizacija u Prijedoru dobijala od staba Kozarskog odreda. Sjecam se kada se partijska organizacija u Prijedoru povezala sa nekim domobranskim oficirima, koji su bili inace naklonjeni pokretu, i od njih dobila sanduk municije. Nela je tu municiju prenijela iz Prijedora u Lamovitu, a odavde odredski kuriri dalje u Kozaru. Municiju je prebacila iz sanduka u svoj kofer i sasvim lezerno, ostavljajuCi utisak da se vraca s puta, prosla s municijom pored ustaskih straza. u tom njenom radu pomagala joj je okolnost sto je bila Slovenka, vjeroispovijesti katolicke i sto je inace izgledala dosta naivno, pa ustase nisu mogle posumnjati da ana radi za pokret. Nela BojaniC primljena je u Partiju marta 1942. godine, upravo tada kad je formirana prva partijska celija u selu Lamovita. Od tog momenta Nela jos savjesnije radi za pokret. Jos odavno ustase su kontrolisale cestu izmedu Prijedora i Banje Luke, ali Neli nije smetalo da redovno odriava vezu sa grCl!dom i prenosi izvjestaje. Njena neobicna smjelost i sloboda dovela je do toga da su je zajedno sa skolskim podvornikom, februara 1942. godine, ustase u Kozarcu uhvatile sa cjelokupnom postom staba odreda. Nelu su odmah zatvorili, a podvornika izmrcvarili i ubili. S obzirom na to da saobracaj izmedu Kozarca i Prijedora nije bio redovan, upravo obavljao se samo avionom, to ustase iz Kozarca nisu mogle na vrijeme predati postu u Prijedor. U meduvremenu su partizani spremali napad na Kozarac, te ga februara 1942. godine prvi put i oslobodili. Nela je spasena iz zatvora kao i cjelokrurpna pasta. Juna 1942. godine, za vrijeme kozarske ofanzive, zajedno smo izbjegle u Kozaru, ali se ana ubrzo sa svojom kcerkom odvojila i otiSla u drugi zbjeg. Tu nastavlja s politickim radom, da bi ubrzo N 438 439 v �Behija (Behka) HadziomeroviC-Subasic AKTIVNOST ZENA SELA DUGE U PROZORSKOM KRAJU TOKOM NOR-a 1 !I"vd :prolitbers ~a i Treca sa:ndzacka lbrigalda ISu i,z'VIrsile napa I os o odile Prozor 13. jula 1942. godine. Ovaj grad je odd tada pa do konca rata, sa kraCim prekidima bio veCsi 1 nom so b o an. · Na pr~storu izmea~ sela. Vukovskog i planine Cincar formiran ·e 1941. gl~hbne '(ukovski partizanski odred. U njemu su hili sljede~i prozors n., orc.I:. Meho Pir?}ic, Mustafa Osmic, Osman Osmic, Muha~r~c~smic, Rifat Omanovic, zvani Garovic, Nazif Nuspahic i Hasim P Kada je 1942. .go dine Prozor bio osloboden viSe nas ·e riSlo NO~:u ..Ja cu naveisrti v~~mo dmgawice ikojih se sjecam. To s~: ~lata ~ehiJa h~, H~snba .. Subasi~, H~~na .Karahodzic, Alija Karahodzic, Fadil~ uspa Ic, .~ II 1a .~estrov.Ic, Fma Mestrovic, Emina DerviSbe ovic Sub~!l, Den;Isbegovi.c, Ram1za Mustajbegovic, Tefika Hadzic, T~hir~ Hadkzi~:hMuc~lef~,v F11des~, ~Nada Ham:zJic, Zinetta Sabic i Zah1da i dru- ' ge OJI se Ja VIse ne SJecam. . , Da je veliki .?r?j ~e?a :p_riSao NOP-u zasluga je Osmana SabitoVIcj Be~e, koJdi Je )OS PriJe rata dolazio u ovaj kraj i radio sa om a mom 1 naro om 1 govono o zaostalosti nase narod b· ~o~be ~a r~v~~~~avnod~ sviJ: ljudi, o n~ihovom boYjem zi:~t~ hd~r~~ NOB ·G· 1 . . : go u~e bw vrlo aktivan na okupljanju naroda u -u. ovono Je da Je zadatak svakog posteno d I· b d ~~rid prot!k otui?atora i domaCih izdajnika. I pod gnj~~o~i~ ~tic:je~ t . Je.~IJ e, OJ~ smo na. derdefima vezle narodni vez, ostavile smo o ~ ?ti. e u P.a~tizane. B?nle smo se sa puskom u ruci, na terenu ka pohti~b r~dlll~l, u b.olmcama kao bolnicarke, u skoli kao ucitel"ic~ na sv1m IDJeStima gd]e smo bile potrebne. J ' Polo.vinom. 1942. g?dine, poslije teskih borbi, u Du ama ·e b · Most~rsk 1.. batal)on, I?a J~ :Sraco CiSic oformio skojevsku ig omiaainsk~ orga.mzaciJU. 1\;11 sko]evci 1 omladinci jos viSe smo radili Davali smo partizanske pnredbe, odrzavali mnoge sastanke, konferen~ije itd. !okc;:n 1943. go dine. politic~! rad je intenziviran pa je sko ·evska ~l~~~~ac~ahl DSugba:O:~, hila prosirena. Njeni clanovi su hili: B~haim Ic, e (a · u a~~c, Zlata Subasic i Emina DerviSbegovic. . U toku VI nep~\lat~~jske of~nzive hila sam u selu Ljubenci. Tu sam se susrela sa UCltelJicom ZeJnom Balic. Tu su vee bile neprija- cf 19 1 440 441 teljske jedinice sa njemackom komandom. Ja i Zejna smo se sklonile kod SaCire Subasic. Medutim, nas je jedna :lena prijavila pa su nas pohvatali. Zejnu su odveli, ali su je poslije duzeg vremena vratili. Bila je uplakana i mokra, jer su je bacili u veliku vodu, ali su je na kraju pustili. Medutim, iste noCi su ponovo dosla njih cetvorica i jedan oficir. Odmah su postavili pred nas mitraljez, govoreCi: ,Ustajte vas dvije partizanke, spremite se da vas vodimo na saslusanje pred njemacku komandu". Obukle smo pantalone i sve je bilo gotovo. Ali, ja u istom momentu odlucih i rekoh: Necu da idem sa varna, ubijte me ovdje, ja nisam partizanka". To moze potvrditi i Kanat Jurica. Doveli su Juricu. Kada sam Juricu vidjela sav se tresao od straha jer nije znao sta da kaze. Ako kaze da sam partizanka ubice ga partizani, a ako kaze da sam civil bojao se da ce ga ubiti oni, jer mozda imaju nesto konkretnije o meni. Stojim ja i Jurica pred mitraljezom, a oficir pokrece mitraljez cas prema meni, cas prema Jurici i vice: ,,Govorite, br:le!" Prezivjeli smo smrtni strah i ja i Jurica i on rece: ,Behka je jedna u oca, on nju krije kod nas od svake vojske." Mene su us:tavili do ujunro i rtaiko sam iJzbjegla nesrecu. Zejl!lu su vodali po terenu i hvalili se kako su zarobili partizanku. Odveli su Zejnu u talijanski logor gdje je ostala do oslobodenja. Koncem maja 1944. godine odrzan je skojevski kurs u selu Kutama. Na tom kursu su hili skojevci: Behka Subasic, Behaim Subasic, Draginja Mihajlovic, Jelena Cehic, Emina DerviSbegovic, Salih-Bijur Zaimovic, Tahir Hadzic, Mustafa Muratbegovic i drugi kojih se ja viSe ne sjecam. Medutim, kurs je morao prekinuti rad zbog toga sto je u toku mjeseca juna 1944. godine neprijatelj preduzeo ofanzivne operacije protiv jedinica Desete krajiSke divizije, Prve proleterske divizije i Visocko-fojnickog odreda sa ciljem da ih opkoli i uniSti. Poslije neuspjelog pokusaja neprijatelja da razbije nase snage Deseta krajiSka divizija ponovo je zauzela svoje prvobitne polozaje oko :Prozora. Mi ilmrsi,sti rsmo Olstali rpri Sltab:u XVII 1kraji,Ske 1brigade, odnosno nase prozorske brigade . Povratkom na nas teren dosla je u selo Duge jedna grupa boraca. Teren jos nije bio slobodan, kontrolisale su ga neprijateljske patrole, pa smo morali partijski sastanak odr:lati u jednoj pecini kod Duga. Clanovi partijske organizacije hili su: Vida Karabegovic sekretar, i Behaim i Behka Subasic, Emina DerviSbegovic clanovi. U toku 1944. godine u Prozoru je razvijena velika aktivnost i politicki rad na terenu. Osnovan je i uciteljski kurs koga su pohadali: Emina Secibovic, Subha Cabaravdic, Veseljko, Celebija Buturovic, Behka Subasic, Fatima Trosilo, Vasvija i Emina, Tahir Hadzic, Ferid Hamidovic, Fazla, Fatima Bijovica i dr. Na ovome kursu su hila dva predavaca, i to: Vida Karabegovic i Irfan Arifagic. U okviru uciteljskog kursa osnovan je aktiv SKOJ-a, koji je imao 11 clanova, {svi su kursisti, osim troje, hili skojevci). Osnovana je i partijska celija koja je imala tri clana, i to: Behrka Subasic, Veseljka i Vida Kambeg01vic, sekretar. Po zavrsenom kursu Komandant grada za Prozor, Ahmet Hadzic, je podijelio rjdenja sa rasporedom na duznost. Ja sam dobila opstinu Kute i skolu u kojoj sam driala nastavu za djecu i odrasle. Pored rada u skoli nastavili smo i politicku aktivnost. Ona se narocito ogledala u okupljanju omladine, formiranju organizacija AFZ-a i drugom. �Dragoje Lukic KAKO SU ZENE HRVATSKE SPASAVALE KOZARSKU DJECU IZ USTASKIH LOGORA · p· oslije njemacko-ustaske ofanzive koju. je sacinjavala skupina ,Zapadna Bosna", pod komandom njemackog general-majora Frica Stala sa 45 hiljada vojnika, prema 3.500 boraca Drugog krajiSkog odreda ,Doktor Mladen Stojanovic", i po:zmatnog proboja olbruca oiko Kozare 4. i 5. j.ula 1942, u kome su ,ca!k i zene ucestvovale u bo:rhi, na borna kola su isle s puSikama i bombama, upravo kao mravi su navirale" - kako je zapisao njemacki hronicar Vishaupt, neprijatelj je otpoceo da sprovodi svoj pakleni plan pustosenja Potkozarja i Knespolja i odvodenja naroda u ustaske sabirne i koncentracione logore. Na udaru neprijatelja osobito su se nasle cetiri kozarske opstine: Bosanska GradiSka, .Dubica, Bosanski Novi i Prijedor. Cilj operacije bio je dvojak: uniStenje Drugog krajiSkog partizans,kog odreda i ciscenje kozarskog podrucja koje je bilo ukljuceno u narodnooslobodilacku borbu. Postupak neprijatelja prerna civilnom stanovniStvu. regulisan je mnogobrojnim zapovijestima: ,,Sva lica zatecena u borbi strijeljati na lieu mjesta; sve stanovnike hapsiti i sprovoditi u sabirne logore. Tko osobe koje dolaze iz Kozare propusti iii nakon zarobljavanja oslobodi, bice radi neposlusnosti stavljen pred ratni sud". U hajci na stanovnistvo Kozare Nijemci su upotrijebili cak i pse: .~.Na Mrakovicu je stiglo 35 pasa - tragaca iz Beograda, a preko njemackog generala u Zagrebu ishodovano je iz Berlina jos 15 pasa za podrucje Kozare" - stoji u jednom operacijskom izvjestaju. I zapovjednik ustaske Nadzorne sluzbe obavijestio je sve jedinice iz ope: racijskog podrucja Ko;zare da jasenovacki logor moze primiti neogra~ ·niceni broj zatocenika. . · , Okr11tnost .okupatora prema narodu Kozare potvrduje i biljeska generala Stala od 18. j,ula 1942. kojom se konstatuje da je ,cjelokupno stanovni~tvo opkoljenog podrucja iseljeno te tako provedeno temelj>ito ciscenje prdstora" i naredenje borbenoj .grupi ,Vedel" da jedna. ceta nastavnog puka ,Brandenburg" strijelja sve preostale stanovnike sela Marini i time pokaze da su Nijemci jos tu. Krajem jula 1942: u ustaskim sabirnim i koncentracionim logorima nasao se (prema naknadno otkrivenim dokumentima). narod Ko. 442 443 zare po ovom rasporedu: na zeljeznickoj stanici Cerovlja~i kr~j. Hrvatske Dubice 26 hiljada; n Jasenovcu 8.400; u selu Mlakl 7 hilJada.; u Jablancu 4 hiljade; u Staroj GradiSki 1.300; u Novskoj 4.700; u sehma Grabovcu i Paklenici, Ladevcu i Boderajima po 500; u RajiCima 600; i u Prijedoru 14.500 - sto ukupno iznosi 68.500 ljudi, zena i djec~. Tako su dU.Z rijeke Save nastala sabiralista za ljude i stoku sa Kozare. Najcesce, ona su hila ista. Jula 1942. formirno je povjerenistvo od sedam sluzbenika na celu sa doktorom Turinom, sa zadatkom da sa Kozare odnesu sve sto se moglo odnijeti. U osnivackom dokumentu ove pljackaske druzine je zapisano: ,Za vrijeme vojnih pothvata, prigodorn razbijanja komunisticke tvrdave Kozare i Prosa're pos:tavljena su posebna · povjereniStva za prikupljanje, razvrstavanje i raspodjelu stoke. U jednom zahvatu pr:ikupljeno je 25.363 grla stoke i 10.000 tona raznih zemaljskih plodova". . Neko je jednom rekao: kad ne bi bilo djece, ratovi hi sigurno bili manje strasni. To se odnosi i na kozarsku bitku. U logore, gdje se tokom rata samo umiralo, sabijeno je 23.858 kozarske djece, otrgnute iz majcinog zagrljaja. Ono sto su mali Kozarcani dozivjeli u lje~o 1942. kada su muskarci iznatd 14 godina otpremljeni u koncentracwne logore, mlade .Zene i djevojke na rad u Njemacku, a starije odvedene nekud odakle se nisu vratile - vjerovatno nece nikada biti u cijelosti za)pisano. . Duro Zlokapa upamtio je dobro te dane: zarobili su ga u zbjegu i dotierali u Bosansku Dubicu. Odrnah su odvojili djevojke i otjerali na ni'd u Njemacku, a muskairce u J asenovac. Otac je iz kolohe us pi~ pobjeci. Tada su ustase izdvojili Buru i majku. Nju su stalno tukh kundacima i pitali za oca, mnogo je mucili i onda ubili. Tako je Duro ostao sam. Vlatko Dim:ic u 11. godini prezivio je naj1tefe trenUJt:ke u svom zivotu. Vojnici su cijeLu porodicu otjerali od fuuee. Cuo se priguseni plac i jecaj u dugackoj koloni koja je licila na pogrebnu povorku. lJ logoru Cerovljani oduzeli su im sve, konja i kola. Odvojili su i ljude na jednu stranu. Baka i majka stalno su plakale. U tom haosu majka je pokusala da doturi ocu malo hrane, ali kada je prisla blizu stroja, poceli su da je tuku kundacima. Jedan ustasa, iz automata, naocigled svih, ispucao je rafaJ. Majka je pala, pokosena. Tri brGltta i baka, zanijemili, pokusavali su da je pridignu, ali joj pomoc vise nije hila potrebna. I Mico Dragas imao je samo 13 godina kada je bio prisiljen da u jasenovackom Jogoru zajedno sa ocem i dva brata provede dva mjeseca u zlu koje je danas teskoi zamislitL Bio je 21. septembar 1942, kada su iz J asenovca na stratiSte u Gradini prebacili i njih 300 muskaraca iz nekoliko potkozarskih sela. Vee se znalo da se iz Gradine, tog najveceg kozarskog groblja, niko ne yra.ca. Prije nego sto ce pristupiti njihovoj 'likvidaciji ~stase .su im ponu~ili corbu sa si.tno~ isjec~a~irn kuhamim mesom, pnpremlJenu u povecem kazanu. LJUdi su Jeh, a onda je neko rekao da je hrana otrovana i da je to ljudsk~ meso. I zasta, oni koji su jcli medu prvirna, vee su padali, a ustase S!:l _se srnijali. Kadasu poceli da pucaju MiCin otac je doviknuo djeci da bjeze, �a sam je skoCio na jednog ustasu u namjeri da ga zaddi dok djeca n<:; pobjegnu. Spasilo se sve cetvoro. Mico Dragas je odrastao kao kurir proslavljenog kozarskog komandanta Zarka Zgonjanina. Mika Mandie iz sela Turjaka pod Kozarom nije dopustila da joj u stroju u Staroj GradiSki oduzmu dvogodiSnjeg unuka Luku. Zato su ih strijeljali oboje. I Stoja CekiC iz Grbavaca, zab1mdena bascom, prvo je molila, a onda se snazno opirala ne davsi sina Mirka ustasama 11 ruke. Ubili su ih za:jedno pred strojem u Staroj GradiSki. Jovanka Lukic kao da se nije protivila sudbini kada su joj oduzimali pet kceri, jednu po jednu: Gospavu, Zorku, Draginju, Stajku i Jelenu, ali sina jedinca, Doku, nije dala. Strijeljali su je s djetetom u zagrljaju. I tako redom uz rijeku, od Stare GradiSke i Ja:senovca do Cerovljana i Siska, ko zna ~koliko je uhijeno. Spiskove mrtvih nije imao ko da pravi. Zlocini se nisu mogli sakriti. Tako je i istina o tragediji kozarskog naroda, a posebno djece, ubrzo prodrla u javnost. Sa;znalo se za ma:sovna uniStenja, glad i bolesti sto su odnosili !h-Hjatde malalksalih, narocito onih bespomocnih, najmladih, koji nisu znali kazati ni svoje rodeno ime. Ilegalni komitet narodnog oslobodenja u Zagrebu, koji su sacinjavali clanovi Komunisticke partije Jugoslavije, razradio je citav plan za spasavanje kozarskog naroda. Preko Udruzbe crvenog kriza akcija je posebno usmjerena na izvlacenje kozarske djece iz ustaskih sabirnih i koncentracionih logora, koja su zahvacena gladu i zaraznim epidemijama masovno pocela da umiru. Ovu izrazito humanu, a istovremeno izuzetno tesku i opasnu akciju, poveo je i u pocetku njome rukovodio profesor Ivo Marinkovic, cla(n CK KP Hrvatske i narodni heroj, koji je licno, sticajem okolnosti, zajedno sa Grgom Jankesom, dozivio K!ozaru. Poslije ofanzive Ivo je, po zadatku Partije, upucen na ilegalni rad u Zagreb u svojstvu clana Biroa i sekretara povjereniStva CK KP za sjevernu Hrvatsku, pod cijim rukovodstvom je djelova:o i ilegalni Komitet narodnog oslobodenja. Na toj duznosti je bio i rpolovinom februara 1943. kada je uha:psen i ubijen u ustaskoj policiji u Zagrebu. Tada se i pred zagrebacku partijsku organizaciju ri njene aktiviste koji su radili u Crvenom krizu, na zeljeznickim stanicarrna i u bolnicama, pos,tavilo pitanje spasavanja velikog broja djece koje su ustase osudili na smrt samim tim sto su ih odvojili od roditelja i zatvorili 11 koncentracione logore gdje nisu postojali nikakvi uslovi za zivot. Partija je preko profesora Kamila Breslera, visokog cinovnika u Ministarstvu udruzbe Nezavisne Ddave Hrvatske i drugih svojih veza uspjela da rpribavi od ustaskih vlasti dozvolu za legalno sakupljanje i izvlacenje djece iz koncentracionih i sabirnih logora: Stara GradiSka, Jablanac, Mlaka, Kostarica, Ustice, Jasenovac, Novska, Sisak, Gornja Rijeka, Jaska. Tako je i ompoeela, jilllla 1942, jedna od najneoM6nijih bitaka u nasem narodnooslobodilaakom ratu, od cijeg uspjesnog ishoda su zavisili zivoti viSe desetina hiljada djece Kozare, Slavonije, Banije, Like i drugih ustanickh krajeva. Uz, moglo bi se reCi, masovnu podrsku stanovniStva formirane su prve prihvatne ,raskuine" postaje Crvenog krib na zagrebaclmj ze- 444 445 ljeznickoj stanic~, koje su _uje~no.. Po~tale prc:va partijs~<:a uporista .. !J prvim grupama 1 medu naJakt1Vll1Jm 1staknut1m kadrovn~a ove akciJC nasla se Tatjana MariniC (rodeno ime Josipa), iskusni Ilegalac, clan KP od 1919. Cesto je hapsena, dugo nosila teske povrede kicme zadobijene torturom u zagrebackoj policiji; ilegalno je prebacena na lijecenje u Austriju, a odatle u SSSR gdje je licno upoznala, pored niza drugih istaknutih revolucionara i Maksima Gorkog, Nadezdu KrupS'kaju i K.laru Cetkin. Kada se vratila u zem~ju .1934: .opet je ~~psena i proganjana. Preko odjela za narodno zdravlJe 1 sociJalnu pohtl~ku Banovine Hrvatske nna je organizovala prvlli ustano'VIu e;a preds,J<:olsku djecu u Rudama kraj Samobora koja je odigrala znacajnu ulogu kao ilegalno uporiSte Partije i mjesto odakle je u ljeto 194~. Tatjana po~la sa ·svojim skojevka:ma u velicanstveni pohod, spasavanJe Kozarske dJece iz ustaskog log ora i ,krila casnih sestara milosrdnica" u J astrebarskom. ,Bila je neumoran radnik, trcala je i stizala na sve strane, s.taJno u~urbana, uvijek dobn;> raspolo~ena. Im~la je s~roki krug poznamka.. ;r Zagrebu, od proletera 1 skro~mh. domac1ca do mtelekt~alaca, od kopn su mnogi, uvjeren sam, davah pnloge za crvenu P?m.?c samo :a~o sto ih je trazila Tatjana. Nije bilo i nema mnogo takv1h zena u nasoJ Partiji kao sto je bi·la Tatjana IMa:rnic" - zapisao je Rodoljulb Colakovic u svojoj knjizi ,Kazivanje o jednom pokoljenju". Pored Tatjane MariniC i profesora Breslera odmah u pocetku ,borbe za djecu" nasli su se aktivisti l<:oje Kozara n~kada nece. zabo~ raviti ljekari i dobrovoljne sestre Crvenog krsta. Om su orgallllzovah grup~ za odlazak u l<;>gore i p!"e~zim.anje. djec~,. vodenje evi~encij~ i prrutnju transporta, pnhvat na zelJezmcko.J stamc1 u Zagrebu 1 d:ug1m odredistima: Jana Koch, knjizevnica, zivi u Zagrebu, Vera June, Olenko·viC Anka Males, Natasa i Ana Vodopija, sestre, Jana Ilijanic, uhapsena '1944. i objesena u Svetom Ivanu Zelini, Dragica Habazin majka, Katica Jambresak, Vera Dekomati, Jozica Baki, Vera Cerne, Anka Sepic, Branka Neferovic, Yanda Korosa, Ivka Vrkljan, Zo:~ Skolic, Nevenka Kustera, Terezija Pintaric, Helena Breslav, TereZIJ~ Hamata, Valpurga Augustin, Dijana Budisavljevic, J.elen~. Loboda-Zrmsk~, Katinka Fabijanic, Erna Krajac, uhapsena 1943. 1 ub1Je~~ u Lepoglav1, Manja Hanzevaaki, Sltrijeljana od ustasa 1944, Stasa !ehc, dr Des~~a Stampar Vera Luketc, knjizevnica, dr Hermina Miler 1 dr Olga Bosnpkovic. I;uzetnu aktivnost ispoljili su i mnogobrojni sara:dnici na :razlicitim poslovima koje je ovaj po~~hvat ..zahtijevao: Vladmir .Bro~, ir:¥· Drago Kralj Aleksandar Jurekovic-SanJI, Robert Horn, Manca 1 M1co VasareviC, F~anjo i Anka FrisciC, Mijo GomerciC, Eugen Pus~c, t~. supruga slika:ra Vladimira Becica i sestre Breda i Verena KogoJ, koJlma treba da zahvalimo sto je sacuvana evidencija djece u logorima. Iako djelimicna, ona je unijela neizm~~rne rado~tvi· u ~nogob:ojn~ porodi~~ pod Kozarom gdje su dugo, poshJe rata naJCitamJe rubnke hstova b1h oglasi ,Traze se!" Kakva je to borba hila pokazuje i sta<nje djece u ustaS!kim logorima, o cemu su sacuvani brojni autenticni dokumenti i zapisi aktivista koji su ih spasavali. Sa trakom Crvenog k:riza oko rukava i drugim obaweznim dozvolama krenuo je u us.taske logore medu prvima i profesor Kamilo Bresler. Evo samo nekih firagmenata i·z sjecanja ikoje je dao autoru �pr~loga 1.~5~. godine: ,yidio ~a~ meau .hiljadama zena i djece u StaroJ Grad1ski, Jablancu 1 Mlaln 1 onu naJmlaau, od dva mjeseca, kako leze i rumiru u ma:sama. :Neika odraslija 'SU ·se jos micala i cup1kaJa travCice, ali ni nje v'Jse nije !bilo. U Staroj Gradiski gomile male djece bile su ugurane na tavane i~i u one veli~e <?bore za svinje sa cementnim podom. Njihova mala tjelesa, od l~OJih. J~. osta_la samo kost i koza, uslijed totalnog nedostatka rna kahnh higiJenskih uslova, bez hrane i vode bila su zahvacena v~Cim brojem .zamznih b.ole~ti ( ti~~s, _priza, ?ifte;ija, ospice, sarlah, PJegavac). Damma su na IstoJ gomili lezala zaJedno i ona mrtva i bolesna, i ona jos malo ziva. ' <?ydje su ?ila. djec.~ u. d<?bi od jednog dana do 14 godina. Maks Lubunc, logormk, .Izd~OJIO Je 1z. ove skup.ine nekoliko stotina najjacih od 10 do 14 godma I obukao Ih u ustaska odijela. Govorio je kako ce im posvetiti narocitu paznju kao svojim janjicarima. ~asa grupa, ~glav:wm. privatnih ljekara i sestara Crvenog kriza, uz _:v~hke opasnosti! pocela .3e da SP"_l~ava onu djecu iz logora koja su s: JOS mogl.a. spast1. Tako Je po IDOJim podacima tolkom rsrpnja '1942. ~nlo uv ¥Iaki I Jablancuv 9.176 djece, u Novskoj 2.592, u Prijedoru 4.090 I u Usticama 8.000 - sto ukupno, bez Stare GradiSke iz koje se broj djece ~iJe mogao. dobiti, iznosi 23;858. Iz ovih logo;a oduzeta djeca _od maJki <?tpremljen~ su: u Sisak 3.165, u Zagreb 6.403, u Jasku 2.997, I ostala ll1Jes~~ 581, sto ukupno iznosi 12.623 izvucena djeteta iz ovih logo~a. Za v_n}eme transporta i u ovim prihvatilistima u toku srpnja i prvoJ poloviCI kolovoza, umrla su 2.854 djeteta. Pomor se kretao 30 do 40 djece dnevno. U srpnju ustase su izdvojili oko dvije hiljade dje• ce, navodno nesposobne z~ zivot, nabacali ih kao cjepanice u nekoliko . soba na .t~va_nu ?taro¥ra~~ske tvrdav_; i ugusili cijankalijem. To masovno ubi]anJe d]ece Izvrslle su ustase Vrban, GrubiSic, Kordic i Karamarko po naredbi Luburica i Oreskovica. . .Pocetkom srpnja 1942. stiglo je u logor Stara GradiSka 16 dobrovolJn:h sest~ra Cn:e~og .kri~a iz Zagreba da preuzimaju djecu. Sestre SU bll.e S?ki:a~Ie. VIdJ~VSI djecu ~ako U gomilama cuce U dvoriStu logo~a, IZl?zem z.ez1. VIse od polovme nije moglo ni hodati, pa smo morah vda Ih nOsimO 11~, ruka~a do kamiona koji SU ih prebacivali na Ok~c.ane •. a odatle ,G vagomma do Zagreba. U tom tprvom tram.sporrtu k?J1 Je stigao na :lmlOisrj~~ ,Senjak" u Zagrebu 10. >STpnja 1942. bilo je 850 ~_Jece ..Kada. smo olvonh vrata, 47 mrtvih smo izvukli iz vagona. Ona ~Iva dJ~~a b1la su ~r~st;asena. kao ptice, ~u~i su se samo tihi jecaji, ili SU, Sa~IJ.ena l;l SS.<?mih,v,cutala I ,gledala tuzmm pogledom S nesrazmjerno veh~ul! ~JC~JIID ocnna. Vee rl?rve noCi, u nasoj prihvatnoj bolnici, Ul}l~lo JC JOs tr~desetv sedmoro dJe~e .. Kada se pomislilo, kasno u noc, da Je posao ~ec zavrse~ o~o ~m.Jestap, sestre su otkrile jos jedan vagon, sa 2~0 djece - ~OJencadi uv dobu ispod godine dana koja su ncII?-ocno lezala, pomod9ela od placa. I dok je jedna grupa sestara prala ~Jecu, druga se rastrcala po gra:du, skupljala pelene i mlijeko. Medutim, po nalogu usta~a, ana. su :por;t~vo ukrcana u transport i na zagrebackom ·kolodvoru cekala JO~ cet.m puna sata zakljucana do polaska voz~ u Jastreb~rsk~ .. f<akvo Je b1lo zdravstveno stanje djece koja su :pr~sla ~roz pnhv"_lhhste Z~voda za gluhonijeme u Zagrebu vidi se iz IZVJeSta!Ja dr Fr.anJe Permusa po kome je 5.612 djece u dobi od jedne do petnaest godma bolovalo 30.264 razne bolesti .. ," Dramaticnost spasavanja djece iz logora Stara GradiSka pokazuje i sjeca:nje Jane Koch, !kmj'izevrnice, inace od 1938, kimz Drustvo za prosvjetu zena, vezane za KPJ: . ,Najtezi rad u mom zivotu bio je spasavanje partizanske d]ece s Kozare koju su ustase dovukli u sabirne koncentracione logore. Ova nasa najveca akcija trazila je nadljudsku snagu, .pozrtvovnost, hrabrost i odricanje. Sem toga, bila. je skopcana ~a mn<;>go~rojnim op~sno·· stima i po sopstveni zivot. Pa ipak, dobrovoljno, bilo J~v to u P.~vi sumrak, srpnja 1942., stiglo je nas 15 s~vstara Cr:ren_og knza sa DIJ<l}nom Budisavljevic na celu u Staru Gradisku. Medut1m~ t~k d~Uf?O JU~r? uspjeli smo prodrijeti u logor. Nakon vrlo r;.eu~od~Ih I broJ.mh legi.tlmisanja, nasli smo se u dvoristu logora koJe. Je b:Io preknv~no d~e­ com. Kada smo pokazali dozvolu izdatu po odobrenJU poglavmka, VJ~­ koslav LubriC, ~ef logo:ra •. ratni zl?cinac,, viikao j~ iz.sv~~avg!asa: 'Ovdje sam ja poglavmk, ovdJe Ja za:povJ]edan~. Na tr~ze~1Je liJeCJ?.Ik~ da na;m pomogne, ustase su na:m pokazali v na Je~nog covJeka, koJI Je kao 1Z· gl.lbljen, u nekakvom sivom ogrtacu, staJao ned~leko od nas. K.a~ ~~ je ozivio 1kada 1SillO ga iJ?OZVali. i . po~eo ~a:putat1,. Sta1no. I)JOina:vljaJUCI~ 'Sve cu ja vama pokazati, sve, I bolmcu 1 tavan 1 kulu 1 podrum. S':~ sto vidite zapiSite i predajte javnosti. Svaki covjek to treba saznatt. Zajednickim guranjem uspjeli smo uCi u. prvu sobu: ,bol~i~ka soba I" bila je veliCine 5 X 5 metara. Na podu, Jedno do drugoga I. Jedno na drugome lezala su nepomicna djecija tjelesa. To. su bili ~~h nepomicni ~ost~ri na k<?Fm~ su .sij<l;~e. velike, z~vza:r~ne 1. upa.~e 0~1. Ista je slika hila 1 u ,bolmckoJ sobi II I u ,b_olmckoJ sob~ III . DJ~CU su osudili na strasnu, polaganu smrt od .glad1. ~?nesena le odluka .. o~~o~ boditi ovu djecu iz logorskog pakla, Isprazmti tu s~rasl!u ."b~lJ?ICU 1 spasiti ih, ako se jos iSta vspas~ti ~ade. U po.dr_umu J~ SJedilo Ih nepomicno lezalo jos mnogo zena I djece. DospJeh .sm~ 1. ~o kule. se nalazilo oko 300 djecaka u dobi od 7 do 14 godma 1 bih su obucem u crna odijela, s ,kapama na kojima je bio znak. ,U'.'. ~a su ..~ila takode djeca s Kozare. Receno je da su oni ,poglavmko'-:'1 pitomci . U lo~oru su djeca dobijala - saznali smo - i to ne svaki ?a~, ~amo :po saku s:irovog zrnja. Dok nisu stigli do takqz.vane ".bolmce c~~k~h su po dvoristu travu, skupljali razne otpatke I gurah u usta, PI.h vIZ lokvica zagadenu vodu tokom srpnja i svaki dan umiralo je prosJecno po pedesetoro djece. Danas vam ja avo samo na izgled lako pripovijedam. To me uvijek tesko potrese. A onda, bilo jev t~ vi~~· ~ego strasno: viSe ne.~o uiasno. Bilo je tako da se sve ne maze Ispncati. Trebalo b1 za to vise snage, koje mi, prezivjevsi te strahote viSe .kao i da nema:mo. Prvi transport djece dovukli smo na zagrebacki kolodvor ~ 1. srpnja 1942. Kada smo isli prugom od Okucana ~raj nas su p:o!az1~e okicene kompozicije prepune vojske i oruzja. Bila su to poJacanJa ofanzivi na Kozaru. U tom jezivom transportu, jos na PD:tu k<;>j.i je n~no~1;nah:o dugo trajao, pomrlo je ~nnogo djece: Ka?~ s~o 1zyadih 750, sto z~v~ I mrtve, Bresler je rekao: Jano, mora 1h b1ti hi~Jaduv..onda ~~o posh kroz ~~e vagone i U zadnjem, SCUCUrene U s}all?-1, nash SI!lO JOS 250. ~ada VI.se nismo mogli izddati. Bresler i ja uzeh smo J?O J~dno. od p:t-sest mJe~ seci (pod kaput) i otiSli doma. Breslerov Ivica I moJa Duska odrash su, a Ivica ima i svoju djecu. !u. 446 447 �Drugi logor za djecu, isto tako stravican, bio je Sisak. Pocetkom rujna 1942. sa Verom Luketic, knjizevnicom, otiSla sam talmo i javila se A~ti Dumb~v~cu, inace uci~elj~ koji jev po preporuci Breslera po· stavlJen od ,Mm1starstva udruzbe kao nasa veza da radi na kolonizaciji i evidenciji djece. Iz njegovog izvjestaja koji je podneo 25. kolovoza 1942. vidi se da: je u logoru Novi Sisak, u solani Reis, samostanu Syeti Vinko, Te~licevoj ,s.taklani" i kupaliStu popisano preko 6.500 dJece. Logor u S1sku nalazw se u rukama ustaske Nadzorne sluzbe na celu sa zloglasnim Fagetom i lijecnika Antona Najzera koji su poslije rata! osudeni kao ratni zloCinci. ' Slucaj je htio - nastavlja svoje svjedocenje o Sisku Jana Koch -: da ·~ log?ru, upr.avo, prvo _naidemo na doktora Najzera i pitamo za dJecu. OvdJe bas 1 nema dJece, sem nekoliko bolesnih u 'skolskoj P?lik~inici' i ~ese~~k ZJdi:avih 1;1 sola~i; - odgovprio je Najzer, koji je Cino sve da mko z1v ne 1zade lZ Teshceve 'staklane'. M~d~tr_n, !fii ~JJ?-O u jednoj staroj zgmdi, koju je on nazvao 'M<Jolskva pohkhm~a· nash 160 bolesne ~ale .dj~ce i nesto dojencadi koja su ~ezala pod v1sokom temperaturom 1 roJeV1ma muha. Ocajne, bez igdje 1ceg, pocele smo da Cistimo prostor i odvajamo ZiVU djeCU S kojom je ostala Dragica Habazin - majka, a mi ostale produtile smo za 'solam( Is~i prizor nas je i oVJdje cekalo: oko 400 djece od 3 do 5 godina lezalo Je na golom betonu kraj zidova prezasiCenih solju. Plac djece jezivo je odjekivao ovim hladnim hodnicima. . Najzer .i.e pris!ao da tr~~sportujemo djecu za Zagreb, jer je znao, bolJe nego m1, da ce malo nJ1h u ovakvom stanju ostati u zivotu. .. ~asa gru~a s~ .ul;>rzo. jos _jed1:10~ ~asia u Sisku i dozivjela prizor koJI mkada nece b1t1 1zbnsan 1z SJecanJa: prvo na sto smo naiSli bile su zene koje rsu le~ale u barakamai pod temperaturom, neke gra~idne, ~ neke OJ?hrva~e pJegavcem. San:? dan ranije i njima su oduzeli djecu 1 pobacal~ su 1h u barakt; do nJih, tako da su mogle cuti plac svoje dJece,. koJa su, .takode, lezala na golom podu, novorodencad, djeca od nekohko nedjelja, mjeseci i godina, i ziva i mrtva zajedno. .. Da bis_,m~ .i~ mogli pripremiti za transport, molili smo ustase k?p ISU strazanh. Izme?u ~araika, da dopUJste majkama, mozda posljed~JI p~t, ~a nadoJe ~;'OJU dJecu. I .~u radost i djece i majki niko ne mo~e opisati. Ma~e rucice s~ se ~aVIJale oko vrata, pohlepna usta pripila su ~e uz grud1, a n~. kos~cu :dJece kapale. su krul?.ne suze majki. Dugo s:. cuo samo dubok1 JeCaJ. Bile su to maJke heroJI. Kada je posljednje diJ,~te, prer_noreno tugom zaspalo, maj,ke su ih ostarvljale tiho i odla~eci u ~VOJU baraku nama saputale: Cuvajte nam djecu, cuvajte rodene .... I ovaj .transport od 550 djece poveli smo za Zagreb, a jedino sto smo .~ao U~Jehu mogliv rec~ majkama, bila je adresa nase ilegalne evi·· denCIJe, gd]e da potraze djecu kada se vrate iz tudine ... " T?k<;>m j~la i av~usta 1942. dopremljena su na punktove zagrcbacke .~elJ~zmc~e stamce 53 t:~nsporta djece. Nekoliko drugarica, medu k~Jlill~v su bile Vera Luket1c, Vera Loboda-Zrinjska, Breda i Verena KogoJ, knsom od ustasa uspjele su da evidentiraju i tako ostave traga ~a 1.2.77?. dj.ece. htina, ~~ viSe od hiljade .kartoncica nema podataka, Jer Ih illJ~ I~ao ko. d~t~ 1 zato ~t;. rub:ike, StO znace zivot, ispunjene samo broJevi.ma, up1tmcima, krst1c1ma 1 drugim oznakama, ili su, jednostavno, up1sani ovi podaci: ,GradiSic" (djeca koja su od majki odu- 448 449 zeta u Staroj GradiSki) - ,broj 35, zensko oko 7 mjeseci, GradiSic 499, erne oci, kestenjasta kosa; zensko oko 7 mjeseci s rupicom na obrascicu; musko, dobra razvijeno ... " Jedini logor za koji je ustasko ,Ministarstvo udruzbe" preuzimalo djecu iz ostalih koncentracionih i sabirnih logora bio je J astrebar· sko. Taka je i bilo moguce preko antifasista koji su radili u ovom ustaskom ministarstvu, prije svega preko profesora Kamila Breslera i doktora Velimira Dezelica, ubaciti organizovanu grupu od oko 30 aktivista Partije i SKOJ-a, zdravstvenih i pedagoskih radnika, mcd:u kojima je bilo 18 ucenica, mladih djevojaka. U Jastrebarskom je formiran logor jos 1941, a logor za djecu u Jastrebarskom osnovan je 12. jula 1942. Sastojao se od tri objekta, ne racunajuCi konjusnicu kraj ,bolnice" u dvorcu grofa Erdedia, kroz koji je proslo oko 1.500, uglavnom odraslije, djece. Depandans logora u Jastrebarskom bio je u selu Reka, udaljenom tri kilometra i sastojao se od bivse ciglane, konjusnice i jedne nadstresnice, krorz koju je proslo preko dvije hiljade male djece. Nalazio se u zici i bio u pocetku pod strazom ustaske posade, a kasnije (ustaske nadzorne sluzbe) kao i logori za odrasle. Jastrebarsko je napunjeno iskljucivo djecom sakupljenom ispod Kozare jula 1942, dopremljenom u grupama iLZ Srtare Gradi,sik:e, JabJan· ca, Mlake i Cerovljana, ovim redom: 12. jula- 850; 13. jula - 36; 14. jula 750; 31. jula 850; 5. avgusta 800 i 15. avgusta 100 - sto ukupno iznosi 3.386 od novorodenceta do djeteta od 14 godina starosti. Bila su u ocajnom stanju, mnoga potpuno gala, pa i djevojcice od 12 godina, zahvacena s nekoliko zaraznih bolesti u kombinaciji tifusa i dizenterije, ospica i upale pluca, skorbuta s ispadanjem zuba i sekvestiranjem vilica. Pod neobicnim okolnostima poloyinom jula 1942. Tatjana Marinic je uvela u ustaski logor Jastrebarsko, s rijdenoscu da zaustavi smrt koja je harala medu ikozarskom djecom, djevojke: Regin:u Drame, Ankicu Cegec, Danicu Cendak, Miru Debeljak, Anicu Horvat, Anku Korosec, Mariju Ivankovic, Dubravku Dolenec, Ruzu Herceg, Dragicu Vitko, Julku Marinic, Mariju Ratkovic, Ivanku Glavan, Zitu Pusic, Blanku Kolar, Olgu Dupalo, Branku Takac i Ivku Stnnac (uhapsena 1944. i ubijena u Jasenovcu). Sem njih, u borbi koja se graniCi sa podvigom, na spasavanju djece u Jaski. od prvog dana ucestvovali su i: dr Branko DragiSic i njegova supruga Nina, Vinka Soljan, Mira i Anica Slehta, Vera Luketic, Lina Padovan, dr Glimac, Maca TomiC, Tanja Cernozubov i Mica Skaberna, uhapsena i ubijena u Lepoglavi. U svom radu oni su se oslanjali na antifasiste u Jastrebarskom: dr Branka Davila, clana ilegalnog narodnooslobodilackog odbora u Jaski, Mirka Merlea iz sela Reka, te Stasu Jelic, kojoj Partija nije dopustila da dade u logor jer je i sama imala malo dijete i Delku Prosoli, uhapsenu 1944. i ubijenu u Jasenovcu. Kada su dosle u J asku naiSle su na otpor nekoliko cas nih sestara; ponovilo se ono sto se desilo profesoru Bresleru na zagrebackoj zeljeznickoj stanici. Njemu je casna sestra Laurencija Ciric iz Sirokog Brijega doviknula: ,Svu tu djecu treba poklati". Grupa casnih sestara milosrdnica, na celu sa Pulherijom Barte, upraviteljicom logora, upravo je necovjecno postupala prema djeci. 29 zene BiH u NOB 1941-1945. �Milka Sestre iz te grupe su otvoreno izjavljivale, a tako i postupale, da pomagati partizansku djecu znaci odgajati svoje neprijatelje. I Cinile su sve da djece sto viSe umre. Zapis Franje Ilovara o djeci u ustaskom logoru Jaska predstavlja, vjerovatno, najpotresnije stranice naseg oslobodilackog rata. Na jednom od tih listica stoji revers i potvrda: ,Primio predujam na racun kopanja grobova deset hiljada kuna za sto komada djece pokopane", a na drugom: ,Ukupno 468 komada djece" i tako redom sve do broja 1.026 bezimenih. I ko zna koliko bi djece jos umrlo da nije bilo Tatjane i njenih djevojaka. Evo sta jedna od njih kaze: ,Djeca su nam umirala na rukama, na krevetima koje smo same napravile, na podu u barakama, a mi smo bile same i bespomocne. Plakale smo zajedno s njima i culo se samo: moj Perica je umro; moja Milka izdiSe; onaj mali s mladezom na obrazu nece docekati jutro ... " Bio je cetvrtak, 23. srpnja 1942. kada je list ,Nova Hrvatska" objavio preko cijele strane, sa tri propagandna fotosa, clanak pod naslovom: ,Djeca, koja su oslobodena od partizanskog ropstva, oporavljaju se od pretrpljenih patnji na ddavnom dobru u Jastrebarskom". I dalje: ,lmaju erne kape s ustaskim znakom. Casne sestre su ih naucile moliti bogu. Oni pjevaju narodne pjesme, uce povijest Bosne, uce tjelesne vje2be, medu njima skoro nema bolesnih. U losem stanju su ona djeca koja su bila u ropstvu partizana. Roditelji djece, koji su napustili logor i dolaze ovdje svojim sinovima i kcerima, vrlo su radosni kada vide da se sa djecom tako pazljivo postupa ... " U Jastrebarsko je iz Stare GradiSke s djecom prokrijumcareno 25 bolesnih zena, koje .su bile proglasene za nesposohne za md u Njemackoj. Medu njima je bila i Anka Zujic iz sela Johove pod Kozarom. Evo kakvu je ona tugu ponijela iz Jastrebarskog: ,S muzem Milanom imala sam dvoje djece; Milorada u sestoj i Milevu u trecoj godini. Kada· su nam u Cerovljanima oduzeli djecu uspjela sam da se prosvercujem u kolonu za Jasku koju je formirao Crveni krst. Tu su mi umrli oboje djece na rukama, prije nego sto smo im mogli nesto pomoci. Umrli su i Branko Vujanovic i Doko Bursae koje sam prigrlila zajedno s mojom djecom ... " I Stasa Jelic, jedna od zena zasluznih za sve one sto su prezivjeli Jasku, sjeca se: , ... Bilo je transporta u kojima su dolazila djeca otrovana iz Stare GradiSke. Tamo su im zednim, na julskom suncu, dali vodu sa rastopljenom sodom. Kada smo uvidjeli sta je uzrok obciljenju crijeva, mogle smo pristupiti lijecenju samo sa svjezim sirom. Ali, kako do njega doCi? Dovijale smo se na razne nacine, narod nam je donosio krisom i ostavljao hranu pored ograde, zice ... " I taka redom, svaka od njih kazuje svoje videnje Jaske, Siska, Stare GradiSke, i to je debela knjiga strasnih prica o djeci iz pakla. Simic-Mlin~revic ANTIFASISTICKI FRONT ZENA BEKIJE ,p 450 451 O·~,;~cje. Belkij~. zahvat~ ~!jelove da~a~njih ?.Pcina Lju!buski, · Listlca 1 Posusje, kao 1 c1tavu danasnJU opcmu Grude. · Na ovom podrucju prije rata nije postojala partijska organizacija. Postojalo je, medutim, dosta !judi koji . su. hili ?predijeljeni za radnicki pokret i demokratske slobode. Kler Je 1pak 1mao veoma jak utjecaj na mase. Posta je podrucj~ _bilo ':~lo siromasno i pretezno krsevito, !judi sa ovog terena su odlaz1h u SVIJet trbuhom za ~ruhom. Oni su, u · svoj kraj, donosili napredne ideje. Mnogi su u So~~etskom Savezu vidjeli svoju buducnost. Kapitulacija stare JugoslaviJe 1941. godine zatekla je taj kraj onakav kakav je bio i prije njenog stvaranj~. K~d su tih dana pod okriljem okupatora, ustase preuzele vlast u svoJe ruke mnogim s~ljacima su obecavali da ce im dati zemlju aka im sinovi idu u ustase. To su oni cinili rpo primjeru solunsrkih dobro:vOiljaca. Obe6avali su zanate i trgovine samo da bi privukli sto viSe ljudi u svoje redove. Uskoro su ustase, medutim, pokazale i svoje pravo lice. Pristupili su istrebljenu .malohrojnog srpskog zivlja u Ljubuskom. Ustaski zlikovac Franjo Sudar javno je ubio iz piStolja Vlatka Hrstica, poznatog komunistu. iz Vi tine. Vijesti o ovim i slicnim akcijama brzo su se prenosile medu stanovnistvom. Post·eni svijet se na .to zgrazao i branio je svojoj djeci da dobrovoljno stupaju u ustaske redove. Oni su onda pdstupili i mobilizaciji. Uspjeli su prevariti i mobilisati dobar broj mladica. . U svakom selu Bekije bilo je poznatih drugova od ranije k~j~ se nisu slagali sa idejama ustasa, Hitlerove i Paveliceve ustaske poht1ke. To su, prije svega, hili: u Tihaljini Matisa Mlinarevic, Marko Lukenda i drugi; u selu Drinovcima, Grgo Glavas zv. Sperc:vic (horae 1941. godine, poginuo pod konac 1942. kao komandant batalJona kod Sl. Broda); F:ranjo i Mate Glavas, Kreso Simic i. drugi; u Gorici Mijo Sosa, ~ Sov~­ Cima Stjepan Prlic, u MamiCima Grga Macan itd. Na ovo P?~ruc)e naJviSe su utjecali poznati komunista Mate Buljan zv. Klapmc, 1z sela Virijana ko.d Imotskog, Pavao Granic ,Beg", Ivan Resetar i Ikan Jelavic iz sela Oraha, te drugovi iz Ljubuskog, Mirko Mucic itd. Poslije odlaska Buljana u NOV veza je ostala samo sa vrgorskom kraiinom koja je djelovala na ova podrucje. Poslije akcija ustasa u ljeto 194i. godine, drugovi iz Ljubuskog su otiSli u NOV preko Mostara. �Taka je veza sa rukovodstvom KPJ za Hecegovinu bila otezana i usporena, kao i dobijanje za~dataJka. Valja napomenuti da je glad koja je bila u ovom kraju na zimu koncem 1941. godine i pocetkom 1942. godine imala jakog utjecaja na razvijanje pokreta u ovom kraju, taka da su veze NOP-a pocele funkcionirati vee u to doba, ali je glavna orijentacija bila na podrucje Vrgorca. Pod rukovodstvom Kotarskog komiteta Komunistioke partije Hrvatske dolazi do postavljanja prvih zadataka: da se vrsi propaganda NOP-a, da se prikupljaju oruzje i municija, te dobrovoljni prilozi u novcu i materijalu za potrebe NOV-e, da se pronade sto veCi broj drugova za formiranje narodnooslobodilackih odbora za uspostavljanje ilegalne narodne valsti i na ovom podrucju. Od marta 1942. godine, kako su uspostavljene veze sa podrucjem Vrgorca, funkcionirale su neprekidno do oslobodenja. Jedan od glavnih punktova na ovom pod.:rucju hila je kuca Matise Mlinarevica. Zadesila se na vrlo pogodnom terenu, a on kao i njegova porodica hili su vrlo aktivni u radu za NOB-u. U njegovoj kuCi najprije je formiran Mjesni narodnooslobodilacki odbor za Tihaljinu, a u julu 1943. godine i OpCinski NOO za Bekiju, tj. za opCinu Drinovce. Veze su od:rZavane preko drugova i drugarica u selu Klobuku, a jedrrim kanalom i preko Kane Busatlije iz Vitine. J a sam uglavnom u pocetku radila na od:rZavanju tih kurirskih veza. Na tom poslu cesto sam hila u kontaktu s Vesnom Resetar i Dragioom-Dragom Jelavic iz •sela Oraha u kotaru V•rgorac. Kaiko je gotovo u svim selima Bekije u proljece 1943. godine doslo do formiranja mjesn'ih narodnooslobodilackih odbora pa i opCinskog odbora dolazi do jaceg poleta u radu za NOB-u. To je i neprijatelj poceo osjecati. Nasa stampa 1legalno je kruzila po selima. Govorila je o uspjesima NOV-e kao i Crve~e ~rmije, te o potiskivanju okupatora na mnogim mjestima u nasoj drza~1. Nastalo je dezerterstvo ne samo iz domobranskih jedinica, koje su b~le t?boze regularna vojska NDH, nego i u redovima ustasa, koji su bJezah sa frontova i poceli se sakrivati oko svojih kuca ne vracajuCi se viSe u svoje jedinice, Neprijatelj iznalazi modus i takve uvrstava u ust~.sku miliciju ili u talijansku miliciju. Sarno, eta, da se nalaze kod svoJih kuca, racunajuci da ce i na taj naCin onemoguCiti razvitak NOP-a. U ovoj miliciji bio je poneki od saradnika NOP-a te bi nas na vrijeme ol;.avjestavao o namjerama neprijatelja, o poduzimanju raznih akcija s nJihove strane, o napadu na nase jedirrice, koje su se nalazile na susjedn?m podrucju na oslobodenoj teritoriji Dalmacije, ili hapsenju pojedmaca. Jedan broj zena Bekiie bio je organizovan u AFZ. Prvo u odbore po s~lim~, a posHje i u op6nski odbor Antifasistiokog £ronta zena. Prva rpredSJedmca tog prvog opCinskog odbora Antifasistickog fronta zena za Bekiju ..bil?- sam ja. Posliie mog odlaska u NOV, avgusta 1944. godine, zamiJemla me je Vin'ka Glavas, ud. Ilije iz Dr1novaca. U ovaj odbor bile su nostavliene ios: Ruza Basic iz Ruzica, Luca Lukenda iz Tihaljine Ivica B?sic iz sela Goifioe, Lju!bica Galic iz Gorice, Mila Bilic iz Rusica,'Janja S1mic iz Tihaljine, D.rina Pandzic iz Drinovaca, rKata JurCic dz Ruzica. . U r;asim prilikama, baveCi se domaCinskim poslovima, zene nisu bile ~?-VIku:r~.te na politicki zivot. Raniji patrijarhalni zivot znatno je ~manJivao zmteresiranost. Bile su u veCini slucaieva i nepismene. Ovo Je. sve otezavalo aktivnije ukljucivanje zena u politicki zivot, jer je ovo zmsta za nase zene hila historijska novina. 452 453 Uz pomoc drugova politickih radnika NOP-a uspijeva se ipak da se i ova organizacij<;t aktivira i ukljuci u politicki zivot i rad za NOP. Zene ukljucene u rad za Pokret u pocetku su uglavnom potjecale iz porodica vee ukljucenih muzeva, sinova iii brace. Sve zene iz ovakvih porodica, koje su po godinama uzrasta mogle da djeluju i rade to su i cinile. Bilo je slucajeva da su i djevojcice (Vinka Mlinarevic, rod. 1933. godine) prenosile postu i vrsile izvjesnu kurirsku duznost i veoma dobra posluzile u datim momentima. Na podrucju Bekije, danasnje podrucje opCine Grude, u 1943. godini pa nadalje dolazi do jaceg poleta u razvijanju rada za NOB-u, te u tom radu ucestvuje preko stotinu zena. Pored desetak - petnaest ilegalnih politickih radnika Draga Jelavic iz Oraha cesto dolazi u pomoc odboru Antifasistickog fronta zena. Za ,ilegalce" je trebalo pripremati hranu, skroviste i sprovodenje od mjesta do mjesta, prenositi obavjesstenja i zakazivati odredene sastanke. U veCini slucajeva to je bilo otezano muskarcima pa su to cinile zene. u ov'm poslovima kao omladinke i clanovi odbora AFZ-a u selu Tihaljini su sc isticale: Luca Lukenda i Janja Simic. U selu Drinovcima Vinka Glavas, Drina Pandzic, Maca Tomas. U selu RuziCima Kata Jurcic, Kata Basic, Ruza Basic, Mila Bilic. U selu Gorici Ivica Busic, Kata Busic, Ljubica Galic, Zorka GrubiSic. Iz sela Mamica Luca Leko, Kata Mikulic, Jaka Mikulic. ......Zene sa ovog podrucja, pored naprijed spomenutog, radile su na prikupljanju dobrovoljnih priloga svih vidova: odjece, obuce, novca, hrane, municije, duhana i ostalih potreba za potrebe NOV. Ovakvu njihovu djelatnost osjetio je i neprijatelj na terenu pa je pristupio poduzimanju represivrrih mjera, hapsenju i proganjanju. Mene je u pocetku 1944. godine uhapsio poznati ustaski zlikovac u ovom kraju, Mile Carapina. Odmah me je svezao u bodljikavu zicu, pritezuci tako da je odmah krv jurnula iz ruku. Zlostavljajuci i tukuCi otjerao me je u bivsu zandarmerijsku stanicu u Tihaljini u zatvor. Ustase su me ispitivale u vezi sa suradnjom za NOB-u i iznudivale priznanje. Tukli su me do besvijesti. NiSta nisam priznala, a niti sam koga otkrila. Tom prilikom hila bih i likvidirana, ali zahvaljujuCi pukom slucaju ostala sam ziva. Nas suradnik, Ante Aleric zvani Antic, jos za vrijeme stare Jugoslavije bio je ozenjen sestrom ovog ustaskog zlikovca. Cirri je cuo za hapsenje dosao je kod svog surjaka Carapine i svojom invervencijom uspio da me oslobodi. Nakon izvjesnog vremena, ziveCi poluilegalno; otiSla sam u NOV-u, gdje su se od ranije nalazila trojica moje brace. Posta su ustase na ovom podrucju osjetile djelovanje NOP-a, jer su :i sa ovog podrucja vee dobrovoljci stupali u jedinice NOV i POJ, pristupile su drasticnijim mjerama progonjenja nasih porodica. Da bi zastraSile i onemogucile dalje sirenje NOP-a javno strijeljaju Grgu Macana iz Mamica, Luku Alerica na Lovrecu, Matu Glavasa i jos neke. Iz sela Drinovaca, kao i iz jos nekih, odvode porodice u jasenovacki logor. Otjerali su iz Drinovaca Maru Glavas, Katicu Glavas i Jaku Kundid. Sve tri su prezivjele jasenovacki logor i pred konacno oslobodenje zemlje dosle su kuci. Ustase su nastavile sa hapsenjem i drugih porodica koje su bile vezane za NOP. Kreso Simic bio je na tom podrucju jedan od istaknutijih ilegalrrih radnika NOP-a i djelovao je kao sekretar OpCinskog odbora i sekretar OpCinskog partijskog povjerenistva KPJ za Bekiju, a poslije i sekretar OpCinskog komiteta Komunisticke partije Jugoslavije za opcinu Drinovce. Kako nije imao blize �Stojan Makic rodbine ustase najprije hapse njegovu strinu, Ruzu. Nakon izvjesnog vremena tesko premlacena pustena je iz ustaskog zatvora u Pec-Mlinima. NiSta ustase od nje nisu saznale. Malo kasnije su je otjerali u jasenovacki logor zajedno sa Citavom porodicom. To isto su ucinili sa Jelom Mlinarevic i njenom nevjestom Lenkom. Majku Joze Lukende, Majusu, ustase su bile povele na strijeljanje, ali se je neko nasao medu njima i sprijecio zlocin nad staricom. Nije poznato iz kojih razloga. Mozda zato sto je to hila starija zena. U selu Drinovcima u radu se isticala i Ruza Mikulic. Ona u svoju kucu prima politicke radnike, hrani ih i sakriva. Bila je vrlo aktivna i neustrasiva. Nije prezala pred nikakvim opasnostima. Kad se kod drugoga nije moglo, kod Ruze se je moglo. Takav slucaj bio je i sa Kajom JurciC. Za NOP aktivno je radila i kuca Aleksandra Sopte itz :sela Dmica, opC1na Listica. Nas rad se protezao i na to podrucje. Aleirosa se rijetJko nalazio kod kuce. Kod kuce mu je pretezno hila zena Slavka i njena zaova Janja. Kuca se nalazila na vrlo pogodnom mjestu u sumi pa su se u toj kuci drugovi mogli zadrzavati i duze od 24 sata. Slavka je hila vrlo aktivna i neustrasiva u izvrsavanju zadataka. Oktobra 1944. godine, neposredno pred oslobodenje ovog kraja, ustase su opkolile kucu, uhvatile Aleksu i Slavku, koja je hila noseca, i na lieu mjesta ih likvidirali. Ustase su ubile i Lucu Simic iz sela DragiCine koja je radila u otkupnoj stanici duhana u Listici. Kao omladinka hila je vrlo aktivna i ustase su je poslije likvidacije bacile u rijeku Listicu. Ovog mjeseca podrucje danasnje opcine Grude konacno je oslobodeno. Front se stabilizirao bas granicnom linjom izmedu danasnjlh opcina Grude i Listica i tu stajao preko tri mjeseca. Na oslobodenom podrucju Gruda doslo je do formiranja, odnosno prosirivanja svih organizacija NOP-a, AFZ-a, Skoja i Usaoja. Saoa je tesko nabrojiti sve zene i omladinke koje su uzele ucesca u ovim organizacijama. Opcinski komitet SKOJ-a za opcinu Drinovce bio je formiran jos u ljeto 1944. godine. U toj organizaciji je tada bilo 11 omladinki. Po oslobodenju zemlje na ovom podrucju se zadrzalo ustaskih ostataka. Medu zrtvama ovih terorista bilo je viSe zena. Jedna od prvih hila je skojevka Mila Simic iz sela Borajne. Nju su ustase objesile. Ubili su i Matu Alpezu i njegovu kci Katu, iz sela Medovica, a potom Stjepana Leku i njegovu zenu u selu Borajni. U selu Drinovcima ubili su Jelu Tomas s Drinovackog brda. LIKOVI ZENA-BORACA PODGRMECA (Jela Perovic-Vukojevic, Smilja Raseta-Copic i Anka Marcetic) orodica Dure Perovica, lugara u selu MasiCima, srez Bos. GradiSka, imala je devetoro djece, od kojih su 6 bile kceri: Lepa, uciteljica, predratni clan Komunisticke partije i istaknuti drustveno-politicki radnik, dr. Danica, ljekar, pukovnik JNA, Jela, uciteljica, Brana i Dusanka Perovic - poznati drustveno-politicki radnici. Jela se upisala u Uciteljsku skolu u Banjoj Luci 1932/33. s:kolske godine. U toku skolovanja pod uticajem KPJ i SKOJ-a kao i svoje starije sestre Lepe Perovic, postala je politicki napredna ucenica. Zavrsila je uciteljsku skolu 1937/38. Postavljena je na duznost uciteljice u selu Hasanima, srez Bos. Krupa. Oktobra 1940. godine, poslije odsluzenja kadrovskog roka u Mariboru, i ja sam postavljen na duznost ucitelja u selo Hadrovce, srez Sanski Most, od kojeg su Hasani udaljeni oko 6 km. Pojedini roditelji ucenika iz Kozina, sela koje granici sa Hasanima, a nalazi se u podrucju Osnovne skole u Hadrovcima, govorili su mi da je u Hasanima uciteljica Jela Perovic, a politicki svjesniji radnici govorili su da je vrlo ugledna i da siri napredne ideje medu roditeljima ucenika i drugim stanovnicima sela Hasana, vrlo argumentovano razotkriva i osuduje fasisticku Njemacku i fasisticku Italiju, kao i domace reakcionare koji su se oslanjali na fasisticke drzave. I sam sam zapazao, a i od drugih slusao da je Jela Perovic kao uciteljica nastupala sa mnogo paznje i takta prema ucenicima i njihovim roditeljima, da je neobicno voljela dake i prema njima se odnosila prijateljski, ali i vaspitno. Djeca su je voljela. Nikada nije koristila batine kao vaspitno sredstvo, a nije primala ni poklone, sto je nailazilo na otpor pojedinaca koji nisu mogli da shvate nove, humane odnose prema ucenicima i njihovim Toditeljima. Kroz takav odnos prema svojim dacima Jela je ,pos,tala popularna i ·kod roditelja i ostalog S'tanovnistva, sto joj je omogucilo da uspjesno politicki djeluje u selu Hasanima i okolini. Odlucno je osudivala predstavnike i pristalice raznih gradanskih partija, posebno JRZ i druge, koji su sirili nacionalizam i sovinizam, kao na primjer ucitelja Ljubu Lajica, koji je bio pristalica ,;zbora" Dimitrija Ljotica. " Kada se Branko Copic vratio u svoje selo Hasane iz dackog bataljona po,slije kapiltulacije Jugoslavije iSao sam mu u posjetu, koju mi P 454 455 �je uskoro uzvratio. Sa njim su dosle njegove sestre, Smilja i Jela Perovic. Kroz razgovor o politickoj i vojnoj situaciji zapazio sam da je Jela bila upoznata sa glavnim dogadajima, da je jasno shvatala opasnost od fasizma i petokolonasa, ustasa i drugih o cemu je iznosila svoje miSljenje i stavove. Isticala je potrebu oruzane borbe protiv okupatora i njihovih slugu. Drugom prilikom bili smo na sastanku u Budimlic Japri 29. maja 1941. .godine kojem su iprilsustvovali: Braliliko CopiC, Jela ,Pero.vic, Braliliko Krneta i ja. Sastanak je oddan u dvoristu, blizu stana popa Miroslava Glusca. Razgovarali >smo o novonastaloj vojno"po!iltiakoj si,1madji i .razmatrali mjere koje su moguce u cilju zastite od terora njemackih okupatora i ustasa, koji su 7. maja izvrsili necuvene grozne zloCine u Sanskom Mostu, ubili 27 Srba zemljoradnika iz sela Tomine i okoline i njihove leseve objesili na drvece u gradskom parku. Dogovorili smo se kako da se borimo za sto potpuniji uticaj u narodu. Zakljucili smo da je potrebno da se izbjegavaju susreti sa ustasama, da se stvaraju uporiSta medu uglednim borbenim i naprednim radnicima, zemljoradnicima i drugim, da uticemo na stanovniStvo da izbjegava odlaske u gradove i varosice, da se ne odaziva na kuluk, da ne prelazi na katolicku vjeru i da ne predaje oruzje. Ocekivali smo direktive KPJ za daljnju aktivnost u borbi protiv okupatora i izdajnika. U junu 1941. godine ustaski stozernik Viktor Gutic izdao je naredbu da se svi Srbi i Crnogorci, koji su se doselili iz Srbije i Crne Gore, moraju da isele iz NDH-a. Tada je Jela napustila Hasane i otiSla u Banju Luku gdje je i1legalno poH,tiOki radila na osnovu din~ktiva KPJ. U to vrijeme je vjerovatno postala clan Partije. Poslije Oblasne konferencije KPJ za Bos. Krajinu, odlukom partijskog rukovodstva, nekoliko drugova i drugarica rasporedeni su na razne duznosti u Podgrmecu. Medu delegatima koji su se vracali iz Skender Vakufa bile su i Jela i Dusanka Perovic. Na trazenje omladine i naroda iz sela Hasana Jela je odredena na duznost politickog radnika u ovom kraju. Prva duznost koju je vrsila u selu Hasanima bila je duznost sekretara partijske celije i clana Opstinskog komiteta za Potkalinje i Dubovik, a poslije duznost clana Sreskog komiteta KPJ-u za srez Bosanska Krupa. Na oslobodenoj teritoriji Jela je sa poletom i odusevljenjem djelovala kao politicki radnik, u prvo vrijeme u selu Hasanima i okolici, i u krupskom, a poslije u sanskom srezu. Svoje duznosti obavljala je uspjdno. Jela je pruzala solidnu pomoc partijskoj celiji i Opstinskom komitetu, doprinosila politickom aktiviranju stanovniStva, posebno zena u ovim selima, na zadacima NOB-e. Borila se da se svi zadaci izvrsavaju sto uspjesnije, a i licno je radila sa osjecanjem odgovornosti i duznosti. Nikada se nije ponasala kao neko ko mnogo viSe zna, nego je savjetovala i pruzala pouke drugima, kao prijatelj i drug. Otuda je stekla veliki ugled medu clanovima Partije, a posebno medu zenama i omladinom u Hasanima i okolini. Krajem 1942. godine Jela je bila clan Sreskog komiteta za sanski srez. Bila je posebno zaduzena da pruza pomoc novoformiranom Opstinskom komitetu u Lipniku. Pred Cetvrtu ofanzivu postavljena je na 456 457 duznost sekretara Okruznog odbora Antifasistickog fronta zena za Podgrmec, cija je predsjednica bila Danica Medan iz Jasenice. . U radu na zadacima sa zenama realno je postavljala probleme 1 borila se protiv svakog skretanja na osnovi femirristickih i slicnih tendencija. Imala je drustveno-klasni prilaz u rjesavanju problema zena u revoluciji. Zato je uspjesno vrSila ove zadatke. Isticala se i u radu na kursevima Antifasistickog fronta zena u Podgrmecu. I sama je organizovala nekoliko kurseva na kojima je drzala politicka predavanja. Pored redovnog politickog. rada, sv~ko­ dnevnog objasnjavanja ciljeva i zadataka NOB-e na ra~.mm s~upovima i konferencijama u pozadini, i posebno na konferencipma zena, Jela je poklonila veliku paznju i brigu odrzavanju politickih kurseva za zene aktivistkinje. U toku ofanzive zaduzena je da se krece u pravcu Grmeca sa grupom stanovnika za Drugom i Pet.~m brigad<;>m. Podr;~jela_je necuvene tdkoce zajedno sa ostalim stanovmstvom usljed nepn]ateljskog terora i ru;bi,stava dvila u zJbjegovima, vd~ke hladnoce nedovoljne i:shrane, sl?be m01gu6nosti iZa konacooje irlld. Hrabro je podnijela sve ove teskoce i uvijek sluzila primjerom. Na Okruznoj konferenciji KPJ za Podgrmec, 17. maja 1943. godine, bila je delegat i Jela Perovic. Ucestvovala je u diskusiji. Istakla je da je sada mnogo manji broj aktivnih zena, ali se nije slozila sa tvrdnj<?m da je rad zena neorganizovan i pojedinacan. Navela je da se u nekim selima organizacija nije ucvrstila, ali da ima sela u kojima su odbori AFZ-a aktivni. Kao razloge za smanjenu aktivnost navodila je: malodusnost, strah pred neprijateljem, bolest nekih ist~knut~h ~ena - o?bornika i pogibiju nekih aktivistkinja, kao i zarobljavanJe I odvodenJe u Njemacku. Navela je da organizacija AFZ-a nije uspjela da osposobi veliki broj zena za samostalan rad u AFZ-u. Govorila je o tezim uslovima koji se postavljaju za prijem zena u Partiju, i o sektastvu pojedinih drugova. Istakla je sta su svc zene u organizaciji AFZ-a Cinile poslije ofanzive za borbu: sakupljale namirnice za bolesne i ranjene borce, tkale platno, nosile poklone bolesnicima i partizanskim stabovima, krpile i prale rublje partizanima, plahte za bolnicu. Na kraju je navela neke primjere zvjerstava okupatora u vrijeme IV ofanzive nad zenama Podgrmeca. Poslije kraceg vremena je kooptirana za clana Okruznog komiteta KPJ za Podgrmec. Na ovoj duznosti bila je nekoliko mjeseci, pa je premjestena na drugu duznost. U mojim sjecanjima Jela je ostalS; k::o coyjek sa .siroki~ ~emo­ kratskim shvatanjima u odnosu prema ljudima, zenama I omladmi, kao horae za dosljedno sprovodenje direktiva i zadataka ..Ra~ila je sa mno_?O aktivistkinja u Hasanima i u okolini i u drugim mJeStima Podgrmeca. Ona je mogla da im pruza pomoc jer ie imala dosta siroko opste ob:~·a­ zovanje i visoku politicku svijest. Blisko je sara~ivala sa poznat!I"? aktivistkinjama, medu koiima sa: Sojom Copic, Damco~. Meda!l, Sm~ll: kom Raseta, Mandom Culibrk i mnogim drugim. UziVala Je. vehki ugled medu zenama, ier nije samo postavljala zadatke, nego se I sama neposredno angazovaJla u nj'iho!Vom iiZVlrsenju. Nije dopustala da se obecava ono sto nije moguce izvrsiti. U svim krajevima gdje je radila i borila se ostala je u najljepsem sjecanju. �Iz Hadrovaca, srez sanski, gdje sam uciteljevao, odlazio sam ponekad u selo Hasane, u posjetu Branku Copicu. Poslije okupacije, za vrijeme tih posjeta, upoznao sam i Soju Copic, Brankovu majku, brata Rajka i Smilju Rasetu, Brankovu sestru. Iako je Smilja bila domacica sa 4 razreda osnovne skole i bavila se zemljoradnjom, zapazio sam da je po opstoj "kulturi bila znatno naprednija od mnogih pismenih :lena i djevojaka u ovim selima, da je pismenija i ,nacitana", kako se tada govorilo. Citala je raznovrsnu literaturu, pa i djela nasih i stranih naprednih pisaca: Petra Kocica, Alekse Santica, Ive Andrica, Miroslava Krleze i drugih, te Maksima Gorkog, Lava Tolstoja. Pod uticajem napredne literature kao i politickog djelovanja nekolicine clanova Partije i simpatizera, kroz zemljoradnicku stranku i Smilja Raseta je pocela da podrzava stavove i miSI]enja naprednih radnika, srednjoskolaca i studenata. Od ranije sam znao da su bili pod naprednim uticajem radnickog pokreta i progresivno orijentisani: Branko Copic, Jela Perovic, Proko Ugrenovic, ACim Raseta, Duro Raseta, Ratko Novakovic, Rade skundrie, Milan Jaksic i drugi i da su doprinosili stvaranju nove, demokratske politicke atmosfere. Uz njih je. i Smilja usvajala napredna shvatanja i ideje. U maju 1941. godine dosli su u posjetu skoli u Hadrovcima: Branko Copie, Jela Perovie i Smilja Raseta, pa smo razgovarali i o vojnoj i politickoj situaciji u svijetu i kod nas, razmatrali opasnosti koje prijete od okupatora i ustaskog pokreta nasoj zemlji, svim nasim narodima. Osudivali smo okupatorsku politiku, ustaske zlocine. RazmiSljali smo o potrebi organizovane borbe protiv okupatora i petokolonasa. Smilja je vee sve znala o glavnim dogadajima u svijetu i kod nas. Izrazavala je mr:Znju prema fasizmu i pristalicama okupatora. Sagledavala je i neke manevre predstavnika gradanskih partija, posebno JRZ i Hrvatske seljaoke stranke (dr Vlatka Maceka i slicnih). Zrnala je i za izdajnicko dr:Zanje dinastije na celu sa Pavlom Karadordevicem, te shvatala potrebu borbe protiv svih kolebljivaca i kapitulanata. Vee u avgustu 1941. godine, poslije prvih ustanickih napada u srezu Bosanska Krupa na zandarmeriisku stanicu u Benakovcu, na ustaske tabore u Du:boviku, Arapusi i drugim rmjestima, lkada su stvoreni prvi ustanicki odredi, u drugoj polovini avgusta nazvani gerilski, a u septembru partizanski odredi - Smilia Raseta ukljucila se u izvrsavanje raznovrsnih zadataka u pozadini, kao sto su: prikupljanje namirnica potrebnih za prve voine jedinice, za prvu ambulantu, koja je u pocetku bila smjestena blizu kuce Koste Majkica, a poslije u zaseoku Lukici u Majkic Ja.pri, i posebno doprinijela aktivizaciji :lena i omladine. U septembru Smilja vee ucestvuje i u nekim organizacionim i politiakim zadacima, okuplja zene i omladinu u cilju pomoci vojsoi frontu - kako se tada govorilo. Tada je izabrana i u prvi narodnooslobodilacki odbor u Potkalinju, sto je znacilo bitnu novinu i izraz afirmacije i ravnopravnosti :lena u pocetku ustanka u ovom kraju. Smiljka je zajedno sa Durom i ACimom Rasetom. Milanom Jaksi~ c~m i drugim znatno doprinijela da se sprijeci osveta prema Muslimamma u selu Potkalinju, i u tom pogledu pozitivno uticala i n::t ljude i na zerte. Muslimani su ostali u svom selu i kasnije se znatan br0i njih ukljucio u aktivnu saradnju sa NOP-om, Hi su ucestvovali u NOB. 458 459 Uz organizacione, politicke i druge zadatke Smilja je vrsila i razne fizicke poslove i u tome pokazala pozitivan primjer ~rugima u s~o~ selu. Smilja je bila i kocijas u zaprezi koja je ':ozila pu~e vrece 1 sanduke krompira, kupusa, graha, pecenog mesa, Jabuka, s1ra za .P?" trebe prve ambulante u Majkic Japri. Utovar i istovar vrsila je SmilJa uz pomoc _jedne djevojcice. Iako su t.i p<:sloyi tes~i: nije pri&ovaral.a, niti se zahla na teskoce. Ovakav rad 1 drzanJe SmilJe Rasete 1 drug1h svjesnijih zena znatno su uticali na ostale zene i omladinke u Potkalinju i Hasanima da se aktiviraju i zalazu u izvrsavanju svih zadataka u korist NOP-a, a posebno u snabdijevanju nasih partiz~nskih jedinica i bolnica. Smilja je razvila smisao za saradnju, naroC!to sa zenama, medu kojima su bile najaktivnije: Soja ~opic, Jela Perovic,, Jele~a Novakovic Manda Culibrk i mnoge druge zene u selu Hasamma 1 u okolini ..'. One su vrsile prikupljanje dobrovoljnih priloga za ishranu jedinica, . ucestvovale u pletenju majica, carapa, u prikupljanju muskog rublja, sanitetskog materijala itd. 1942. godine Smilja je bila politicki radnik u selima ·Bos. Krupe, najviSe u opstini Potkalinje i Dubovik. Izabrana je za clana Narodno. . . . oslobodilackog odbora za srez Bos. Krupa. · I na knipskom, a poslije na sanskom srezu, SmilJa Je kao pohticki radnik stalno obilazila organizacije AFZ-, partijske celije i narodn?oslobodilacke odbore i pomagala u aktivizaciji narod~ za b<?rbu prot1~ okupatora i domacih izdajnika. Radi_la je na or~amzovanJu AFZ;~ ~ pruzala pomoe novoosnovanom Opstmskom kom1tetu KPJ u opstm1 Hadrovci, a poslije u Halilovcima i Lipniku. Polovinom 1942. godine Smilja Raseta je izabrana za clana Sreskog komiteta KPJ za sanski srez, ciji je sekretar bio predratni clan Partije, popularni Simo Bjelajac. Na ovoj du:Znosti znatno je dopr.ino.sila organizovanju :lena i omladine i radu celije Partije, a posebno u IdeJno·politickom uzdizanju i starih i mladih. Na osnovu direktiva partijskih i vojnih rukovodilaca clanovi Partije i SKOJ-a i drugi aktivisti za~uzeni s~ d~ se krecu za)ed_no sa izbjeglicama u pravcu Grmeca, au vecem broJU 1 u pravcu R1bmka. Smilja se kretala sa jednom grupom u pravcu Torovina u GrJ:?lecu, gdje su se nalaz~le i borile Druga ~~ajiska i Pe~a ~ozars~~ bng~da i stitile velike zbJegove naroda, u koJima se nalaz1lo 1 po vise stotma ]judi, :lena. i djece. · . . U ovim zbjegovima, koje su pratile necuvene nedace uslje~ napad~ neprijatelja, hladnoce, gladi, a i tifusa, mnogi su stanovmc1 stradah promrzli, oboljeli, ili poginuli. . Kada su jedinice Druge krajiSke brigade i dijelovi V kozarske, . poslije cetiri dana borbi i kretanja u ~rme~u: ~dlucili de; .s~ pro?iju i prebace u selo Jelasinovce, tada su se 1 preziVJeh stanovmc1 IZ zbJegova prebacivali u ova sela . . Smilja se sa jos nekoliko politicki~ radn!ka nalazila oko. 10. feb~ ruara u Grmecu viSe sela Prastala. UslJed vehke premorenost1 zaspah su u jednoj bar~ci. Neki od njih su se bili raspremili i i~uli, a _neki s17 spavali u obuci i odijelu. Grupa njemackih fasista probila se IZ Lusc1 Palanike u pravcu P1rastala i i:menadi~a. ~ih. Neko~idna. ~e SJ?asla, me~ kojima [ Paula Hurmelk, a ostale poht1cke radmke NIJem~I su y~b.Ih. Neke su zarobili, medu kojima i Lepu Radic, koju su kasmJe obJesili u Bosanskoj Krupi. �. Ta~a ~u ofu~pa~tmi ~irli i Smilju ~a.seta-Copic. Vijest o njezinoj smrt1 pn_mlJena Je sa vehkom tugom, ah Je Smilja ostala u najljepsoj uspomem kod naroda ovoga Inaja kao svijetli lik zene - borca nase socijalisticke revolucije. Kada su okupatori uspostavili ustasku vlast Anka je osudivala okupatorski i ustaski teror iv sve fasist: i iz?a.in.ik:. . . Isticala je da se u ustase svrstavaJu naJgon ljudi IZ redova Hrvata i Muslimana a u cetnike iz redova Srba, da su to sluge okupatora. Govorila je 'da ce mnogi post~ni v Hrvati i ~uslimani koj~ n~ i~? u ustase, stupiti u narodnooslobodilacku borbu cim postanu svJesm cilJeva i zadataka nase borbe. Aktivno je saradivala sa borcima i politickim radnicima i mnogo pomagala, posebno zenama aktivistkinjama, koje su se okupljale u njenoj kuci. Stalno se sa njima druzila i izvrsavala sve zada_tke u konst NOB-e. Svojim primjerom dopr_i;wsil~ je d~ _i d:ug_e _domaC!ce pomognu koliko je god moguce u snabdiJevanJU VOJmh Jedmica, a posebno bolnica. "'"' 1 Anka se svrstala medu vrlo aktivne zene. Usko je sarauiva a sa drugim zenama i djevojkama medu kojima su se isticale: Jova:t;ka Kolundzija, udata Novakovic, Jela Kolundzija, udata Sredic, 01~<1: J.e~Is~­ vac, Am.da Anrtolllic, Duja Man:'Seltlic i mnoge d:r:u?e. ~ve ~[\]ti1~nrstikm~e AFZ-a govorile su da je An~a njihov ?-a.ib<?l.i_iv aktiVI~ta .I sayJetmk, d~. Je desna ruka organizacije AFZ-a. Anku Je naJVlse h~ahla 1v pos~oyala _Mih.ca Kantar iz Bjelina zato sto je Anka pomagala Slromasne I sto Je bila skromna i posten covjek i dobra domacica. .. Iako je Anka vee od 1942. godine bolovala na stomaku, mJe se stedila u zelji da doprinese svojim radom i ponasanje~ . zajednicko_j borbi. Hrabrila je pojedince koji su se ponekad koleb<l:h 1 stra~ovah. Druzila se sa omladinkama i sa njima ucestvovala u sv1m zadacima u pozadini, u pletenju i sivenju za potrebe partizana, u pripremanju jela za jedinice, bolnice i stabove, itd. Imala je vrlo razvijeno osjecanje dr:ugarstva i ~na~a je da pos_t;t.ie rad i licnost drugih ljudi, zena i omladme, P';l su J.7 I zato neob1cno cijenili i voljeli. Uz to je bila i vrlo skromna 1 razVIJala zdrave saradnicke odnose u svojoj sredini. Navedene osobine i aktivnosti uticale su da stekne veliki ugled i u okolnim selima, pa se i danas mnogi stanovnici. sjecaju Anke ~arce­ tic, isticuci njezinu spremnost da pomogne drugup.a, da nahram sve koji su se navracali i kojima je bila potrebna P?moc. . . Umrla je neposredno poslije oslobo~enJa ~ell!lJe 1945. gc;>dme. Ostala je u lijepoj uspomeni naroda kao SVIJetao hk zene - zemlJoradnice, ucesnice u :NOB-i. * Pocetko:n oktobra 1940. godine, poslije odsluzenja kadrovskog roka.' postavljen san: na duzno~t ucitelja u Osnovnoj skoli u selu Hadrovcima, srez Sanski Most. Prvih dana upoznao sam nekoliko roditelja ucenik~._i ucenica, cl<;t:wva skol~kog o?bora, medu kojima su bili najugle~lllJI Spaso Sredic, rudarski radmk, Luka Majkic, zemljoradnik i d~~g1. Poseban .ugled u ovom selu uzivali su Marko i Anka Marcetic. VIs~ od 10 g;odma ~a~ko i Ank~ su rad~li u Sjevernoj Americi, u Kanadi, u _rudmku, ~dJe Je Anka hila kuhanca u radnickoj menzi. Bila je radom IZ sreza Bjelovar. Kada su se vratili u Jugoslaviju, poslije 1918. godine naselili su se u selo Hadrovce i bavili zemljoradnjom. ' . Njiho~i zemlja_,~i ;nazivali su ih Marko i Anka ,Amerika". Sa njima u .I.stom kucan~!vu ZIVJela su i tri Markova brata: Petar, Lazo i Stojan. NJihova porodicna zadruga brojala je preko 20 clanova. Bili su vrlo marljivi i sposobni zemljoradnici. Stekli su dobra imanje i spadali su medu najbogatije zemljoradnike u selu. ' v Anka je bila vrlo sposobna domacica. Uticala je na to da se vecina zen~ osposob': za savremeniji nacin pripremanja jela i zimnice, koristeCi SV~ja bogata Iskustva kuhar~ce. Pon:ogla je da mnoge zene i djevojke pocnu da se bave vezom, a I sama Je znala da veze na platnu i da izraduje zensku odjecu. ~nka te b~la i nec;>b~~~o gostoljubiva i darezljiva i rado je pomagala siromasne zene daJUCI Im poklone u hrani, odjeci i drugom. . _Anka se istic~la i po ~on:e sto je znv~la da izm:iri zavadene susjede I SUSJetke, govoreci da susJedi treba da Zive u slozi i saradnji a da se to n:oz: a~o .~vaki covj_ek i zena izbjegavaju nepotrebne sv~de, ako opr:asta)U sit~IJ.e uvrede I ako se sporazumijevaju kao dobre komsije polJopnvredmc1. Anka je prema svakom znala da se odnosi korektno i kultumo da nade lijepu rijec i da se prijateljski obraca ljudima i zenama. ' . U svin;t prilikama isticala je znacaj i potrebu osnovnog skolovanja ~ ~vesrdno Je pod~2avala inicijative za uspjesniji rad skolskog odbora I sk?le u VH~drovcima. ~osebno..se. zal<;tgala za organizovanje i snabdijevanJ~ !~C~Ja z~ domacice, koJI Je bw osnovan krajem 1940. godine. OvaJ tJeCaJ vodile su strucne uciteljice za domaCicke tecajeve Zora MilosavljeviC i Vera Filipovic. ' v . An~a. je uticala na roditelje da upiSu svoje kceri - omladinke u tec~J. Pnhko~ razgovora sa ovim djevojkama radovala se njihovom l;l-SPJehu, saraciiVala sa strucnim uciteljicama koje su vodile ovaj tecaj I pomagala ucenicima u primjeni znanja koje su stekle na tecaju. ~nka se za~ag~la za. bratstvo i slogu medu pripadnicima svih naro?a I narodnosti, t]. Srbima, Muslimanima i Hrvatima i u tome sluzila pnmjerom i prije ustanka i u toku NOB-e. ' 460 461 �Vlado Kecman RADNA BRIGADA DJEVOJAKA red~nom juna 1942. go?ine, neposredno iza drugog oslobodenJa Drvara, zakazan Je sastanak sreskih komiteta SKOJ-a za Drvar, Bosanski Petrovac .i Grahovo. Ovaj sastanak je organizovao Okruzni komitet SKOJ-a za drvarski 0 ~~g. Pos~b?o .su se a!lgazovali Kosta Bosni.c i Pero Kolundzija. Ostalo m1 ~e u SJ~canJl;l da Je na ovom sastanku, ispred Sreskog komiteta Gra. ova, hila. pnsutna Zo~~ Popovic; ispred Sreskog komiteta Drvar: Damca Matenc, Dara Rod1c, Lazo Materic, Rajko Kukolj i jos neki. Ispred SK SKOJ-a. Bos.anski Petrovac hili smo svi muskarci. k .. h Na sasta~~u Je bw razgovor o dosadasnjem radu i iskustvima do O.JI . sm?.. dash u. ra~u sa omladinskim radnim cetama i dogovor 0 or~j?IZaCIJI om~adn~sk1h r~dnih bataljona. Vee tada se govorilo i razmis Jalo o formiranJu bar Jedne omladinske radne brigade. Sa ?vog sastanka. ~am ponio nekoliko veoma interesantnih zapazanJa, koJa su me kasmJe dugo, u toku rata, ddala. Na ovom zajednic~om sastanku utvrdeno Je da gotovo svako selo na podrucju petrovackog I drvarskog sreza, ima omla?ins.~u r~dnu cetu, dok je na grahovskom sre~u u tom pogledu orgamzaciJa hila u povoju. Istaknuto ·e i ak da ~ ?a grah<?vsk.om srezu ima nek<?Iiko omladinskih radnih c~t~. bru~ g,o~1 I d:ugance IZ Drvara su ~oyo:IH ? neki~ iskustvima do kojih su om dosl: tok<?I~ ra?a na obrad1 {J~tline l'Z okohne ~ulen Valkufa i Martin Broda~ J~Se~I 1. Zime 1941. godme. Zatim 0 iskustvima organizacije prenosenJa z1ta 1z Podgrmeca na podrucje Drvara. . Pored ostalog pokazalo se da je kulturno-zabavni rad veoma vazan gotov~ d':ct;k~ omlad~ns~a r~d_na ceta, po izvjestaju ,kojeg je podnijel~ ara o, Ic, Ima SVOJ PJevacki hor, diletantsku sekciju i slicno. d. k Vee Jada na drv:::~skom srezu nije svako selo moglo imati omlams ~. ra nu c.etu. Vecma muske omladine, a i mnoge djevo ·ke su se nalaz1h u partizans~im jedinicama, pa je nekoliko seoskiih Jceta bilo l?retkoreno ud.omladmske radne vodove koje je sacinjavala iskljucivo ze~s a om1 'l~a.,.Med~ njima je bio i po neki odrasliji ionir. Ova a. :koiavdv~~ pr~mJeCIVala 1 u .Petrovackom kraju, 0 cemu je ggvorio Pero O u; ZIJa. . Oi?m smo ~1 v~etrovcani istakli SVOje iskustvo U obradi napy.s ene zem Je u KrnJeusi, Bjelaju i Vakufu, te obradi napustene ~em Je u .samom ..Bosans~om Petrovcu, te o omladinsk'im radnim akciJama na IzgradnJI magacmskog prostora; izgradnji zgrada za smjestaj S v • v 462 463 partizanskih bolnica i organizaciji omladine na prenosenju zita iz Podgrmeca u partizanske magacine u Sobatovcu, Skakavcu i jos nekim u sumama Bosanskog Petrovca. Petrovacka omladina nije imala tako razvijenu kulturno-zabavnu aktivnost u radnim cetama, pa je za nas, iz petrovackog sreskog rukovodstva SKOJ-a, to postalo cilj i obaveza. Na · ovom medusreskom sastanku u Drvaru dogovorili smo se o innogim narednim zadacirila. Kosta Bosnic, ispred OK SKOJ-a Drvar, ti vidu rezimea ovog sastanka, pored ostalog je istakao: Da se dalje insistira na obuhvatanju sve sposobne omladine u omladinskim radnim cetama, naglasavajuci da budemo elasticni u organizacionim fmmama. A'ko jedno 1selo nema dovoljno omladine da fmmira omladinsku radnu cetu, neka formira omladinski radni vod iii viSe vodova, a neka opstinska rukovodstva NOSOBiH-a, iii opstinski komitet SKOJ-a, od takvih vodova formiraju samostalne omladinske radne cete, ili da se ide na prikljucivanje tih omladinskih radnih vodova dtugim cetama. Kosta je tada, pred nas omladince i omladinke iz sreskih rukovodstava, postavio zadatak da opstinska rukovodstva SKOJ-a i opstins~a rukovodstva NOSOBiH-a formiraju omladinske radne bataljone. U pnncipu treba da u stabove stavimo najbolje clanove opstinskog komiteta SKOJ-a ili da postavimo predsjednike, sekretare i ponekog clana opstinskog odbora NOSOBiH-a. Tada je dogovoreno da stab jednog omladinskog radnog bataljona sacinjavaju komandant, politicki komesar i njihovi zamjenici. Ti kadrovi treba da budu najpotpuniji i najaktivniji omladinci i omladinke sa opstinskog podrucja. Po rijecima Koste, zamjenik komandanta treba da se brine o radu i organizaciji higijene u cetama, a zamjenik politickog komesara treba da rukovodi organizacij~~ SKOJ-a u c.e~i i .b~t~ljo­ nu, te da radi na razvoju kulturno-zabavnog z1vota u radnoJ ]edmici. , Na ovom skupu je zauzet stav da organizaciju antifasistickog omladinskog pokreta u jednom selu, opstini i srezu treba gledati kroz omladinsku radnu cetu. Radna ceta je ogledalo rada omladinske antifasisticke organizacije- naglasio je Petar Kolundzija u svojoj diskusiji. To je znacilo da se sve napredne antifasisticke snage omladine usmjere u pravcu rada. Usvojeno je da se, s organizacione tacke glediSta, sve postavi taka da obezbjeduje i garantuje roditeljima, koji daju svoju djecu u radnu cetu, da ce to i nj~ma .biti od .kor:_is~i. Zbo~ tog~ je ~a ovom sastanku odluceno da svaka ceta 1ma svoJ tecaJ za opismenJavanJe omladine; da ima pjevacki hor i diletantsku sekeiju i na koncu da ceta ima svoju crvenu zastavu sa srpom i cekicem. Svaki porok, gledano sa stanoviSta tadasnjih zivotnih normi i etike vremena, ostro je osudivan. Sve ovo iskustvo se temeljilo na dotadasnjem omladinskom radu. Tokom novembra i decembra 1941. godine na podrucju Drvara, Bosanskog .Petrovca i cijelog Podgrmeca, doslo je do masovnog formiranja omladinskih radnih ceta, jer su to iziskivale svakodnevne potrebe. Drvarsko-petrovacke i grahovske omladinske radne cete tih mjeseci radile su na obradi ljetine porodicama palih boraca, koji su pali u ljetnim borbama, juli---<serptembar 1941. godine; rpomagalo 'se porodicama siromasnih i nemocnih; porodicama boraca; zrtvama fasistickog terora i porodicama ciji se hranioci nalaze u ropstvu. �Tako su nikle stalne omladinske radne cete. U vrijeme naseg sastanka one su postojale u okolini Drvara: u Kamenici Bastasima Zaglavici, Podovima, Trubaru, Boboljuscima, Martin Brod~, Velikom { Malom CvjetniCu, Gruborskim Naslonima, Mokronogama, Vidovom Selu Ljeskovici, Prekaji, Podicu i Poljicu. ' U bosansko-petrovackom kraju formirane su stalne omladinske c_ete u Krnj_e_usi, Vodenici, Suvaji, Sl<akavcu, Krnjoj Jeli, Smoljani, KaplJu~u, Janjil~ma, Bra':~ku, DriniCu, Bukovaci, Vedrom Polju, Medenom PolJu, Prkos1m~, ~USIJama, V~tocu, Velikim Stinjanima i Rajnovcima. Grahovo Je 1malo omladmske radne cete u selima KesiCima, Zebama, PeCima, Ticevu, Malesevcima, Peuljama, Kazancima i Crnom Lugu. Glamoc je imao Omladinske radne cete u Crnom Vrhu, Rorama Stekerovcima, PopoviCima, Vaganu i Sumnjacima. ' Podrucje Bosanske Krupe imalo je omladinske radne cete u Hasa. mma, Benakovcu, Jasenici, Vojevcu, Krupskoj Suvaji Duboviku i Velikom i Malom Radicu. ' Bihac je imao omladinske radne cete u Hrgarima i Gornjevcu Doljanima, Lipi, Dugom Polju i Teocaku. ' _1~1rkonjic je imao omladinsku radnu cetu u Mednoj, Peckoj i Baracima. Sanski Most je imao omladinske racine cete u Budimlic Japri, Hadrovcima, Kozinu, Majkic Japri, Lusci Palanki Bojistu, Jelasinovcima i Klijevcima. ' U okolini Sanice postojale su radne omladinske cete u selu Korjenovu i Gornjoj Sanici. ~~ podrucju. Ribnika i okoline jos ranije su djelovale racine grupe, a docmje su formirane tri omladinske radne cete. Neposredno poslije ovog medusreskog savjetovanja na podrucju ~o~aJ?-skog ~e~rovca bili su oformljeni bataljoni i sve omladinske radne Je~mice _aktiVIrane na okopavanju krompira, kukuruza i drugih poljopnvredmh kultura u Petrovcu, Krnjeusi, Bjelaju i Kulen Vakufu. . Omlad~:r;t;Ski radni v~<l:taljoni su. se formirali na tadasnjim opstinskim podruCJima, a sacmJavale su Ih omladinske racine cete sela. Sve c~te su bile sastavljene gotovo iskljucivo od djevojaka. Medu njima je tek po neki omladinac iii odrasliji pionir, kao i veci broj mladih zena, a n~rocito one koje nisu jos imale djecu. To je bio period ljeta ~ 942. godme kada ?u on:Iadinci masovno odlazili u partizanske brigade 1 zbog toga u selima Je ostala, uglavnom zenska omladinska radna snaga. . !<once~ jula 19~2. godine otpocela je borba za oslobodenje Kljuca I Samce. U VIsednevmm borbama likvidirani su neprijateljski garnizoni u ~ljucu i o.kolini, te Gornjoj i Donjoj Sanici. Iza protjeranog neprijate~Ja ostalo Je ogromno prostranstvo zitnih polja. Neprijatelj je iz ovih reJona uglavnom prisilno povukao i iselio mnoge porodice. Sekretara Oblasnog komiteta KPJ za Basansku Krajinu, Duru Puc~ra-S~arog, zatekl.a je vijes~ o tom_e u Bos. Petrovcu. Odmah je izdao direktiVe sekretanma sreslnh komiteta KPJ da se omladinske radne ~ete. i ~at~ljo~i upute. u klj~cko-s~nic~i kra~ sa zadatkom da pristupe zetvi J?Semce 1 obradi drugih poljopnvredmh kultura. Drug Pucar je postavw zadatak da se, uz to, radi ishrane partizanskih ranjenika i siromasnih borackih porodica organizuje izvlacenje plodova u sume i sela Petrovca, Podgrmeca i Ribnika. ?w 464 465 Za samo nekoliko dana izmedu 28. jula i 2. avgusta 1942. na ovom zetvenom rprostoru naslo se o[m 6 500 zetelaca uglaVInOill .djevojaJka i zena. Bilo je veoma odgovorno dovesti ovoliki broj omladine na jedan uski prostor za koji se moze reCi da je bio ratni poligon. Medutim, orga· nizacija kakvu smo imali u omladinskim radnim cetama i bataljonima, obezbljedila je puni uspjeh. Desetak dana nakon sto smo stigli u ove predjele organizovana je Prva radna omladinska poljoprivredna brigada. U nju je uslo pet bataljona sa 30 omladinskih radnih ceta sa podrucja bosansko-petrovackog sreza; drvarska dva omladinska radna bataljona sa osam ceta; Ribnicki omladinski radni bataljon sa pet ceta; Sanicki omladinski radni bataljon sa pet ceta, kojem su kasnije stigle i dvije omladinske radne cete iz Podgrmeca. Stigao je i omladinski radni bataljon iz Grahova sa dvije omladinske racine cete. Organizacija je dovrsena u toku rada. Osnovna struktura je prakticno vee i postojala. Sada je sve to trebalo objediniti i formirati stab Brigade. ·Pored omladinske radne snage, nekoliko dana kasnije stiglo je preko 700 zapreznih kola i nekoliko stotina konja sa samarima radi vuce i prenosa poznjevenih snopova na mjesta gdje su radile vrsalice, a potom, zbog izvlacenja zita i voca u magacine i druga sklo~iSt~ slobodne teritorije. Ubrzo je otpocela s radom i partizanska zelJezmca u ovom kraju, kojom je vozena hrana iz Sanice i Kljuca u sklonista Jasikovca, Ostrelja, Drvara i Grmeca. Prvu omladinsku poljoprivrednu radnu brigadu, nazivali .~m<;>, ,Djevojaoka brigada" iii ,,Brigada mladih djevojaika Bosanske k~raJ!Ine . R<liZlog za to bio je u tome da je u brigadi bilo 93%. z_en~k~ _radne snage. Rijetko je bilo moguce vidjeti omladinca u radnoJ JedmiCI. Omladinke su uglavnom cinile i komandni sastav Brigade. Neposredna blizina fronta i odgovornost za tako veliki broj zivota uslovili su, medutim, da se za komandanta Brigade postavi Ilija Bursae, zamjenik komandanta bataljona iz operativne jedinice. Iz operativnih jedinica uzeti su i komandanti bataljona. Nedostatak iskustva i jos neprevladana shvatanja utili 'SU da i ve6na rkmnandira ceta budu muSikarci. PoHtiOki komesar brigade bila je Zora Popovic. Kicmu citave organizacije, pored Partije, Cinila je organizacija SKOJ-a. Svaka omladinska radna ceta imala je aktiv SKOJ-a. Sekretari cetnih aktiva SKOJ-a Cinili su bataljonsko rukovodstvo SKOJ-a. Bezbroj je primjera samoodricanja, pozrtvovanja i udarnickog ponasanja stotina i stotina djevojaka. Ostace nam u neizbrisivom sjecanju likovi mnogih omladinskih aktivistkinja. Bile su u prvom redu dobri radnici, organizatori posla, dobri politicki radnici. Medu njima, pored politickog komesara Brigade a potom i rukovodioca SKOJ-a, Zore Popovic-Smoljan, bile su najpoznatije: Marija Bursae, politicki komesar omladinske n1dne cete Kamenica, prva zena narodni heroj Jugoslavije; Danica Materic, clan SK SKOJ-a, Drvar, takode narodni heroj; Janjuska Markovic iz Ribnika · Mira Brkljac-Pavic i Smiljka Rodic iz Krnjeuse; Dragica GrbiC iz Suv~je, Smiljana Moraca od Drvara, Zdravka Keleceyic iz Drvara, Duska RadiSic iz Smoljane, Dara GrubiSa iz Kaplj~ha, pamca Ceko iz Bravska Anda Bursae iz Bravskog Vaganca, Dragica I Anka Kecman iz Drinica Nada Balaban i Milka Banjac iz Bukovace, Milka Banjac i Desa Bajic iz Bare, Dara Bursae, Desa Kecman, Anka Kace!l_ic_, Desa Lukac i Zineta Nedarevic iz Bosanskog Petrovca, Anda Rakov1c 1 Zma Zoric i Krnje J,ele, Savfka Josipovic iz Ras1novaca, Mi,ra CiCina i1z 30 :2:ene BiH u NOB 1941-1945. �Sekovca, Mira Macuha od Martin Broda, Mara Vucelja od Glamoca, Mara Stupar od Skakavca, Stevika Radosevic, Stev!ka Jelicic, Duja i Rosa Atlagic iz Vrtoca, Marica Petrovic i Mara Orelj iz Bjelaja. Moglo bi se nizati stotine imena djevojaka udarnika, koje su niz puta pohvaljivane pred strojem cete, bataljona i Brigade, isticane na sa:standma SKOJ-a Hi lbrigadnom savjetovanju SKOJ-evaca. Mnogo puta je govoreno o njihovom <Samoodricanju j o :svakodnevnom istiicanju i snalazenju u raznim prilikama u kojima su se zaticale na ovom velikom omladinskom borbenom zadatku. Nakon zavrsetka ove prve velike omladinske radne akcije nekoliko hiljada krajiSkih djevojaka naslo se u borbenim krajiSkim i proleterskim partizanskim jedinicama, a mnoge su od njim ostavile svoje zivote na prostranom ratiStu sirom nase zemlje. Djevojke ucesnici ove radne akcije nasile su i nose divne i drage uspomene na svoje prvo radno i borbeno krajiSko ljeto dozivUeno u Prvoj omladinskoj radnoj poljoprivrednoj brigadi u Jugoslaviji. Mnoge su od njih pale u partizanskim juriSima, a mnoge su ostale u svojim selima, organizovane u omladinske radne cete, bataljone i nove omladinske radne brigade da slijede tradicije Prve omladinske poljoprivredne radne brigade koja je formirana 14. avgusta 1942. godine u kljucko-sanickom kraju. Dvadeset i pet omladinskih poljoprivredn:ih radnih brigada Bosanske Krajine nastavilo je u naredne dvije ratne godine iskustvo i tradiciju Prve omladinske poljoprivredne radne brigade. Njen primjer inspiriSe i mnoge radne akcije obnove i izgradnje oslobodene domovine. Draginja ViSekruna-Lukac ZENSKA OMLADINA U IV KRAJISKOJ UDARNOJ BRIGADI oista je, trideset godina posle zavrsetka rata, tesko pisati o onom sto se u ratu zbilo, pa i o onom sto se u njemu neposredno dozivelo. Vreme kao prostor i zivotne prilike ucinili su svoje. Mnogo se cega zaboravilo, iz pamcenja je izbrisalo masu dog~­ daja, posebno pojedini vazni detalji vezani za ratne prilike, ~a~gor~ Je sto su zaboravljen:i i neki ljudi, borci, u pamcenju su ostah hkov1, a dobar broj imena i prezimena je zaboraylje~. Tesko je ?vo, ali j~ .!acno. Zato je sad odgovornost i tezina kazivanJa o ratu 1 revoluciJI utoliko veca. Pristala sam da nesto napiSem o mojim ratnim drugaricama, i to o onim kojih se jos secam i <Sa Jmjima sam u brigadi duie provela i neposredno drugovala. Unapred sam svesna da je ovo sto cu n~pisati samo manji deo istine i ratne stvarnosti. Najteze mi pada sto cu 1m~na velikog broja drugarica izostaviti, jer sam ih jednostavno zaborav1la. Brigada je formirana u selu Ticevu 9. septembra 194~. g~dine. Njen sastav Cinili su borci s podrucja Drvara, Bos. Grahova, LIVanj,skog polja i Glamoca. Ja tad n:isam hila _u brigadi. U njene redove sam stupila marta 1943. godine i u njoj s~_;n ostala do ~raja rata. Ka? sam dosla u brigadu hila sam prvo ob1can horae, zat1m cetna bolmcarka. Najduze vremena provela sam na duznosti omladinskog rukovodioca, 3. bataljona. Rat sam zavrsila na duznosti zamenika komesara cete. U brigadu sam stupila u sedamnaestoj godini ziv.ota. Pre .tog~ radila sam na terenru. Ranije sam postala olalll SKOJ-a, biila omladmsk1 aktivista i ucestvovala 1942. godine u sabiranju letine na podrucju Sanice u sastavu Prve omladinske poljoprivredne radne brigade Bosanske krajine. Iako nuzan i sastavni deo NOP, rad na terenu nije bio toliko atraktivan za mlade ljude kao neposredno ucesce u borbi. Otuda se javljala nezadrziva zelja da idemo u borbene jedinice. . . I dok sam radila na terenu, zbog odlaska na sastanke 1 omladmske radne akcije izmedu mene i mojih starijih dolazilo je do nesporaZJuma. U nasoj S;edini jos iSU ·Vladali p~trij.arhalni z~koni. z.ensk~ omladina tu se ne pusta ispod kontrole roditelJa. Odnos1 su se JOS v1se zaostrili kad se saznalo da imam nameru ici u partizane. Vodene su prepirke i ubedivanja, ali ja sam bila uporna. Ipak ni.sam htela ~a ~i~im samovolju. Zelela sam da i roditelji prist~t;u n~ moJ odlazc:k u Je.dimcu. Iskoristila sam krizu uslovljenu IV nepnJatelJskom ofanz1vom '1 rekla D 466 467 �da je sad, k_ad .~e o~ek~je do!~~ak neprijatelja, najsigurnije u jedinici. Tako su ~o?r~elJr pnstah. Tr~zrh ,~u od. mene v~~ odem u IV brigadu jer sa~ u nJOJ rmala brata, a 1 veer broJ komSIJa. To se poklapalo i sa mo]om zeljom, i tako sam se nasla u njenim redovima. Ovo o sebi iznela sam samo radi toga jer je moj odlazak slican pa i identican sa odlaskom mnogih drugarica u partizane. ~oliko_. je !lleni pozna to, pr_ilikom formiranj.a brigade u njenim redovrma mJe h1lo mnogo druganca. Mislim da su bile: Milojka Galic S_t~~a. P;pa, Da~inka Visekruna, Ljuba Reljic, Persa Balaban, Bosa Ro~ d1c _1 JOS ..n~ke rz Drv':ra. Neposredno po formiranju brigade u Bosan?kOJ kra]ml su org~mzov~~~ bolni~ki k~rsevi. Sa tih kurseva Brigada Je _u oktobru p~punJen~ mz1m samtetskrm kadrom. Med:u drugaricama koJe su tad dosle u bngadu nalazilo se i nekoliko Licanki. Dolaskom ovih drugarica svaka ceta u brigadi imala je 2-3 bolnicarke. Pored toga pri stabovima bataljona nalazile su se jos 1-2 drugarice u bataljonskom sanitetu. · . Mislim da .J_e ~vo)edini put ta~o organizovanog dolaska drugarica u .?ngadu. Kas~1Je Je. ze_nska omladma u redove brigade stupala u manJ!ill grup~ma Ih poJe~:nac~o, i to s~ raz~icitih podrycja u kojima je bngada dejstvovala. Vecma t1h druganca brle su u pocetku borci. Posle kra~eg v~emena isle su na kraCi kurs pri brigadnom ili divizijskom samtetu I ponovo vracane u cete na duznost bolnicarki. Tako sail! i t~ rr,wrala za~rsiti desetodnevni kurs i postati bolni~arka. Na VOV~J ~acm. J~ do kraJ~v rata obezbed:ivano da svaki vod (obien?. su u cetl bile tr~) Ima bolmcarku. Tako je u sastavu Brigade bilo uv:~ek 50-6_D druganca. U pojedirrim periodima taj broj je bio znatno ve~l. ~a pnmer ~ tC?~u IV neprijateljske ofan:Zive broj drugarica u Bnga_di. poras~ao Je v1~e nego. duplo .. To je_ rezu~tat specificne situacije u koJOJ se bngada nasla. Narme, bngada Je duze vremena branila slobodnu teritoriju na podrucju Kljuc-Bosanski Petrovac. Polovinom fel;~uara 1943. godin~ :p~d pritisk~:n nadmocnih nemackih snaga povlacila se J?;ema SrnetiCl I KlekC?vac1. U tom pravcu povlacilo se i civilno stanovms~vo, posebno _oml~di~a. Mnoge o.~ladinke, koje su i ranije htele d~ I~u u borbu, _rsko~Istile su sad pnhku i dosle u brigadu. Bri~a~a mJe, Imala mogucnostl da primi sve koje su to zelele. Veliki broj I~. Je vracen. ~oralo ~e vrsiti ubeaivanje. Bilo je tuznih i teskih situaCIJ_a. :tyled:u Olll:f!l~v k:_OJe ?!-~ vzel~le ~ briga~~ bilo ih je i od 15 godina. ~nmlJene s,u f1Z1ck1 _naJJace 1 naJotporniJe. Tako je brigada kasnije Imal~. povecv~ grupu 'lZ sela oko Petrovca i sa Bravska. Neke od njih poloz1le su zrvot na tom putu. Pocetko~ marta 1943. godine brigada se opet nasla na Ticevu, tamo odakle Je kr~~mla posle formiranja. Braned slobodnu teritoriju postepv~no se povlaCila p~e~ daleko nadmocnijim neprijateljem. Sa ovog podrucJa treb~!a se pro~1t1 u poza~inu neprijatelja. Radi ostvarenja tog ~ad.at.ka :r:ovlaCI~a. se na Sator pl~m~u. ~a njom su se povlacile jos neke J~:Imice, st~bovi I ustan?~e. Tu Je b1la I masa civilnog stanovniStva, najVIse omla~me _sa podrucJa Drvara i Bosanskog Grahova. Opet je u brigadu stup1lo VISe omladinki. Stvorila se slicna situacija kao i prethodno na Bravsku. . ~? pn?boju s~ Satora. Brigadu je zahvatila epidemija tifusa. Nije mimmsla m drugance. To Je razlog da je ne mali broj ostao bolesnih i ~o onda. kad j~. krajem ~prila 1943. go dine brigada presla reku Vrb~s I napustlla KraJmu, u koju se do zavrsetka rata nije vratila. v 468 469 Od maja 1943. godine pa do zavrsetka rata Brig~da je v~~~l~ borbu van teritorije Bosanske krajine, u raznim krajevima I na razhCitim podrucjima nase zemlje. Negde se zacldavala krace ili cluze vreme i n~ tom svom borbenom putu imala velikih uspeha, ali i gubitaka. PopunJavala se i jacala svoje redove novim ~orcim~. To vise. nisu hili Krajis.rricL Med:u njima je bilo closta druganca koJe su zauzimale mesto pahh u prethodnim borbama. Polovimom 1943. gordine rsa sireg rpodrucja Bugojna, Dorr1jeg i Gornjeg Va!kufa, Brigada je popu.njena novim ~borci:f!l<:· .¥eduvnji~a_je .hi,Jo i dosta .drugarioa. ·I!Stovwemeno u redove nase 5. diviZIJe dosao ']e IZVJestan h.roj drugarica irz Sarajeva. Kolilko ·se secam .prVli rput u hrigadi ~~u se u vecem broju nasle drugarice MUJsliman'ke. NastavljajuCi rpQlit sa Bnga,?om prosle ,su kroz teska irslkusenj a i izddaJle veHke nap ore. Iwk? ml.ade I. ne~ iskusne, zahval}uju6i odwnorsti •Porkretu i t~me s•to ·s~ Bngad~ S~OJSrki prihva:cene, mogle su rto ie:ddwti. Mectu orvl!m drrugancvama br.Jo Je ~~­ ljanki, a i onih koje su zivele u gradu. Prema onom sto s~m od .~Jlh saznala, imale su iste teskoce kao i mi koje smo krenule IZ Kra]me. · Septembra 1943. godine u sastav Brigade do~ao _je ko~pletan b,ataljon iz 6. Krajiske brigade. U njegovo~ sastayu bil_C?)~' .koh~? se secam, destak drugarica. Bili su to stari borci, pravi KraJISmci, ko]l su do ~ad prosli tezak borbeni put i na njemu odneli mnoge pobede. I drugance iz ovog bataljona su se isticale. Ostali .su !lli ~ ?ecanju likC?v~ drugarica Stoje Zec i Dusanke Stupar, koje su bile rzrazitl predstavmci svog Podgrmeca. Brigada je dosta vremena provela u istocnoj Bosni, Sandzak.u, del~ Crne Gore i Srbije. U pojedinim mestima pristupali su nam novi borci, a med:u njima i drugarice. U Brigadi su bile do kraja rata, ali ih nije bilo u vecem broju. Posle bitke za oslobod:enje Beograda, u kojoj je Brigada neposredno ucestvovala, izvrsena je popuna novim borcima iz Beograda i ~ko· line. Tom prilikom u nase redove stupio je ved bruj zenske omladme. Med:u nj'ima je bilo seljanki, radnica, ucenica i ?tudentki?ja. !o je ujedno i poslednji masnVIllij<i dolazrnk zens.ke omlad]ne u nasu bnga:du. Ovo je pregled sirih sredina i podrucja iz kojih je zenska oml~­ dina regrutovana u Brigadu. Orij~ntirno su data. i vremenska. raz~.o?lJa i uslovi pod kojima je ona dolazila u redove Bnga~~· Tr~b~ .I.st~ci I to da je nasa brigada ceo rat provela u sastavu 5. kraJiske diVIZIJe I da su u njenom sastavu jos bile 1. i 10. krajiska bri!?ada: Iako ~· toku rata nisu bile kara:kteristicne cesce prekomande, bilo Je slucajeva da su neke drugarice iz 10. i 1. brigade dosle u nasu brigadu. Tesko mi je sto se sada ne mogu setiti ni pribliznog broja imena. Neka mi bude oprosteno sto cu pomenuti samo one kojih se jos uvek secam. Najved broj onih kojih se secam su iz 3. bataljona. To je moj bataljon u cijem sastavu sam uglavnom provela rat. To su: Joka Aleksic Draginja i Mika BajiC, Persa Balaban, Sava Bosnic, Sava i Desa Burs~c, Stevka Bojanic, Dara Bogdanovic, Darric~. i Milica Bodiroza Staka Brankovic, Milka Banjac, Ljuhica Behara, dviJe Milke Ceko Dr~ga Durd:evic Mileva Cegar, Blanka FerusiC, Milojka Galic Milica GrubiSic, Doja G~jinovic, Dara HajdukoviC, Jela JeliCic, Mile~a Jelisavac, Draginja Kralj, Desa Kantar, Smilja Ker.kez, Zor~, Latinovic, Draginja Lukac, Boja, Mika i Mara Marceta, Milka Matic, Koviljka Mrd:a, Mileva Ninkovic, Stana Prpa, Zumra PeriSic, Desa Praljak, �Da!lica Rokvic, ,Ljuba i Sm~lj~ Reljic, Bosa Rodic, Milka Rajak, Mika Raca, BoJa Smola, Vllikos.ava ~knrpma, Dara Sabot, Draga i Radojka Sabljic, DIUsank~, Stup~r, Hab.Iba-Biba Spa~o, Milka Trikic, Marica Trbojevic, Dobrila T~I?-;c, Dann~a VIsekr~na, StoJa Zec, Duka-Dukesa Zeljkovic i Jovanka Znhc. Slede~Im druganc~ma se n~ secam jos samo prezimena: Soka, referent ~amteta 2. b~talJon~, pogmula februara 1943. godine u blizini sela VrblJana kod KlJuSa, Mirna iz. 1.. cet~ 2. ba~alJona- poginula aprila 1943. godme kod Glamoca, Grozda Iz Iste cete, mishm da je poginula na Sremsk<;>m f~on~u i Boja iz 3. cete 2. bataljona. P~Ise.caJl!CI se. ~an~s likova mojih ratnih drugarica moram reci da smo. mi bile. 1 razh~~te J~dne od drugih, a istovremeno i dosta slicne. R.a~hke. su bile uoc~Jive, 'I to po karakternim osobinama. Svaka od nas emil~ Je P?s.ebnu l.H~!lost k~ja se lakse ili teze prilagodavala uslovima r~ta 1 sredm1 u koJOJ se nasla. Zajednicko nam je bilo to da smo sve bile mlade. l\4ogu p~u~~ano t~rdit.i da je bio izuzetak da je neka imala :pre~o. 20 ~od~na .. l':laJVIse nas Je b1lo od 17 i 18 godina. Ta mladost nas Je emil~ shcmm .I. jedl!~kirn. Na nasem primeru je provereno i dokazano da rat 1 revoluciJ~, CIJI smo akteri i mi bile, ljude cine starijim nego sto su to po godmama. Surove ratne prilike ucinile su da smo brze sazrele: U dobl!- kad je normalno da smo sklone najvecim zivotnim nestaslucima bavile smo se samo ozbiljnim stvarima. Izvrsavale smo konkr~~ne r~~ne .zadatke. To je bila zajednicka osobina svih nas. Za nasu onJenta~IJU 1 prava~ kojim sm~ ~sle zasluga je Partije, ideja naseg P?kreta I pra:rednosti ,:tJorb: u koJOJ smo ucesvovali. Po shvatanju toga ?-Ismo se ~azhkov~le, 1 to Je presudno uticalo da izdrzimo sve napore I ne mala IskusenJa. Da bi se bar donekle istakH napori kakve smo u ratu podnele mo:ao bi se. d~ti bar delimican presek ratnog puta Brigade i nas~ ak~1vnost u ~JOJ. P:ostor to ovog puta ne dozvoljava, pa cemo to pokusatl na nekohko pnmera. P:ve vee~ gubitke Brigada je imala na Sanskom Mostu. Za bolnicar~e )e to bilo prvo ratno krstenje oko izvlacenja, previjanja i ne~e r?nJemh drugova. Na tom podrucju je Brigada docekala ni malo laku zm~u. 1942/1943. ~odi.ne, sa kojom je dosla i IV neprijateljska ofanziva. Tu z:n;u I ofanZivu 1 drugovi i drugarice iz nase brigade dobra su za:pamtilr ·Pore~ svakodnevnih i !e3kih borbi vladala je nestasica hrane I. moze s~ rec1 yrava glad .. Obuca i odeca boraca bila je viSe nego kriticna. Bngada J~ prove~a zimske mesece u surovim klimatskim uslovima zapad.nobos?nskih pl.a~:un,a, a da najveci broj njenih boraca nije u kucu u~ao I o~reJao se. B1h s~ to teski dani, kako po intenzitetu svakodnevmh bo:b1. taka P? uslov1ma hladnoce, gladi, svakodnevnih pokreta, nespavanJ.a I opste 1zmorenosti i iscrpljenosti. U neprekidnim, skoro dvomesecmm borbama, mnogo boraca je poginulo i ranjeno a dosta ih ·e 1 obolelo. ' . Drugarice, koje su .se tad nasle u brigadi, ravnopravno sa drugoVlm.a ucestvovale su ~ sv1m borbama i sa njima delile sve tegobe. Tada su I~ redo~a drugan.ca pale prve zrtve, medu njima drugarica Soka, bolmca:ka Iz 2. batalJona. Kao rezultat teskih uslova p<>javile su se kod boraca I va~ke, koje su predstavljaje pravu napast. Drugarice su i pored svakod.nevmh borbi radile na suzbijanju tog zla, i borile se da se odrli bar naJminimalnija higijena. Po proboju sa Satora Brigada je u celini prezivljavala o~bilj!liju krizu. Posledice prethodnih boroi i napora su dosle do punog IzrazaJa. Brigadu je zahvatila prava epidemija titusa. Oko polovine sastava zah_vatila je ova opaka bolest. IVledu ooolelim bio je veliki broj druganca. One su posebno i bile tome izlozene, jer su morale neposredno da s~ brinu o bolesnicima i neposredno su sa njima kontaktirale. Opasnost1 od infekcije koja se brzo sirila i napadala neotporne, slabe i iscrpljene organizme, bile su pre svega izlvzene one. Ni prili~om. napustanja K~a­ jine nismo imale ni jedan slucaj da je neka drugar.1ca 1legalno n~pu~.t1l~ Brigadu i vratila se u Krajinu. U tom pogledu b1le smo postoJamJe 1 sigurnije od pojedinih nasih drugova. Od maja do oktobra 1943. nalazili smo ~e na po~ru~ju cen.t_ralne i istocne Bosne. Nalazile smo se u pokretu 1 neprek1dmm akc1Jama. Prelazili i rusili smo pruge i ceste, gazili reke i oslobadali mno~a mesta: Sirili smo nas pokret. Primali u svoje redove . nove J:l.orce 1 stvar.ah uslove za formiranje nasih novih jedinica. U svim akC1Jama drugance su ravnopravno nosile teret. Cak su imale, ~ekla bih,. ~ odnosu na .drugove i dodatne obaveze. Jos uvek je vladao tifus. Vod1h smo n.eprek~d~~ bitku za likvidaciju vaski, jer smo bili svesni da su one glavm u~rocmci te bolesti. Kad god su pruiani minimalni usl?vi p~ale smo ves. I d:ugu odecu u okviru ceta. U tom pogledu orgamzovah smo takm1cen]a u okviru ceta i bataljona. Tad po prvi put pocinjemo primenjivati partizansku burad i parenje odece. Mislim da je, negde u avgustu od nas posla i inicijativa da se svi. dr~govi ~isaju, kako smo to. govorili, na nulu. Mere koje smo preduztmah protlv tlfusa u ovoi?- per~od~ d~le ~u rezultate. Mnogi drugovi i drugarice su ga prebolovah, a bilo Je 1 omh koji su podlegli. Medu takvim su i dve sestre Ceke, radom s~ Bra~ska. Umrle su kod Fojnice u razmaku od dva dana. Inace su to b1le naJkrupnije i najlepse devojke brigadi, a po pozrtvovanju i spremnosti da izvrse svaki zadatak sluzile su za primer. Nalazeci se na ovom podrucju kretali smo se po selima i naseljima nastanjenim mesovitim, srpskim, hrvatskim i muslimanskim zivljem. Normalno je tu bilo raznih uticaja. Mi smo se borili da svug~e prevla.da nas. Razvijali smo bratstvo i jedinstvo. U to:r?- pogledu m1 drug~nce smo odigrale ne malu ulogt;t. Gde se god pruzila mogucnost, dobiVale smo zadatak a i same isle da kontaktiramo sa zenama i zenskom omladinom. Formirali smo, gde god je bilo moguce, odbore AFZ-~. ,Ukazivale na cilj nase borbe i sta njena pobeda donosi narodu u cehm, I?osebno nama zenama. Pozivali smo omladinke da stupe u nase redove I u tom imale dosta uspeha, posebno u Bugojnu i njegovoj okolini. U okviru Brigade i bataljona formirali smo pevacke horove i diletantske sekcije, po selima smo davali priredbe i u tom postizali dobre rezultate. Drugarice su uvek cinile skoro polovinu onih koji su na tom bili neposre~no anaazovani. Nasa divizija je imala veoma jaku i dobru kulturnu ek1pu u kojoj su drugarice i po aktivnosti i po br?)u ciniie. vecin~. -yei~~i broj drugarica vee tada su postale clanovi Partije, a mishm da Ih I lllJe bilo koje nisu bile clanovi SKOJ-a. Medu njima bilo ih je koje su obavljale duznost sekretara skojevskih aktiva u cetama i bataljonskih biroa SKOJ-a u bataljonima. Iako nas je najve6i deo bio sa zavrs~a cet.i~i razre.~a o.~no:v~e skole, treba reci da je medu nama bilo i .takv1h ko]l'ma. ramJ~ mJe. hila pruzena ta prilika. Zato smo u ovom penodu pokrenuh akc1JU op1sme- u 470 471 �njavanja nepismenih drugova i drugarica. U tom cilju koriScena je ~vak~ prilika i slobodno vreme, koga je uvek bilo malo. Pa i pored toga 1~ah smo dosta uspeha. VeCina nas drugarica je bila sa sela. Dok se n~Je IZaratHo i dok nismo posle u pa:rtiiza;ne, gotovo 'da i,z 'svog sela nismo mkud ni iSle. Dosta brzo smo se uklapale i snalazile u novim sredinama pa i na terenu kud smo prolazile. Lako smo dolazile u kontakt sa mes~ tankama i dosta uspesno im objasnjavale ciljeve nase borbe ·i potrebu da u njoj ucestvuju i zene. • Moze se reCi da smo se uspesno emancipovale i dosta lako usvajale sve sto je napredno i u interesu naseg pokreta. To se dade zakljuciti i po tome sto smo brzo menjale odnos i prema svom fizickom izgledu. Kad god su postojali uslovi mislim da smo se prosto takmicile u tome koja ce od nas lepse izgledati, koja ce imati bolju i lepsu uniformu, koja ce je bolje podesitii da joj lepse stoji. Ne znam kako, aJi smo u tom uspevale, snalazile se na terenu, prekrajale i cistile ono s cim smo raspolagale, medusobno se u tom pogledu ispomagale i slicno. ~ora se priznati da .ie medu nama bilo i pravih kicosa i mislim da smo 1zuzetno lepo izgledale. Treba istaCi da su nam u tom pogledu i drugovi pomagali jer sta bi god vrednije u borbi zaplenili najcesce su to znali nama drugaricama ustupiti. To je hila paznja i uzvracanje za trud koga smo mi cinile oko pranja, ciscenja i krpljenja odece drugovima. U oktobru 1943. god1ne, pos.Ie n<llpornih, te5kih i UJsiljenh marseva nasli smo se u gornjoj Drini i Sandzaku. Nasa divizija oslobodila je Vi~ s~g~ad, Rudo, Fo6u, Cajnirce, ,p,piboj li velilki iplWSitOT tog podrucja. Bilh smo na Zlat:Jilbmu i zaikma6H na tie Srbije. Zajedno sa drugim jedinic<llma stvorili :smo veliJku,slolbodnu teritoriju koja lje oibuhvatala gotorvo ceo Sandzak i vezivala se sa Crnom Gorom i istocnom Bosnom. . Na~a.brigada se u tom periodu najduze zaddala u Priboju, njegoVOJ okohm, oko Nove Varosi i na polozajima prema Sjenici. Iako smo ovde hili nesto vise od mesec dana, sa tog podrucja ·i iz tog perioda i danas. nosim veoma prijatne ratne uspomene. Treba reCi da nas je narod ovde 1zuzetno dobra docekao i prihvatio. U Priboju smo razvili veoma intenzivan politicki rad i kulturnu aktivnost. Oddavani su javni zborovi i konferencije koje su od strane mestana dobra poseCivane. Stvarani su NOO kao or~ani nase nove revolucionarne vlasti, organizacija Narodnog fronta, AFZ i omladine. Cesto su u Priboju i okolini davane prir~dbe na kojima su prikazivani skecevi, pevalo se i igralo, nasa vojska 1 narod su se upoznavali i zbliZavali. I u ovoj aktivnosti nase dru~arice su odigrale znacajnu ulogu. Ni jedna kulturna manifestacija nije 1zvedena a da one u njoj nisu imale znacajnu ulogu, a cinile su osnovnu sponu za vezu i aktiviranje zena i zenske omladine na terenu. U Priboju je prvi put u okviru nase brigade organizovan partijski kurs, koji je trajao dvadesetak dana, i ja sam hila jedan od njegovih dvadeset ucesnika. To da sam se tu duze zaddla, pruzilo mi je priliku da se sa Pribojem i nekim njegovim ziteljima bolje upoznam. Za celo -yreme tra_janj.a kursa stanov~la sam kod porodice Hasanagica. To je Jedn~ broJna 1 napredna mushmanska porodica sa kojom sam tad u tim uslov1ma uspostavila iskreno i prisno prijateljstvo. Za sve to glavnu ~aslugl!- je imala Sahza, majka te porodice. Bila je stara 56 godina, 1mala Je dobra srce i plemenitu dusu. Primila me je kao svoje rodeno ?ete, a njene k~erke, Ifeta i Ismeta, koje su bile mog uzrasta, kao sestru I vernu drugancu. One su i same ovom prilikom posle u partizane. Mo- ram iskreno reci da sam se ovde, u kontaktu sa ovom porodicom, prvi put oslobodila odredenih predrasuda o Muslimankama. Treba reCi da je sveukupna politika, koju su provodili rezim i religija u staroj Jugoslaviji, hila zasnovana na tome da se pravi sto veca razlika medu narodima i narodnostima, i mislim da ni ja no tad nisam hila potpuno oslobodena od odredenih pogresnih shvatanja, bar kad su u pitanju hili Muslimani. Otuda sam neizmerno zahvalna staroj narodnoj majci Sahzi i porodici Hasanagica iz Priboja. Na za'Lost, s novom ziJmom dosla je jos jecLna 1zuzetno teslka zims1ka neprijateljska ofanzirva. Zvatli smo je sestom. Dvomesecne hoTbe pod snegom prekrivenim bes,pruCiima iiS1toenoibosans1kiih pl<llnina bile bi mo:bda i ostrije od onih u cetvPtoj of<llnzi,vi, ali sada bri!gade ni,su M1e opterecene narocLnim ZJbjegovima. U danima kaida oovek i 'sam sobom tes•ko VJlada mi smo mmale jos i vodi!ti hri.gu o ranjenicima. Najt~e je padalo to slto ih je trebalo sta1no nositi. p,mJeoe i deo leta opet smo uglaVinom provelli u Sandzaku, krajem jula ponovo smo krenuli u Srbiju, presli Ibar i izbili na Kopaonik. Od tada smo u neprekidnim borbama do oslobodenja Beograda. Posle 40 dana provedenih u slobodnom Beogradu gde je Brigada preoruzana i popunjena u novoformirane jedinice, Brigada je trecu zimu provela na Sremskom frontu. Mnoge drugarice, stariji borci, bile su otiSle na razne duznosti u novoformirane jedinice, ali je brigadne redove b:i<la popunHa omladiJna i1z Beogrruda i :njegove okoJ.illle. Ratni put nase brigade je odista bio tezak, na njemu je ona imala velikih uspeha, izvojevala je mnogo pobeda, ali je imala i dosta gubitaka. Taj put je prosao, i ravnopravno se sa drugovima u borbama nosio, ne mali broj drugarica. Na tom putu je jedan broj drugarica ostavio zivote boreCi se po brdima i planinama, selima i gradovima Bosne, Sandzaka, Crne Gore, cak smo se nalazili i na delu Kosova, zatim u Srbiji, Sremu, Slavoniji, Moslovini, Hrvatskom Zagorju, da bismo ~at zavrs'ili u Sloveniji. Prelazile smo brda i planine, marsevale nocu, danJU, gladne i umorne, nosile ranjene i iznemogle, ukazivale pomoc i pru~ale negu anima koji:ma je hila potrebna, gazile reke i potoke, izddale z1me i hladnoce, noCivale na polozajima u snegu, po kiSi i vejavicama, sve to izddale i casno ocuvale lik borca nase revolucije. Moram reCi da smo mi drugarice u toku rata cesto imale neke obaveze i zadatke koji su nas upuCivali na veca naprezanja i napore od onih sto su ih imali nasi drugovi. Briga za bolesne i iscrpljene borce, njihova nega i md na op01ravku, g01tovo je bi1o itskljuoirvo nas zadataJk. To se posebno odnosilo na one borce Ciji je stepen obolenja iii tezina rane bio takav da nisu iSli u bolnice nego su to prebolovali u cetama i bataljonima. Higijena je hila nase licno zaduzenje u vodovima i cetama. Morale smo brinuti o licnoj CistoCi, redovnom umivanju i, kad su uslovi dozvoljavali, pranju boraca, njihove odece i opreme. Na cetnim konferencijama redovno smo podnosile o tom izvestaj. Redovno smo se starale o pranju vesa i parenju odece i bile smo odgovorne za istrebljenje vaski. Sanitetski materijal s:mo morale uvek ddati u ispravnom stanju, a posto njega gotovo nilkad nije ;bilo dovoljno, monvle smo prati zavoje koji su po nekoliko puta upotrebljavani. Sva~o bel~ platno koga smo na bilo koji naCin dolazile pripremale smo 1 od n]ega prav1le zavoje. ?o 472 473 �U mestima gde smo se zaddavali odmah smo stupali u kontakt sa zenskim svetom, pored ostalog i radi prikupljanja izvesnih delova vunene odece, kao sto su carape, dzempen, rukavice. To je bio jedan od ne malo znacajnih izvora dopunske odece nasih boraca. Razume se da smo uz to vrsile i politicko-propagandni rad medu zenama i zenskarn omladinom. Neposrednim kontaktima, u zaostalim i zabacenim krajevima, ukazivale smo na ciljeve nase borbe, notrebu da u njoj ucestvuju i zene i sta ce one od nje dobiti. Treba red da smo u tom imale dosta uspeha i da smo u mnogim sredinama koje u pocetku nisu bile nama naklonjene uspevale razbiti predrasude. Zbog ovakvih i slicnih obaveza bile smo u poziciji da imamo manje vremena i mogucnosti za odmor i poklanjanje paznje licno sebi nego veCina ostalih boraca. Kad nam se pru:Zala prilika da malo predahnemo i odmorimo se bile smo obavezne da se brinemo o tim problemima. I dok su se cesto ostali borci odmarali, mi smo morale brinuti kako oprati ves, srediti sanitetski materijal, prikupiti sto viSe carapa i sl. Bile smo za to zaduzene i o tom smo morale podnositi racune pred cetama na konferencijarna, pred skojevskim aktivima, partijskim celijama. I pored svega nalazile smo vremena da sebi poklonimo nuznu paZilju. Problem li6ne higijene mislim da smo u datim uslovima resavale na zadovoljavajuCi naoin. I po prirodi, kao iens:ka rbica, morale smo biti upucene nato da se viSe peremo i uredujemo no nasi drugovi muskarci; svom licnom izgledu smo poklanjale potrebnu paznju, i kako smo du:Ze u brigadi boravile taj problem smo sve uspesnije resavale. Moram reCi da nas je do polovine 1943. godine veCina bila u nasim seljackim kikljama, maramama, opancima i torbama koje smo uglavnom ponele sa sobom od kuce. Kasnije smo uspevale da se dobro i lepo oblacimo. Na koncu treba reCi i to da smo mi drugarice bile u specificnom polozaju i iz ovih razloga. U odnosu na broj drugova u brigadi nas je bio zaista mali broj. Svi smo bili mladi i za zivot tek stasali. Medu nama je bilo dosta fizicki snaznih i izuzetno lepih drugarica i drugova. U nasoj brigadi bilo je izvanredno hrabrih boraca, medu njima veCi broj rukovodilaca. U tim uslovima hrabrost je bila osnovno merilo Ijudskih vrednosti. U nasim ocima hrabri su hili pravi idoli. Takve drugove smo posebno cenili, prema njima su gajene simpatije i ukoliko su se poznanstva sa nj1ma viSe prosirivala te simpatije su mogle imati cvrscu i intimniju vezu. Treba shvatiti i to da smo bili mlad svet. Zivot je trazio svoje i na njega se mislilo. Otuda je bilo negde manje, a negde viSe javnih manifesticija i izrazavanja posebnih simpatija prema konkretnom drugu. Takvih pojava je bilo. Kad bi se uocile i kad hi postale upadljive preduzimane su i odredene mere, na njih je ukazivano, a ponekad su u okviru brigade vrsena premestanja. Cinjenica da neka drugarica ima mom:ka bio je razlog da ih tJreba razdvojiti. J a:sno mi je zbog cega je to cinjeno. Do danas mi je, medutim, ostalo nejasno zasto su samo drugarice a ne i drugovi premestani. Koliko je meni poznato u nasoj brigadi nije bio ni jedan slucaj nedozvoljenih odnosa i postupka koji bi narusio moralni lik ijedne drugarice. Nasa shvatanja o ljubavi, ukoliko su se ona tu i tamo javljala, ostala su do kraja rata samo na s1m~atijama. Uspostavljene simpatije u ratu iii naklonosti prema nekom drugu, koje su se tad javile, posle rata, u dosta slucajeva, su realizovane. Poznato mi je da je posle rata izmedu nasih drugarica i drugova sklopljeno nekoliko takvih brako":a, gotovo s':i s.u 1!-speli. i sr~~ni. Bilo bi ih svakako vise da je ratna sreca prema poJedmCima bila v1se .naklonjena. Znam nekoliko slucajeva sa ozbiljnim namerama i plan.ov1ma }a zivot u buducnosti koji se nisu ostvarili jer je jedno, a u neklm slucajevima obadvoje, poginulo. Danas cesto razmiSljam, a verujem da to cine i mnoge druge drugarice iz moje generacije koje imaju isti i slican ratni put, 0 tome sta smo cinile i kako smo to izddale. UporedujuCi to sa onim sto danas nasa deca cine cesto se na njih ljutim. Majka sam dvoje zenske dece koja sad imaju' onoliko godina koliko sam imala i ja kad sam ratovala. Neke njihove postupke ne razumem; medu nama ponekad dolazi. ~o nesporazuma i ljutimo se jedni na. d:uge. IzgJ~da. malo ~~d;w, ah Je potpuno razumljivo da do tog dolaz1,. Jer smo z1veh u :azhc;t1m v,remenima i uslovima. Pa i pored svega s1gurna. sa~ ~ to, 1 to Je s.~eca, da hi nasa, pa i moja, deca hila spremna da 1du 1st1m pu~em koJ~:J? ~mo i mi iSle ako bi to zatrebalo. Sigurno hi zadatke bolJe 1 uspesmJe 1z_vrsayali od nas, jer vise znaju i sposobniji su no sto smo mi tad bile. 474 475 �Emilija Stijacic-Petrovic U KAPI VODE NEBO ao ~t? .se u k~pi. :vode ogleda nebo, pa se vidi njegov plav OldsJaJ I pornei~I rbi]el olbl~k, a pr?rs.ur:ns•tvo i hes·kiraj ie;mi·6u oku,. t~~o se I tohko u Jednom ISJecku logorskih uspomena moze da odrazi zwot u koncentracionom logoru i sva sirina i dubina ljudske patnje u njemu. Ljeto 1942. godine, logor Stara Gradiska. Sijaset kuea i zidanih ograda i~~edu i oko njih, zloglasna kula, Sava ispred, nadomak ruke, a nedostizna. Iz daleka zadah opominje prisustvo logora nevoljni puto' kaz, jos nevoljnijem putniku. Vl~~alc: su ~elike vruCine. Sve boje ispilo je sunce, vjetra nije bilo, hlada niJe bilo. Isla sam kroz logor umornim hodom tifusara. Iznenada dopre do mene iz blizine djecji plac i pisak. . Na skucenom ogradenom prostoru, nezastieena pod vrelim suncem ko zma !koHlko vreanena, !hila je smjdtena ,grupa djece. Unezvijerene oci ozno~ene kose prilijepljene uz celo i sljepoocnice, suve, ispucale usne: Spazila su me i gledala sa strepnjom j sa nadom. . Znal~ sa~ da je ti~. dana jedna grupa slavonskih seljaka otpreml]en~ u ~Je!llacku na pr.ISllan rad, bolesni medu njima i slabi poubijani su I bacem u Savu. D]eca su ostala sama. Zarazne bolesti harale su ~ed~ njim~. Od njih s~ zarazila difterijom i umrla jedna divna druganca ~~ ~o~e s?be, J?ar!nka, P!~vokosa radnica iz Daruvara. Postupak ?ko hJe~enJa d]ece h10 Je. uproscen: potrovana su plinom. Nekoliko njih Je usvoJeno: •Preostala dJeca trebalo je da se prebace u logor Jastrebarsko. Javilo se nas nekoliko dobrovoljaca, zena i djevojaka da ide;mo s djecom i radimo oko njih; nisu nam dali. Priblizav~la sam im se, ne zeleci da gledam i slusam, a ipak sve bhze po ne~OJ nagonskoj potrebi svjedocenja. Bilo je vee za mnom mnogo gorkih uspomena, a ipak mi je korak bivao hitriji. Cuj~m, i dana~ plac te djece ostavljene na vrelom suncu. I dok ga slusam, SJeCam Se IStovremeno kao S nekim dugom -sad kad znam sta zn~ci biti mati - svih onih majki - boraca za slobodu svog naroda, koJ~ su ~?vodene u _lo~or z~jed:~10 sa . ~vojom dj~com, da gledaju ne!llocne, nJihovu patn]u 1 umiranJe s biJednom ut]ehom da ih podnose I. one. Grubo je bilo ponizeno i obezvrijedeno materinstvo. Velicina i lJ.ei?ota majCinske ljubavi ovdje se mjerila samo dubinom patnje. Njen SJaJ zgasnuo je u tragicnoj nemoei. v K • v v 476 477 Nisam poznavala tu djecu ni njihove majke. Tim prije naviru mi uspomene na one koje sam znala, koje su zivjele pored mene u logoru i koje su tamo ostale. J os zimus, u kuli ostale su da leze u agoniji tifusa gimnazijalka iz Novog Sarajeva, Milica Lucie, i njena majka. Ostale su u besvjesnom stanju, pokrivene eebadima - jedino sto smo jos mogle da uCinimo za njih - u ogromnoj sobi debelih, ledenih zidova, na cementnom podu s malo slame. Nisam im mogla niSta reci, nisu mi mogle niSta reCi. A i sta bismo rekle! Vee tada sam im znala sudbinu iz pogleda ustase koji je cekao pred vratima da ih smjestimo. U isto vrijeme, na slican naCin Milka Gvozdenovie, iz Mokrog s Romanije, sa kcerkom Milenom. Mnoge dane provele smo zajedno januara 1942. godine u sarajevskom zatvoru, u tzv. Hasan kuli. Mlada kcerka Kosa, s jos mladim bratom a i Milena je jos hila djevojcica, donosila je svakog dana bokal corbe u zatvor. Sreli srno je na polasku u logor kad smo sprovodeni iz zatvora u upravu policije na Obali, odakle smo noeu u stocnim vagonima produzili svoj put. Posmatrala je nasu povdrku nijemo, ali kad je ugledala majku i sestru, zavriskala je u ocajanju: - Majko! majko! kuda ees? Izbezumljena od straha da joj dijete ne pritrci i mozda ne ostane u toj povorci zigosanih, Milka poce da joj odmahuje i vice: - Idi, idi! doCi eu ja u srijedu! Ta srijeda nikad nije osvanula ... Mislim da je tada vee bila za mnom i :lena Vlade Jokanovica iz Sarajeva. Oboljela je od tifusa. Tada nismo smjeli ni reCi ustasama da je to tifus. Neko ga je prozvao specijalnim logorskim gripom pa je tako ,dolbio skraeeno ime ge·ge (gradisrka gi1Lpa). Da nli'smo tako uradili likvidirali bi nas sve jednu po jednu; ovako je neka od nas ima:la izgleda da prezivi. Ali ova njezna modmoka :lena prepuna ceznje za sinom Ognjenom, jos djecakom, koji sreeom nije bio u kuCi kad su dosli da je hapse, nije imala snage da preboli tesku bolest. Iscrpljena boleseu, izgledala je kao devetogodiSnja djevojcica kad je umrla. U posljednjim casovima uCinilo joj se da se vratila kuCi. - Doveli ste me kuCi, Ogici, je li? Hvala vam ... Nijemo smo gledali njeno ozareno samrtnicko lice. Pitam se danas da li sam tada, dok sam se onako sumorno priblizavala ogradi ri djeci, da li sam tada vee znala za ,Stelu"? Ni danas joj ne znam ime, bila je frizerka u salonu ,Stela" u Sarajevu, po tome je dobila ilegalno ime. Mala, zlatokosa, ruzicasta :lena bila je trudna kad su je uhapsili. Muz Jerko lezao je u istom zatvoru. Iz celije u eeliju izmjenjivana su pisma puna ljubavi i odanosti. Pricala mi je o tome u logoru uz snen smijesak, jos nesvjesna mjesta na koje je stigla i obuzeta svojim unutrasnjim zivotom i snom o sreCi u koju su oboje cvrsto vjerovali, da ce se jednog dana ostvariti u slobodnoj zemlji. Ne znam zasto su joj dozvolili da se porodi, ne znam zasto su nama dozvolili da je njegujemo, da joj donosimo poklone u hrani, zaSto su farilsejs'ki odigrali ulogu kumovanja bud su ih najzad oboje likvidirali, majku i dijete. Plinom? Da, Cini mi se plinom. ... Djeca su virila kroz ogradu, gurkala se uznemireno, tuzno, iznemoglo. Zas,tala sam hespomoono, kao da odajem pos·1JU njihovoj patnji. Bila sam samo broj. Tesko je bilo gledati. Tesko je bilo otieL �v· Odjednom pri~ijet.im ~alo dalje ~jecaka kako kleci nagnut nad !lec1m, crnokosa g.l.avica IzdvaJ.ala mu se 1zmedu ostalih. Pogledam bolje 1 ugle.dam :pred ~]I'm zamo~ulJV~k: desetomjesecna beba pahuljastoplave k~se 1 p~av.Ih OCIJU otvor~m~ s1rom u nebo. Bilo je neshvatljivo i strav!cno 1! 1st1 mah .to prko~enJ~ sur:?u i njegovu blijesku. Tek tada spazim t~ske op~k~tme na hcu 1 ruc1cama zabacenim iznad glave kao u spokoJnom dJeCJem snu. ?je~ak je cucao ~okraj. nje i pokusavao da" joj ubla.Zi opekotine. StavlJ~o !e prst u ust~ ~ mucw se da ga ovlazi ,suvim usnama, cinilo mi se da I~ CUJ.em kak?. suste kao uvelo liSce, da hi ga zatim prevlacio preko b~hma hca. PotilJak mu je hio krvavo rumen. Nikoga nije bilo da na nJegovu holjku privije ovlazen prst. Nosimv,u sehi tu ,~liku kao sjenku koju niSta ne moze ukloniti. Produzila sam SVOJ put vukuci umorne noge. Bejza KobiljagiC U GRMECKOJ BOLNICI* egdje u junu 1942, posto sam hila tesko ranjena, prenesena sam iz Bosanske Krupe u holnicu sto se nalazila u planini (stara centralna holnica). Na nosilima su me unijeli u jednu kucu, holje reCi haraku, a uskoro zatim nada mnom je izvrsena operacija. Operisali su me dr Zdenko Kraus i Kreso Majer, a asistirale su im dvije rodene sestre - Draginja i Jovanka Bajic. Poslije operacije smjestena sam u sohu u kojoj je hilo jos sedam ranjenika. Sunce se prohijalo kroz sirom otvoren prozor, titralo svojim zrakama po nasim krevetima, milovalo i grijalo nase ruke, ruke ... Tu cudnu idilu poremetio hi pokadsto zloslutni zvuk ,stuke", pa hi se tada na Hcima ranjenika ogledala zahrinutost, ali je uskoro nestajalo i nezeljenog zvuka i prihojavanja i razvijao se prijateljski, veseo razgovor. Tru sa:m osta1a nelka:J'i!ko dama. Mediu:t1m, poSto je postojala orpa:snost da nas neprijatelj homharduje, jednog jutra hili smo spremni za pokret. Kanji i kola sto su nas cekali pred vratima hili su pokriveni zelenim granjem. Putovali smQ duze. Cim hismo osjetili nailazak aviona, kalona hi stala, a kada hi opasnost prosla, nastavljali smo dalje. Uz nas su iSle i Draginja i Jovanka. Stigli smo pod jedno hrdo iznad Majkic Japre. Dalje se nije moglo kolima, te je trehalo da nas prenesu na nosilima do huduce Nove centralne partizanske holnice. Sve dok omladina nije stigla s nosilima napravljenim od dva jaka drveta uvezana uzadima ili ponjavom, ranjenici su se dovikivali, salili, trazili vode. Dan je hio veoma topao, pa su rane zaudarale, a kod nekih ranjenika crvi su navirali i mi smo se - danas to zvuci gotovo nevjerovatno na racun toga salili. Suton je vee padao kada smo se nasli u gustoj hukovoj sumi. Tu su nas cekali satori i staniSte za duzi period. Kreveti, skovani od dasaka, hili su izdignuti iznad zemlje osamdesetak santimetara; cehadi i jastuka je hilo dovoljno i nije nam moglo hiti hladno. Ujutro je kiSa lila kao iz kahla. Bolnicarkama to nije smetalo - jure izmedu starih hukovih stahala i nose im hranu. Hranile su i previjale, ranjenici su pricali, dovikivali holnicarke i zadirkivali se medusohno. N 478 479 * Preuzeto iz edicije: PODGRMEc U NOB, zbornik sjecanja, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, knj. II, str. 725-728. �KiSa nije bila ni jenjala, a iza satora u kojem sam bila, stadose udarati cekiCi i odjeknuse zvuci testere: pocelo je gradenje baraka, sigurnijeg krova od onog pod kojim smo se nalazili. Nicalo je selo u gustoj sumi, u sredini koja je pruzala mir, predah i zaklon narodnim borcima. Izgradena su tri paviljona za ranjenike, operaciona sala, apoteka, kuhinja, pekara, perionica, dom kulture, dvije st1'azare neposredno na putevima koji su prilazili bolnici. Uskoro smo strazarkama dali imena: jedna je nazvana banijskom, a druga bosanskom. Sve prostorije iznutra su bile oblozene bijelom debelom hartijom. Kada je zavrsen prvi paviljon preneseni smo u njega i poredani po podu kako bi nas vise stalo. Kasnije su nas razmjestili po ostalim zavr5enim prostorijama. Dani su prolazili, moja rana zacjeljivala i poslije mjesec i po dana mogla sam vee skakutati na jednoj nozi. Malo nas je bilo pokretnih, tako da sam ja skakutala s jednog kraja prostorije ?a drugi noseCi poruke ili cigaret-papir od jednog do drugog ranJemka. . Cim sam se mogla kretati pocela sam pohadati sanitetski tecaj sto ~~ odrzavan u apoteci. Kada sam ga zavrsila pocela sam obavljati bolmcarske poslove. U prvom paviljonu bile smo samo nas tri bolnicarke, pa kako su ranjenici svakoga dana pristizali posla je bilo preko glave. Dezurale smo po cijeli dan i odmarale bismo se tek onda kada bi na trenutak prestala trka oko ranjenika. Svakog jutra znao se posao dezurne bolnicarke: mjerila je temperaturu, popravljala krevete, jer su u njima lezali uglavnom nepokretni ranjenici, mahom bez jedne ili o.b.ie noge, s tezim povredama kicme ... U vizitu je dolazila cijela ekipa ljekara - dr Kraus Zdenko, dr Isidor Levi, ponekad i Kazo Barila. Poslije vizi1te pmvijallli su mnjenici. Time je pocinjao nas radni dan. Oko 10 sati komesar bi razgova~ao sa drugovima i saopstavao im najnovije vijesti. Poslije rucka odlazile smo da peremo zavoje. Pored vesernice je bila prostorija s autoklavom, u kojoj smo iskuvavale zavoje. U meauvremenu smo nalazile p~koji ~re?-utak za razgovor o svemu, ponajviSe o mirnim, lijepim trenuctma djetmjstva. Slicno su radile i Draginja Bajie iz drugog i Anda Kljajie i Nada Knezopoljka iz treeeg paviljona ... Na izgled dani su prolazili jednolicno, ali je bilo onih koji su se po mnogo cemu razliikova~i od ostalih. Nedjdjom smo radile ~sa viSe poleta, s osjeeanjem da je to dan kada treba da bolesnici jedu i bolju hranu i da budu bolje usluzeni. Tada su dolazile posjete iz okolnih sela. Ozivio bi bolnicki krug, zaleprsale bi se bijele, :lute, crvene marame. Donosili su pune torbe najrazlicnije hrane, odjeee, obuee, posteljine. Jedan od najredovnijih posjetilaca bila je narodna odbornica Desa Karanovie iz sela Jelasinovaca. A jednog dana bolnicu je posjetio i Duro Pucar Stari. S njim jos neki drugovi iz staba. Lijepi ljetni dani ustupali su mjesto jesenjem sivilu, tmurni oblaci bili su sve brojniji i tezi. Dan je prerastao u dugu, tesku noe. A s~e su te noe.i bile nalik jedna na drugu- osim jedne. Nju dobra pamtim. Te no6 sam dezumla sama, nije bi1o do1brrovoljca koji bi mi POIJ:ogao. Dok sam odlazila jednom ranjeniku, drugi je vee zvao. Te noc1 srela sam se sa smreu viSe puta - na rukama mi je umrlo pet dru~ov~. Borci umiru jedan za drugim, komesanja, sapati puni bojazni, nancanJe majke za jedincem, dvadesetdovogodiSnjim studentom prava 480 481 radom iz Siska. ~Majka mu dosla sa Banije da ga posjeti, ali je gangrena bila neumoljiva i iz majCinog zagrljaja nemilosrdno otrgla mladi ljudski zivot. Sahranjen je zajedno sa ostalih sest drugova, uz naricanje starice i gordo dr:Zanje zivih drugova. U novembru 1942. su osloboaeni Bihae i Bosanska Krupa, pa su me, i pored obilja posla u bolnici, drugovi i drugarice pustili da posjetim roditeljski dom. U Krupu sam krenula s Banjalucaninom Ademom i sa jos nekoliko drugova. Kretali smo se sporo, jer je cesta bila prekopana na mnogo mjesta. U Krupi nas doceka cudan mir i pustos. Vazduh odisase paljevinama. U jednom podrumu pronadoh neku staricu i upitah je za svoje. Svaka mi je njena rijec bila novi bol u srcu: majka poginula, sestra i braca u zbjegu, otac odveden u zarobljeniStvo, kuea do temelja izgorjela. Ja u Krupi nisam imala sta traziti. Prenoeila sam u Komandi mjesta, a ujutro zajedno s drugovima sto su nosili materijal krenu~a nazad. Opet suma, opet poznati kraj u kojem sam provela dobar d10 svQjeg vojevanja. Gubitak majke i nesretne vijesti o ostalim clanovima porodice Cinili su me sve nesretnijom; trenuci koji su prolazili kao da me nisu umirivali, nego podsticali na nova i jos teza razmiSljanja. u tim casovima pokrenulo se u meni nesto cudno, navrla je zelja da svoju bol izHjem na hartiju, i nastala je pjesma posveeena majci ... Zivot se nastavljao. Ranjenici su pristizali, zima sve viSe stezala i snijeg je poceo prolijetati ... Blizila se Nova godina, ljudi su spremali zabavu. Apotekar Aliia Kurbegovie pripremio je simboHcan pr:ogram: ~ kada je dosao posljednji dan godine sakupili smo se u pekan. u k?JOJ je radila Milka Filipovie. Alija je dovukao jedan dzak s oras1ma 1 to su hili pokloni za sve nas. Bilo je mnogo smijeha, praznik smo pros~av­ ljali bas kao i u mirna vremena, negdje u gudurama surove planme. Zima je uveliko ovladala planinom, podarila joj nama dotad neotkrivene osobine, izmijesala ljepotu i strah od divljine. Snijeg visok, putevi zameteni. Osviee jutro, hladno, blistavo, onakvo kakvo samo ovdje u to doba godine moze biti. Stize naredenje: ??lnicu hit~o evakuisati! Znali smo zbog cega; nije nam trebalo govont1 kuda da 1demo. Sve je bilo unaprijed dogovoreno. Bolnicke pr?s~orije. i prostor. oko baraka ozivjeli su. Tax~ali smo po nosila, bolesmc1 su Jedoo po Jedoo iznoseni i odnoseni u planinu. Svima nam je bio na umu nas prvi i najznacajniji zadatak: spasti svakog ranjenog druga. Kalona se protegla po brdu iznad bolnice, snijeg ju je usporavao. Jedan drug zove da ga ponesemo. Slobodna je mala Dara, ali je suviSe nejaka da bti mogla nosi11li covjeika teskog ,stot<inak kilograma. U pomoe joj prilazi Jelisaveta Filipovie, veoma snazna djevojka, a cini ono sto Dara nije mogla. Posao smo obavili na vrijeme i sa stopostotnim uspjehom: svi ranjenici izneseni su u sumu. Zaustavili smo se i ocekivali pomoe omladine, po koju su nasi kuriri otiSli onog casa kada je naredeno da napustimo bolnicu. Trebalo se dalje kretati u pravcu sela Skakavca. Studen je stezala sve viSe, iako su ranjenici imali eebad i jastuke. Na glad niko nije ni mislio, svima je pred ocima plamsala samo vatra, sve zelje bile su za nju vezane. Dr Isidor Levi pokusao je da nalozi vatru, i poslije nekoliko pokusaja SJ:?rznute gr~r;tcice po.cele su.. d~ gor~. ~re­ nosili smo jedna po jedna nos1la ka vatn 1 na smJenu gnJah ranJemke. 31 zene BiH u NOB 1941-1945. �Najza4 st;t .dosli i ku~i:i s .omladir:om, te smo kasno navece stigli u. selo. R;anJemci su. ranmJ~stem PC? kucama. Prva noe poslije napustanJa .holmce .lagano Je I?rotlcala. Ujutro je nas nekoliko trebalo da se vra~1 na U:Jesto sa koJeg sl'D:o .dan .P~ije evakuisani radi prihvatanja no.vlh ~rugova ...Kad.a smov stlgh nmsh smo na pustos: tamo gdje se mJ.e~~cima ~.azvi.Jvao J.edan. cudan zivot, gdje se, u stvari, borilo za ljud~kl z1vot,. niJe VIse ~Ilo n;koga. Novi ranjenici otpremani su dalje, a tu Je ~stavl]eno nekohko tifusara kako bi bili izolovani od ostalih bolesmka. N~prijatelj je bio sve blize. Jednog jutra neopazeno su se dovukli do bolmcke strazare, ali smo usl?jeli pobjeCi prema brdu iznad pekare, odakle S;!lO s~ n~s~~~ano. povukh prema glavnini nasih ranjenika i drugova kOJI su 1h st1t1h. UJu~ro smo stigli u selo. Pokusavam da izujem opa~ak, da se malo odmonm. To isto Cini i Milka Filipovie, kad neko pov1ka: ,Pokret!' ' Kolona ranjenika i bolnickog osoblja krenula je ka Glamocu. Mevzeta Kreso PREDSJEDNIK KVARTOVSKOG ODBORA AFZ P 482 483 osto sam ostala siroce, bez oca i majke u svojoj cetvrtoj godini, usvojio me je Mustafa Pasic i njegova majka Emina. U njihovoj kuCi, kao njihova celjade, bila sam sve do udaje 1938. godine za Husu Kresu. Kao poznati i prekaljeni revoluciona·r, funkcioner KPJ Mujo me vee kao malenu odgajao u naprednom duhu. Vee sam kao dijete znala za njegov rad i cesto me je slao sa raznim ilegalnim materijalom do Gojka Vukovica u njegovu bravarsku radnju na Starom mostu, te do Rade Bitange, Karla Batka, Rude Hrozniceka, Alije Muslibegovica, Muje Bubiea, Asima Micijeviea i drugih. Poslije povratka sa robije iz Sremske Mitrovice Mujo je bio pod posebnom prismotrom policije, tako da nije uz sebe smio imati nista sto bi ga kompromitovalo, pa sam uglavnom ja prenosila materijale koji su mu bili potrebni. Prilikom pokusaja prebacivanja u Spaniju Mujo Pasie je uhapsen u Splitu pred sam polazak broda i doveden u capljinski zatvor. Kod nas su tada dosli Rudo Hroznicek i Karlo Batko, donijeli mi novaca i hrane i majci rekli da da Mujino radno odijelo, jer da ee Mujo raditi u Capljini. Meni su pripomenuli da ni pod kakvim uslovima ne smijem nikome reei ko mi je dao novae i hranu. Uspjela sam da dodem do Muje i da mu sve predam. Dao mi je cedulju za druga Rudu Hrozniceka koju sam u njedrima donijela u Mostar. Prilikom demonstracija 1940. godine u kojima sam i ja ucestvovala, uspjela sam da izbjegnem policiji i zandarima i dosla sam kuei. Malo zatim je dosla Samija Bubic i rekla mi da odmah idem pred Dom zdravlja, da trebam prevesti jednog ilegalca. Sarno sam promijenila zar, uzela kisobran, jer je padala kiSa, i krenula na odredeno mjesto. Receno mi je da samo kazem: ,Dobar vecer". Isti cas sam se okrenula i drug koji je bio pod kiSobranom posao je za mnom. Tek kasnije sam vidjela, i iznenadila se, da je to moj Mujo. Njega sam smatrala svojim bratom. Cim sam ga dovela kuCi, po njegovom upustvu vratila sam se na isto mjesto i dovela Rudu Hrozniceka. Bili su ilegalno kod mene dosta dugo. Rudo je ranije otisao pa je uhapsen i interniran u Lepoglavu, a Mujo je ostao duze, sve do odlaska u Zagreb na V zemaljsku konferenciju. Po povratku iz Zagreba do odlaska u partizane najveei dio vremena proveo je kao ilegalac u mojoj kuei. Tu su mu dolazile partijske veze, jer je on u to vrijeme bio clan Pokrajinskog komiteta KPJ za Bosnu i Hercegovinu. �Po okupaciJi zemlje nastavila sam s ilegalnim radom i odmah prihvatila u svoju kucu ilegalce: Nenada Vas1ca, Salku FejiCa i Stjepu SulentiCa - sulu. Moje stalno zaduzenje je bilo sldanjanje i cuvanje ilegalaca, tako da su mnogi drugovi prosli kroz moju kucu. To mi je bw zadatak od strane Partije, a preko Muje Pasica, Rude Hrozniceka i Karla Batka, a poslije njihovog odlaska preko Safeta Dzinovica. Odmah 1941. godine postala sam i Clan podoc;l.bora AFZ-a za kvart Cernicu. Prvi sastanak odrzan je u kuCi Nadzide Novak-HadziC u ulici Alel'-Se Santica. Na njemu su bile prisutne jos i drugarice iz drugih kvartova i iz Fabrike duhana. Iz kvarta Donja Mahala bila je .Memnuna HadziosmanoviC, sa Luke Radojka MiSkovic, sa Carine Fahra Fejic, a iz Fabrike duhana Stoja Palameta, iz Zahuma Muruveta Cemalovic. Na tom sastanku o medunarodnoj politickoj situaciji govorila nam je Pava Miletic. Pored toga smo citali neke brosure i listove. Sve prisutne dobile su zadatak da svaka u svom kvartu organizuje sakupljanje oruzja, sanitetskog materijala, odjece, obuce i hrane ~a odre~, pletenje dzempera, rukavica i pravljenje ruksaka od platna 1z Fabnke duhana. Tuptere, zavoje i gazu pravile smo od svojih starih carsafa. Citav taj posao organizovale smo preko aktiva i pododbora u kvartu, U mojoj kuCi je takode bio i magazin za sklanjanje materijala koji bi se sakupio, a ja sam to prenosila do Ancike Durie, zvane Galja. Takode smo sakupljale crvenu pomoc, kao i narodni zajam. U Mostaru su bila dva odbora AFZ-a (u pocetku su se zvali samo o~bori zena) i to za liJevu i desnu o:balu Neretve. Ja sam hila predsjedmca pododbora za kvart Cernicu i clan odbora Desne obale. U pododbor su usle Biba Hadrovic, DerviSa Nozi6, Hida Bukovac, Mevzeta Kapic, Muruveta Arpadzic, Emina Hajrovi6, Fatima Mujicic, Zdenka Irovic. Svaka od njih je dobila zadatak da stvori sebi grupu aktivistkinja preko kojih su se izvrsavali postavljeni zadaci. Mnoge od ovih drugarica radile su vrlo aktivno, nekad i protiv volje svojih muzeva i roditelja. Sastanak naseg pododbora se redovno odr.Zavao. Na tim sastancima provjeravali su se izvrseni zadaci, postavljali novi, a radilo se i na obrazovanju i politickom uzdizanju zena. Na nase sastanke dolazile su drugarice iz gradskog odbora AFZ-a, i to: Samija Bubic, Anda Knezevic, Pava Miletic, Behija Basagic i druge. U kuCi Hane Basic je bio mejtef, pa smo to koristile i po zadatku odr.Zavale hatme i mevlude. Za odr.Zavanje ovih skupova od organizacije sam dobijala kafu, secer i cigarete. Na njih su dolazile drugarice i iz visih foruma da provjere drzanje zena i da s njima politicki rade. I na ove sastanke su pored Behije Basagic dolazile AnCika Durie i Anda Knezevic. Dok su na sisi (tavanu) bili smjdteni ilegalci, u prizemlju i u avli ji odrzavala se hatma ili mevlud, odvijao se u stvari politicki rad sa zenama. Napomenula sam ranije da je iz moje kuce otisao u partizane Mujo PasiC. Kod mene je tada bio i Nenad Vasic. Oni su sa grupom drugova (Smajo Brkic, Esa FejiC, dr Safet Mujic, Vasko Gnja!tic i drugi) predstavljali Oblasni vojni stab za Hercegovinu. Posto su na Vele.Zu bill razbijeni od strane ustasa, Nenad Vasic i Mujo Pasic su se vratili u moju kucu. Nenada sam prebacila kod Hane Basic, a Mujo Pasic je presao kod Samije Bubic. Uskoro je krenuo prvi odred na teren Borackog jezera. Zene su dobile zadatak da ih pripreme, i to pocevsi od kasike, porcije, ruksaka, odjece i obuce do oruzja. 484 485 U avgustu ili septembru (ne znam tacno) mjesecu 1942. godine prenesen mi je zadatak Partije da treba da odnesem po~tu u stab ~o: starskog bataljona, koji se tada nalazio na terenu DolJana u plamm Borovnica i bio u sastavu 10. hercegovacke udarne brigade. Iako sam imala malo dijete, odmah sutradan sam se uputila vozom do Jablanic~, a onda u selo Zlati gdje sam se javila vezi, Halilu Sasicu. On me Je uputio kuda dalje da idem. Na put sam posla pod izlikom da idem u ,promidzbu" - kako smo tada naziv~li n~ba_vku hrane i razmjenu .z~ raznu robu. Sretno sam dosla do BatalJona 1 mkada ne mogu zaborav1t1 to veselje i radost drugova i drugarica kad sam im donijela postu i vijesti od najblizih. Istog sam se dana vratila nazad, noseCi ~ada postu iz S~aba bataljona za partijsku organizaciju Mostara, .kao 1 poruke porod~cama. boraca. Mina Hacam je na 1ruslkii i.ZJbocala 1>glom pomJke ,za SVOJU maJkill, Hilmo CiSic mi je dao kosulju da ponesem u Mostar da mu s~ opere, a Gee Arpadzic na pak-papiru napravio otisak ~t?pala kako b1. ~~ se mogle napraviti opanke. Pri povratku u Ja~lamCl su me l;lhvat1h zandari i zatvorili. Prije nego sto su me odveh u zatvor uspJela sam da odem u we i da pobacam postu; tak.o da mi ~vista nisu n~sl~. s,!al;w sam t•Vlrdila kako ima,m sestorro djece 1 da sam •tsla ill ,;promidzhu ' J.er mi djeca nemaju sta da jedu. DrzaH su me .dva dana u zat':<;>ru a za~~m pustili. Postu nisam doniiela, ali sam doni]ela sat od FazliJe Alkafica, koji je poslao zeni, kru~ku majki Mininoj, kosulju Hilminu i otisak stopala Geca. U to vrijeme u moioi .kuCi ~e krio .!l~galac .Musta~a :remim-Turko. Niega je obavijestio Fehnr: Eflc~, ko.J_r Je radiO na ~~!.1~z~ nici, da .sam uharpsena, pa se prelbacio 1:z mow kuoe u SeVJde MuJI.CIC 1 prenio ilegalni materijal. Po zadatku sam takode isla u ~tolac - J?nbrave i nosila postu za drugove Omera i Salku Mrgana I u porod1cu Kebo. U Stolac sam iSla kod Halke Suke, a u Oplicice kod Salke Sejtanica. U Halke Suke sam odnijela englesku uniformu za Olgu Marasovic. Pored vee spomenutih u moioi kuCi su boravili Mladen Knezevic-Traktor, Hasan Zahirovic-Laca. Muio Cemalovic-Cimba, Martin Raguz, Zvonko Beltram, Haso Fazlin~vic-Zuti, Ismet Kreso, Scepa Pavlovic, Salko Grebo iz Ljubinja, Meho Pala, a od zena Tima Bi!~yica. Nada ~aiat, Rosa Kreso-Gavric, Mila Malkoc-Cadra. Bera Arpadz1c, tako da mkada niie proslo 10 dana, a da u mojoj ~u~i. niie b<;>ravio ~eko od ile~alaca pa ih se zato sada i ne mogu..svih Sletiti: Mnog1 o? ovih drug~)Va I d.rugarica hili su kod mene poslqe V ofanzive, kada 1e Mostarskl batahon ~isao u Mostar. Sjecam se ios da mi ie iednog dana Huso Zacinovic-Skoda doveo sedam Ceha muzicara koii su se sklonili kod mene dok po niih nije dosao Tofa Puzic i prebacio. ih u. par!~;:me. Ta~oct~. mi.}~ doveden i naimladi ilegalac, diiete od tn godme. CIJI su rod1tel11 otish u partizane, koiega s~m jedno vriieme ia drzala. a onda je bio kod Habibe Aganovic sve do oovratka njegovih roditelja. Opisala sam samo dio rada na sklanjaniu ilegalaca i orikuplianiu materijala. U kvartu Cernica bilo ie ios mnogo ~uca koie. su. ta~ode za citavo vriieme okuoaciie Mostara bile ounktov1 za sldalllame. Ileg~­ laca i materiiala, kao na primier: kuca Time i Bibe Hadrovic. Sah~-agi­ nice Sapuh. Hane Basic. Habibe Aganovic i druge, ier su skoro svi stanovnici · nasega kvarta hili na strani NOP-a. Mo:le se slobodvn~. n;Ci da Sll zene bile te koie SU nosile ovaj posao, cesto mnogo odlucnne 1 neustrasiviie od svoiih muzeva, pa i pored orotivljenja nekih od n.Jih. Nije bilo zadatka koji one nisu uspjesno izvrsile. , �Boja Gasic ORGANIZACIJE ANTIFASISTICKOG FRONTA ZENA BOSANSKOG GRAHOVA* P rva organizac~ja AFZ fon:nirana je u selu Peuljima 9. septemb~a 1_942. godi~e.. os.novm zadatak politickog okupljanja :lena ., . . b~lo Je saku~lJan]e I davanje razne pomoCi narodnooslobodilackoJ VOJS~I. Ja sam b_:la .prva predsjednica Antifasistickog fronta zena u selu .PeulJe, dok su clamce odbora bile: Deva Gvero Jovanka Gasic Dos.ta T~iyuno~ic, Ruza M: Tr~vunovic, D~nka Gasic, Ja~ja Galic, Marij~ Dm~tro.vic, ·~an~ka R. Cucuz I Stana Cucuz. Odbor je u pocetku slabije r~d10, Jer. niJe hila lak<? u to vrijeme angazovati zene u bilo kakvu politickll: .aktiVnost; m.edll:ti~, mi smo ubrzo i to savladale. Organizacija je ka.smJe ?obro :a.dila I I~vrsav.ala ~noge veoma vazne zadatke. Inace u SVIJ:? sehma.·C?pstme Crm Lug Imah smo osnovane odbore AFZ-a koj'i su akt1vno radi11. ' Novem?.~a 1942. godifl:e fo.rmiran je i Opstinski odbor AFZ u Crno~ Lugl!-•, CIJ~. sam pred~J,edmca opet hila ja, Baja Gasic, a clanice: B~la lvetic, Mihca K. Ivetic, Anda Baros, Savka Radivojsa Stana RadiVOJsa, Mar~ Iveti~, Ma~a Babic; Anda Marmut, Anda Zrilic, ,Milica Rudie, Stan~ Dukic, BaJa .~n.Jac: S~ana Ljuboja, Anda Ivetic, Anda Segrt, Jela Jond:la, Je.la Nena~1c I}-Jubica T~kulj~. Op~tin~ki odbor je objedinjavao ra? seo~k;? .orgamzaCIJa, davao Im direktiVe I bio osnovni organizator svih pohtickih skupova i ekonomskih akcija. ., Godine 1943. formiran je i Sreski odbor Antifasistickog fronta zen~ za .,srez. ~~s: Grahovo, na celu kojeg je hila predsjednica AFZ, Bo]~, Vuckovic,, Ih J?raga lvanoyi.c: ne sjecam .se tacna, a clanovi: Baja 9asic, Stana LJu.,boJa, Anda Znhc, Mara ·1vetic, Anda Baros, Baja Ticevka, Jela Jondza, Jela Nenadic i Deva Gvero, dok se imena clanova S;e~kog odbora AFZ sa terena opstine Bas. Grahovo i Podjedovnik ne SJecam. . Ja sam hila i clanica Okruznog odbora AFZ cija je predsjednica hila Kata Paunovic, a sekretar Mira Moraca. ' Najvazniji zadaci AFZ na nasem terenu hili su: - prikupljant~ i spremanje zivotnih namirnica za raniene i bolesne partizane, narocito: meda, kajmaka, jaja i ostalih artikala neophod* Preuzeto iz knjige BOSANSKO GRAHOVO U NARODNOOSLOBODILAcKOM RATU 1941-1945, zbornik sjecanja, Savez boraca NOR opstine Bosansko Grahovo, Bosansko Grahovo 1971, str. 517-519. 486 487 nih za teske ranjenike i bolesne borce, posto su se na nasem terenu ili u njegovoj neposrednoj blizini uvijek nalazile partizanske bolnice; - spremanje odjece i obuce, pletenje carapa, rukavica, dzempera i slicno; - rad na opismenjavanju, prosvjeCivanju i politickom uzdizanju zena i zenske omladine; - briga o .djeci palih 1boraca ili osamljenih starih rodirteJja, ,naroCito o poljoprivrednim radovima tih osoba; - prekopavanje cesta i popravljanje istih, vee prema potrebama; - prenos ranjenika od polozaja do bolnica; - obavjestavanje o kretanju neprijateljske vojske, njihovih spijuna i diverzanata, itd. Najteze je bilo radit'i sa cetnickim zenama, koje bi odlazile u Knin kod svojih mu:leva i olba:vljes,tawale ih o 'sittuadji na nasem terenu, a otud donosile razne sitnice kao: dvopek, secer, bombone, pirinac, ponekad i bijeli hljeb. S ovim artilklima, s kojima smo u a~psolutnoj i].<Jrizi biJi kod nas, izazivale su kod lakovjernih zena, naroCito kod djece, nevjericu u ·nas pokret. Obicno bi se cula primjedba: ,Vidite, ani nam daju, a vi samo uzimate". Ne maze se tvrditi da to u onaka teskoj krizi nije imalo efekta; morali smo strpljivo i dugo objasnjavati porijeklo tih sitnica, i traziti preko nadleznih vojnih i civilnih organa da se zabrani odlazak tim zenama u Knin, mada se od njih moglo dobiti i korisnih podataka, posebno podataka obavjestajne prirode. Na Okruznoj konferenciji se raspravljalo jednom o ovom problemu pa sam, sjecam se, tada rekla da su nam se cetnicke zene uvukle u sela kao prasina u torbu, sto je izazvalo smijeh kod prisutnih. Sa partizanima sam hila od prvog dana pa sve do kraja rata. Radirla sam sve Slto je lbilo potrelbno, sve S1to sam mogla uCiJniti. mlo je mnogo teskih momenata, ali zelim izdvojiti samo dva: Petog aprila 1942. godine previjala sam ranjenog borca, Peru Pokrajca, u Peuljima. Cetnici Brane Bogunovica vee su hili blokirali selo. Ja sam poslije previjanja, jos krvavih ruku, potjerala prema Gnjatu tude ovce, koje su uz put naiSle, da bih uz njih izmakla cetnicima. Tada je Brana BogunoviC svirao u trubu i vikao meni: 11Ne bjezi, djevojko, mi nismo komunisti da koljemo" . Sva je sreca sto me nije poznavao i sto u tom momentu blizu njega nije bilo poznatih cetnika. Posta sam se prilicno bila udaljila od cetnika cula sam kako je Bogunovic dozivao Milosa Gasica, govoreci mu da brzo ide mojoj kuCi i da me uhvati: , 1SvuCi cemo je golu i postaviti pored puta neka srpski narod pljuje na nju" - govorio je Bogunovic Milosu Gasicu. Ali ja sam se vee bila dohvatila sume ,kidnula" tamo gdje se nalazila komanda bataljona ,Starac Vujadin". Stradanje i muke naseg naroda na Satoru 1943. godine u IV neprijateljls·l.<oj ofanziiVi, p'oceltlkom marta 1943. godillle, nije mo.guce zaiboraviti, jer su to bili jezivi prizori. NaiSla sam na preko 20 leseva zena, djece i ranjenika. Vidjela sam rupe u snijegu gdje su gorjele vatre; u jednoj rupi je davno izgorjela vatra, a unutra mrtva djeca i zene. RazmiSljajuCi kako, od cega su umrli, zakljucila sam da su obicno zaspali od iznemoglosti i umora, vatra se ugasila, a oni se smrzli i pali u snijezno grotlo vise vatre. �~Ljudi su postajali cudni, zaplaseni, nervozni, sebicni. NiSta nisu davali drugom, iako su imali. Osjecala se krajnja iscrpljenost i demoralizacija naroda, a dobrim dijelom i kod vojske. Ja sam imala tu srecu da sam u sumi nabasala na skrivenu hranu, odjecu i druge stvari, ali mi niSta nije bilo interesantno osim hrane. Nijemci sa cetnicima i ustasama bili su svuda, a planina velika, pusta i hladna. Proboravili smo 12 nezaboravnih dana u Satoru, sve dok ofanziva nije bila razbijena. Sreca je nasa sto smo planinu dobra poznavali, pa nam je to omogucilo da izbjegnemo neprijatelja. Sest dana smo jeli samo po dva krompira dnevno, od podne do podne. Prosla je nekako i ova ofanziva, mi smo se ponovo sredili i krenuli u nove akcije i nove pobjede. sefko Lokmic :ZENE DUVNA U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU rije 1941. godine zene Duvna su u svakom pogledu bile robovi svojih domova. Nisu imale nikakvog drustvenog ni politickog znanja. Sve sto su znale svodilo se na vjeru odnosno crkvu, kucne poslove u porodici i brigu oko djece. Ono sto su im svestenici govorili to je za njih bila stvarnost, u kojoj su zivjele i umirale. Jedina njihova sastajaliSta bile su crkve i seoska sijela. Skora 100% su bile nepismene. Praznovjerje je cvalo i vladalo kod zena sve tri nacionalne i vjerske pripadnosti. Muslimanska djeca su pohadala samo vjerske skole - mejtefe. Nije bilo nijednog primjera da je mlada Muslimanka sa sela, na primjer, pohadala i zavrsila osnovnu skolu. To je bio rijedak slucaj i u gradu Duvnu. Iskljucenost zenske muslimanske omladine iz drustvenog zivota najbolje ilustruje primjer iz rada muslimanske citaonice koja je imala i dramsku sekciju - kad god bi se davao neki komad zenske uloge su iskljuCivo igrali muskarci. To nije bio slucaj u srpskoj i hrvatskoj citaonici, ali je situacija hila ista kada je rijec o seoskoj zenskoj omladini, gdje nije ni bilo organizovanog kulturno-prosvjetnog i zabavnog zivota. Takvo stanje neprosvijecenosti i vjerske zatucanosti koristili su mnogo gradanski politicari za svoje politcke ciljeve, koji su potpomognuti klerom usmjeravali omladinu u velikohrvatskom, velikosrpskom iii zasebnom muslimanskom duhu. Kler je na svakom koraku zabranjivao pohadanje svjetovne skole zenskoj djeci, ali mu to istovremeno nije smetalo da zensku djecu vrbuje u svoje vjerske skole. Tako zaostalu, praznovjernu i neprosvijecenu duvanjsku zenu zatekao je rat i okupacija 1941. godine, poslije cega je uslijedilo uspostavljanje vlasti tzv. NDH i provodenje ustaskih zlocina nad Srbima i svim antifasistima. Srpsko stanovnistvo je stavljeno van zakona; uslijedila su hapsenja, mucenja u zatvorima i ubijanja na razne nacine. Rukovodstva HSS-a i JMO su na takva zlodjela ostala nijema ddeCi se pasivno, sto je u stvruri macHo odoiblfavanje svega onaga sto su UJstase i njihovi pomagaci Cinili. Jedan dio klera se pridruzio ustaskom pokretu i tako postao idejni i prakticni rukovodilac i usmjerivac ustaskih zloCina. Drugi clio je ostao pa'Sivan i ni'jem, zatvorio se u crkvu i saanosta111e i cekao razvoj situacije. Partijski kadrovi su bili malobrojni te nisu ni mogli ozbiljnije uticati na razvoj situacije, a jos manje oduprijeti se ustaskom divljanju " 488 489 P �nad Srbima. Komunisti su pokusavali da sa rukovodstvom HSS-a preduzmu zajednicku akciju, ali je rukovodstvo HSS-a odbilo svaku saradnju. Malobrojnom clanstvu KPJ, SKOJ-a i simpatizerima NOP-a nije preostalo nista drugo nego da u teskim ilegalnim uslovima razvijaju politicku djelatnost za NOP - prikupljanje pomoCi i pripremanje boraca za partizanski odred u sastavu Livanjskog NOP odreda koji se nalazio na Cincaru. Takvo stanje je potrajalo sve do konca 1941. i proljeca 1942. godine, kada su prvi borci sa duvanjskog sreza napustili ilegalu i otiSli da se bore sa puskom u ruci, dok su na terenu i dalje ostali pojedini ilegalci-aktivisti NOP-a. Dolaskom proleterskih jedinica i oslobodenjem Duvna, jula 1942. godine, doslo je do jacanja NOP-a na cijelom duvanjskom srezu. Tada je osjetno porastao uticaj Partije jer se i broj clanova KPJ i SKOJ-a povecao, a sve to ·se odrazilo i na jacanje i ucvrscenje NOP-a. Tome su mnogo doprinijele i proleterske jedinice svojim ponasanjem i svastranom drustveno-politickom djelatnoscu, kako prilikom kaznjavanja ustaskih zlocinaca tako i svakodnevnim objasnjavanjem ciljeva i sustine NOB-e. Situacija se u korist NOP-a mnogo izmijenila, NOP je postao dominantna snaga u drustveno-politickom zivotu duvanjskog stanovnistva. NOP-u su poceli da pristupaju i pojedini bivsi seoski rukovodioci HSS-a, tako da su mogucnosti za dalji razvoj NOP-a svakim danom bivale sve vece. Rezultat svega toga bilo je, pored ostalog, stvara~.je mnogih organa i organizacija NOP-a, medu kojima i prvog odbora AFZ-a za grad nuvno, kao i za neka sela (Rascani, Oplecani, StipaniCi i neka druga). Gradski odlhm !AF:Z-a nuvno 'imao ·je uilmpno ;pet ,clanova: Fata Lolkmic, predsjednica (ona je majika cetvorice silnova koj! .su svJ biH alkltiiVni ucesnici NOB-e, a ona stalno aktivna u odboru AFZ-a; njenu su kucu u junu 1942. godine ustase porusile, a od grade napravile bunker, pa je Fata preselila kod Stane Vulic - Srpkinje, dok su stvari iz kuce, hranu i drugo, cuvale komsije Hrvati, porodice Stipic i JuriSic, sve dok sinovi nisu dosli u oslobodeno Duvno); sekretar je bila Bosa Zelen, a clanovi Safa Pehlivanovic, AiSa Dizdar i Olga Vazic. Gradski odbor je razvio veoma zivu i svestranu aktivnost, dok se to za seoske odbore AFZ ne moze red. Gradski odbor je najviSe radio na okupljanju :lena kroz ogranizovanje politickih konferencija i zborova na kojima su najcesce govorili politicki radnici Duvna i proleterskih jedinica; oni su objasnjavali zenama ciljeve, sustinu i znacaj NOB-e i isticali potrebu da se i zene vidno ukljuce u NOP kroz razne vidove djelatnosti, jer samo tako NOB-a moze postati svojina cijelog naroda, bez obzira na nacionalnu, vjersku i politicku pripadnost. Uz pomoc NOO-a za grad Duvno formirana je u decembru 1942. godine partizanska krojacka radionica, u kojoj je 20 :lena radilo na sivanju i krojenju odjece za borce NOVJ. Tu su bile okupljene sve one zene koje su imale masinu i na nju znale siti, dok je daleko veCi broj :lena obavljao te poslove na ruke kod svojih kuca. Radionicom je rukovodio Edhem Selimovic, krojac iz Duvna, inace partijski aktivista, poginuo u petoj neprijateljskoj ofanzivi. Nekako u isto vrijeme u Livnu je bio organizovan politicki kurs za zene - aktivistkinje livanjskog okruga, na kojem je ispred :lena Duvna u rad kursa hila ukljucena Safa Pehlivanovic. Ona je poslije zavrsenog kursa dosla ponovo u Duvno i nastavila aktivan rad sa zenama. 490 491 Kada je naiSla IV neprijateljska ofanziva povukla se sa partizanskim snagama u pravcu Prozora. Poslije je po zadatku vracena u Duvno gde je djelovala kao aktivista, obavljajuCi razne poslove za partizanske jedinice. Pored osta1og, ona je odlazila u Mostar i nabavljala razni potreban mate:djal pa ga preko Nuri'je Di>21dara i DzeJhve Fac:1an slala partizanima. Tako je jednom prilikom u Mostaru nabavila radio-aparat i poslala ga u Duvanjski bataljon, kada je obnovljen u proljece 1943. godine. Kada bi se nalazili partizani u Duvnu obicno bi u samostanu radila partizanska krojacka radionica. Safa je sa jos nekim aktivistkinjama uvijek radila u toj radionici, okupljajuci sve zene koje su imale sivace masine za sivanje odjece za partizane. 15. avgusta 1942. godine bio je formiran duvanjski bataljon ,Mihovil Tomic" u koji je stupilo i nekoliko omladinki sa duvanjskog sreza, a u vremenu od decembra 1942. do marta 1943. godine stupilo je u proleterske brigade i Desetu hercegovacku brigadu ukupno 37 :lena sa duvanjskog sreza. Njihov borbeni put bio je i put tih jedinica - IV i V neprijateljska ofanziva i mnoge druge na bojiStima sirom Jugoslavije. T6 su: Stana, Vida (umrla) i Cvita (umrla), Milisav, Hadzira Uilaver (umrla), Anda, Lju!bic ·(iporginrula) i Milica Bilanovic, Ma:ra Stanisic, :&uza (poginula), Cvita, Sava i Savica Karan, Anda (poginula), Bozica (umrla), Jordanka. Milica i Ljilja Vazic, Zora i Stana Drasko (obje poginule), Mara i Joka Simic (obje poginule), Zorka Zdilar (poginula), Anda (poginula), Zorka i Cvijeta (poginula) Velimir, Zorka Manojlovic (poginula), Jania i Ruza Galic, Smiljana Stanic (poginula), Bosiljka Vulic, Mileva Vulic-Karan, te Stana {poginula) i Sena Zelen. U tom zimskom periodu 1942/43. godine zene Duvna su najaktivlllije radile ma .primanju i 7Jbr.ilnjavanju oko 1 400 1i:z!bjeglica iz Like, iBani}e i Koifdnna koje su se povlacitle sa NOVJ ispred najezde neiPrijateiljskih diviziia u IV ofanzivi. Na tom zadatku bili su aktivni i svi seoski odbori AFZ-a, Ciji su clanovi bili desna ruka NOO-ima :i komandi mjesta Duvno, posebno oko prijema, smjestaja i ishrane ovih izbjeglica, kao i ishrane NOVJ. Povlacenjem jedinica NOVJ i izbjeglica dalje prema Neretvi ostalo je u Duvnu jedno dijete, dojence, staro svega nekoliko mjeseci koje je smjesteno kod Zehre Kokanovic. Dijete je poslije sest mjeseci umrlo, ali se ne zna ime tog djeteta niti njegovih roditelja. Odbor AF:Z-a je obezbjedivao hranu, odjecu i sve drugo sto je bilo potrebno djetetu. Na cijelom duvanjskom srezu tri su zene aktivni borci NOP-a od samog pocetka ustanka, tj. nosioci ,Partizanske spomenice 1941", Razija Numic, Dusanka Kovacevic, sestra Borisina, Ruza Bilanovic-Simic. Prve dvije su iz Duvna, a Ruza iz sela Mokronoge. Sve tri su bile borci u jedinicama NOVJ. Dok su Razija i Dusanka povucene iz jedinica i nastavile aktivan rad na terenu, u omladinskoj organizaciji, organizaciji AF:Z-a i Partiji, u NOV je do svrsetka rata ostala samo Ruza Bilanovic-Simic, koja je postala sanitetski major. TreCim oslobodenjem Duvna, oktobra 1943. godine, ponovo su aktivirani ranije formirani odbori AF:Z-a. Tada je formiran i Inicijativni okruzni odbor AF:Z Livno, novembra 1943. godine, koii je u Duvno uputio svoga predsjednika, Sidiku Latific i sekretara, Zorku SuCic, a sa njima i jednu grupu politickih radnika i boraca sa zadatkom da se sakupi sto viSe odjece, obuce i drugih predmeta za borce NOVJ, kao i da se izabere Inicijativni sreski odbor AF:Z za Duvno. Tom prilikom �bilo je sakupljeno dosta odjevnih predmeta koji su na osam n~tovare­ nih konja prebaceni u Livno za b<?ree NOVJ .. Ta grupa ~e .zadrza~a na terenu duvanjskog sreza 12 _dana 1 s~uda g?Je. su r;>o~toJah u~lo':1 fo:mirala je seoske odbore AFZ (Grabov1ea, PnsoJe: Vm1e~, Opleea.m, St1paniCi, Mokronoge i jos neka). Tada je bio orgamzovan 1 Gradsk~ odbor AFZ-a Duvno na konferenciji koja je oddana u Duvnu u pnsustvu preko 20 zena, a reorganizacija se sastojala u tome• sto je novoizabrani odbor istovremeno bio i Inicijativni sreski odbo! AFZ D.~vno. Od tad~ datira ozbiljniji i aktivniji rad organizacije AFZ-a na e1Jelom .~uva~J­ skom srezu, iako je veCi clio teritorije bio pod kontrolom nepnJat~lJa, Niiemaea, ustasa i cetnika. Svi su oni nastojali na povrate 1zgubl]ene pozicije, ali u tome nisu imali ozbiljnij~g ~spjeha, jer je yeci~~ stanovniStva hila na strani NOP-a, odnosno Jer Je narod shvatw nJ1hove namjere. Ljudi su na razne nacine izbjegavali prisilnu mobilizaciju u ustase i domobranstvo. Ako je neko bio silom uhvacen i odveden u kolaboracionisticke jedinice koriStena je prva povoljna :prili~a z~ bjekst':o kuci iii u partizane. Da bi zastrasili hrvatsku ~mla.dmu I. po~to-p<?to J~ odvratili od NOP-a ustase su pribjegavale svirepim ubistvima I naJistaknutijih zena ~ Hrvatica, aktivistkinja NOP-a. Tako su zaklali Milieu IvanCic iz Grabovice i Ruzu Pasalic iz Sujice. Od deeembra 1943. godine na oslobodenoj teritoriji oko Duvna djeluje novoformirani Livanjski NOP <_;>dred u .Cijem su s~ sast~vu n~la­ zili i borci s duvanjskog .srez~. Okruz?i ko~~tet K:P~ .~Ivno Je vee ?; januara 1944. godine uput10 tn druganee: Sidiku Latific, Nedu Ozretic i Nedu Rakic (dvije posljednje su Dalmatinke) da ra~e na ?e<?slovbodenoj teritoriji duvanjskog sreza, prvenstveno na organ~zovanJU 1 yevrscenju postojeCih organizacija omladine i ze?a. Kako Je }! to ~nJef!le bio osnovan i Sreski komitet KPJ Duvno u nJemu su kao clanov1 radile Sidika Latific i Lena Rakic; prva je hila zaduzena za rad sa zenama, a druga za rad sa omladinom; dok je u samom Odredu ~a r:'ld sa omladinom hila zaduzena Jordanka Vazic, koja je cesto dolazila I na neoslobodenu teritoriju, najcesce u sela koja su od ranije postala uporista NOP-a. Iz dana u dan rad je bio sve intenzivniji, tako da su do konacnog oslobodenja Duvna, 15. novembra 194~:. g~dine, bi~i ~snovani ~~e­ ski odbor AFZ-a i Sreski komitet SKOJ-a, e1Je Je postoJanJe omogueilo snaznu politicku aktivnost omladine i zena i na neoslobodenoj teritoriji duvanjskog sreza. Do konacnog oslolbodenja Du'Vina formirani odibori AFZ-a radili su uglavnom prakticne poslove, d~k je Cist? politick~ rad ?.io n~sto slabiji s obzirom na to da nijedna zena u tim odbonma mJe b1la dorasla organizaciono-politickom radu sa zenama, tim prije .sto je vee u ma.i_~ 1944. godine Sidika.Latific otisla u Sreski komitet Livno, a Lena Rak1e ostala da radi u Sreskom komitetu Duvno, gdje je hila zaduzena za rad sa zenama sve do konacnog oslobodenja Duvna, 15. novembra 1944. go dine. Konacnim oslobodenjem Duvna odmah se pristupilo pripremama za oddavanje sreske izborne konferencije AFZ-a koja je oddana krajem deeembra 1944. godine. Na ovoj konferenciji prisustvovalo je oko 120 zena sa ~ijelog duvan~~kog sre~a, kao i predst~vnici .o~ruzno~ -·~on:iteta :KPJ Liv;no (Mara Rad1e), Oikmzmog odbora AFZ-a (Sirdrka La;t1f1e) 1 sek~ retar Sreskog komiteta KPJ Duvno (Dzirlo Dzebrail) i neki drugi. Sre~.~I odbor- AFZ-a Duvno konstituisao se u ovom sastavu: Jordanka Vaz1e, 492 493 predsjednica, a clanovi, Safa PehlivanoviC, Bozica Vulic, Miliea Ivancic-Saric, Dzehva Talic-Faden, Iva Lektar i druge. Tada je bio reorganizovan i Gradski odbor AFZ-a Duvno koji su saCinjavale drugarice: Fata Lokmic, Bosa Zelen, Fatima Numic, Aniea Feric, Tonka Grgic, AiSa Dizdar i jos neke. Kada ie pocetkom 1945. godine formiran u Duvnu regrutni eentar NOVJ, akt1vnost zena je hila narocito zapazena na sivanju odjece i odjevnih predmeta za nove boree. U tu svrhu hila je formirana i posebna grupa zena - aktivistkinja za sivanje odjece kojom je rukovodila Bosa Zelen. Ova grupa zena je obavljala i citav niz drugih poslova za potrebe NOVJ. Bila je i organizator kulturno-prosvjetne aktivnosti, zatim oddanja mnogih politickih konferencija i skupova na selu. T1reba podvuCi da su do odrzavanja sreske konfereneije AFZ-a sve aktivistkinje, ukljucene u organizovani rad NOP-a, bile rodbinski vezane za drugove koji su se nalazili u NOVJ, tj. bile su iz partizanskih porodiea. Tek poslije konfereneije osjetio se jaci priliv i drugih zena i njihova jaca i svestranija aktivnost za NOP. Medu tim zenama bilo je najvise Srpkinja i Muslimanki. Od Hrvatica se isticala Gina Markovic, skojevka od 1942. godine, koja je poginula prilikom neprijateljskog bombardovanja Duvna, u februaru 1943. godine. Kao skojevka ona se od jula 1942. godine -naroC1to tbila amgazovala na propagkanju dljeva NOP-a i u tome imala uspjeha, kao i u toku akeija za prikupljanje i izradu odjece za partizane, u zimu 1942/1943. godine. Tek poslije odrzane sreske konferencije AFZ-a bile su po selima formirane i skojevske organizacije u kojima je bilo i nekoliko Hrvatica. Na kraju treba istaCi da je razvoj organizacije AFZ-a na duvanjskom srezu bio ovisan od razvoja NOP-a i posebno od snage i uticaja koji je imala Partija. To isto va:Zi i za ostale organe i organzacije NOP-a. U tom pogledu mnogo je doprinio BoriSa Kovacevic, koji je u ljeto 1942. godine duze vremena boravio na teritoriji duvanjskog sreza i svojim autoritetom mnogo doprinio opredjeljivanju za NOP ne samo Srba vee i drugih videnijih ljudi. Medu muslimanskim stanovnistvom, narocito medu omladinom, najvise je uradio DerviS Numic. Medutim, bilo bi nepravedno ne istaCi jos jedan veoma znacajan momenat koji je imao presudan uticaj na opredjeljivanje Duvnjaka za NOP. Nairne, to datira jos iz vremena aprilskog rata kada su mnogi Duvnjaci hili u Sinju zajedno sa livanjskim komunistima- Hasanom Brkicem, Mustafom Latificem, Antom (Komom) Krezovom i drugima. Tada je uspostavljena cvrsta veza livanjskih komunista sa komunistima Duvna, sto je bilo od velikog znacaja za kasnije okupljanje u borbu protiv okupatora i domaCih izdajnika, kako na livanjskom tako i na duvanjskom i glamockom srezu. Od deeembra 1943. godine do konacnog oslobodenja svojom aktivnoscu u narodnooslobodilackom pokretu isticale su se ove Duvanjke: Anda i Cvita Karan, Janja Ucukalo, Zorka i Stana Gligoric, Mara i Stana Zelen, Mara Masic, Bojka Stanic, Luea IvanCic, Iva Kapuliea, Ruza Pasalic, Melka Seferovic, Mara Saric, Miliea Ivancic, Mila Delac, Iva Leutar, Ruza Trogrlic-Braovae, Dzemka Lisic, Zumra Karahasan-Dulas, Sava Vazic, Mara Vazic-Karan, Anda Bilanovic-Vulic, Danica i Mara Zecevic, Ruza Milisav, Ivka C:osic, Jela Plejic, Bosiljka Vulic, Fatima Numic, Tonka Grgic, Miliea FeriC, Ljuba SiSko, Mara (Gala) i Iva (Baja) Drmic, Cura Perkovic, Zorka i Ivka (Japanova) IvanciC, Kata Simic (Ivanova), �Iva !anjic (Ivanov.a) Ruza Krajina, Joza Serdarusic, Nusreta Dizdar, Mumra Kapetanov1c, Nada Mark~:w~c, Vera Dzeko i Nura Selimovic. . Kako u. tok~ narodno?slobod1lackog rata tako i neposredno poslije nJe~a duvan:3s~~ ~~ne su b1le predstavljene na mnogim znacajnim skupovim:'l Antif:'lsist1cko~ fronta zena Jugoslavije. Za te skupove one su se akt1vno pnpremal~ 1 s elanom izvrsavale njihove zadatke i zakljucke. Septl~b~t 1943. g?dme .na Oblasnoj konferenciji AFZ-a za Dalmaciju 0 v~~om Sphtu pnsustvovale su Fatima Lokmic, Iva Leutar i MiICa. vanc1c. Na I kc;mgresu AF:Z-a Bosne .i Hercegovine u Sarajevu Du~anJke su .~r~dsta~lJale J~r:danka VaziC, Iva Leutar, Milica Ivancic, Fat1mda NiumiLc 1 Bo~Ica ,Vuhc, a na Kongresu AFZ-a Jugoslavije u Beogra u va eutar 1 Fatima Numic. Jela LatinoviC-Kecman SJECANJE NA FORMIRANJE SRESKOG ODBORA AFZ-a BOSANSKIPETROVAC r OS? poredo sa jacanjem narodnooslobodilackog pokreta stvarana je i sve masovnija antifasisticka organizacija zena. Najprije se iSlo od seoskih odbora AFZ-a, zatim opstinskih i na koncu je formiran Sreski odbor AFZ-a. Vee u 1942. godini, u bosansko-petrovackom kraju u 32 sela organizovani su mjesni, odnosno seoski odbori AFZ-a, a za sira podrucja i opstinski odbori. Akcije organizacija AFZ-a na bosansko-petrovackom podrucju bile su raznovrsne. U prvom redu prihvatani su borci koji su neprestano uznemiravali neprijateljske snage na svim polozajima, pripremana je hrana, odjeca, obuca, prihvatani su i lijeceni ranjenici i ·prenoseni do prvih partizanskih bolnica. Od pocetka NOR-a i socijalisticke revolucije aktiviran je i politicki rad sa zenama. Oddavani su masovni skupovi zena, a na njima je bilo toliko zainteresovanih da je za njih bio nemoguce naci odgovarajuce prostorije. Obicno su oddavani u skolama ili veCim seoskim kucama. Zbog svega toga AFZ je stekao ugled i popularnost u narodu, postao ravan drugim organizacijama, a svakim danom prihvatani su novi i tezi zadaci. Drugom polovinom 1942. godine Petrovac je bio slobodan i u njemu su se tada nalazili opstinski, sreski i visi organi narodne vlasti. On je postao centar slobodne teritorije ti tom dijelu Bosanske Krajine. Upravo je tada Sreski komitet KPJ donio odluku da se formira Sreski odbor AFZ-a. Tada sam bila clan Opstinskog komiteta KPJ u Smoljani i imala specijalno zaduzenje da radim sa zenama. Jednog dana dobila sam poziv da se javim u Sreski komitet KPJ. Sa mnom su bile jos neke drugarice. Primio nas je Jovo Kecman-Suco i rekao da su stigli Rudi Kolak i Dusanka Kovaoevic, Olanovi Oblasnog komiteta K1PJ za Borsam!sku ikTajmu i da moramo iCi u Vode111iou na neki 1sastanak. Obra.dovale smo se, iaiko nismo zna.le za.sto na.s sa.lju u to podrucje. ·Pred zgra.dom Komiteta. sta.ja.la. su dva. fija.kera., specija.lno pripremljena. za. na.s. Sjela. ·sam u ona.j koji je vozio sta.ri koCija.s. U drugom fija.keru bili su Dusa.nka. Kovacevic i Rudi Kola.k sa jos nekoliko druga.rica.. 'BrosH smo kmz Ra1si1novce i Suva.ju, na.ilazili na. ,:z;idilne :ilZgorjeliih 1mca., na. na.pustena. dvorista., izrova.ne ceste. Na.suprot tome, priroda. je svuda. U 494 495 �bujala, nagovjestavajuCi nov zivot ovom narodu. Njive i baste bile su zasijane, voce prerodilo, grane, otezane plodovima, bile su savijene, dodirivale travu na livadama, a one su se sarenile od cvijeca. Njegov miris raznosio je vjetriC koji preko ove petrovacke visoravni duva i u vrijeme najveCih zega. Po urijama su pasle ovce i goveda. Svi smo hili zaokupirani jecLnom mi·Mju. S·ta ce iSe rto desiti u Vodenici. Pretpostavila sam da je rijec o nekom skupu 111a kojem ce se govoriti o veoma znacajnim akcijama. Vjerovala sam dace to biti skup gdje cemo se naCi mi - zene iz raznih krajeva zemlje, razmjenjivati iskustva, govoriti o svojim selima i vidovima borbe protiv okupatora. Dok smo prolazili kroz Suvaju ljubopitljivo su nas gledali prolaznici i narod sa prozora i iz dvorista koja su bila nanizana duz ceste. Do nas je dopirala i pjesma seljana sa neke mobe u jednom krompiristu. Malo dalje odjeknuli su zvuci cobanske frule i bezbrizna pjesma nekog mladica. Nosnja koju smo vidjeli na seljacima hila je duga. Jedna dmgarica primij-CJti da ce se ·s•kUJp odrzruti u vodenic!koj skoli, te smo skrenuli sa ceste na seoski sokak i zaustavili se pred skolom koja mi je, u odnosu na moju, u Smoljani, izgledala mala. Nalazila se usred seoskog travnjaka, okruzena zasijanim njivama. Iz zgrade izade sredovjecna zena sa bijelom keceljom i pokaza na vrata jedne omanje ucionice u kojoj se nalazilo nekoliko starih dotrajalih dackih klupa. Ulazile smo i smjestale se jedna uz drugu, iako se do tada nismo poznavale. Rudi Kolak i Dusanka Kovacevic zauzeli su mjesta za skolskom ~atedrom i time je sastanak poceo. Prvo nam je Rudi objasnjavao zbog cega smo se sastale, a onda je govorio o neophodnosti stvaranja snaznog zenskog pokreta u borbi protiv neprijatelja. lstakao je da je za neprijatelja udarac i sam taj sastanak. Osnovni cilj sastanka bio je da se formira sresko rukovodstvo Antifasistickog pokreta zena. Zbog toga je Rudi dalje govorio o udjelu koga su zene nasih sela i opstina do tada dale u narodnooslobodilackoj borbi i upr~vo taj momenat istakao kao osnovu za formiranje Sreskog ?dbora AFZ-a koji treba da organizaciju AFZ-a na bosansko-petrovacko:n :podrucju sto vise ujedini i ucvrsti. Govorio je o zenama u drugim kraJevima nase zemlje i o njihovom radu, istakavsi da mi sluzimo za primjer aktivnosti i masovnosti zena. Sa posebnim interesovanjem ocekivali smo rijeci Dusanke Kovacevic. Ona nam se obratila sa puno drugarske topline, objasnjavajuci koji su zadaci najprioritetniji u nasem buducem radu. Zamolila nas je d~ ispricamo nesto viSe o radu zena u nasim selima. 0 tom joj je najvise pricala Nada Balaban, ali i mi smo, ostale, ucestvovale u tim razgovorima. Sjecam se da su sastanku prisustvovale: Dara Ceko, Milja Kecman, Dragica .Puzigaca, Nada Balaban, Milka Kuvacic, Radojka Lukac, Slavka Sevo, Stevka iz Krnjeuse i ja. Bilo ih je jos, ali se ostalih ne sjecam. Na kraju sastanka izabrali smo predsjednicu i sekretaricu Sreskog odbora AFZ-a. Nasi zadaci, u sustini, ostali su isti kao i do tada, iako smo odlucili da svoju aktivnost prosirimo i na okupljanje onih zena koje do tada nisu aktivno ucestvovale u nasem pokretu . . . Odlucile smo da krenemo s parolom da nijedna zena u selu ne smiJe ostati po strani i da svaka na neki nacin mora ucestvovati u izvrsenju zadataka vezanih za nasu borbu. llstak•nUJt je i zmRJcaj poliitiakog 01bavjes1avanja zena o tome. ;kaikvu ulogu u borbi imaju cetnici i njihova propaganda, koja je nastoJala da stekne podrsku zena i starijih stanovnika u selu. . Nas ·zadataJk bio je da omogu6mo svim spowbnim muskarc1ma da uzmu oruzje u ruke i stupe u partizanske jedinice. Tako smo potpuno na sebe uzeli ulogu branitelja porodica, dogovorili se o njezi i prenosenju ranjenika, spremanju hrane, odjece i obuce za nase borce. Borba za svaki struk zita, za svaku glavu stoke bila je jedan od osnovnih nasih zadataka. Kad je sastanak zavden domacica iz partizanske mljekare, koja je hila smjestena u skoli, pozvala nas je na rucak. Mnoge od nas su se obradovale sirnici i kiselom mlijeku. VracajuCi se nazad razgovarale smo o radu u svojim selima i opstinama, o nacinu kako da najbolje izvrsimo zadatke koje smo upr.a~o preuzele na sebe. U Petrovac smo stigle u sumrak, a Nada Balaban 1 Ja pricale smo do kasno u noc. Ti dogadaji su nas toliko zblizili da smo kasnije postale nerazdvojne drugarice. · Sutradan smo krenule u svoja sela da bismo odmah poceli izvrsavati pripreme za sastanke opstinskih organizacija, zatim seoske skupave i slicno. Morale smo brzo raditi, jer je trebalo prenijeti iskustva i zruda1tlke prihvacene na sastallllm u Vodenici. Rad bosanskopetrovackih zena postajao je iz dana u dan sve znacajniji. One su dobile svoje pravo mjesto u partizanskim jedinicama, u narodnoj vlasti, kao i u rukovodstvima drugih organizacija. 0 496 497 32 :Zene BiH u NOB 1941-19450 �Hadzera Ibrahimpasic i Rasida Sakic AKTIVNOST ZENA U SLOBODNOM BIHACU* rilikom oslobodenja Bihaca, 4. novembra 1942. godine, znalo se vee koje su zene ,sigurne", koje su aktivne u organizaciji i na koje se moze racunati. To je omogucilo da vee u prvi narodnooslobodilacki odbor u Bihacu ude i nekoliko :lena. Pored ostalih, u njega su usle: Zlata Salihhodzic, domaCica, Hadzera Ibrahimpasic-Sakic, uciteljica Delic, sada u penziji, i jos neke. Nekako u isto vrijeme kad je stvarana narodna vlast priSlo se i formiranju organizacije Antifasistickog fronta zena. Izabran je Sreski i inicijativni Okruzni odbor. Pripreme za formiranje tih odbora sprovodile su drugarice Dusanka Kovacevic, Vahida Maglajlic, Rada Vranjesevic i druge. ' U Gradski odbor AFZ-a usle su: Hadzera Ibrahimpasic-Sakic, Fatka MusanoviC, Rasida Sakic, Bosa Juzbasic, Danica Batez, Hanka Zulic iz Pokoja, Zemka DeliC, S,tevica Dujmovic i druge. U Sreski odbor AFZ usle su: Hadzera Ihrahimpasic SaikiC, Fa1t:ka MusanoviC, Lenka Maestro, Zlata Salihhodzic, ISika Sadikovic, Raza Kovacevic, Ivanka Perkovic-Burzic i Fanika Veper. Predsjednica Sreskog odbora AFZ bila je Nadzera Ibrahimpasic-Sakic. U Okruznom odboru, pored Raside Sakic, bila je i Zejneba Omanovic, Marta Popivoda, Lenka Maestro i jos neke. Sve koje su izabrane u rukovodstva AFZ ili u narodnooslobodilacke odbore, iSle su po terenu opstina, srezova i okruga. Zadaci su im hili razliCiti. U prvo vrijeme najviSe se radilo na osnivanju seoskih organizacija zena i na sto vecem angazovanju :lena za pomoc narodnooslobodilackoj vojsci. ZahvaljujuCi nasim pobjedama, stalnom prosirivanju slobodne teritorije i oslobadanju novih mjesta, rposla je bHo na rpretelk, a b:i!o je i dosta uspjeha u radu. To je omogucilo da su se organizacije AFZ brzo omasovljavale i jacale. U takvim uslovima lako je bilo sprovesti u zivot sva:ku akciju, od onih za prikupljanje dobrovoljnih priloga, do odla:ska zena u partizane kao boraca. Za vrijeme odrzavanja Prvog zasjedanja AVNOJ-a i Kongresa USAOJ-a kao i mnogih drugih konferencija i skupova, veliku pomoc P * Preuzeto iz edicije BIHAcKA REPUBLIKA, zbornik clanaka i radova, Muzej AVNOJ-a i Pounja u Bihacu, Bihac 1965, knj. I, str. 578-581. 498 499 pruzile su aktivistkinje AF.Z-a u smjestaju i domacins~om ug~scay~nju vijecnika, delegata i gostiju. Sve te drugove trebalo Je r8;~mJ~Stltl P? gradu, obezbijediti im stan i hranu. Pored toga, organizaCIJa zena ~n­ nula se i o ranjenicima. 0 njima je stvarno vodena matennska b~1ga. Za ranjenike su nabavljani duseci i perje. Sem toga, svaki dan om su pojedinacno ili grupno obilazeni. Noseno im je voce, cigarete, cak su pravljeni i kolaci, sok od secerne repe, baklave, pite, itd. I sada, prema tom nesebicnom radu i rezultatima organizacije zena u Bihacu, moze se sagledati koliko su te drugarice bile aktivne i odane nasoj borbi. U zivom sjecanju ostao nam je i ovaj detalj iz ratnog perioda. U domu Gajreta u Gornjem ~Prekounju odriana je konferencija. Sa:kupi:lo se u odredeno vrije~e nekoli'ko ?!O't~na zena! m~skaraca .i omladine. Hadzera je rukovodila konferenCIJOm. Govonla Je o partlzanima kao oslobodiocima, o boljem zivotu i slobodi, o potrebama borbe do konacne pobjede. Svi prisutni pazljivo su je slusali. A kad je trebalo da se daju prilozi za tili cas je na spisku darova bilo 28 pernatili jastuka, stotine kilograma zita, graha, jaja i ostale hrane. Sakupljeno je priloga puna zaprezna kola. Takvih konferencija bilo je dosta. Sve zene zeljele su da vide druga Tita i ta zelja. i~ se i i~:punila. Vidjele smo ga vee poslije dan-dva u sali Klostera, gdJe Je k8;Sll1Je odrzano Prvo zasjedanje AVNOJ-a., U njemu se tada odrzavao .n.eki s~stanak na kojem je glavnu rijec vodio Veselin Maslesa, a govOtnh su 1 Enve.r Redzic, Hasko Ibrahimpasic i drugi. Organizacije su nastojale da angazuju sto viSe :lena da istupaju na sastancima i konferencijama. Slobodni novembar 1942. godine blizio se kraju. Odrzavanje Prvog zasjedanja AVNOJ-a bio je veliki dozivljaj za sve nas. Istina, mi tada nismo bile svjesne da ce to biti jedan od najznacajnijih skupova u istoriji nasih naroda, pa i citavog slavenskog Juga. I Prvi kongres omladine, bio je takode poseban dogadaj, a narocito je imao odjeka medu omladinom. To su uostalom, mladi i manifestovali odnosom, samoprijegorom, pjesmama, igrom i opstim veseljem. ~Pred odr:Zavanje ta dva velika skupa organizacija AFZ imala je zadatak da uredi prostorije. Za dekoraciju sale u kojoj je odr:Zano zasjedanje AVNOJ-a sakupljeno je, takoreci, u jednom danu oko 30 cilima. Bili su to najljepsi ,vezeni" primjerci koji su postojali u gradu! Sa~u­ pljene su stolice, pronadeni stolovi i vaze s cvijecem. Takode obezbiJeden je smjestaj i ishrana za sve delegate po kucama povjerljivih porodica. Slicni poslovi radeni su i u toku priprema za Kongres omladine, ali su tada viSe radile omladinke. Slobodne novogodiSnje prazrrike BiScani i BiScanke proveli su veoma radosno. Clanovi KazaliSta narodnog oslobodenja izvodili su kulturno-umjetnicki i zabavni program. Kad je koncem januara 1943. godine pocela cetvrta nepri~ateljska ofanziva, partizanske jedinice vee su skoro bile potpuno. napust1le grad. Tih dana Bihac je dozivio jedno od veCih bo:n:bardovanJa. . . Njemacki bombarderi znatno su razonh g~ad. K~o da ~u htjeh da Bihac sravne sa zemljom, da mu se ne ~?a n; !emelJa; yaiJd~ Zl~or; toga sto SU bas U tom gradu udareni temeljl naSOJ budUCOJ SOCIJahstl· �ckoj ddavnosti. Od jutra do veceri neprijateljski bombarderi istresali su bombe iii su mitraljirali po gradu i okolini. Grad je toga dana bio skoro potpuno pust. Kasno u noc poceli su se gradani vracati svojim kucama. Neki su to ucinili tek druge noci. Mnoge porodice nisu se ni vratile. U to vrijeme, posto je ofanziva pocela, svakog casa neprijatelj se mogao pojaviti na gradskim prilazima, pa su mnoge porodice otiSle sa partizanima.• Bio ih je veliki broj, jer dok je Bihac bio srediste goleme oslobodene partizanske teritorije veliki broj bihackih rodoljuba otiSao je da se bori ·Sa svojom bracom za konacno oslobodenje porobljene domovine. Rasida Sakic izabrana je i za delegata Prve zemaljske konferencije Antifasistickog fronta zena Jugoslavije, odr2ane 6. i 7. decembra 1942. godine u Bosanskom Petrovcu. Na toj istorijskoj skupstini zena iz naseg kraja, pored Raside jos su bile: Fatka Musanovic, Stefica Dujmovic, ISka Sadikovic, Hanka Zulic, Zejneba Omanovic, Bakira Pozderac i veci broj zena i omladinki iz petrovackog, drvarskog i grahovskog kraja. Neposredno pred odr2avanje konferencije Rasidu su jednog jutra poz~ali u Okruzni komitet KP za Bihac. Docekali su je Hajro Kapetanovic, ;Hasko Ibrahimpa'sic i Ralda \T,ranjeS:evic. Upozmali su je s time sto 6e konferencija rjesavat,i i o njenom z:nacaju. Dat joj je ,zadruta;k" da govori ispred zena-Muslimanki Bosanske krajine. . Na njeno objasnjenje da ne zna da govori, predlozeno joj je da iznese sve ono sto u trenutku kad izade na pozornicu bude osjecala: o zenama-Muslimankama i njihovom dosadasnjem zivotu, o tome sta one treba ubuduce da rade i kako da poma2u nasu borbu, o slobodi i sretnijoj budu6nosti svih, a .posebno zena, i,td. I, zaista, kad je konferencija pocela medu prvim govornicima pojavila se Rasida. Izasla je pred prepunu dvoranu delegata i gostiju u zaru. C:im se pojavila na pozornici otkrila je lice i pocela da govori. Rijeci su se nizale o pormoCi prurtizalilskoj voj,sci, o pr1k'll!pljrunju priloga, odjeoe, hrane, ~pelovala je da se zene preko svojih organizacija ukljuce u opste- . narodm pokret za protjerivanje osvajaca, da treba svi da ucestvuju u konacnom oslobodenju zemlje, itd . . ..Fatka Musanovic bila je cak i u radnom predsjedniStvu konferenCIJe. Govorila je i Kata Pejnovic, Licanka, majka-partizanka. Ona je ispricala kako su joj ustase na kucnom pragu ubile dva sina i muza, i kako se odluCila da pode u borbu. Sve nas je to uzbudilo do suza. Kasnije smo Katu Pejnovic jednoglasno izabrale za prvu predsjednicu AFZ Jugoslavije. Poslije Kate govorila je jedna Crnogorka. . Konferenciju je pozdravio vrhovni komandant NOV i .POJ, Josip Broz Tito. Kad. se drug Tito pojavio na govornici svi smo ustali i dugo pljeskali i klicali. · Uvece je za delegate izvedena priredba. Skender Kulenovic, knjizevnik-borac, citao je svoju poznatu pjesmu ,Stojanka majka - Knezopoljka". Drugog dana rada konferencije diskusije su vodene negdje do podne. Onda je iza!bran Zea:nalj<ski odbor AFZ. U to najvise rukovodstvo zena izabrana je i Rasida Sakic. Drugarica Cana BaboviC i Mitra Mitrovic rukovodi!e su P::Vim sastankom Zemaljskog odbora. One su govorile o zadaCima koJl su se nalazili pred organizacijom zena. Rasida je 5. januara 1943. godine, kao clan Zemaljskog odbora ponovo pozvana u Okruzni komitet Partije za Bihac. Saopsteno joj je da se spremi i da pode u Bosanski Petrov~c. Tamo je odr2avan poli.ticki kurs .za rukovodioce i aktivistkinje AFZ. I tim kursom rukovod1le su Spasenija Cana Babovic i Mitra Mitro~ic. Preda~anje je d.dala :i drugarica Lula Plamelflcic. PoH:th:1ki kurs AFZ trebalo Je da traJe 25 dana, ali je prekinut poslije 19 dana jer je pocela cetvrta neprijateljska ofanziva. 500 501 �Olga Humo-NinCic IZ MOG ILEGALNOG RADA U MOSTARU <;>sle osl~bodel?-j.a, .kada se oddavala neka proslava u SaraJevu, pnsla m1 ~e Jedna II_llada devojka smejuei se kao da me . odavn? ZJna, a Ja opet msam imala pojma 'ko je. Kad sam shvitll~ 1;1 cern~ Je s.tvar, nastale su suze i ljubljenje. Dotada joj nisam zna a m 1me m prez1me niti sam ikada videla njeno lice. . U vr~me .kad smo se ona i ja ,vidale" u Mostaru ja uglavnom msaiD: nos~l~ m zar ni ~eredzu. Mislili smo da izgledam b~zazleno s behom 1 kohc~ma. Medutlm, pred svoje hapsenje juna 1943. godin~, hila s~rr;t ':~c -: ~ ka~ t~kva postala suviSe poznata i upadljiva. Sarno zahvalJdJ~CI poht1ckoJ ~1tuaciji u Mostaru mogla sam i toliko vremena da se 0 1 ••~z md. Poznato Je, da su Italijani 'kao o:kru,pa~tori hili .daleko nemarlllJI o Nemaca. S .Fahrom ~ustovic, onako anonimnom, povezao me je u prolece ~?~2. L~ubo ~resan, sekretar Mjesnog komiteta Mostara. To je bio neo~7no s1mpat1can. ml~~ covek, k:ajnje skroman, a vecito nasmejan. KaslllJe su g~ Nemc1 ubi11, a zbog Junackog ddanja proglasen je za narodnog heroJa. Cela zgo.da je neobic~o licila na epizodu filma iz ilegalnog btpdra ,u srcu okup1rane Evrope . Trebalo je, u toliko i toliko sati da ~ em. ko.d pre!aza preko ,streke", zeleznicke pruge, tamo gde je , ocin~ala j!s~ma uhca. Tamo je trebalo da ugledam jednu priliku u fer~dzi , er~ za .' .t~ stara muslimanska zenska nosnja od tamnoplave cohe s~ z1 · d · · T atmm s1nt1ma ' koJ·a J·e u Mo s t aru 1maIa pose b an k roJ· 1 zvala se roga" ~ 1 Je. n?stayn~ mostarska, mnogo je koriseena u ilegalnom radu. ':Posto~ala )e JOS Jedmo u Mostaru i. po~ekom gradu Hercegovine. Maskiran·e Je bll? P?tpl!no. Nad celom Je blla isturena neka vrsta kljuna is ~d 'foga bll.o hce: u mraiku i. nevidljiv.o. 'Feredze su upotrebljavali p~nekad .mu xakrc1. MoJa zaova Bma, kao 1 druge skojevke prenosila J·e ispod nJe PU:> e. ' P lk Za sve.vreme mog boravka u Mostaru Fahra je za mene posto'ala ~amo ·kio IS1l~teta u feredzi. Prisle smo jedna drugoj tu kod stre~e i 1 ZID:enJa e ?.zmke.. Imala je korpu. Ja sam malo pre toga dobila zamoJbe. ;ulJakT hart1 od Jednog druga, takode nepoznatog, elegantnog, sa sesi. om. o ~u 1.1e otkucane matrice koje je Fahra nosila svo ·o · kuci da 1h sa ?racom 1 sestrama umnozi. Ispod poda njihove stale n1Ia~ila se sagakvic le1ebd:~{n~ mostarska ilegalna stamparija koja je neotkrivena doe a a os o o enJe. Tamo su umnozavani bilteni s vestima, razni Ieci, 502 503 pojedina poglavlja lstorije SKP (b) i drugi materijali. Preko materijala te stamparije je ceo Mostar bio obavesten o prvom i drugom zasedanju AVNOJ-a. Fahri i meni su ti nasi susreti i sav taj ritual hili pomalo i zabavni; izmedu nas se uspostavila neka vrsta - neme - ,intimnosti". Jednog dana se ukazala potreba da se dva magacina sa materijalom za stampariju presele na novo mesto radi veee sigurnosti. To su hili paketi hartije i velike tube s bojom. Tada sam imala za svoju Azru duboka kolica koja mi je pozajmila jedna moja drugarica, Sabina Sijerie. Ona je imala sinciea. Jedan od tih magacina bio je smesten u tekstilnom dueanu ,Pod Kujundzilukom". Tamo su bile zaposlene dve mlade devojke koje su odmah prihvatile lozinku i pocele da vade materijal. I drugi je bio u dueanu, mislim porculana, u glavnoj ulici. Najmila sam bila hamala sa spediterskim kolicima, kao za bilo kakvu robu. ISli smo glavnom ulicom i dosli do jedne od onih ulicica blizu poste koje izlaze na Neretvu. Jednom sam morala Azru da ostavim samu kod kuee. Prvo sam strepila da li ee hteti da se uspava. A posle, sta ee biti ako se probudi a mene nema? I jos ako mi se nesto desi, a ona sama u kuCi, nema nikoga da joj dode. Moji su svi bili u vinogradima u, Cimu. Drugi put je Ljubo Bresan predlozio da on ostane u kuCi da cuva bebu dok se ja ne vratim. ,Konspiracija" je, kao .sto se vidi, nasla vrlo elasti6nu primenu. Nuzda zakon menja. Docekao me odusevljen. Beba je spavala, nije se ni cula. Kriticna je situacija nastala tek kada smo taj materijal prebacivali preko Neretve u stampariju, sada u dubokim kolicima, sa Azrom odozgo. Azra je odmah pocela da se praeaka i otkrivala krajicke paketa umotanih u plavi pak-papir. Plan je bio da Fahra uzme kolica s detetom, odveze ih svojoj kuCi, istovari materijal i vrati ih meni. Susret je bio ugovoren na mostieu preko Radobolje, kod kafane ,Ruza", tamo gde se Radobolja, posto se krivudajuCi probila kroz mostarske basce, rusi u Neretvu: Fahra je prihvatila kolica i izgubila se u pravcu Donje Mahale. Medutim, policijski cas se blizio (poCinjao je, koliko se seeam, u 19 ,30), a ni feredze ni deteta. Nisam znala sta da radim. Nisam smela da se zateknem na ulici posle policijskog casa, a sta ee biti s detetom? Kako ee mu biti u nepoznatoj kuei kad treba da se nahrani, a mene nema? A kako, u najgorem slucaju, i ujutro da mi Fahra vrati dete? Koliko ee proei dok ga preko veze prebaci kod mene, ne znajuei gdje ja stanujem ni ko sam? A gdje joj je hrana za Azru koja se teskom mukom podizala na vestackoj ishrani, na mostarskim zegama, bez najosnovnijih uslova? I najmanja promena rezima mogla je biti fatalna za nju. Ostalo je svega nekoliiko m1nuta do policijskog ca:sa. Najzad ugledam Fahru kako trci uz ulicu, a kolica tandrcu. Zgrabila sam ih od nje i bez daha dojurila do kuee koja je hila daleko, na Carini. Jos u proleee 1943, znatno vreme pre kapitulacije Italije, nemacke okupacione jedinice su zaposele Mostar. Krajem jula Italijani su ga sasvim napustili. Nemacki policijski aparat odmah je ,strucno" prisao razbijanju, kako su se nadali, ,komunisticke organizacije" u gradu, ne k!rijuCi koliko prezi.ru ,nesposobnost" ~svojih prethodnilka. Mesni ~omi­ tet resio je da me, kao vee eksponiranu, prebaci s Azrom u Sarajevo. Vee sam imala propusnicu kao zena Avde Muminagiea, zeleznicara, s kojim je trebalo da putujem. Uoci polaska dosla sam s Azrom da se oprostim od rodaka, Hasana i Azeme Mrkonjie, kod kojih sam cesto �zal.a~~Ia, slusala s njima radio-London, sluzila se njihovim izvanrednim kaJSIJama. Tog dana, medutim, itSikroci:vsi niotJkud, u ba•srou su odmah za mn_om gr~puli Nen:ci:.Glavni, krupan, razgoropaden, vikao je: ,,'s Kind b!~Ibt. da! . pokazuJUCIV na_ Az~u, a ja da krenem s njima. Posto dotle ~1]~ b~lo lll~~kvog hapsenJa_ ill provale - tek sto su bili dosli - moglo ]~ jedmo ~Iti da !lie ~e~o IZ gr51da potkazao kao zenu poznatog komu~ISt~, a om, da b1 poceh od necega, uhapsili su prvo mene. Odmah mi ~e sn~ulo hoz glavu da kod kuce ima i materijala, a i propusnica s koJOm Je trebalo da putujem. Da li ce Bina uspeti to da skloni? Srecom tu nas je bar mimoiSla nevolja. ' Kada covek dozivi katastrofu misH: ,Eto, desilo se 'ono'. Dosad se, desaval.o samo drugin;a, sad se bas meni desava, ne san jam, desava se . Odveh su sa mnom I Hasana Mrkonjica. U nemackoj komandi, negde kod pravoslavne crkve - koliko puta smo Azra i ja sedele u porti ede .~u bili visoki ceJ?presi - uveli su nas najpre u neku klupsku prost<?nJ~, menzu, sta h, gde su neki SS-ovci sedeli, pisali pisma, caskali. (Bila Je to u stvari Ispostava 2. Operativnog odreda nemacke policije i slu~be b.~~bednosti iz Sarajeya - poznatija kao Gestapo - smestena u reZidenCIJI mostarskog vlad1ke). Jedan je podigao glavu s pisanja i poceo da se buni sto su nas tu uveli- verovatno se nismo dobro uklapali u nostalgicno raspolozenje s kojim su pisali kucama sa fotografij~ma najblizi~ pred. sobom. Posle su me pretresle dve 'mlade zene k?Je su kod nJI.h radile. Sutradan, posle besomucne voznje sa spustemm zavesama, 1zgledalo mi je da se vozimo u krug, nasli smo se na ~erodromu. Tu su nas utrpali u jedan vojni avion i prebacili u SaraJevo: u s~?ski zatvor. N~ prvom saslusanju gestapovac je rekao da nema te Situ.a~IJe gde ne moze da se uspostavi ,eine menschliche Briicke" (odnosi Izmedu ljudi). Ja sam se uporno pravila da ne razumem ni reci n~mackog i _upit_no okretala tumacu, tako da su mu efekti padali u vodu. ~~stem m?; Je h1o da me na ~aratonskim sasfusanjima ispita u najvecim deta_lJIJ?a o celom mom z1votu, a posle da ide u Mostar da proverava moJe Iskaze. Ja sam se drzala da'V111o pripremljene price za taikav slucaj, u kojoj je glavna tacka bila da me muz napustio juna 1941. i da od olllda vise nista ni.sam aula o njemu. Inace su run3.1pred Zlllali ko sam i ?da~Ie sam: U:~aps.ili su i n:oju .svekrvu i Mehmed-bega Raljevica, koji Je bw star 1 iliJe m znao zasto, Jer su kod mene nasli dopisnicu iz Londona od mojih roditelja, bacenu u Lisabonu, na njegovu adresu. U toku ~':e~a !~ga naisli su,v naravno, na neke protivrecnosti u mojim iskazima, I IZJavih pred t~mace_;n: ~oje mi je to kasnije pricao, da sam ,gotova" - ,nach yra~e . SlucaJ ~e hteo da su kratko vreme pre toga zaposlili ka~ tumaca Jednog saraJevskog Ceha, Dolezala. Tek sto je poceo da ra~1 _!<:,?d njih otvo~io se ~oliko ocekivani drugi front, u Italiji. Svima je ·~md~ 1:gledalo d.a Je kraJ rata na domaku. Znamo da je posle toga traJa<:.JOS dvve godme:_I~olezal je u toj psihozi, po svemu izgleda, trazio nacina da. sto r.r~ .ucim neku .us,lugu partitZanima Hi u01pste drugoj strani. To zl}a_m Jer ffii J~, kad smo se nalazili u bekstvu, kao najradosniju vest saopstw otvaranJe dru~og fron~a, sto se dogodilo dok sam ja bila u zatvor~. Im~I~ sam ~tlsa~ ~~ Je od onih koji su bili pre za zapadne sa:v~zmke, ~h .I ~a ,neizbeznu pokornost Nemcima dok su tu. Izgledalo ffii Je da m;sh I n~ dolazak komunista, a i na drugu alternativu - povratak kralJevske JUgoslovenske vlade iz Londona, i to sve u najskorije 504 505 vreme, i da smatra da je doslo vreme da ucini neki gest. U svakom slucaju spasao mi je zivOtt. Jednog jutra je dosao u .za:tvorr totboze da me vodi na saslusanje (inace su me vodili Nemci). Strazari NDH, bivsi jugoslovenski zandari, Hrvati i Muslimani, lako su nas pustili. (Nekoliko godina posle rata mi je jedan od njih prisao u jednoj trgovini obuce gde je prodavao, vrlo srdacno, i podsetio na Citav dogadaj). Krenuli smo peske. Dolezal je odmah pocepao svoju legitimaciju Gestapoa preda miwm da hi pokazao kako je s njima raskrstio. Onda je pocela jedna kalvarija koja je trajala do kasno posle podne. Ja sam iz zatvora iziSla sa crvnim vetrom i 39° temperature. Prvo smo zakucali na dvoja-troja vrata simpatizera koje sam licno znala. Ja sam, znajuci nasu vestinu i organizovanost, ocekivala da ce nasi na neki nacin onemoguciti Dolezalu svaki eventualni kontakt s Nemcima i prebaciti nas sto hitnije u partizane. Covek je uopste optimista kad treba da spase glavu. Medutim svi su bili uvereni da se radi o provokaciji i nasli nacina da nas odbiju. Najzad me Dolezal ostavio na jednoj ledini na KovaciCima, posavsi sada on da stupi u kontakt sa nekim svojim prijateljima. Sedela sam na travi i razmiSljala da li da sad pobegnem, ali kuda? Medutim, Safija, sestra Agana Bostandzica, slucajno je naiSla na mene. Ne .secam se vise kalm je saznala za sve to. Na brzinu mi je, za svaki slucaJ, dala jednu adresu na Bas-carsiji, i otiSla da obavesti Agana. Ona je otiSla, a Dolezal ie dosao sa taksiiem! Pred tim taksijem se ilegalcu u meni kosa podigla na glavi. -Mislila sam, samo da se sklonim sa ulice, pa cu posle naCi nacina da pobegnem sama, i od mene same se nasi nece bojati. Ali crni humor je dostigao vrhunac kad nas je taksi iskrcao malo dalje od Vijecnice i cekao da mu se plati. Dolezal je poceo da pretura po dzepovima, i ispalo ie da nema novca. Ce1o jutro je navracao u kafane da ndto popije da se obodri. U svojoj zbunjenosti pitao je cak i mene da H imam novca, iako je znao da sam izisla iz zatvora. Taksista je bivao sve neprija:tllliji, ortvorio je v:mta, po:kazirvao rUJkom da udemo u kola da nas vozi ,u redarstvo!" Kao u snu, pocela sam da se izmicem iz gomilice koja se hila okupila. Onda sam krenula, ne obaziruci se, cekajuci samo da osetim neciju ruku kako mi se spusta na rame. Kasnije sam saznala da je Dolezal dao sako taksisti u zalogu i uputio se kod svog prijatelja gde 'je na:sta'Vio da pije. Uveae ga je mema&a patrola tu i nasla. Kako mi je posle rata pricala njegova zena, on se vesto branio - pravio se da n:ije pri cistoj pameti. Oterali su ga u jedan od logora gde je docekao saveznicke trupe. J a sam, medutim, nikako se ne okrecuci, posla jednom ulicom, pa drugom, levo, desno i tada, napola slucajno, napola namerno, n~isla na onu adresu ktoju mi je da:la Safija. Opet ni.sam imala l'oz1nku. Zem.a se branila da ona nista ni o cemu ne zna, da njen muz ima sluzbu. Najzad sam je zamolila da mi bar da zar. Ona malo promisli, i, u svojoj cestitosti, pristane. Sarno sto sam posla ka kapiji u za:u, n~~d~ Agan Bostandzic. To je jedan od ljudi koji mi je ostao u naJsvethJOJ uspomeni u tom ratnom periodu. Sve S.to je :radio 'bilo je prelirvemo beskrajnom humanoscu. Bio je doktor matematike. Stigao je po Safijinom obavestenju. Ona zena se u trenutku preobrazila. Sve bi uCinila. Medutim, nasi dogovori, ne mogu ni da ih se setim, nisu imali rezultata. Gde god sam isla, :iii su bili na putu, ili me nisu znali. Jedva sam hodala jer sam bila bolesna i strasno iscrpljena od gladi. �U kasno popodne, na kraju snage i nade, uputila sam se kod Zaima Sarca, advokata, Avdinog licnog prijatelja. Nisam znala hroj kuce, ni kako kuca izgleda, samo sam znala da stanuje u Trumhicevoj ulici (Mustafe GoluhiCa). Srecom je ta ulica kratka. Kad je najmanje trehalo da padam u oci morala sam da idem od kuce do kuce i pitam gde stanuje advokat Sarac. Kad sam ih najzad nasla primili su me s najvecom dohrotom i hrigom, on i njegova supruga, koja je odmah presla na negu holesnika. Pitali su se sta da rade sa mnom, dugo smo diskutovali, ja na divanu s nekakvim ohlogom. Odjednom je Zajka uzeo sesir i rekao da ide ,kod Behmena". Behmen, prvak JMO, dolazio je, kao i Spaho, kod mojih roditelja sa svojom zenom pre rata i moga tece, Bake Vlajica. Kad se Zajka vratio oklevao je da isprica sta je hila. S~tao je nervozno po sohi. Najzad sam ga upitala: ,Sta je rekao gospodm Behmen?" - ,~Boga mi, rekao mi je da je avo strasna glupost, da ovako nemate mkakvog izgleda da se spasite. Sarno otezavate svoj polozaj, Nijemci ce vas pronaci kad-tad". - ,Nego? Sad da se vratim u zatvor! ?" - ,·Pa kaze da se hranite da niste mogli izdriati da ne viditi dijete". - ,Ne idem u .zatvor ni ziva ni mr1lva". Zajka ni sam nije hio za taj plan. Svakome je moglo hiti jasno sta hi on znacio. Onda je on uzeo na sehe da organizuje moje hekstvo iz Sarajeva. Posta mu je sin .hio skojevac i on sam hio hlizak Partiji, njegovi planovi su opet doveh do kontakta s Partijom. Ni on ni ja nismo smatrali da hi hila pametno da prenocim u njegovoj kuci. Posli smo, on napred, ja na jedno tridesetak koraka za njim, u zaru. NajviSe sam se hojala da me neko ne pozna po sandalama- nekim upadljivim narandzastim od pre rata (iz Trsta!), u kojima su me uhapsili. Posle puta koji mi je izgledao heskonacan, do Ohale, pa Ohalom, dosli smo u stan Sulejmana Hasanhegovica, hivseg gradonacelnika Sarajeva (radikala, za razliku od ostalih iz tog kruga prijatelja koji su hili u JMO). Cele noci on i njegova zena, nije ni cudo, nisu mogli da spavaju i pokazali su mi jednu veliku kutiju punu opusaka koje su ispusili u toku te noCi! I decu su imali, dosta malu, i njihovu hezhednost su doveli u pitanje. . Ujutru sam se nasla u gepeku kola inzenjera Cazima Ugljena, d1rektora rudnika Breze hlizu Visokog. On je hio komunist. Kola su zastala na ,malti". Medutim, Cazima su poznavali kao direktora Breze i znali da tu prolazi svakog dana. Ipak je cudno da Gestapo nije izdao naredenje da se kontrolisu izlazi iz grada, jer je odmah ohjavio poternicu za mnom kao ,opasnim komunistom" u hekstvu, s licnim opisom, ne zahoravljajuci da sam otecena od crvenog vetra. To je hio jedan od onih njihovih srecnih propusta zahvaljujuci kojim se poneko i spasao iz teskih situacija. Ni ziva ni mrtva osetila sam konacno da kola krecu dalje. Malo kasnije su se zaustavila, i Cazim me izvukao iz gepeka, pucajuCi od smeha. Azru, kojoj je hila petnaest meseci, Gestapo je posle mag hekstva uhapsio kao ,taoca", dok se ja ne prijavim. To sam saznala tek posle nekoliko nedelja od Envera LakiSica koji je iz Mostara dosao u partizane. Ne znajuCi sta hi s njom, dali su je na cuvanje zeni vratara u mostarskom zatvoru, koja je inace hila holesna. Stan im je hio u prizemlju jedne kuce na Aleji. Nasa rodhina je trazila nacina da stupi u vezu s njom, da je podmiti i daje hranu za Azru. Azra, koja je hila progovorila, od soka je prestala da govori i razholela se. Dobila je i 506 507 neku tezu koznu infekciju. Posle tri nedelje, posto su Avdini roditelji~ po savetu drugova iz mostarske organizacije ucinili sve sto su. mogh da interveniSu preko nekih.ljudi k?ji s~ uzival.i .izves.tan gradansk1 ugle~ i nisu hili kompromitovam, Nemcl su Je I?UStlh, s tlm v~a hude u '!~~c­ nom zatvoru". LDoveli su je kuci u nekom fijakeru uzevs1 ne~u ~eVOJC}~u da je drii na krilu. U prvo vr~~e re~ovno, ~. posle s~ 1mah .sveZIJe hrige, ohilazili su je da vide da h Je tu 1 zapret1~1 svekru 1 ?':"ekr~1 da ce celu porodicu odvesti u logor aka stup~ u d<;>~Ir s, nama 1h daJU dete. Dolazili su i u selo Cim gde su se moJI hay1h voca!:stv.om,. a posle se tamo sklanjali od saveznickog homhard~:>Va~Ja. KasmJe Je hila pretre~a s vremena na vreme i raznog maltretiranJa. Pre~ samo oslohodenJe, kada su upali u kucu, da l.i Nemci ~a li ustase, .moJa se svekr':"a pretvarala da je holesna i saknla Azru 1spod svog ]organa. Azra Je mnogo stosta razumela i cutala je. Kuca porodice Zecevic u koju me odveo Cazim, hila je prostran~, sveze okrecena, okruzena vi~okim zidom sa cerp.ici~a odozgo, i.mala J~ lepu drvenu kapiju sa izradenim zvekirom, a hila. Je. na s~.moJ B.<?sm. Posle podne se sedelo na livadi pored Bosne 11:a koJU Je vehko poV1Je!;lo drvece hacalo senke. Za tih nekoliko dana kohko sam provela. ko~ nJ~h ponasali su se prema meni - za kojom j~ J;>ila izdata potermca 1 koJa sam u svakom slucaju hila mlada i heznacaJ~a - ~a<;> prema ne samo dragom nego i veoma cenjenom gostu. U soh1 u koJOJ sam sp:;tvala, sa sumom Bosne pod prozorima, prostrli su na P<;>d ogr<;>man .hroJ .duseka jedan preko drugoga, da holje spavam. ~uvah su divn:;t. Jela, 1 to po nekoliko za jedan ohrok, u za mene dzu~ovsk~m porciJa~a., Ja sam ulagala natcovecanski napor da ,ne ostav1m mst': u tanpru , pa su najzad i sami rekli da ne moram, da oni to samo nee~ da m1 hude ~alo. A avo sve posle pravog gladovanja u zatvoru. N1sa~ .~.?gla ~I d~ spavam od uznemirenosti. Posle podne, dok smo ,tefenc1h .na hvadi: prolazili su na nekoliko desetine me~ara l?~re~ nas V<;>ZOVI prepum nemackih vojnika nacickanih na prozonma CIJI .h1 odlo~c1 pes~~a prohujali i nestajali. Domacini su se smejali sto 1h se ~~hko hoJim, kao da je hilo smesno i pomisliti da hi se nesto moglo ~es1t:. U svem~ ~?.~e ucestvovala je hrojna porodica Ihrahimbega, pa 1 om ,pove~ljlVl v lZ komsiluka (kojih nije hilo malo). Zadriavali su me da ostanem sto ..duze, da se oporavim. Ja sam se hojala i jedva sal? cekal~, pored .sve nJ1hove dohmte, da se prehacim u partizane .. Ihrah1m-heg _Je. govono da sam<? preko njega mrtvog mogu doCi u moJu sohu. Po~1shla s~m d~ Nemc1 ne hi mnogo oklevali pred takvom preprek<;>m ..NJegova. Je kuca posl~ tog vremena sve viSe i vise pomagala parttzamma. NaJza~ su Nemc1 uhapsili njega i njegovog najstarijeg sina i ul;>il~ ih ... Porod1ca se pos~e toga mucila. Ono hlagostanje i vedrina nestala Je 1z nJihove kuce ~~uve · U partizanima su predeli svojom velicanstv~nom l~pot;>m 1h suncanom vedrinom cesto hili u stravicnoj oprecnostl sa omm sto se .des~­ valo ljudima. U Visocko-fojnicki partizanski. odred sam se p:ehac1la kz kuce Zecevicevih po mesecini, kroz visoko z1to, uz no~ne po1Jsk\zvu. e kojih je tako mnogo kad se malo vidi i. samo. se .~u}e. Edo Am roz1.6, koji je hio cas u partizanima, cas u SaraJevu, 1 koJl Je mnoge :prehacw iz Sarajeva u partizane, kucnuo je na prozor jedn~ seosk~ kuce, same u polju. Odmah se ukazalo zensko lice, uzhude:~10 ·1 grozmcavo nasme]ano. Mlada :lena je istrcala i "?Ovela nas d? Jednog, m~st~ u~ samu Bosnu, gde je, pri samoj vodi, medu korenJem drveca 1 msktm gra- �nama bio sakriven pravi partizan prvi koga sam videla s t k k na k · ,· b b a pe o ra om apr 1 om an:a za opasacem. To Je bio Danilo Staka. Ali koliko put<l: sam takvu flguru vrdela pre toga u mastil I k 0 1'1 ·1 · 1 w s4 1 egalcr partrzane smatrali sreenicima _ slobodno 1 ·du . d:v . · . 1 1su 1 o 1voreno se bor pa a k o pogmu, pogmu u otvorenom bo'u C k . . e, podigao pesnicu i rekao: ,Smrt fasizmul~' · .a Je, o~etr~sr. trenutak, nesto zn~mo: ,Sloboda narodu!, Pregazili. J~osnutatJ.r p~l rz .gr~dova a mene Je, onako mrsavu, poneo na ledima. ", . egazw Je on, v ' • Milka Balaban-Gvero , OSNIVANJE I DJELATNOST ORGANIZACIJE AFZ-a NA PETROVACKOM SREZU v· sr::o ahvaljujuCi mom ocu Milu ja sam se veoma rano politicki opredijelila za napredni radnicki pokret. Zato sam vee prvih dana narodnooslobodilacke borbe nasla svoje mjesto u njoj. Moja prva aktivnost ogledala se u stvaranju prve organizacije zena u selu Bukovaci, gdje sam bila birana i za predsjednicu prvog odbora. Prvih mjeseci 1942. godine bila sain izabrana za predsjednicu Opstinskog odbora Saveza zena bukovacke opstine. Nakon nekoliko mjeseci formirali smo i Sreski odbor Saveza zena za bosansko-petrovacki srez, gdje sam izabrana za predsjednicu, na kojoj duznosti sam ostala neprekidno citavo vrijeme NOB-e. Moja aktivnost u organizaciji Saveza zena me obavezuje da nesto vise kazem o radu zena u bosansko-petrovackom srezu tokom NOB. Ne samo zato sto mislim da ova antifasisticka organizacija nije dovoljno poznata, vee zato da svojim pismenim saopstenjem, koliko je to moguee, osvijetlim sto veei broj radnih, politickih i borbenih akcija, da kroz to spomenem i jedan broj aktivistkinja u nasoj organizaciji zena kako bih docarala mjesto i ulogu Saveza zena na petrovackom srezu u toku NOB-e. Organizacija Saveza zena nikla je i organizovana odlukom partijske organizacije u nasem selu, Bukovaci, u decembru 1941. godine, premda su antifasistkinje pocele organizovano raditi za NOB jos ranije. Tako je uglavnom bilo i u drugim selima naseg kraja. Seoske organizacije Saveza zena su Cinile sve zene antifasistkinje odredenog sela. One su aktivnim radom u organizaciji potvrdivale svoju rijesenost da se bore za NOP, da ga pomazu, da u njemu ucestvuju i saraduju. Na seoskoj konferenciji Saveza zena biran je seoski odbor zena sela u koji je po pravilu ulazila po jedna zena iz svakog zaseoka. Na skupu je birana predsjednica odbora. To je po pravilu hila najaktivnija zena organizacije. Birana je i po jedna potpredsjednica i sekretarica odbora. Seoski odbori Saveza zena sastajali su se cesce. Oni su, pored ostalog, pripremali i sastanke - konferencije sa svim zenama sela. Sastanak seoskih odbora Saveza zena odrzavan je zavisno od potrebe svakih 7-15 dana. Kada se ukazala potreba sastanci su odrzavani i cesce. Na svakom sastanku tretirana su pitanja iz rada organizacije Z 508 509 �i politicka situacija koja se obicno sastojala iz dva dijela: spoljnopoliticke i unutrasnje situacije. Radni dio je obuhvatao problem radi kojega je konferencija sazvana. To su cesto bili skupovi radi dobrovoljnih prlioga za NOV, organizacije pomoCi partizanskim bolnicama, borba protiv neprijateljske propagande, te radne akcije kakve su bile u nasim selima u kojima su antifasistkinje uzimale aktivnog ucesca. Tako smo,. jos u zimu 1941. ~o~ine dr.lale. sastanke - . sijela zena na kojima smo plele, tkale, prele 1 slle za part1zanske cete 1 vodove. Na tim sijelima i skupovima vodili smo .i aktivnu politick? borbu protiv cetnicke propagande, protiv saradnJe sa okupatorom 1 sl. Taj, rekla bih, na prvi pogled sitni rad postizavao je velike rezultate, jer su zene bile veoma vazan cinilae u stvaranju javnog mnijenja sela i njegove politicke organizacije. . . U dru~om dijelu sastanka govorilo se o politickoj situacijL Ovo Je bw u omm uslovima savrsen metod informisanja sireg broja zena o.. tr~nutnoj situaciji. Vise puta je ova forma rada primjenjivana i na SIJehma po zaseocima. U spoljnopolitickoj situaciji tretirano je stanje na saveznickim frontovima Engleske, Amerike i bojistu Sovjetskog Saveza, te stanje fasisticke Njemacke i njenih saveznika. Govorilo se o razvoju NOV-a i o saradnji kvislinga sa okupatorom. Medutim, nase su zene posebno interesovale vijesti o borbenim ak~ijama nasih brigada, gdje se brigade nalaze, koje su akcije izvodile, koje su gradove oslobodile i napadale, da li je bilo nasih zrtava i sl. Kada sam izabrana za predsjednieu Opstinskog odbora Saveza zena, bukovacke opstine, na duznosti predsjednice Saveza zena u selu Bukovaci zamijenila me Mileva Keeman-Daicic. . U Opstinskom odboru Saveza zena, pored mene, bile su: Ljubica BanJae, Stana Keeman-Vajanovic, Jovanka Srdic iz Bravskog Vaganea i Mira Cicina, Desa Balaban i Radojka GrubiSa iz sela Medeno Polje. Opstinski odbor je imao i sekretara koji je vodio zapisnike sjednica !li vrsio dopremu poste i drugog propagandnog materijala do seosk1h odbma. SastanaJk .Opstinskog odbora je oddavan mjesecno jednom, a nekada i cesce. Na sjednicama Opstinskog odbora Saveza zena obicno su analizirani uspjesi iii propusti u radu seoskih organizacija zen~. Mi smo .koordinirali rad seoskih odbora, insisitrali na ·razjasnjavanJu o~:~dem~ R_roblema! a narocito u ?n~m selima gdje smo osjecali ?a J~ losiJe pohtieko stanJe. Osnovno mJenlo za rad organizacije zena Je b1la ma:so:vrrost i ops1te poHti6ko rarspolozenje masa. Sjecam se, vi1 se S~O yuta aJnaliziJrali OdzJiV zena na tecajeve tZa Opirsmenja'Vanje, te ~~~~v. zenana ku1li~·:noza:bame ,priredbe, za~tim .posjete zena masovnim poht1ek1m konfereneiJama sela. Uvijek smo davale inicijativu i insistirale .na l?osjeti zena partizanskim bolnicama, partizanskim logorima itd. To Je l;nla na~a. svakodnevna aktivnost. Ne pregonim ako tvrdim da smo m1 u Ops.tmsk?m odbor}:l Bu.kovace dale prve inicijativu da se uvedu bezmesm dam u domaemstvima kako bismo ustedeno meso poklonile partizanskim jedinicama. SjecajuCi ~e tihv ~ana. aktivnosti Saveza zena ne mogu a da ne sp~menem da Je Ol?stmsk1 odbor Bukovace organizovao zene da na smJenu rade nepr:eki?J?-o na tkanj,u platna,. zavoja i tankog sukna za potre~e N<?V. SmJestih smo u kueu DragolJuba Keemana cetiri i1i pet razboJa gdJe su zene na smjenu dolazile i tkale. To je bilo prvo organi- zovano da kazem, privredno preduzece ove vrste. To nase tanko sukno koje s~o tkale iSlo je kasnije na stupanje negdje kod ~?len V~.kufa, a zatim je siveno odijelo za partizane. Od takvog matenJala sas1v~no je odijelo i Mosi Pija?i, yiadi Zecevicu, d: I':ariu Ribaru, Veselmu Maslesi i drugima. Konstee1 se veoma plodmm 1skustvom ovog kolektivnog rada zena, mi smo kasnije or¥anizovale na ,;riSe mesta petrovackog sreza nase razboje. Tako su zene na razboJima tkale platno i drugo za potrebe NOV i yartizanski~ jedinica na P<?drucju Br:~:'ska i Smoljane. Mislim da su zene .kolektryn.o tk~l.e 1.!, ~ueama BulaJie~ u selu Brestoveu, a sjecam se da Je DragmJa MilJeVIe 1sto tako orgamzo. . vala rad razboja na podrucju bjelajske opstine: Po formiranju Sreskog odbora Sav~za ~ena, Jvu~a 1942. godme, izabrana sam za predsjednicu, a za pr~dsJe~rpeu Opstmskog odbora u Bukovaci iza:bmna je Sta:na Keeman-VaJa:novie. . Za sekretarieu Sreskog odbora Savez~ zena izabranav j.e Jela Latlnorvic, omladinka. Pored nas u od?or su ~sle.: Ra~~ Lu!kac 1z Pe~rovea, BosilJka Sljiva iz Rasinorvaea, Darmka ~uh~ 1z Ra:su:·ovaea~ Drag1e~. ·Lukac i IDrag:inja Miljevic iz Medenog i BJ·~laJs,kog polJa. Nes1to kasn:Je .~ Sreski odbor su izabrane Mara Hodak 1z Kest~novea, So.ka Radosev1e iz Vrtoca, Smiljana Majstorovic iz Rajnovaea, M1leva. Cubnlo sa Pr~os~~ Anojka Cerni iz Krnjeuse, Anda Pe~anae iz SuvaJe, So~a, Ivamsev1e sa Kestenovea i jos neke druge koJih se trenutno ne SJeeam. '!J .to vrijeme smo u vecini sela imali seoske odbore Saveza zen~. M1shm da je bilo malo sel~ gdje n~je bilo f~~miranih odbora. Medut1m,v to ne znaci da u tim sehma sa zenama mJe radeno. I tamo su odrzavane konferencije i sijela. Pored odbora u tri opstine, neposredno iza toga formirali smo ih i u ostalim opstinskim podrucjima. Formiranjem Sreskog, a po~o~ i vo~~~lih ?Pstinskih odbora, or~a­ nizacija Saveza zena je postala JOS vazmJI e1mlae u NOB ovog kraJa. Sjednicama Sreskog odbora Saveza ~ena red<?vno su p~isustvovale drugarice iz viSih foruma NOP-a. Tako Je nekoh~o p~ta 1z _CK KPJ prisustvovala Spasenija Bafbovic-Cana, te Mitra Mr.trov:e, Jud~ta, V~ra Babic Mira Maraca Dusanka Kovacevic i druge. Za1sta Je to b1la v~hka i drugarska pomoc 'nasoj ?rganiz~~iji. ~;ra se po~o.c n~ r.rvo~ mJe.stu izrazavala kroz nasu prav1lnu OflJentaelJU na V~Zlllm 1 Zl':Otmm p1ta~ njima organizacije. Sjecam se da smo .mn<?go 1. mnogo d1sku~ovale I svestrano analizirale sva ona aktuelna pitanJa koJa smo postav1le P!"~d organizaciju. To suv bila pita,?.ja emancipacije .zene kao lju~s~og. b1e~: kao ravnopravnog dana dl:'ustva. Ostala su m1 d~'bako u SJ~eaJnJU P tanja nasih zena koja SU postavljale skoro n.a SVlm S~UpOVIma, kako ce to pravo izgledati u nasim novim drustvemm odnos1ma sutra u vslobodi, hoce li u nacinu zivota, u ekonomskom i kulturnom p_o~Je?~ zena biti potpuno ravnopravna. H?c.e li se po~ed ~ra~a na poht1ek1 1 drustveni zivot moCi slomiti tradleiOnalno pmmanJe .z~ne kao ~rugorazrednog bica, te da Ji Ce to zen~ moci OS~Variti ~ SVOJOJ porod.Iel. ~v Mi Petrovcanke smo 1male srecu da Je u nasem mJestu odrzana Prva zemaljska konferencija Antif~~istickog gronta z~na, ?· dee~mb;a 1942. godine. Poslije ove konfereneiJe S~vez z~na nos1. naziV Antlf~sis­ ticki front zena (AFZ). Zene Petrovea 1 okohJ?-e s~ b1le v_ylo aktiv.ne u pripremama za konferenciju. ~~ ~im poslovm;a J~ angazovano VIse desetina, a moze se slobodno ree1 1 preko stotmu zena. Pored obez0 510 511 �, ' . l I bjedenja i ishrane delegatkinja koje su dolazile sa drugih podrucja mi smo radile i na obezbjedenju uslova rada ovog naseg prvog jugoslavenskog skupa zena. Mi smo pozivale veliki broj zena iz nasih opstinskih, mjesnih i seoskih organizacija da prisustvuju i prate rad konferencije i svojim aktivnim radom omoguce njen uspjesan zavrsetak. Zaista je bilo veliko odusevljenje tih nasih zena, majki, boraca i djevojaka koje su imale cast da saslusaju i rijeci druga Tita upucene zenama Jugoslavije u tim najsudbonosnijim danima za nase narode. Drug Tito je opsezno govorio o ucescu zena u NOB-i, ali su za mene ostale neizbrisive iz pamcenja rijeci druga Tita, kad je rekao: ,Ja se ponosim sto stojim na celu armije u kojoj ima ogroman broj zena. Ja mogu kazati da su zene u ovoj borbi po svom heroizmu, po svojoj izdriljivosti, bile i jesu na prvom mjestu i u prvim redovima i nasim narodima Jugoslavije cini cast da imaju takve kceri". IIi: ,Zene Jugoslavije imaju pravo i duznost im je da se bore, jer one na altar ove pravedne borbe daju ono sto im je najdraze - svoje sinove, kceri. Ja sam uvjeren, drugarice, da nam plodove ove borbe koja se danas vodi, nece nikada niko moci oteti. Ja sam uvjeren da cete i dalje u nasoj borbi stoicki podnositi sve oskudice i da necete pokleknuti ni pred kakvim teskocama, da cete izdriati zajedno sa nama, zajedno sa NOV do konacne pobjede, koja - ja vam ovdje mogu reci nece biti daleko". Zaista, ove rijeci druga Tita bile su poseban podsticaj za novo stupanje u NOV u nasem kraju, iako je u to vrijeme bilo iz svake kuce, porodice i domaCinstva, po jedan iii viSe boraca, sinova iii kceri. RijeCi druga Tita su u svojim govorima razradivale Spasenija Babovic, Mitra Mitrovic, Kata Peinovic i ostale. Ovaj skup je imao za petrovacku organizaciju AFZ-a karakter jedne masovne politicke akcije. Mi smo naucile dosta. Od tada je nasa aktivnost hila daleko veca. Ovaj entuzijazam i polet kojega su antifasistkinje naseg kraja imale do Prve zemaljske konferencije AFZ-a i koje su nastavile borbu poslije ovog velicanstvenog skupa, nije splasnuo ni u toku IV i V neprijateljske ofanzive, pa ni poslije, kada su vee jedinice NOP napustile ovaj kraj, na kojem je ostao jak neprijateljski garnizon sa manjim grupama cetnika, koje su prenosile neprijateljsku propagandu protiv NOV i POJ, tvrdeCi da su proleterske jedinice potucene i uniStene u predjelu Neretve i Sutjeske te, da je konacno razbijen i uniSten Vrhovni stab. ZahvaljujuCi aktivnosti organizacije AFZ-a i drugim organizacijama NOP-a, niko nije vjerovao toj neprijateljskoj propagandi. Okupator, a niti njihovi saradnici u vidu cetnickih grupica, nisu uspjeli pokolebati vjeru naseg naroda, vjeru nasih majki, u ovu antifasisticku organizaciju, u nasu sutrasnjicu, u nasu pobjedu. Tako je nas petrovacki narod i ovoga puta ostao jedinstven u borbi za narodno oslobodenje, u cemu su zene i majke nasih boraca organizovane u antifasistickoj organizaciji zena igrale vidnu ulogu ispoljavajuCi aktivnost i na taj naCin bile svakodnevno prisutne u borbi sa svojim sinovima na ratistima sirom Jugoslavije. Skojevska grupa iz Blazuja nakon jednog od svojih sastanaka. I I I I ! I 512 \I Kozaracko kolo. Bosanska Dubica 1944. godine. �Delegati Okruzne konferencije AF:l-a u Prnjavoru 1944. godine. Medicinsko osoblje bolnice u Tuzli. Partizanke sa Romanije. Kurs bolnicara u Trebinju 1944. g. �zene pripremaju aerodrom u zivinicama 1944. godine. Romanijke na kursu za bolniCarke u Tuzli 1944. godine. zene politicki radnici u istocnoj Bosni 1944. godine. zene sela Mirkovca (Knezica) na radnoj akciji ljeta 1944. godine. �Tecaj · rukovodilaca analfabetskih kurseva, Jajce 15. oktobra 1944. god. Sa Oblasne konferencije KPJ za istocnu Bosnu, Bijeljina 1944. godine. Opstenarodni zbor u oslobodeuom Trebinju. Ucesnice prvog uciteljskog kursa u Hercegovini. Trebinje 1944. godine. �.; • Kozaracko kolo povodom proslave oktobarske revolucije. Livno 1944. godine. Pripremanje aerodroma za docek aviona, Sanski Most 1944. godine. Ranjene partizanke na lijecenju u Italiji. Radna akcija - sjeca sume u Jelovcu (Knezica) 1944. g. �Delegati okruzne konferencije AFZ:-a za okrug Prnjavor, 1944. godine. Zlata Sadikovic iz Ljubuskog, oorac VIII krajiske brigade. zene Gradacca nose hranu borcima NOV-e. zene Kotor Varosi rasciscavaju rusevine poslije bombardovanja grada 1944. godine. Omladinski rukovodioci sa Romanije sa Grujom Novakovicem. �zene-oficiri NOVJ. Kaduna MiSkovic govori u Tuzli povodom proslave oktobarske revolucije, 1944. godine. Sidika Latific, govori na politickom zboru u oslobodenom Livnu 1944. god. Polaznice apotckarsko-bolnickog kursa 53. divizije NOVJ. Na Vucjaku, kod Prnjavora, 1944. godine. �.Zene sela Kralupi, srez Visoko, nose hranu partizanima. .Zene na analfabetskom tecaju. Jovanka Vazic, Lena Rakic, Razija Numic i Sidika Latific, aktivistkinje AF.Z-a. U oslobodenom Livnu, 1944. godine. Kulturno-umjetnicka grupa na proslavi trece godisnjice ustanka na Kozari 1944. godine. �Kata Pejinovic ISTORIJSKIH DANA U BIHACU I BOSANSKOM PETROVCU* .0 lb!lvijes.t da sam predlozena z<l; delegata i vrje6n~~a Pryog zaSJedanJa A:VINOJ-a zrutelkla me Je u se1u Salamumc'i k'raJ KOirenice gdje saJm upraJVo sa J elenom Bicanie :prirpremala 6lamvk za 11st ,Zena u borlbi". U to Vlrijeme bila sam olan Olkruznog komi1teta KIPJ za Uku i predsjednica Okruznog odbora AFZ-a za l:iku. Bas smo pisale clanak kad dade kurk i rece mi da odmah dodem u S:ta!b gn1pe, je'T me neko hitno 'zove 1telefonom. Zurnim ko~Takom poS<la sam taJmo. Onalko zadihana uzela sam slusalicu. Sa drugog kraja zice javio se drug Vlado Bakarie, komesar Glavnog staba Hrvatske. Glavni stab se u to vrijeme nalazio, takode, u Lici. SaopCio mi je da sam predlozena za delegata, i da se dobra spremim za put u Bihae gdje ee se odrzati Prvo zasjedanje AVNOJ-a. Pored toga, napomenuo mi je da su me u CK KPH predlozili i za vijeenika. Spustila sam slusalicu i pocela razmisljati: zasjedanje, poziv, Bihae, vijeenik. Moram priznati da me obavjestenje veoma prijatno uzbudilo i iznenadilo. Do tada nisam ni znala da se priprema Zasjedanje AVNOJ-a, a jos manje da neko od predstavnika Like treba da mu prisustvuje. Odmah sam se spremila i posla na put. Iz Salamuniea posla sam preko Korenice i 'Prijeboja u Licko Petrovo Selo. Put je bio dosta tezak. Ponegdje sam se vozila seljackim kolima. U Lickom Petrovom Selu nasla sam druga Vladu Bakarica i s njim posla dalje automobilom u Bihac. Grad na Uni bio je vrlo ziv. Veliki broj vijeenika vee je stigao. Narod, a narocito partizani i omladina, kao da su se stalno nalazili na ulicama. Kroz mnostvo svijeta jedva su se probijali kamioni i autobusi. Trgovine otvorene. Pijace rade. Poslasticarnice pune. Moglo se ponesto i kupiti. Sve je to na mene snazno uticalo. Ovakav izgled oslobodenog Bihaca i moji prvi utisci hili su mi jos jedna potvrda nase snage i velicine. Slobodni Bihac, u poredenju s osiromasenom i iscrpljenom Likom, izgledao je za:ista velicanstveno. Smjestila sam se u hotelu ,Bosni". Ovdje su se vee nalazili vijecnici iz ostalih krajeva nase zemlje. Razgovaralo se o raznim dogadajima, Posjeta aktivistkinja AFz-a Petom korpusu NOVJ. Livno 1944. godine. clanovi Okruznog komiteta SKOJ-a za Drvar. 513 * Preuzeto iz edicije BIHAcKA REPUBLIKA, zbornik clanaka i radova, Muzej AVNOJ-a i Po~nja u BihaC.u! Bihac 1965,, knj. ,I, str. 271-273. gdje je objav· ljen pod naslovom: Btla sam VtJecmk prvog zasJedanJa AVNOJ-a. 33 zene BiH u NOB 1941-1945. �? ~objedamZI: ~arodnooslobodilacke vojske, o situaciji upojedinim kraJevima; raspitJVala sam se za znance, prijatelje i mnogo diskutirala o predstojecem .z~sjedanju i o njegovom znacaju. Iako sam jedva koga poznavala, OSJecala sam se kao da sam dosla u familiju, prijateljima. Prije Zasjedanja susrela sam i drugove Mosu Pijadu, Simu Milosevica i Vesu Maslesu. Sima Milosevic mi je posvecivao veliku paznju. Stalno se brinuo da se sto bolje osjecam medu d'stalim delegatima i vi_jecnicima, jer. sam bila jedina zena vijecnik. Njegova paznja me je d1rnula. Takav Je on bio covjek: blag, pazljiv, prijazan i veoma osjecajan. Zaista je bio divan covjek. Na Zasjedanju sam prvi put vidjela druga Tita. Ucinio mi se veo~a m~ad i ~lag. D~go sa:n ga posmatrala da bih mu sto bolje upamtila hk. NJegov 1zgled 1 stalozenost u nastupu odavali su snagu i sigurnost. Svojom prisutnoscu prosto je ispunio dvoranu. Svi smo hili neopisivo raspolozeni i ponosni: zhog Tita, zhog uspjeha iznesenih na Zasjedanju. Na pocetku Zasjedanja dr Ivan Riha~r pozvao nas je da minutJom cutanja odamo postu palim drugaricama i drugovima. Poslije pozdravne rij.~Ci izahrapo je radno predsjedniStvo u koje sam i ja usia. Za sve V~J]eme Za~Jedanja 11:alazila sam se za predsjednickim stolom. Zasjedan]e, referatl, pozdrav1, telegrami, diskusija, odluke i rezolucije ... To je hw d~ugar~ki dogov?r v~1ecnika ~a buduci rad, velicanstven dogovor, dosto]an n]egovog histonJskog IDJeSta. Sve je teklo taka da ne maze hitibolje. Osjecali smo se potpuno spremni da jos odlucnije nastavimo borhu za konacno oslobodenje. Poslije Zasjedanja vijecnici su se poceli razilaziti. Trebalo se vratiti u .svoju jedinicu, stab, odhor, selo komitet i nastaviti aktivnost. ~ristupilo se odmah sprovodenju odluka. Snazan polet najprije se osjetw u Bihacu i njegovoj najhlizoj okolini. Odrtavani su zborovi po selima, pocela su da se izdaju pismena uputstva. Kulturne priredbe i predavanja oddavani su svako vece. Svakodnevno stizu novi i novi dohrovoljci. Prolaze jedinice. Do duboko ~ noc radi se ~ VS i u CK. Ovaj grad, duboko u srcu Jugoslavije, bio Je .cen~~r. p~rt1z~~ske drzave i osigurao sebi casno mjesto u nasoj naJnOVIJOJ h1ston]1. · ... Zadrtala sam se poslije Zasjedanja 5-6 dana u Bihacu. Bila sam stal.~o u k?n!~k~l! sa clanovin;a CK .i VS. U to vrijeme dosla je i delega~Il~ ~nt1fasi~tlc~og fronta zena Like kod druga Tita. Ja sam joj se P~!~lJucila u .BI?acu: Uskoro ~~ n.as priJ?ili. drugovi Tito i Marko. NajVlSI ruk_ovo~~O~l na~e reyoluclJe mteres1rah su se o prilikama u Lici, o or~~mz~ClJI zen.a 1 o nJenom radu u narodnooslobodilackom pokretu. Ohc:vlJestile sm? 1h o svemu. Ca~ sm? im ispricale kako su bile jednog muskarca osud1le na smrt zato sto Je tukao svoju zenu. Presuda nije izvrsena jer se cekalo na misljenje rukovodstva (Kate Pejinovic i Je'le Bicanic). ~ilo. je vmnogo sale i smijeha na racun presude. Naravno, presuda mJe 1zvrsena. Drug Tito se salio na :tnoj racun i zadirkivao me kako sam to vaspitala zene koje umalo nisu ubile covjeka - za ,sitnicu'', za batinanje ,vlastite" zene. v Nakon tih razgovora .vratila sam se u Liku istim putem kuda sam dos~a .. Odm.ah s~o po sehma oslobodene teritorije poceli objasnjavati zn~c~J ZasJeda~.Ja A.YNOJ-a vka? vrhovnog predstavnickog tijela, i tadasnJ~ _ratnu situaClJU. Odrzah smo zborove u selima Mekinjarima, Krbav1c1, Trnovcu, Turjanskom, Visucu kod Udbine, Salamunicu, Buni- cu, i u drugim. Interesiranje naroda bilo je veliko. Nebrojeno puta smo morali da objasnjavamo sta je to AVNOJ, njegov znacaj, odluke i dalekosezni smisao tog skupa. Jednog dana 1942. godine drugarica Anka Berus obavij~stila me je da ce se uskoro oddati Prva zemaljska konferencija AFZ-a 1 da s~m predlozena za delegata. Ubrzo sam dobila poziv za tu konfer~?CIJU. Delegati su birani na opCinskim, kotarskim i okruznim konferenCIJama. Ne sjecam se koliko je zena-delegata izahrano iz Like, ali mislim .~a nas je bilo oko dvadesetak. Cim su se licki delegati za Konferencqu AFZ-a sakupili, krenuli smo istim putem kuda se islo i na ZasjedanJe AVNOJ-a. Iz Bihaca smo se prebacili autobusom u Bosanski Petrovac, gdje je Konferencija i oddana. Na njoj sam izabrana za prvu predsjednicu AFZ-a Jugoslavije. Krajem decembra 1942. godine, kao predsjednica AFZ-a Jugoslavije, posla sam iz Petrovca u Bihac da pozdravim delegate Prvog kongresa USAOJ-a. Kongres je oddan u istoj zgradi gdje je odrzano i Prvo zasjedanje AVNOJ-a. Na njemu je hila omladina iz svih krajeva nase zemlje. Omladinci i omladinke probijali su se s teskom mukom, a neki su cak prevalili i po nekoliko stotina kilometara da bi stigli na svoj kongres. Bilo ih je iz neoslobodenih gradova i sa neoslobodene teritorije. Kongres je bio velicanstven. Govorio je i drug Tito. Njegov dolazak u salu docekala je bura omladinskog odusevljenja koje se nije stisalo nekoliko minuta. Imponirao je stav i diskusija omladine, njena odlucnost, ucesce i herojstvo u borbi, doprinos bratstvu i jedinstvu. Omladina je svestrano proanalizirala svoju aktivnost i dogovorila se za svoj buduci rad. Ja sam u svom pozdravnom govoru ukazala na doprinos omladine nasoj borbi, na njen rad u sirenju bratstva i jedinstva i na njenu suradnju s organizacijama AFZ-a. Zaista, Prvi kongres nase omladine bio je jos jedan krupan prilog narodnooslobodilackoj borbi. On je bio snazan podsticaj za mobilizaciju jos veceg broja omladine/ i impuls za herojstva mladih u nasoj revoluciji ciji je doprinos bio ogroman. 514 515 �Drago Borovcanin ZENE NOVOG SELA U NOB-i ovo S~~o se nalazi sjeverno od Sokoca, od koga je udaljeno s~ SVO]Im cen.trom oko tri kilometra. Ovaj naziv selo je dojakovi~f Kbil?. 194.8.Joddne kada su mjestani bivsih sela: Borovac Branaziv ~OV~J~I~tb a~ red oddlucidli vd~ njihova sela uzmu jedin'stven imen, k ~· s Im a ota asn]a sela ostanu sa svojim starim . . . ?m ao zaseoCI. Ovu napomenu sam ucinio da bi citaocima bilo JaSniJe o kome se selu radi, s obzirom na to da mu je im .. ~a tum~. ~ Nov?m. Selu st; zivjele porodice: Batinica, Bekric: ~~f~Jce! J orkvc~;una, CI~I?Ila, Dehca, Dupljanina, Dakovica Ecimovic~ E~ica' Tan bv 1 ~~· KTopn_v_rca, Obrenovica, Mazara, Paunovica', Pdulja, S~bosica' am unca, om1ca, Vrabaca i Vrboraca. ' N . slue .Treb~ nal?la~it! da su . sve porodice, sem nekoliko pojedinacnih toko%ev~ ·~}!OJ~~mh porodica,. b~le p~rtizanske ili su simpatisale NOP stalna J . g . ~h-a. Odtuda. Je I aktivnost najveceg broja zena hila v , pa Je I nJI ov opnnos NOB-i bio znaca 'an Nairne d ~d~k.ara~a, koJ~. su u veCini, odmah 1941. godine, ~tupili u u~tfu~~ke ~eltkicdio ~cl~~tk~0 T ~~T~~~kfhkz~~~t~k:~a, i zene ovog sela su preuzele usta Neke zene iz ~.'?vog Sela bile su angazovane u samim pripremama nack~k~ellJ~e ~~an:~~·. ~oznakto je da. je ~ Borovcu bilo sjediste glasik . , CIJI Je se retar b10 M1rko Borovcanin I aktivnost ~ ?l'P~Ipv~ema ~stabn ka odvijala se najcesce u ovom selu. ovo selo su os .1, 1 c a~ov1 0 asnog komiteta KPJ za sarajevsku oblast Hasan ~rloc-~co S~ ~~oboda.n Pri.~cip-Seljo, te nekoliko clanova KPi, Pavle zac:f:t~~· /visa Va!n~r-Cica,. Oskar ?anon i Branko Milutinovic, sa . .. m a ~e ukl]uce u pnpreme 1 organizaciju ustanka na Roma~IJI. Tu ·~~ se liSrtO~remeno okupljali i clanovi sa Glasilnca i Romanije i og~von I se _o pnpremama za ustanak. U Borovcu odnosno u sumici !<rnJevac kraJ Borovca, oddan je sastanak celiJ'e 'KPJ sa Gl · · 1z Rogatic k · H ., asmca 1 e n~ ~me Je asan Brk1c upoznao clanove KPJ sa odlukom C~ KPJ o dizanJu .us tanka. Tada su usvojeni i zakljucci 0 m ·erama koJe tre~a. preduzet1 za provodenje u djelo odluke CK KPJ 0 Jizan ·u · · ustanka 1 Imenovano rukovodstvo ustanka na Roman1·1 Do · J 3· trajal' · . 1 k 0 l'k0 d 1 . ana l?.a Je .b1lvo. J?U.Zno obezbijediti hranu za govon su nik ne sve ucese. Za komumste koJI su 1zash IZ Sarajeva bilo je potrebno obezbije- 1 u 516 517 diti i seoska odijela kako bi hili manje upadljivi, jer je trebalo sacuvati tajnost priprema. Ovo tim prije, jer se ispod sela nalazio javni put. Poslove oko spremanja hrane i pribavljanja odijela preuzele su na sebe zene: Vukosava - Seka, Stana, Milja i Milena Borovcanin. One su pod neposrednim rukovodstvom Mirka Borovcanina, sekretara celije KPJ, taj posao uspjesno obavile. Hranu su spremale nocu, kada su je i donosile u Krnjijevac organizatorima ustanka. I ne samo da su uspjele · obezbijediti potrebne kolicine hrane i odjece nego su sacuvale i tajnost cjelokupne akcije. Iako je bio prisutan relativno veliki broj ljudi, niko nepozeljan nije primijetio njihovo dolazenje i odlazenje. Kada je ustanak poceo veCina muskaraca iz Novog Sela, a narocito iz zaseoka Borovac, Krnjije i Mandra stupio je u Romanijski partizanski odred. Kod kuce su ostale pretezno zene, djeca i starci. A poslova je bilo mnogo. U punom jeku je hila kosevina, a i zito je pristizalo za zetvu. Svi ovi poslovi su pali, uglavnom, na zene i djecu. Pa i pored toga, nije se smjelo dozvoliti da ljetina propadne. Zato su preduzete mjere da se boljom organizadjom rada svi poslovi obave na vrijeme. Po tadasnjim selima su formirane radne grupe u koje su ukljucene sve zene, djeca pa i stariji muskarci koji su hili kod kuca. Tako udruzeriim snagama medu kojima su bile najbrojnije zene, uspjesno su obavljeni svi poslovi. Ljetina je hila sakupljena na vrijeme, sto je bilo od velikog znacaja. Time je hila obezbijedena ishrana stanovniStva i stvorene rezerve hrane za partizansku vojsku. Aktivnost zena nije se iscrpljivala samo poslovima u polju i kod kuca. Kako ustanici nisu :imali svojih magacina hrane, odjece i obuce, to su oni sve te potrebe morali obezbijediti kod naroda ili oteti od okupatora. Rukovodstvo ustanka preduzelo je niz mjera da se ovi artikli obezbijede u zadovoljavajuCim koliCinama. Po selima sirom Romanije i Glasinca, organizovano je sakupljanje hrane, odjece i obuce. I .Zene Novog Sela su se aktivno ukljucile u tu akciju. One su, uglavnom, uvece, poslije zavrsetka poslova u polju, organizovale sijela na kojima su plele dzempere, carape, rukavice, salove :i drugu opremu potrebnu borcima na frontu. Medu njima su bile najaktivnije: Stana, Vukosava~ -Seka, Milja, Milena, Persa, Andelka i Rajka Borovcanin, <Drinka Biljic, Milana, Milja, Slavka, Koviljka, Milena i Anda-Beba Ecimovic, Dara Jankovic, Milja Tomic, Darinka i Gospava Obrenovic i mnoge druge. Posebno treba istaCi akciju zena na sakupljanju platna od koga su se pravili zavoji za ranjenike. Nisu hili rijetki slucajevi da su djevojke davale platno koje su bile sakupile u ,miraz" za udaju. Tesko je sada brojkama iskazati sve ono sto su zene Novog Sela uradile i dale u prilozima za partizane. Ali se bez pretjerivanja moze reCi da su samo tokom 1941. :i prvom polovinom 1942. godine oplele vise od 100 vunenih dZempera 300 palfi ccurapa, 200 pari rUJkavica, 200 salova, O:tJkale iM sakupile preko 100 metara platna, vece kolicine kosulja, vesa i druge opreme. U ove kolicine nisu uracunati oni predmeti koji su davani borcima iz samog sela. Nije moguce pisati o aktivnosti zena · Novog Sela, a ne pomenuti nekoliko majki nasih boraca, medu kojima su: Ljubica Jankovic, cija su tri sina i muz poginuli kao borci NOV. Njen srednji sin, Jovo, proglasen je za narodnog heroja. IIi, ne pomenuti Bojanu ECimovic, majku narodnog heroja Marka ECimovica, koji je poginuo u petoj ofanzivi na Sutjesci. Isti slucaj je i sa Zlatanom ECimovic, cija su dva sina poginula �kao bord NOVJ. Sve su one, iako vee u poodmaklim godinama, bile vrlo aktivne saradnice NOP-a. Ni po cemu nisu zaostajale za ostalim zenama. Cesto su hrabrile one mlade zene i djevojke kako bi bile jos aktivnije. Pored aktivnosti zena Novog Sela na sakupljanju ljetine i pripremanju i sakupljanju odjevnih predmeta u njihovom selu, one su bile i politicki aktivne. Krajem 1941. godine i pocetkom 1942. na Romaniji su pocele da se formiraju i organizacije zena po selima. u sklopu te akcije izabrani su odbori zena i u Novom Selu. Nairne, odbori su formirani po bivsim selima. Predsjednica odbora zena u Borovcu hila je Vukosava-Seka Borovcanin, u Krnjijama Dara Jankovic, a u Mandri Milana Ecimovic. Omladinke su bile ukljucene u aktive NOSOBiH-a, koji su krajem 1941. godine takode formirani sirom Glasinca. Aktivan rad u organizacijama zena i omladinskim organizacijama kao i aktivnost na drugim zadacima bio je dovoljan razlog da se ubrzo poslije ustanka 1941. godine jedan broj zena primi u KPJ. Clanovi KPJ postale su Stana, Vukosava-Seka i Milja Borovcanin, Milja i Milana Ecimovic, Milja Tomic i Dara Jankovic. Njihova aktivnost nije hila samo u svome selu. One su odlazile i u druga sela i organizovale zene na prikupljanju hrane, odjece i obuce za partizane, kao i na osnivanju odbora zena. Kasnije, tokom NOR-a, u KPJ su primljene i Dara Obrenovic, Slavka i Koviljka Ecimovic, Milena Subosic, Anda-Beba ECimovic, Vela Ecimovic, Joka Subosic i druge. Jedan broj mladih zena, medu kojima su: Persa i Andelka Borovcanin, Radenka Subosic i Jovanka Tomic primljene su u SKOJ. Kad se tome doda i aktivnost omladinki u omladinskoj organizaciji, a ona je hila znacajna, onda se moze dobiti potpunija slika aktivnosti zena u cjelini. Pomenucu jednu vecu akciju u kojoj je masovno ucestvovala omladina krajem 1941. i pocetkom 1942. godine. Tada je rukovodstvo ustanka na Romaniji dobilo direktivu da u Luburica Polju osposobi pomocni aerodrom bivse jugoslovenske vojske kako hi se mogli primiti ruski avioni koji hi donijeli pomoc partizanskim jedinicama. Osposoblja. vanje aerodroma sastojalo se, prije svega, u rasciscavanju snijega, koji je na Romaniji te zime bio dubok. preko jednog metra. OoisHti ·polje na kome se mogu spustiti avioni zahtijevalo je velike napore. Da hi se zadatak izvrsio hila je mobilisana veca grupa ljudi sa zapregama da odV'ozi :snijeg sa aerodroma. Omladinska organizacija je formdrala lt'adne cete koje su radile na skupljanju i utovaranju snijega na saonice. Na ovoj akciji u omladinskoj ceti iz Novog Sela bile su omladinke: Dara Obrenovic, Persa, Andelka, Rajka i Milka Borovcanin, Milena, Radojka, Vela i Beba Ecimovic, Jovanka Tomic, Joka i Rajka Jankovic i druge. Omladina je hila aktivno ukljucena i u politicki i kulturno-zabavni rad. Sjeeam se da smo dobivali dosta literature, biltena, novina, dnevnih vijesti i sl., koje smo Citali po kruzocima. Poslije procitanog teksta vodila se diskusija i objasnjavano ono sto nije bilo jasno. Bilo je dosta i politickih zadataka. Omladina Novog Sela, medu kojom i zenska, hila je aktivno ukljucena u njihovu realizaciju. Pisane su parole, pripremani transparenti i vrsena agitacija da sto viSe omladine dode na zborove. Nije zaostajao ni kulturno-zabavni rad. Omladinci i omladinke su ucili revolucionarne pjesme koje hi pjevale u kolu poslije zbora, na sijelima i drugim pogodnim prilikama. Omladinska organizacija je organizovano radila. Skoro svaku vece se okupljaja i dogovarala o akcijama koje hi trebalo preduzeti. I skoro redovno se upoznaval': ~a poRliticko:::? ·· · v situacijom u SVIJetu 1 u nasOJ· zem1" p osebno sa uspJesima . . omamJJl, b . N'. sko artizanskog odreda. Zenska omladina je hila n~st'? roJmJa... IJe bil; :oteskoca da se pokrene na bilo koju akciju kop Je u to vnJeme preduzimana. 1 l't'Vk'm orga Pored aktivnosti zena i omladinki Novog Se a u. PC? 1. 1c 1 · .. · dan broj njih je stupio i u partizanske Jedm1ce. Tak~ su mz~~~:~~jdine stupile u partizanske jedinice ili su uklj~cene .1! .aktikan ;~~ aniz~van rad za NOP, Milja Tomic, Milja i Milana E6mov~c 1 Vu c;,sav:-Seka Borovcanin. One su nosioci ,Partiza~sk~ spomemce. ~941 · 1 0 Kasnije su u partizansk~ jed~nicEe"stup~l~:,. ~l:n~ ~y~ka ~~b~~i~ .cA~d~ viljka Anda-Beba Vela 1 JanJa c1mov1c 1 I . .. k ECim~vic i Joka Subosic su poginule kao istakr;.~ti borCI RoJ?amJs og artizanskog odreda, odnosno Dvadesete romamjske. NOU hngad~. v . ·J d b · zena je bio aktivno ukljucen u part1zansku. oba~Je.star P ~ an r<;J n 'ima su se svojim pozrtvovanim zalaganJem 1St1ca e nu sluzh~: Met.;lf J. vv . . Stana Borovcanin, Rade11ka SuboB Milana Ec1IDOV1C, M1·1ena oro cvanm,. d' s kocu . . . s 1 sic, Zora Vrbovac. Zoru su ustase ub1le 19~3. go 1~e vu o. I upravo zato sto je veliki broj ID!fskaraca .'1 v~ena 1Z NovogNJPa 1 ~rJi~~~sk:ry:d~~~ej~d~\heoj~i sl~g:k~ ~nfo~~~u~~~. dr~~~. ~fa~~d:: ~42.d~~~i~iaf:k~~i~~je dk~J~c~: :Sl:~~ a~~~l~, ~~':lje~ ja_nJarla m( jesecc: u se a z:'ls~oc1 . a~ .. ostali kod kuca poubijani su. Sh~no Je, a starc1,. zene 1 _dJeCfa k?J 1 su r ' 1942 godine. Tada je spaljen je bilo i tokom trece o anz1ve, u pro Jece . . o inulo 0 drugi clio sela (zaseoci Borovac idKrkji_ji%a~~ -b;\~ ~r~:~~us{:tfa, gMitra 1 ·, Mara Joka Milena i mnogo stanovmka ovog sea, me ~ OJ p · R B v · Stoja Kosa 1 Rosa aumc, , ' 1 osa "orov.c,anm,. '. St k 1 Radojka Su!bosic, Anda Vrbovac, . d Mara Ec1IDOV1C, Sto]a, VaJa, a a. , r n'a kuca i ubijanja Milana i Persa ~dulj i. An~a Sub~c. P~r~st~te J~li pljackale imovinu vi' u kucama Sela su ostala civilnog stanovmstva, nJema~ka V?Jska i stoku, zito, ku~knu ?Prbe:nlu 1tsve. ~t~ s~:tiJa1 zgarista. Sarno onaj clio koro pusta Sh a Je l a s raV1Cn . I' . v• . . ~ena djece l staraca koji SU se sklonili U SUIDU osta 1 SU Z1V1. . d 'Polovinom 19~2. go~ine.narod ~e vr~cv~~j u ~~o~i~~~~~ iig;';jeer% zete mjere da se 1zgrad1 pnvremem smJ.es · cie od drveta da kuca podign~t je k:ov ili ~u i~gradenfnfn:l:~:a z~~~t su zene imale se narod kohko-tohko SIDJeStl. vl U 1 natazili vecinom u partizanskiril ~ iz radnji kuca i glavnu ulogu. Kako su se mus · arc jedinicama, to su ~ene ~ile osnovna ra~~~;n~gan:Jasifl da je narod obav~janjt;. .P?ljop.::IVred~1~ radova:e~~~tv~. UJ zelji da se za sve poro~ u to] akc1.1~ 1spolJ~o. veh~1 vst~~en Jphodna koliCina hrane organizovana dice obezh1Je~1 nuzm J:UJesta.k 1 _neo. . bile u stanju da to same obez~~j~d;,~o~~~~ j~o~~i~j:ia~ p6\Tti~k: aktivnost, koja se ispoljavala u pw 518 519_ niznim pravcima. .. . . d ostati miran. Dok Medutim narod Novog Sela m]e m ta a moglao . m· 1942 godine ' T1 N'. · 1 tase drugom po ovmo . · · 1Jd;nc1 . u~ su ga ranije progor;.1 ' Sela bio je izlozen cetnickom 0 i kasnije yeci. l;>roJ pord 1 ~a 1{ 1 k 0 cl~!etne akcije da hi narod unistili. 1ma d. teroru. I cetniC1 su pre uz d VI J' edna cetnicka ceta u selo . v• vk r T k J'e 30 oktobra 1942. go me OS a a O ' . d ·r vka i maltretira njihove. z1te1' Je,a IDUS a B.orovac s namJerom a op Jac . . . �ce da pohvataju i poubijaju. Cetnicima je dat jak otpor, pa su se morali povuci. Medutim, poslije nekoliko dana Savo Derikonja, komandant I sarajevske cetnicke brigade, je izvrsio mobilizaciju svih svojih cetnika i nocu napao na selo. Kako tada nije bilo snaga koje bi pruzile otpor, cetnici su u Borovcu i Krnjijama opljackali sve sto su nasli. Otjerali su stoku, pokupili zito, ono preostale kucne opreme i sve drugo sto je narodu moglo da posluzi za ishranu i odijevanje u nastupajucim zimskim danima. Starci, zene i djeca ostali su bez igdje icega. I ne samo to. Cetnici su maltretirali zene, tukli ih i prisiljavali da kazu gdje su im muzevi i gdje se nalaze partizani koji su par dana ranije dali cetnidma otpo~. Dobra s~ sjecam toga prizora. Bila je tamna jesenja noc. Nas nekohko omladmaca nalazili smo se u sumi Krnjijevac i mogli SJ?O cuti svaku rijec koja se izgovorila u selu. Zene su placuCi, dr2eci dJecu u naramku, odbijale da kazu bilo sta sto su cetnici pitali. Djeca su u horu plakala. I stoka se bila uznemirila pa su goveda mukala a ovce blejale. Medutim, razgoropadeni cetnici su psovali, galamili i tukli. Ujutru, kad su otisli, saznali smo da su najviSe tukli Stanu, Milenu i Duku ·Borovcanin, te Gospavu Obrenovic i Andu Tomic. . C:etnici su i kasnije cesto dolazili u Borovac i Krnjije da pljackaju 1 zlostavljaju narod. Jednom prilikom su, isto tako, po noCi izveli iz sela Andu Tomic i Gospavu Obrenovic i tukli ih, a vjerovatno bi ih i likvidirali da ih u tome nije sprijeCila nasa omladinska grupa. Slicna je situacija hila i sa Dukom i Janjom Borovcanin kada ih je grupa cetnika zatvorila zajedno sa djecom, u jednu malu prostoriju koju su onda zapalili. Istina, prostorija nije izgorjela, ali su cetnici, kroz vatru i dim trazili od njih odredena priznanja iii iskaze, odnosno htjeli su da saznaju gdje im se nalaze muzevi ili sinovi. Od toga maltretiranja Duka Borovcanin i njen sin Rade, koji je imao desetak-dvanaest godina, dusevno su oboljeli i ubrzo obadvoje umrli. Drugom prilikom 1943. godine, na Romaniju su dosle jace partizanske snage. Kada su Nijemci i ustase ocijenili da se moraju povuCi sa tog podrucja preduzeli su veliku akciju ubijanja naroda u Sokocu i okolnim selima. Medu velikim brojem ubijenih nasle su se i zene iz Novog Sela: Radojka, Andelka i Danica Biljic, Malina, Persa i Milka Prsulj, Zora Vrbovac, Milka, Mitra, Sanica i Darinka Delic Ruza Mazar, Jovanka i Dasa Dupljanin, Draga Cicmil, Ljubica i Stana 'Borovcanin i Mara Poprivica . ..No, bez obzira na sve teskoce, aktivnost zena nije prestajala. PoshJe .?slobodenja Sokoca, 31. oktobra 1943. godine, i cijelog podrucja RomamJe, ta aktivnost je dobila na intenzitetu. Na cijelom podrucju Romanije, pa i u zaseocima Novog Sela, formirane su organizacije AFZ-a. U rad su se ukljucile i one koje su do tada bile manje aktivne. Ponovo je organizovano prikupljanje odjevnih predmeta: dzempera, carapa i dr. Istina, sada je to kolicinski bilo manje nego 1941. godine, jer nije bilo vune. Ali je ·i tada pomoc bila znatna. . I omladinska organizacija, u koju je bila ukljucena zenska omlad.ma, takode je intenzivirala svoj rad. Jedan broj omladinki je primljen i .u organizaciju SKOJ-a, dok je jedan broj djevojaka tada stupio u partizanske redove. Medutim, ni ovog puta podrucje Romanije nije moglo dugo da se zaddi pod kontrolom partizanskih snaga. Drugom polovinom novembra 1943. godine pocela je tzv. Sesta neprijateljska ofanziva koja se srucila na podrucje istocne Bosne pa i Romani)e. Njem~~ke i ustaske )edi~ice su popalile sva sela na Glasmcu kroz koJa su prosh. Ponovo su IzgorJele sve kuce i gospodarski objekti u Novom Selu. ~~ ta~a pa ..do ?s!?~o­ denja nas~ zemlje 1945 .. godine u No~om. Selu. v1s.e ml~o mJe m Z'IVlO: Narod je 1zbjegao u susJedna sela koJa msu b~!a Izg~r]ela. Jeda~ bro~ stanovnika je otiSao u Birac, drugi u SembenJU, a Jedan manJI broJ presao je u Srbiju. Ali aktivnost zena Novog Sela nije ni tada prestala. Mnoge su nastavil~ da djeluju samo u novim sredi~ama. J?~sta je ~jih oddava~o vezu sa partijskim radnicima na terenu I obavJestavale 1h o kretanJU neprijatelja i sl. Nije moguce pisati o radu zena Novog Sela a ne istaci ~a je P.eriod od 1943. do 1945. godine za njih bio i najtezi. Mnoge <;>d nph su 1male mnogo sitne djece, a nisu imale krova nad glav?.m, msu n;nale hra~e, odjece, obuce i svega drugo& sto je pot~ebno..za..zivo!· Da hi pr~hramle djecu majke su cesto odlaz1le u Zvormk, B1JelJmU I dr:uga. mJe~ta da traze i donose zito. Najcesce su iSle pjesice, bez ~onJa,. 1 nos1le od 20-30 kg zita na ledima. U tim prilirkama su ostavlJale djeou samu u tudim kucama, iako nisu bile sigurne da ce se vratiti sa tako dugackog puta, jer su prolazile preko podrucja na kojima su svakodnevno vodene borbe. Ali su iSle, jer su morale. Ovo sjecanje sam napisao }ato v~a. ot;gn~ffi: od zabo~ava makar ono najbitnije sto su te hrabre zene cm~~e I u~m~le. z!'l- pobJ.edu NO B-e i socijalisticke revolucije kao i zato da nJihovoJ d]ec1 1 unuc1ma, makar i ovako kmtiko, uJka;rem na hralbro ddanje nj1hovih majtki i ba,ka u teskim danima u borbi za slobodu nase zemlje. 520 521 �R ahela Perisic-Albahari SJECANJE NA PRVU KONFERENCIJU AFZ JUGOSLAVIJE B ila sam u grupi zena-djevojaka koje su dobile zadatak da ure~e ~al~ i obezbije~e smjestaj delegata ,Prve konferencije Ant1fasistlckog fronta zena Jugoslavije. . Uo.ci konferencije u Bosanskom Petrovcu je bilo vrlo zivo, svecano. Stlzah su delegati sa svih strana. Petrovac je primio zene - borce obu~~ne. u raznovrs:?-e uni~orme. ~ene se!ja_nke cije su zuljevite ruke zarr:IJe~Ile ruke SV?Jih. muzeva koJI su otlsh na front; zene iza bodljikavih z1ca - okup1ramh gradova i sela. One ce prvi put na ovako velikom ~kupu, na slobodnom tlu svoje zemlje izreci one misli, one ideale za koJe su mnoge zene prije rata bile mucene i zlostavljene u zatvorima Jugoslavije. Mala bosanska varos sestog decembra se orila od pjesme mladih Krajiskinja: ,,Ja ne zalim poginuti mlada, Napreduje udarna brigada." Ori~e su. se pjesme Kozarcanki o svom legendarnom borcu Mladenu StoJanovicu, Crnogorki o Savi Kovacevicu, Hrvatica o Marku Oreskovicu, i druge. Slivaju se pjesme zena u jednu bratsku pjesmu, pjesmu borbe jugoslovenske zene za bolji zivot. · U Petr~vac je stiglo ~66 .delegavta. Konferencija je pocela 6. dec~mbra poshje podne. Sala Je blla svecano ukrasena od partizana umjetmka - Dorda Andrejevica-Kuna, Piva Karamatijevica i ostalih. Za koji cas svecanost ce se otvoriti. To je prvi skup antifasistkinja Jl.!-goslavije. ~a nestq~ljenjem sve smo ocekivale najmilijeg gosta druga T1t~. Mnoge zene pm put ce se sastati sa Titom. Prvi put ga vidjeti i cuti. Nije proslo mnogo vremena kad se sala zaori od odusevljenih poklica: "Tito, Tito"! Sa drugom Titom hili su Ivo Lola Ribar Sima Milosevic i drugi. Mnoge zene su nestrpljivo trazile pogledom' druga Tita zapitkujuci: ,Gdje je? Koji je?" Drug Tito je toplo otpozdravio sve delegate i sjeo medu zene - invalide. To je zaista nezaboravna slika. Tu su nase drugarice borci, koje su u temelje nase nove socijalisticke Jugoslavije uzidale svoje dijelove tijela. Kad v.idimo cojeka bez noge, 522 523 ruke - osjecamo veliko postovanje, ali vidjeti zenu - invalida to je viSe nego postovanje. Konferenciju je otvorila Cana Babovic i pozvala nas da minutom cutanja odamo postu palim drugaricama u borhi. Zatim je dala rijec drugu Titu. I danas se sjecam rijeci druga Tita: ,Drugarice, jasno je da na zenu u ovoj borbi pada ogroman dio tereta, kako u pozadini tako cesto i na frontu. Vasi sinovi, ocevi i braca su, razumije se, vojnici na bojistu, a vi ste u pozadini isto tako vazan front. Sve ono sto danas cini nasu vojsku jeste 90% zasluga i nasih junackih zena Jugoslavije. Borba, koju mi vodimo, iziskuje ogromne zrtve, a te zrtve padaju svom tezinom na nase zene, na nase majke i kceri koje gube svoje najmilije u toj borbi ... Ja mogu kazati da su zene u ovoj borbi po svom heroizmu i po svojoj izddljivosti bile i jesu na prvom mjestu i u prvim redovima, i nasim narodima cini cast sto imaju takve kceri". "Ponosim se sto sam na celu Armije u kojoj ima veliki broj zena". To su rijeci priznanja svim zenama nase domovine. Borcima i bolnicarkama, politickim radnicima, odbornicima, svim zenama koje su na'bilo koji nacin doprinosile borbi za slobodu i bolji zivot. U ime AVNOJ-a konferenciju je pozdravio Sima Milosevic a u ime omladine i SKOJ-a Mihailo Svabic. SlusajuCi dirljive rijeci svih govornika dize se seljanka iz Vrtoca, pokraj Drvara, Mika Pecanac. Sjedila sam pokraj Mike i, pri pomisli da ce nasa Mika poremetiti tok konferencije, povukla sam je za ruku objasnjavajuci da je ovo svecani dio, a da ce sutra biti diskusija. ,Ne, sad hocu da kazem sto mislim", odgovori Mika i ode. Dojucerasnja mirna seljanka, nepismena, skucena i povucena, kao da je dobila krila. Odlucnim i slobodnim korakom prisla je govornici. Njene rijeci, recene iz duse naroda, naiSle su na puno odobravanje delegata. Govorila je kako su, zahvaljujuci Komunistickoj partiji i drugu Titu, danas zeni sela otvorene oci. Koliko vjere u KPJ ima '! Mikinim rijecima: ,Ako ti za tanku dlaku slaze, onda znaj nije komumsta ... Koliko sam vidjela istine i pravde sve je u komunista". Sutradan, 7. decembra otpoceo je radni dio Konferencije. Referati Mitre Mitrovic i Cane Babovic, a poslije i diskusija, govorili su o znacaju konferencije i daljim zadacima organizacije Antifasistickog fronta zena. Nezaboravni su likovi zena i djevojaka koje su govorile na Konferenciji. Rijeci delegata, Kate Pejnovic iz Like, Soje Copic iz Podgrmeca, bile su rijeci svih majki boraca cija su djeca- sinovi i kceri dali svoje zivote za slobodu. ,Imala sam tri sina", kaze drugarica Kata, ,tri zlatne jabuke i sve su ih zajedno sa muzem, zaklale ustase. Ja nisam plakala, ocajavala, moj jedini put je put borbe". Partizanka m~.jka tj~sila _je druge majke rijecima: ,Moj Rajko nije mrtav, on se JUnac~I ~ono, junacki poginuo, on zivi. Junaci ne umiru". A kad joj je pala 1 kC! ona je, zamjenjujuci svoju djeou, 111aJStav;i:la borbu. Culi smo i Dragiou Karan u tme 8 000 zena Korduna, c;Iam.ova organizacije AFZ-a. Katu Opacic iz B~nije. i druge. 0~. Side ¥ar)ano-yic. saznale smo o herojstvu: Kozarcank1 koJe su sa svoJim muzev1ma 1 smovima za vrijeme kozarske ofanzive jurisale na neprijateljske obruce da probiju put svojoj djeci i ranjen~~ partizanima. Sa_~na~e sm? o. o~l~­ dinki Neni Hokan koja je na Dubtckom mostu, na nJeCI ustase, koJI Je �posl~je ofanziv~ sprovodio golo~uki narod: ,Sedam godina smrdice Ko~ara ~. odgovonla: ,Sedam stotma godina spominjace se slava Koza " 1 skoCila u Unu. re Omla~.inke iz Sibeni~~~ d~legati iz Dalmacije, govorile su nam kako su se prob1~ale kro~ nepnJatelJske redove da bi do~He na Konferencij~ Crnvogorka Iz,A.ndnjevi~e rijecima: ,Ponosna sam sto sam stu ila n~ m~sku. stopu . 1zrekla Je davnu zelju zene da b1Jde ravnopravfn Clan zaJeim~e. ~ehl~o od_us~vljenje i odobravanje delegata izazvala je MusHfan a .1z "t h~ca ~OJa Jev na konfe;enciji prvi put skinula zar - otkrila Ice - I re a. ,M1 smo zene Mushmanke od nazad mnogo go dina pa sve ~ 0. ~ana~ bi!e d_upli robovi. Muslimanke su morale citavog svog zivota . nti s voJ~ hce, Ia~o nisu bile gresne. Evo danas i mi imamo pravo kao 1 osta a l]udska b1ca". ~ajtoplije su pozdravljene zene borci proleterskih brigada kada je gov<?~I a Nad~ Mar~ovic, bor~c I pro~et~rske brigade. Govorile su zene SrbiJe, g~won.I~ su z.en~ ?kup1;anog ah mkad nepokorenog Beograda. To su ~ov<;mle hilJ:;tde 1 hilJ:;t.d~ zena koje su i pored mucenja po koncentracwmm l~gonma: ~anpc1 ~ Beogradu, na Crvenom Krstu u NiSu, i :pore~ st.rehs.ta na Japnc1ma 1 Bubnju, gdje je uniSteno stotine zivota zena I dJeVOJaka, vod1le i dalje natcovjecansku borbu.* Bora Batoz-Mijic PRVI SUSRET SA DRUGOM TITOM 1 1 P 524 525 oslije kozarske ofanzive u junu i julu mjesecu 1942. godine, Peta kozarska brigada je drzala polozaje u Podgrmecu, izmedu Sanskog Mosta, Ljubije, Bos. Novog i Bos. Krupe. Dok smo hili na tim polozajima doslo je pismo u kome se kaze da i zene ove brigade uzmu ucesca na Prvoj zemaljskoj konferenciji AFZ-a u Bos. Petrovcu. U tim danima bilo je mnogo drugarica u kozarskim brigadama. Da se prisjetim samo nekih: Mica Vrhovac, Nela Bojanic, Borka Kusonic, Mileva Dobrijevic, Dara Radulovic, sestre Marija i Mira Kaus, Mileva iz Omarske, (prezimena se ne sjecam), Soja Mrksic, Mileva Kusonic, Jelena Licanka, iz Kozarca (prezimena se ne sjecam), Ljubica Koncar, Ajka Malicevic, Vuka Miodrag, Gospava Tesenic, Bosa 'Balaban, sestre Jovanka i nraginja Bajic, Vuka Jelaca, Sida Marjanovic, Mara Borkovic, Zma Bijel'ic, sestre Arn:ka i Boja Reljaikovic, Anda Siljegovic, Nevenka Zgonjanin, Anda Knezevic, Desa Topic, sestre Mira i Smilja Sinik, Bogdanka i Branka Bjelovuk, Ljubica, Zora i Milka Sinik, Lepa i Dara Radic, Mileva (nosila je stalno licku kapu i pjevala u logoru u Brezi, prezimena se ne sjecam) Mara Golub, Radosava Tica, Smilja Radonic, Stojna Bjelovuk, Brana Zoric, Ljubica Kotur, Mica Krneta, Jovanka Radic, Vuka Sekulic, Milica Meded, Zora Banjac, ~Anka Meded, Savka Meded, Grozda Meded, Durdija Meded, ... i mnoge druge. Stab Pete brigade je odabrao Sidu Marjanovic, Zoru Bijelic i mene i uputio kao delegate na konferenciju. Krenule smo sa polozaja pod ratnom spremom. Put je bio dalek i tezak. Zima, snijeg, pa su putevi hili tako reCi, neprohodni. A razdaljinu od rijeke Sane pa do Bos. Petrovca je trebalo pjesice preci. ISlo se od veze do veze. U pojedinim selima pratili su nas odbornici NOO-a. Krenuti iz vojne jedinice na ovakav jedan put nije bilo nimalo lako. Osjecala se izvjesna nesigurnost, jer se vee bilo priviklo na vojnicki zivot, sigurnost i pokretljivost. U Lusci Palanci smo saznale nesto viSe o konferenciji jer su pripreme u oslobodenim selima bile velike. Poslije napornog pjesacenja i izlaska iz planine primicale smo se selu Smoljina ispod Grmeca. Sjecam se da smo sjedile kraj ognjista, u kuCi odbornika sela koji je citavu noc lozio vatru da ne bismo ozeble. Dao nam je za veceru po nekoliko skuhanih 1rompira. UjuJtrm .smo krenule dalje. I kada smo i.zaSle iz planine na drum ukazao nam se divan vidik prema Bos. Petrovcu i okolini. Ubrzo se spustio prvi sumrak pa su se vidjela i svjetla. �Kada srr;? dosle u ~etrova.c o~jetile ~mo da sve vrije od priprema za KonferenciJU. Delegati su st1zah sa sv1h strana. Mi smo bile u centr~ paznje, t~r .svi hoce da vide ka.ko i~gledaju Kozarcanke, partizanke koJe ..su prez~vlJele. kozarsku.. ?fanziVu 1 dolaze kao delegati na KonferenCIJU .. To Je prv1 ma~ovmJI susret sa borcima i aktivistkinjama iz slobodmh sela Podgrmeca, Petrovca, Drvara i Bihaca, a ima ih i sa svih drugih strana .. Dalek? smo od Kozare, ali susrecymo i ratne poznanike. p P~~rovcu sv1 n~stoJe da nam boravak u njihovom gradu bude sto priJatryJI. D~k smo cekale na raspored za smjestaj na spavanje priSla nam Je ~e?~a zena bora.c, kratko podsiSane kose, sa titovkom na glavi, na koJ?] Je proletersk~ ~rr;blem. Koliko se. s~ecam to je bila Danica Mucunov1c. Desna ru~a JOJ Je zamotana, nos1 Je pomocu zavoja objesenog o vr~t. Zdr:'lvo~ h~evom rukom uzima jednu pusku, njezno je miluje kao nesto naJdraze, 1 sa tragom ·tJuge u glasu 1S1koro 'prosapta: ,,Da 1i oe te moj~. desnica. ika~ vise pon~jeti?" Pri_lazi druga drugarica, takoaer u zaVOJ1m.~, ra~Jena Je u glavu 1 ruku. Stisak ruke i srdacan pozdrav. ShJeVaJu se kolone zena sa zastavama i transparentima da uvelicaju ovaj dan. Susret sa Nikicom Pavlic, poznanikom iz teskih dana sa Kozar~. Stis.ak ruke govori nekada mnogo viSe od rna kakvih rijeci. ,~vo J~ troJka s.a Kozare koja je prezivjela ofanzivu", govori Nikica pn~utmm drugancama i drugovima iz CK Jugoslavije i Vrhovnog staba kOJI su se tu nasli. Kakvih ce jos biti iznenaaenja. Delegati su smjesteni po kucama. Ja sam bila u kuci Riste Kecma~a. Primljena sam vrlo toplo. To me podsjetilo na rodni kraj, na maJku, na sestre, na bracu. Dugo ih vee nisam vidjela a ni cula nisam niSta o njima. ' Sjutradan je Konferencija pocela. Sala doma je lijepo ureaena. Delegati sjedaju na svoja mjesta. Kakvo je sarenilo u toj sali. Vide se Ciste bijele marame, vojne uniforme, s~romno obucene zene iz gradova. Prvi put su na okupu zene Jug?s!ayiJe da govore i zahtijevaju da se viSe nikada ne povrati staro, da JOS Jednom yotvrde spremnost i na najvece zrtve koje trazi sloboda, sprer~mc;>st .d~ Idu P.utem kojim ih je povela Partija. Dvije zene iz proleterskih Jedimca stoJe kao pocasna straza. Kako su lijepe i vitke bile sa svojom mladoscu, cvrsto stisnutim puskama i odlucnoscu a ipak blagim smijeskom i zarom koji izbija iz lijepih djevojackih ~ciju. . Za momenat tisina, a onda se probi lavina iz srca i misli, i slije se u jt;,dno zajednicko odusevljenje i klicanje: ,TITO! TITOI Zivio drug TITO! Dosao je na Konferenciju i drug Tito. Za mnoge od nas koje S?JO ga prvi pu~ sr~Je t? je bio n~jveci .dozivljaj. Skromno crno odijelo, ti.tov~a na glav1, pis~OfJ sa crvemm gaJtanom preko ramena i sva velic~~~.I hrabros~ 0 kOJOJ smo.~o tada samo mastali. Ta slika i izgovorene !IJeci: •:ronosim se sto stoJim na celu armije u kojoj ima veliki broj zena . . . , ost.ale ~u nezaborav~e u srcima ~vih prezivjelih drugarica sa tog prvog zaJedmckog skupa zena Jugoslav1je u Bas. Petrovcu. Zorka SuCic 0 OKRUZNIM KONFERENCIJAMA AFZ U LIVNU I GLAMOCU K 526 527 ada je 7. avgusta 1942. godine osloboaeno Livn? od strane partizanskih jedinica, nalazila sam se u ovom. IDJestu. Neposredno poslije izbo~a grad~kog ~a~o.~n~oslobodilackog odbora odrzana je i osnivacka skupstma za 1zbor miCIJativ~og grad~kovg odbora AFZ. To je bilo u drugoj polovici avgusta 1942. godm.e. Osmva~ka skupstina ovoga odbora odrzana je u zgradi gdje se nala~Ila sala kma ,CINCAR", ranije ,Sundecic" - srpskog kulturno-prosvJ.etnog ?rustv~. Ova skupstina, kojoj je prisustvovalo viSe od 10.0 zena, ~m~la. Je mamfe~ta­ cioni karakter. Na konferenciji izmeau ostahh govono Je 1 Ante Bezma, predstavnik narodnooslobodilacke -yl.as~i, a govorili su. i neki ~f~ciri iz proleterskih brigada. Oni su govonh, 1zmeau ostalog,. ·1 o uloz1. zen~ u NOB. Koliko se sjecam za predsjednicu ovoga odbora 1zabrana Je Milka Mitranic, a sekretarica sam hila ja. U odbor su izabrane jos i ove zene: Sidika Latific, Paula Badrov, Ana Popovic, Persa Duvnjak i jos neke. Mi smo bile zaduzene da politicki radimo i pomazemo narodnooslobodilackom odboru u prikupljanju hrane, sivenju odjece, njezi djece poginulih boraca, smjestaju izbjeglica itd. Ist~vremeno radili smo i na osnivanju seoskih organizacija u selima oko L1vna. Tako su :r:epo~redno poslije ave konferencije osn~vani i:r:icij~tivni o.d~ori ~a forTI?-~ranJe seo: skih organizacija AFZ u selima: V1dos1, Zabnsce, LJubunC!c, Guber 1 jos nekim. U to vrijeme, sve do povlacenja partiz~na u Gla~10c, ~ oktobm 1942. godine, zene u Li'VIlllll bile su vrlo arotiVJne. u L!v,nu Je tada radila partizanska krojacnica u kojoj je radii~ viSe ~ena, ?- od ~ru?e polovine decembra 1942. godine, tu je bio smJesten 1 Part1zansk1 dJe· cji dam, pa su zene i tu pomagale. Ostalo mi je u sjecanju jedinstvo zena koje j~ ispolj~no na sreskoj konferencija AFZ, koja je u novembru 1942. godme odrza~a u Gl~­ mocu. Na ovu konferenciju doslo je oko 120 zena delegata .1z razmh mjesta livanjskog okruga. Konferencija je adrian~ u zgrad1 o~~ovn: skole, a prisustvovalo joj je vise raznih pre~~tavmka, 0?-~au koJima I sekretar Sreskog komiteta Komunisticke part1Je Jugos!aV1Je za Gla~10c, Rados Rajcevic. Na konferenciji je govorilo vi~e druganca,. m.~au kaJ1~a i Jovanka JoviciC, ta,dasnji clan Sreskog kom1teta ~omumst1cke part1J~ za srez Glamoc. Na konferenciji je izabran i Sresk1 odbor AFZ, u koJl �su, )~me?L!- ostali~ •. Jz.a?r?ne Jovanka !ovicic, Gospava Markovic, Zorka .suc~c, S1d1ka. L.~t1~1c 1 JOS neke drugance. Na konferenciji je bilo govora 1 o 1zboru !mc~Jatiynog sreskog odbora AFZ Livno, ali on nije izabran zbog tog': sto Je L1vno. uskoro ponovo bilo osloboaeno, tako da je taj odbor na:rmenovan u L1vnu, krajem decembra 1942. godine. Ajsa Vujovic-Malicevic NA POLITICKOM RADU U CAZINSKOJ KRAJINI* .p red kraj mjeseca septembra 1942. godine formirana je 5. krajiska (kozarska) brigada. Bila sam njen horae. Uskoro poslije njenog formiranja pozvase nas, nekoliko omladinaca i omladinki K'rozaJrcana, i Uiptl'tiSe nas u 1selo Benaikovac ru Podgrmee 111a ikurs za omladinske rukovodioce. Sa mnom su posli Anda Knezevic, Esad Ceric i Mladen Oljaca. Na kursu je trebalo da se osposobimo za rad s omladinom na Kozari. Rukovodilac kursa i predavac bio je Dobrivoje Vi die. Poslije kursa vraceni smo ponovo u jedinicu. Tada je Bihac vee bio osloboden. Uskoro sam zajedno sa Bracom Nemetom upucena na rad u Okruzni komitet SKOJ-a za Bihac. U Bihac smo stigli nekoliko dana 1poslije zasjedanja AViNOJA-a. Slobodni Bihac OlstaViio je na mene neobican utisak. U njemu se osjecala neka neobicna zivost i raspolozenje. Ulice pune, na sve strane grupe gradana, boraca i omladine. Svugdje se ori pjesma. Ljudi ve1seli, mzdragani. •I,stina, nikog poz111atog nismo sreli ali nase partizanske uniforme, oruzje, oznake, odlucnost i rijesenost, hili su u svih isti. Grad je izgledao nekako velik, a nasa partizanska vojska ogromna. Dobili smo zadatak da se javimo u Okruznom komitetu KPJ za Bihac drugu Hajri Kapetanovicu. Raspitivali smo se gdje je OK. Uputise nas prema jednoj maloj viii. Ocekivali smo da cemo tamo naci nase poznate drugove, druga Hajru i Dzevada Midzica. Sa rancevima na ledima usli smo u kucu. Medutim, tamo ih ne nadosmo. Prostrana basta, prilazi, lrus•teri, zavjese, .pras1lrane, svijetle i ud01bne prostor.ije, .podsietili su Bracu na njegov Zagreb, bezbrizno djetinjstvo, na drugove iz klupa, na zelenilo Tuskanca i Maksimira, na toplinu domaceg ognjiSta. Palio je lustere, otvarao slavine da voda tece, upalio radio i radovao se kao dijete. Posto nismo nasli one koje smo trazili, Braco mi rece: ,Znas sta, dok se oni vrate da iskoristimo i da potrazimo druga Ratu". On se tada nalazio u CK SKOJ-a. Uputili smo se tamo. Kad smo dosli pred zgradu nisam htjela da udem unutra. Pitala sam se sta cu ja tamo kad nikoga ne poznajem. Istina, Ratu sam upoznala u Prijedoru, znala sam ga kao 528 529 * Preuzeto iz edicije BIHACKA REPUBLIKA, zbornik clanaka i radova, Muzej AVNOJ-a i Pounja u Bihacu, Bihac 1965, ·knj. I, str. 575-577. 34 zene BiH u NOB 1941-1945. �i Bracu jer sam ih istovremeno upoznala. Nikog drugog nisam poznavala, a tamo je bio Lola Ribar i ostali. Sve mi se nekako vrzmalo po glavi: ,}ita cu ja u Centralnom komitetu SKOJ-a?" Rekla sam mu: Idi ti sam.' sta cu ~i j,a". J?raco me povukao za ruku i rekao: ,To je ~~sa omladmska kuca! NaJzad sam se odlucila. Usli smo u povecu zgradu i odmah smo se nasli kod druga Rate. Tom prilikom desila mi se mala nezgoda. Post'O nisam bila navikla na :parket, a na nC?gama sam imala bakandze, kad sam iSla preko sobe okhznula sam s~ 1 pal~. Pocrvenjela sam od stida. Bilo me je strasno sramota. Pomogh su m1 d~ se dignem. Niko nato nije ni obratio paznju. Dok ~mo razgovarah sa drugom Ratom iz druge sobe dosao je drug _Lola 1 r~kovao se sa nama. Rato mu je objasnio ko smo mi. Odn:ah.Je zapodJenu~ s nama ~azgovor. Pitao nas je o omladini sa Kozare, nJemrr: usl_ov1ma 1 rezultat1~a ra~a, itd. Interesovalo ga je kako se snalaz1mo 1 kako nas omladma pnhvata. Ukazivao nam je na pojedine probleme. Poslije razgovora s njima vratili smo se u OK KPJ za Bihac. Mene su odmah zadriali i kooptirali u OK SKOJ-a za Bihac. Prvom sa~t~nku ~K SKOJ-a kojem sam prisustvovala vee kao nje~ov J:?:mopravm clan, Ispred CK SKOJ-a prisustvovao je i drug Mihajlo Svab1c. Na t_om sasta~~u odluceno je da ja i Zumra Cejvan podemo na teren u Cazmsku kraJmu. Postavljen nam je zadatak da tamo formiramo omladinske inicijativne odbore, da agitujemo medu omladinom da se .d?bro':'?ljno javlja ~ nase je~inice, d~ om'Iadinu organizujemo da nabav1 sto v1~e. top log od!Jel~, o~~ce, rukav1ca, ?zempera, carapa i drugog dobrovol]mm sakupl]an]em 1h da to sama 1zrad1. Rekli su nam da se na tom terenu nalazi Vahida Maglajlic, (s kojom sam se upoznala jos u Bihacu) i da radi za AFZ. B~z vec!h poteskoca stigli smo u Cazin. Uskoro smo se povezale sa Vah1dom I .sa drugom Perom Gazibarom, tadasnjim sekretarom SK SKO~-a. ~etalJ~o. vsmo yorazgov~rali o situaciji u Cazinskoj krajini, o USlOVIma I SpeCif1cnostlma rada I 0 tome kako cemo prilaziti omladini narocito zenskoj. ' . Posl!.i~v ~slobodenj~ Bih~ca razvijen je u Cazinskoj krajini intenzrvan. ~ohtrc~r r~~· Odrzavam su zborovi i konferencije. Na njima su gov~mh: ~~sa. P11ade, Ivan Milutinovic i Nurija Pozderac. Vrhunac te aktivn?Sti bw Je, bez sumnje, dolazak druga Tita u Cazin i njegov govor n~.veh~o.~ ~boru u gra~u. Poslije tog govora nastavljen je ]os intenzivn!)I pol.Itic~I rad. Tada Je bilo lakse raditi. Liudi su nas rade i otvore~11~ pnmah. Rezultat svega toga bio je veCi priliv omladine u nase Jedmice. Pokusali smo, najprije, da se pribliZimo i povezemo sa omladinom preko omladinskih konferencija. Te konferencije zakazivali smo u pocetku u kafanam~,. jer je bilo veoma tesko privoljeti nekoga od gradana da se ~on.\e~enciJa odr.zi u ~.1egovoj .kuci. Kraj je bio jako zaostao, Iiudi nepovJerlJ.I~I, pa se .mko m,1e usudiVao da se eksponira ... Na jednoj ~~nf~re?cip u kafary zatekh smo muskarce, starije i mlade, gdje sjede I stnkaJu. carape, dzempere, rukavice. To nas je jako iznenadilo, jer nismo znah da I u ovom kraju taj posao rade muskarci. Zena ni omla?inki nije ~il?. I por~d toga po~~zgC?varali smo s niima o situaciji uopste. _o polozaJu Mushmana, o crl.Jevima narodnooslobodilacke borbe, o zlodJehma ustasa i cetnika, i o zaostalosti u njihovom kraju. Govorili 530 531 smo im o narastanju nase vojske, o formiranju novih jedinica, o tome da je duznost i Muslimana da uzmu ucesca i da daju svoj doprinos za konacno oslobodenje zemlje. Isticali smo da je potrebno da i oni daju prilog za nasu vojsku, da mi zelimo da uspostavimo tjesnji kontakt sa njima, sa njihovim zenama i kcerkama, naroCito radi prikupljanja toplog odijela i druge opreme za vojsku. Obicno su nam obecavali da ce sve uciniti samo da im kazemo koliko cega treba da daju. Uvl.djeli smo da tim putem necemo moCi izvrsiti postavljene zadatke. Ocito da nisu odgovarale nasa zamisao i dotadasnja praksa da na konferencijama rjesavamo goruca pitanja. Nase neiskustvo i, donekle, krutost pokazali su odmah slabe rezultate. Moralo se poceti iz pocetka. I pored toga mi smo pored Cazina obiSli Gatu, Triacka Rastela, PeCigrad, Vranograc, Veliku i Malu Kladusu, Koprivnu, Buzim i druga sela. Prilikom obilaska sela zalazile smo u pojedine kuce, najcesce radi prenocista. To su mjestani nekako tolerisali jer smo i mi bile Muslim,anke. Sa ukucanima smo brzo uspostavljali kontakt. Razgovor u kuci bio je neposredniji i otvoreniji. Malo pomalo uspjeli smo tako da uspostavimo dodir i s omladinom. Uskoro smo pristupili formiranju omladinskih grupa u Cazinu, PeCigradu, Vranogracu i u Maloj i Velikoj Kladusi. Grupe su pocele da rade. Ubrzo se to i osjetilo, jer su bas iz tih grupa birani delegati za omladinski kongres. . Dosta smo tdko pridobili zene i omladinke. Sa njima smo razgovarali o najbeznacajnijim pitanjima. Zatim smo postepeno prelazile na razgovor i o stvarima koje nas interesuju. U Cazinu smo uspostavili vezu sa skojevkom Feridom Berberovic. Preko nje smo saznali gdje se i kada odrtavaju sijela, pa smo nekad i nepozvane isle na njih. Takva sijela i mi smo organ:izovali. Dogovorile smo se sa Feridom da ona odredenog dana sebi pozove pojedine zene i djevojke pa cemo i mi doci. Tada smo sa njima razgovarale o mnogo kojecemu, o njihovom polozaju i 0 tome da treba prosvjeCivati zene i zensku omladinu. Uskoro smo pocele zapazati da nas zene i djevojke sve rade primaju, cak i da zele s nama da razgovaraju. Pocele su da nas pozivaju u kuce i radovale su se nasem dolasku. Rado su slusale kad im se nesto cita ili kada im se prica, a posebno su zeljele, narocito omladinke, da nauce da citaju i piSu. Prosto je neshvatljivo kolika je u njih bila zelja za znanjem. Medutim, u pocetku tesko ih je bilo izvuCi u drustvo, a i nerado su se prihvatale da :izvrse samostalno neki zadatak. UoCivsi njihove sklonosti nismo ni insistirale na onome sto hi ih odvracalo ili sto su nerado cinile. KoristeCi se njihovom zeljom za opismenjavanjem, organizovali smo odmah vise analfabetskih tecajeva. Za rukovodioce smo odredivali gimnazijalce ili nekog drugog za koga smo znali da ce ih uspjesno voditi. Cesto su omladinke iz Cazina iSle sa nama u okolna sela i oddavale tecajeve. Interesovanje je bilo veliko. Tako smo u Pecigradu imale oko 30 omladinki na tecaju. Cak su dolazile i djevojke iz okolnih sela. Medutim, zaostalost, tradicija i ukucani uticali su na djevojke, narocito starije, tako da su na tecajevima bile mahom one od 14 do 16 godina. Tako smo se pripremali za Kongres. Istina, zbog specificnih okolnosti nismo mogle da organizujemo neke siroke skupove, niti da ::-?zvijamo siroku agitaciju za izbor najboljih i najaktivnijih za delegate. One forme koje su na oslobodenoj teritoriji bile beznacajne i prevazidene za �nas su u o;ri.m uslovima bile jedino mogucne, a rezultati naoko mali za nas su bih veoma krupni i vrlo znacajni. Znacajna je blla i Cinjenic~ ~a nek<;> sa o':og terena ?d~ na Kongres, da dode u dodir s omladinom I~ ~r~sih. kraJ~Va, ~a.VOSJeti onu atmosferu i omladinsku borbenost, da VIdi 1 CUJe l!ase naJVIse .rukovodioce i da poslije, po povratku, prica 0 tome po sehma. Ispalo Je da su na kongres posH samo omladinci nJ'ih oko 15. ' . Ka~ su se deleg~ti sakupili ja ~sam posla s njima u Bihac. u gradu ]e ~ve vnlo od or_nladme. Svuda je odjekivala vesela omladinska pjesma I VIla su se parti~anska ~ola. Nasi <;>mladinci osjecali su se u pocetku ka<;> d_a su stranc1. ~~dutu~,. ubrzo Je toga nestalo. Rasporedili su nas g~Je cemo s~anovati I hramt1 se dok smo u Bihacu, i odredili su nam ~Jest~ u s~h. Svaka grupa, svaki srez, svaki kraj, svaka jedinica imala .Je svo1e ID.Jesto. . !ih 1~P~ Bihacv je bio grad mladih. Na sve strane omladina. Bila Je _naJra.~hcitiJe obucena i naoruzana. Bilo je dosta seoske omladine omh ~OJI su. se ~<;>znavali, ali je bilo _viS.e onih koji se nisu poznavali: .!'4edutim, to 1m niJe. smetalo da budu Jedmstveni. Mi smo bili jedni drufma tako nep<;>znati, a ~pet tako bliski, tako dragi i tako jednodusni ao da smo bih sta~n.o zaJedno. Nisam imala jasnu predstavu 0 tome na ka~~v smo ~kup dosh. To sam tek kasnije shvatila. Cini mi se da je tako OSJecala vecma omladinaca i omladinki. Sav znacaj tog skupa tog bor' benog dogovora, tek smo kasnije shvatili. T.acn~ je hilo pre~.videno vrijeme kada treba da se sakupimo. o.~Iadma Je m~ogo ramJe zauzela svoja mjesta. Zagor i pjesma ispulll~I su salu. _NaJednom, zagor je prestao. Pronio se glas da ce drug Tito pnsustv:ovati Kongresu. Ustali smo. Svi smo se okrenuli prema ulazu <;>dakle Je t~ebalo d~ se pojavi covjek o kojem smo toliko slusali, 0 koJem sm? PJ~Sf!!e. pJevah, ko~a ~mo tako. voljeli ·i koga mnogi od nas dktad .ms~ vidJel.L Ka~ se P~JaVI<;J drug T1to u sali se prolomio aplauz i s. an~Iran}~· !o Je traJalo vise mmuta. Najzad, kad su se aplauz i skandiranJe stis~h, ~ovngr~: je ~oceo. Za govornicom se pojavio Lola Ribar. . Medutlm!. ]OS p~IJe 1:oce~ka K.ons;resa do mene je dosao Braco Neme~ I rekao ,Znas, AJ~a, tUu SJedi, :pa kad prozovu neke, ako prozovu. I t_ebe, po~I ~}:ida o?u 1 o~~ . To me Je zbunilo. Ne znam zasto proziV~Ju I ~uda ce 'ICl. Mozda m1 Je on to i rekao, ali ja u onom uzbudenju ms,am. c~la. Ja sam !o prozivanje ~~':'at~l~ ka? da treba da govorim 0 ~m~adim Ko~are. ,P'<?c~Ia sam ,razmislJaitl sta a tka:ko da govorim. Da li cu ~a _to znati? pa h ~u ~nat! da kvaze~ sve ono o omladini Kozare sto o nJOJ treba reCJ? Hocu h nesto vazno nostaviti? Zbos.t?ga nisam ni cula prve rijeci druga Lole. Nisam cula ni koga ~u predlozll~.l! pocasno p~edsjedniStvo Kongresa. Za radno predsjednistvo predlozih su Lolu R1bara, Ratu Dugonjica, Milku Kufrin mene i druge. ,K,a~ s.u se delegati saglasili sa predlogom posla sam i j~ prema pozormc1 1 SJela za predsjednicki sto. .. Ispred nas sjedili su u prvom redu drugovi Tito Ivan Ribar Nu~IJa Pozderac, Ivan Milutinovic, Vlado Zecevic, Kata Pejnovic Moia PiJade, Kosta Nad, Osman Karabegovic i drugi. ' d Po~lije izb.ora radnih tijel~ i uvod~e rijeci drug Lola je dao rijec ~l!gu Titu. Najednoll! se u sah _prolomw aplauz i skandiranje. Svi su b.I!I v~a noga;na. J:?ugo Je to.l?otrajalo. !edva je drug Tito ponovo dosa:o do riJeCI. Kad Je poceo govont1 nastala Je mrtva tiSina. Delegati su ga slu- m:. 532 533 sali netremice. Istina, prekidali su ga aplauzom, skandiranjem i pjesmom. Poslije njegovog govora aplauz i skandiranje dugo nisu prestajali. Za sve to vrijeme razmisljala sam i u glavi poCinjala svoj govor. Bila sam veoma zbunjena i osjecala sam da necu znati sve sto mislim dobro ispricati. Sta ce mi reCi Braco? Ocekivala sam kao da ce me svakog casa prozvati. Za vrijeme svecanog dijela redali su se pozdravi. Jedva sam dacekala pauzu. Svecani dio Kongresa prosao je, a ja nisam mnogo vidjela i zapazila. Za vrijeme pauze potrazila sam Bracu i potu:Zila mu se da nikako ne znam kako cu govoriti. Molila sam ga da on govori umjesto mene. Poslije rijeCi druga Tita na mene su najimpresivnije djelovale rijeci druga Lole. Cudila sam se tada kak~. on sam~. mo~e ~a nade. takve rijeCi i da .izrazi ono sto misli i kako l~Jepo sroc1 rec~mcu. _Tol.Ik<;> su bile jasne njegove misli kao da je govono upravo ono sto mi m1shmo. I njega je omladina slusala sa napregnutom p~znjom i b_urno mu ~plau­ dirala i skandirala. U ime proletera Kongres Je pozdravw Lune Milovanovic. Govorio je o putu proleterskih jedinica, o njihovoj borbi, rezul· tatima, herojstvu omladine i o proleterskim jedinicama. Zatim su se redali govornici iz jedinica, delegati sa oslobodene teritorije ·i sa okupiranih podrucja iz svih krajeva l!ase zemlje. Pozdra:vljali su Kongres, iznosili rezultate, davali obecanJa ... Izme~u o.s.~ahh govorio je Slavko Komar o ilegalnom radu u Za12re~u, o diverziJI ~a Glavnoj posti u Zagrebu, o napadu na ustasku bolmcu 1, u~pste, o uspJ_esima borbe u okupiranom gradu. U ime 2. proleterske bngade govono je Bosko Buha. Kad je Bosko sta:o iza govornice nije se uopste vidio. On se brzo snasao i izasao ispred, te govorio bucno i slobodno. Mnogo su mu aplaudirali. Kad je zavrsio govor drug Tito ga je zagrlio i poljubio. Zatim je govorio Stojan Bjelajac o aktivnosti omladine Podgrmeca i o njenim rezultatima, a poslije njega i Sule Mehmedbasic . U i:me omlaJdine Kozare goVIorili 1SU Braco Nemet i Rade Basic. Bra· co je govorio o radu omladine na slobodnoj terito_riji,. o ?jeno~ rad~ u neprijateljevoj pozadini, o rezultatima rada omladmskih ceta, TIJI~?VOJ aktivnosti za vrijeme ofanzive na Kozaru, o tome kako su se snabdiJevale jedinice hranom i izvlacile ranjenike, ~al~o. su spasavale zet~u ~ k~ko su, poslije, ulazile kompletne u sastav poJedmih bngada. Govono Je tiho i mirno. Rade je govorio temperamentnije, iznosio je primjere iz jedinica, naroCito iz 5. kozaracke brigade. Iz Cazinske krajine govorio je Hamdija Pozderac o rezultatima rada omladine. Kad smo uporedili nase rezultate sa rezultatima drugih, uzimajuCi u obzir i uslove rada, bili smo sasvim zadovoljni. UCinilo mi se da se po nacinu govora moglo ocijeniti koji su delegati sa terena, iz ilegalnosti, a koji iz jedinica. Oni sa terena govorili su tiho i mirno, a oni iz jedinica bucno. Kad j_e govorio ~ali_ Bos~o ~~ha ucinilo mi se da su se zidovi tresli. Slavko Komar govono Je ubJedlJIVO, logicno i iznosio samo cinjenice. . Za vrijeme Kongresa u Bihacu oddavane su za delegate razne pn· redbe. KazaliSte narodnog oslobodenja davalo je predstave, a odrZavane su i neke utakmice. �Delegati su se za ona tri dana dobra upoznali i zblizili medusobno. Na kraju treceg dana Kongresa izabran je Zemaljski odbor USAOJ-a, a uvece, treceg dana, drug Tito priredio je veceru u hotelu ,Bosna". To je bio poseban dozivljaj. Neposredno razgovarati sa drugom Titom, slusati njegove blage rijeci, gledati ga kako ocinski govori sa predstavnicima omladine, kako jednostavno objasnjava i najkrupnije probleme, kako ukazuje i savjetuje, bio je to za mene zaista veliki dozivljaj. Neposredno poslije Kongresa oddali smo sasfanak OK SKOJ-a za Bihac. Sekretar komiteta bio je Dzevad Midzic, a clanovi Bosko Kecman, Esad Bibanovic, ja, i jos neki. Zumra Cejvan bila je instruktor OK SKOJ-a. U ime CK SKOJ-a prisustvovao· je Mihailo Svabic. Na sastanku je razmatrana mogucnost da se na podrucju okruga formira organizacija USAOJ-a. Poslije svestrane analize dobili smo zaduzenja i ja sam opet odredena za Cazinsku krajinu. Tada su vee u Cazinskoj krajini postojala uporista i moglo se uspjesnije raditi. Odmah smo formirali inicijativni odbor za srez Cazin. a zatim pristupili formiranju inicijativnih odbora po selima. ISH smo od sela do sela, razgovarali s omladinom, objasnjavali situaciju, podsticali rad analfabetskih tecajeva, proradivali materijal, prikupljali priloge za vojsku, ubjedivali omladince i omladinke da se dobrovoljno javljaju u vojsku i dr. Sa terena sam iSla u Bihac na sastanke OK SKOJ-a. Prilikom po~ vratka sa ,iednog sastanka dosao je sa mnom drug Stojan Bjelajac, clan Oblasnog komiteta SKOJ-a za Bosansku krajinu, da se upozna sa stanjem na terenu. Kada sam dolazila sa terena u Bihac, na sastanke OK SKOJ-a, navracala sam viSe puta u CK SKOJ-a za propagandni materijal. Najcesce smo ga dobijali od drugarice Ljubinke Milosavljevic, koja je tada bila clan CK. U pocetku nelagodno sam se osjecala kada sam tamo isla. Plasila sam se da necu znati da im iznesem situaci iu na terenu i da im objasnim kako radimo, koji su problemi itd. Medutim, cim sam prvi put dosla u CK brzo je nestala moja bojaznost. U CK SKOJ-a uvijek su nas lijepo primali. Tamo smo s drugaricama i drugovima razgovarali na ravnoj nazi o pitanjima pa i najobicnijim, isto onaka kako smo o tome diskutovali i na terenu. Ponekad sam se i duze zadrzavala u CK i prisustvovala njihovim diskusiiama. Mnogo toga iz diskusije nisam razumjela, ali sam ih slusala i divila se njihovom znanju. Narocito je bila interesantna diskusija izmedu drugarice Ljubinke Milosavljevic i druga Milentija Popovica. Stanje na terenu bilo je vee znatno bolie. Intenzivan rad partijskih organizacija, organizaciie Antifasistickog fronta zena, SKOJ-a i organizacija Saveza antifasisticke omladine vee ie poceo davati vrednije rezultate. Formirani su narodni odbori po selima i ostalim miestima. Sve je vise bilo dobrovoljaca za jedinice NOV. Narod se na djelu uvierio u laz i propagandu neprijatelja. Rad s omladinom uzeo je maha, narocito poslije povratka delegata sa Kongresa. Price i utisci delegata bili su nam najbolja propaganda. Sada se nije viSe postavljalo pitanje kako sakupiti omladinu, cak i zensku. Priloga je bilo sve viSe. Zivot u Cazinskoj kraiini sve je viSe dobijao izgled i sadrzaj intenzivnog zivota i rada nase slobodne teritorije. Taj razbuktali rad sasvim nas je apsorbovao. Na terenu su bila stvorena dobra omladinska uporiSta. To se najbolje vidjelo po tome kako je omladina, a i ostali, prihvatila izbjegli~e, star~~ e. l_jude,d zene ! djecu sa Banije i sa Korduna ~ada su se poceh povlac1t1 1spre nepn. telja na pocetku cetvrte ofanzive. . . . . 1 ' Ja za prihvatanje izbjeglica formirani su pnhvat::n c~ntn 1 pro ~zne kuhinje jedna u skoli u Cazinu, druga u Komandl m.J.esta, a.~~~~a i~ p " adu Sve organizacije dobile su zadatak da obezbiJede pn , ' h~~~~ i s~jestaj izbjeglica. Trebalo je smjestiti zene. i djec~ po ktlcafkL N k' usljed zamora bolesti i iscrpljenosti morah o~tat1 po ne.m; o d:n~ s~ neki su samo ~ prolazu dobijali .hranu. ~~rod J.e pnmao Iz.bjveg1' ·' · · na dijelio i zadnju koricu hlJeba. Pnhkom 1shrane, smJesta·~c~ I sa ~ni narocito je bila aktivna omladina. Radilo se _bez prestan~a? Ja I ~om , Tada nam je svima bila zivi primjer zalaf?anJ~, upornosti J ~~;s~~s~·i drugarica Vahida. Onaka preduzimljiva, hltra ld okretna,, u,spijevala je da stigne svugdje. I omladina je radila cao a ne osJeca umorizbjeglice su prolazile. Djeca, zene, starci. Izgladnjeli i prdmrzJ~ sa zavezljajima na Iedima. Neki su_}j,~rali,i s~oku. K~~one. naror avo . :J~ u neizvjesnost i pronase najrazlicitiJe V~J~Stl ? nepnptelJU:. I 11fse J.bl' _ · nice se povlace. Uskoro dobismo obavJestenJe da se nepnJate J pn I . _ zio ida treba da napustamo ta] teren. . .. . . d' Obavijestili smo sve omladinske o~gar;IzaciJe, g_rupe I poJe. mce,._ R no nam ·e da se povlacimo prema B1hacu. Medut1m, sve 11:as JC PP, ja~~~ iznenadila cinjenica sto se sa. nam~ po':l~Cio selj~c MuJo ~1?-J 1 C · Cazinske krajine. Istina, on je bw nas akt1v1sta. Kav· smo. ra. 1 1 na ~~renu dolazili smo u njegovu kucu. Sa nama se povlacw on I nJegova zena. , d v t. Mene Posta smo stigli u Bihac rasporedeni smo na r~zne d~no s 1 : su zadrzali izvjesno vrijeme u Bihacu u gradskoJ omla ms 1WJ orga.. t r · 0 nizaciji. .. . Nase jedinice vodile su borbu sa nadmoC!~IJim n~pnJa ~ Jem 1 R t eno se povlaCile One su imale zadatak da sto duze zadrze nep~IJ,a­ ~ da bi stvorile ·vrijeme za evakuaciju stan~vniStva, ?~ane, odJece, ~ 'k i bolesnika iz Bihaca i okolme. Mob~hsa:r:~ su sva ~~e:~:~~r~~~d~~v:. Omladimi je prednjacila. Usko:o je s.t1.gl~ c1tava I~f" lana kola natovarenih brasnom, secerom i ostahm namirmca,r?a· ;s ~ d Bihaca prema Petrovcu preko Ripackog klanca .. NepnJatelJeVI s~i~ni bombardovali su kolone izbjeglica i z~~re~nih vozil~. I sad, v~ad a· . m Na etrovackoj cesti" od Branka Cop1ca, ~sk:sn~ ~I pred. oc1ma ~d~ze;e kc!lone izgladnjelih, promrzlih i goloruk1h IzbJeg~I.~a koJe 0s~a!1Je om 110 nadlijecu i bombarduju tudinski avioni: ~uz ~est~. ~a n-. vacu zjape crni lijevci od avionskih ?,omb; 1 s~ IZmiJesan~m zkem JOm 1 .. e. smJegom raskomadana , iznakazena tiJela 1 otkmute noge 1 ru B'h , · I pored bombardovanja, evakuacija je stalno vrsena. I ac Je napusten. v fP , · k 1 v 534 535 f �Dara RadujkoviC-Vujnovic ZENE KOZARE U SLAVONSKIM PARTIZANIMA 1942. GODINE L jeta 1942. godine, iZa:jedno sa majlkom i mladom se's.trom Cvijetom, provela sam u kozarskom zbjegu oko mjesee dana. U toku nasega boravka u Kozari izvrsen je proboj neprijatelj?kog <?bruca prema jelovackoj eesti pa su mnoge porodice uspjele da 1zad~ 1 povrate se svojim kueama. Medutim, veeina naroda nije uspjela da 1zade iz obruca, vee je dospjela u neprijateljsko zarobljeniStvo. Takv.a s~dvbina .za~esila j~ i nasu porodieu. Bilo je veoma mnogo naroda, l]ud1, zena 1 dJeee. Sv1 smo preko Bos. Dubice otjerani u J asenovae gdje se nalazio ustaski logor. Mnoge porodice su se razdvojile i dospjele tamo gdje su ih ustase otpremile. 'I~ _JaJSenovca smo ol~prem!ljeni u Upi'k, a zattim ,ra;sporedeni u sela ~laVOill1Je ~~d P1srmja. Nasle rsmo se u 'selu Sehovici ·kod ta:rnosnjdh ISelJaka. ~luzili s~10 ka~ besplatn_a r.adna snaga. Nasa je zelja hila da se povratimo SVOJim kueama. Medutim, uslova za povratak nije bilo. Nismo znale sta je sa ostalim narodom iz nasega kraja .i da li uopste ima zivota u selu Devetacima. I ovdje u selima Slavonije nismo hili slobodni. I tu su dolazile us.t~se. Jednog.a ~ana pokupili s:.r n:jestane. iz Sehovice i nekuda otpremih u logore I nJemaeko zaroblJemstvo. M1 smo ostale u selu, ali smo stalno zivjele u strahu da ce nas jednoga dana opet ustase pohvatati i pobiti. Odlucile smo da idemo u planinu Psunj. Tu sam majci napravila bajtu, a zatim krenula u partizane. Postojao je partizanski odred u .Psunj_u i Trokutu. Ovo podrucje bilo je partizansko. Postojala je i komanda mJesta u Trokutu. Tu se sakupljala omladina i bio je formiran tzv. omladinski mobilni eentar. Pretezno su tu bile omladinke sa Kozare koje su htjele da stupe u partizane ili da se putem partizanskih veza prebaee na Kozaru. Tu sam upoznala mnoge djevojke sa Kozare, kasnije istaknute b?rce. yp~znala s~m Bije~ie Milju, iz Jasenja, koja je kasnije, 1943. god!ne, hila Istakr:mti horae I bombas u 11. KrajiSkoj brigadi, zatim Jevrosnnu Pupavae 1 Radosavu Pupavae iz Medede, Trivic Milieu, takode iz ~~~ede, vsestre Petru. i ~avu M.i~janov~e iz Podgrada~a, Dusanku KrnjaJie I Alosa Kosu, koJa Je kasmJe pogmula kao partizanka u Slavoniji. Poznavala sam mnoge omladinke koje su bile u ovome sabirnom eentru i kasnije u partizanhna, ali sam im zaboravila ime. 536 537 U ovome sabirnom centru bilo je viSe omladinki i mladih zena sa Kozare koje su namjeravale da se partizanskim vezama preko Slavonije prebaee na Koza:ru. Mediut'im, te 1942, god1ne veze sa Kozarrom teslko ·su se odrzavale, tako da se tesko moglo prebaciti na Kozaru. Bila je jesen kada su putovi bili neprohodni, a najveca prepreka bila je zeljeznicka komunikacija Zagreb-Beograd koja je bila dobra cuvana i kojom su cesto prolazile kompozicije isa neprijateljsNom vo}skom. Jos 'teza prepreka hila je r. Sava koja se nije mogla preCi bez camaca, a da bi se do njih doslo trebalo je doCi u vezu sa vlasnicima camaca i sa saradnicima koji bi nam obezbijedili camce i bezbjedan prelaz. Sve je to u ratnim prilikama, kakve su bile jeseni 1942. godine, bilo tesko i neizvodljivo. Posta se ispostavilo da se ne moze na Kozaru mnoge djevojke su odlucile da stupe u redove slavonskih partizanskih jedinica. Jos dok smo se za-drzavale u sabirnom centru nama je oddavana nastava, obucavane smo u rukovanju oruzjem i prenosenju veze, pameenju i prenosenju znakova raspoznavanja, odrzavanju veze u koloni. Nastavu narn je oddavao jedan od boraca po imenu Uros, .ali ne znam kako se prezivao. Bio je veoma visok i skladno graden, a posebno se isticao u dobrom poznavanju pravila vojnicke vjestine ratovanja i partizanske taktike. Nakon zavrsenog predvidenog .nastavnog programa, koji je trajao oko petnaest dana, mnoge djevojke posle su u slavonske jedinice. Stupila sam u 1. bataljon 16. omladinske slavonske brigade ,J oze Vlahovie". Sa mnom u jedinici su bile Sekerae Marica, Radosava i Jevrosima Pupavac, sve od Bos. Dubiee. U Slavonskim partizanima upoznala sam i Branka Vukoviea, koji je kao komandir krajiSkih proletera dosao u Slavoniju iz centralne Bosne. Tamo je bio i Sima Marie, horae koji je ostao bez ociju. Bilo je viSe boraca sa Banije. U prvo vrijeme bila sam horae, a zatim sam primila desetinu. U nasoj ceti hila je i Jugovie Dusanka iz Pucara koja je vrsila duznost delegata u jednom vodu nase cete. Od drugariea sa Kozare koje sam spomenula da su bile sa mnom u jedinicama poginula je Alosa Kosa, a ja i Krnjajie Dusanka smo bile ranjene. Za vrijeme pokreta nase brigade po Slavoniji imala sam prilike da se u slavonskim selima susretnem i upoznam sa mnogim zenama sa Kozare koje su se tamo nalazile sa svojom djecom kod seljaka. Bi1o ih je iz Prusaea, Zuljevice i Petkovca. Po dolasku u partizane bilo nam je veoma i1eobicno i tesko. Bile smo jos mlade, sesnaest-sedamnaest godina, a prije dolaska u Slavoniju zivjele smo sa roditeljima i nismo nikuda odlazile. Sada smo se nasle mediu .nepo:zmatim ljudima i u nepo.zna:tom :kraju. Medutim, sve je to ibnzo iScezlo. Bile srno 'toplo ,i d:rUJgavsiki primljene medu borcima slaiV'Onskilh partizana. Vezivalo nas je ratno drugarstvo i zajednicki ciljevi borbe. Ipak cesto smo ceznule za nasim rodnim krajem, za nasom Kozarom. Kasnije smo mnogo slusale o borbama kozarskih i krajiSkih boraca i pomisljale kako bi nam bilo da smo zajedno sa njima. Ali, u partizanskim jedinicama gdje je vladalo ratno drugarstvo i jedinstveni zajednicki ciljevi mislilo se samo na to da se oni ostvare, da se unisti neprijatelj i dade sloboda. Medu slavonskim partizanima zaista smo se prijatno osjeeale. Zvali su nas Bosankama, ali su nas veoma cijenili ne samo kao boree vee i kao Kozarcanke. Kozaru i njene partizane spominjali su kao primjer hrabrosti. �Ucestvovala sam u nizu znacajnijih akcija koje je vodila jedinica u kojoj sam bila. Bile su to akcije na Vocin, na Dulovac, na Viroviticu gdje je poginuo komandant jednog btaljona, Bosanac, koga su zvali ,C~ni", ali. se n~ .sjecam njegovc_>g i:J?ena: Ucestvovala sam u tri akcije koJe smo 1zvod1h na Pakrac. Bilo Je zmsta mnogo akcija u Slavoniji. Prosla sam sa svojom jedinicom kroz Slavoniju Podravinu Posavinu, Bi~ogor.u, Zagorje, zatim smo presli u Zumberqk gdje smo proveli 9.evet ~J~SeCI. Tu vsam dva puta r~njena. Bilo je to 1944. godine. Kao teZl ranJemk prebacena sam u partlzansku bolnicu u Petrovoj Gori. . Sa mn?m u jedin~ci J;>ilo je. zena iz Slavonije, iz Srema i iz Like. B1le su to. ~lVne dr~ga:1ce .1 borc1: Damjanka Narancic, iz Bijelog Brda, Anka.- LI.cank~ koJa Je ?1la sa mnom u ceti, Nada, koja je hila kurir u batalJonu 1 pogmula na Zumberku, te jos mnogo njih cija sam imena na zalost zaboravila. . . ?slobod:~nje zemlje za.teklo me je u brigadi u kojoj sam provela dviJe 1 po godme, ra:tne godme, 1943, 1944. i 1945. Esma Kapetanovic RAD SA ZENAMA NA OSLOBODENOJ TERITORIJI jesen 1943. godine dosla sam na Kozaru. Odmah sam se javila politickom komesaru Kozarskog podrucja Lazi Vukoti i trazila da budem rasporedena u brigadu. Medutim, kako sam bila dosta iscrpljena, rasporedena sam u krojacku radionicu pri komandi podrucja na Kozari. Tu sam radila nekoliko dana, a onda sam premjestena u Podgrmec, u selo Mali Dubovik. U Duboviku sam odmah pocela sa radom u Bolnici u Kozinu, gdje smo ukazivali pomoc ranjenicima. Iz Dubovika sam presla u selo RuiSku gdje sam bila kooptirana u Sreski odbor AFZ-a. Kao clan Sreskog odbora AFZ-a dobila sam zadatak da radim sa zenama - Muslimankama u selima HosiCima, DediCima i Celopeku. Selo Hosici je bilo cas u rukama partizana, cas u rukama neprijatelja. Ali, to nije ometalo da se u njemu radi, jer cim bi neprijatelj bio izbacen iz tog sela djelatnost je odmah nastavljana. Sa zenama sam proradivala razne brosure koje sam dobivala iz Sreskog odbora AFZ-a. Medutim, u ovim selima je bilo tesko djelovati, s obzirom na patrijarhalni odgoj, pa sam bas ja kao Muslimanka i dobila zadatak da tu radim. Pored toga, nas zadatak je bio da sakupljamo hranu za ranjenike i vojsku. Posebno smo sakupljale kajmak, pilice, jaja i drugo sto je bilo potrebno za ranjenike, koji su bili smjesteni u bolnicu u Ljubiji. Aktivnost zena i ucesce u pojedinim akcijama je bilo zadovoljavajuce. Mnoge teskoce u radu su prebrodene i ostvareni su dosta dobri rezultati. U 538 539 �Draga Ladevic kraju se odlueila i povela je Danu sa sobom. Majka i kcer nasle su se u partizanskoj koloni koja je isla prema Borju. Neprijatel_jske granat~ su vee padale po Teslicu. Nosila ju je i gazila snijeg. Kad Je .~olona st1g!a na Klupe u selu PribiniCu uvidjela je da je u zabludi - diJete ne m:oze izdr:lati hladnocu, nespavanje i glad. Teska srca odlucuje da pre~o Jednag covjeka iz Pribinica malu Danu vrati baki u Teslic. Bio je to 1 tez~k i posljednji rastanak sa svojim ced~m, svojom radoscu i na_?o~. DJe· vojcica je ostala ukocena od studem u rukama nepoznatog covJeka, a njena majka Zaga sa suznim ocima nastavila je put prema Borju, obaziruCi se na jedinicu Danu: . . . . v Kao i za sve komumste tako 1 za Zagu borba Je b1la naJpreca, bez obzira na kucu, porodicu i djecu. To je bio trenutak za Zagu kada .su joj suze same tekle niz obraz~.J-ju~i iz kolone op~asta.li sll: joj na o_v1m suzama, jer su znali da su maJcme, 1skrene. Z~¥a Je z.msta n~ala v~~1ko, ljudsko srce. Ali Zaga je isto tako imala uzy1~en~ lJu.dsku 1 part1Jsku . svijest. Izdr:lala je trenutak rastanka mada JOJ l11Je bllo lako. Po prirodi njezna ~ nenavni~uta na. stalne po_krete, ne~pavanJ~, ghid i sve one tegobe koJe su pratll~. p~rtlz~nsku VOJS~u u na~em vehkom oslobodilackom ratu, ni Zaga mJe 1zdrzala. RazbolJela se 1 pala na postelju. Ostala je zauvijek u brdovitim i sjenovitim -~oricanima. ~?· liko li je samo puta U agoniji V~soke. t.e~~erature ~~1zryala u. vl_la~UCJ~ svoju voljenu i jedinu Danu, kohko h JOJ Je samo h]ep1h maJc.n~1h_ n~ jeci uputila. Tu u kor~canskoj _visoravni. ug;;tsio se j~dan plememtl hk 1 jedno veliko i plememto srce Jedne maJke 1 komumste. I danas ljudi pricaju kako je odr:lala govor u Teslicu pre~ povla· cenje partizana - bila je veliki govornik. Smrt ju )e rano ug~slla. IYiada nije privela kraju sve ono sto je zapocela kada Je 1938. godme prnr~· ljena za clana KPJ i mada niJe dala syoj. t:1:ln_i udio u _vel~~o~ oslo?o~1lackoj borbi i revoluciji za koJU se bonia 1 Z1VJela, ona JC hcmm pnmJerom pokazala kako treba krciti taj put. Njenim likom i djelom hili su prozeti mnogi nasi borci, posebno njeni ucenici i poznanici. UCITELJICA IZ SELA BLATNICE aga .Jilic~Stj.~ano:vi~ ·spad~ u ?~u VJr~t;u nas'iih ;po:01svjetJnih radmka koJ1 su sv1m SVOJ1m b1cem bll1 okrenuti pozivu za . . ~oji su vse opredijelili. Osim rada u skoli Zaga je ispoljavala aktiVnost1 1 u drustvu Sokola u Blatnici. Umjela je znalacki priCi mla. dom nar~staju i povu~i ga za sobom. Kao popovsko dijete nije izazivala podozrenJe kod lokalmh vlasti. To joj je olaksavalo da ispolji vecu mo. bilnost u politickom radu i sprovodenju direktive KPJ. Radom i zala· ganjem..gr~~il~ je vi svoj autoritet. Od najmladih pa do najstarijih, svi su Je C1Jemh 1 postovah. u razgovoru bi se cesto kazalo: ,Culi ste sta je. rekla uCiteljica Zaga" ili ,nasa Zaga". Ukratko, ona je bila ponos sv1h nas, posebno omladine. Znala je satima ostati sa zenskom omladinom i govoriti o potcinjenosti i kabadahijskom odnosu prema zeni. Ce· sto je govorHa o velikoj zemlji socijalizma, Sovjetskom Savezu i kako su u toj zemlji zene dobile ravnopravnost, kako imaju pravo' glasa i slicno. Bila je to Zagina omiljena tema, posebno kad se nade sa zen· skom omladinom, bilo na izletu, igranci ili bilo gdje. Zato je bila voljena od nas djevojaka i omladinki. Sa om~~d~ncima je takode bila neposredna i sa njima je stupala u r~~goyor naJcesce ~ ~rustvu Sokol. Da li je to bila direktiva partije ili mJ~, Ja ?e znam, ah Je Zaga u streljackoj sekciji bila neobicno aktivna. Satlma..1m )e zn~la. govoriti. o !o~re s~a zn.aci biti do bar strijelac. Kako se to CIJem u VOJSC1, u borb1. UV1Jek Je uz1mala za primjer kako je hajduk Stanko priman u hajduke i preporuCivala omladincima da citaju roman ,Ha.'j dUJk Stanko". Zaga je ovo njima govorila kao da je predosjecala sta dolazi. Osta.l~ je u Blatnici do rata, a kad se zaratilo ona je bila premjestena u Teshc. . Koliko je ~:ma uradila u okupiranom Teslicu kao clan KPJ nije mi ~~lo poz~ato, ah zn~m da sm~ iz Teslica donosile ja i moja sestra Nada ~IJekove 1 druge art1kle u koJ1ma su borci oskudijevali. Nas otac Lazar Je sve ovo prenosio dalje u sumu. Tek kasnije sam saznala da je u svemu ovome ucestvovala i nasa uciteljica Zaga. ~aga je ~ila i p~imjerna majka. Izvanredno je voljela s;::oju kcer D.anu 1 I??sv~c1vala JOJ mnogo .vremena. Kada je nakon prvog oslobode~1Ja. Teshca, Januara 1943. godme, morala da ga napusti, za nju su se Javlle ogromne teskoce. Postavilo se pitanje sta raditi s djetetom. Na Z 540 541 �Zora Perera-Matic odredene duzine, jednake, i odreden broj (duzina 1 ~v i ~,60 e~). Odgovarajuee ormariee smo vee nasli u nekoj razorenoJ skoh, te Je to za nas bilo cijelo otkriee. Kad se taka posao uputio odmah ?a:n krer:ula na put u Petrovae i dalje radi nabavke potrebne hrane, odJeee, samt~t­ skog materijala, obuee i drugih potrepstina. Tu je vee isla malo potez~ ali je sve skupa napredovalo vrlo dobra. Zainteresovala sam na pu~u .1 nase akademske slikare koji su hili pri Vrhovnom stabu, Voju Dimitnjeviea i 1smeta Mujezinoviea, .ko)i su vrlo ~ado zr~vov~li pa:. dapa da dotjeraju nas dam. Kroz nedJelJu dana vee smo 1mah u ucwmcama, trpezariji i djecijoj sobi (zabaviStu) umjetnickih slika na tamnim zidovima. Radilo se naporno, ali sa zadovoljstvom. Svaku vecer hi se pretreslo sta je jos potrebno i odredivao s~ posao. Uvijek je plaJ.?- bio .isp~­ njen. Da ne zalazim dalje u deta.lje: v~e oko 25. ~I 1942. godn:1e b1lo J.e svecano otvaranje doma. Tada Je vee u domu b1lo oko 60 dJeee, koJa su u domu imala skolu, a Ito je istodobno hila i jedina osnovna skola za mjestane. Ukupno je skolu pohadalo 250 djece (za viSe nije.?ilo mjesta~. Dieca su u skoli dobila ucila i sve sto je potrebno, .::azumlJIVO u ~gram­ cenoj kolicini. U domu SU hila i mlaaa djeea Sa kOJ_IIl!a SU .~e vbav1le _POsebne vaspitacice. U domu je hila ambulanta u koJOJ su hJecena djeea iz doma. U pocet!kru su ve6na pobolijevala. Bolesna djeea su se dijelila od zdravih. Za see-hies je bilo opet posebno od~eljenje, te s~ djeca n~su uopste prikljuCivala zdravim, dok ne bi ozdravlla. Oko mahh bolesmka je bilo cijeli dan posla. Vigantola je bilo dovoljno, taka da su ga gotovo sva djeca dobivala. PRVI DJECJI DOM U DRVARU 1942. GODINE* P ocetkom novembra 1942. godine sanitet IV operativne zone izdao je naredenj~ drugarici Ruzi Matie, profesorici, i meni da osnujemo prvi djeciji dom u Dalmaciji. Pokazala se potreba za to, jer je bio veliki broj napustene djece, koja su ostala iza pobijenih J:'od.i:telja i popaljenih domova, a koja su se sama rpotucala po tSelima. Bio je veliki broj djeee nasih boraea za koje smo se morali mi pobrinuti. VeCina djece je pobolijevalo, i mnogi od njih nadeni su u sumama. Odluka je pala da se dam osnuje u Drvaru i da u roku od 15 dana mora proraditi. Nismo jos niSta imali niti smo sto dobili. U bolnici u Prekaji stvorili smo plan sa upravnikam holnice, dr Beljakovim, i pune volje da pomognemo nasoj djecici krenule smo nas dvije na put. Drvar je vee tada bio jako porusen, taka da nije hila ni jedna kuea Citava. One upotrebljive su bile vee zauzete od strane Komande mjesta, Podrucja, Vojne bolnice i drugih vojnih nadlestava. Izabrale smo jedan hotel na kraju Drvara cije jedno krllo nije bilo mnogo unisteno. Bile smo vesele sto to niko ranije nije zapazio. Problem je bio u radnoj snazi, jer se komande nisu mogle i time baviti i ustupati nam ljude. Slucajno smo 1srele dva druga koji n1su vee desetwk dana mogli doCi ru vezu sa jedinieom kojoj su hili upueeni te su lutali po komandama. Njih smo sporazumno privremeno zadrzall a jedinici smo preko komande javili. Veselile smo se sto su avo hili, slucajno, jedan mehanicar, a drugi stolar. Istu vecer smo poceli osposobljavati zgradu i zatvarati prozore, obilno se koristeei ostacima pilane iz Drvara. Umorni, ali zadovoljni, odusevljeni nasim planovima, legli smo u nase novo prenoeiSte. Zora nas nije zatekla na lezaju, vee smo se planski primili posla. Okupili smo oko sebe omladinu i zene iz mjesta i okoline i svi smo slozno radili na tome. Tokom dana dr Beljakov nam je poslao neke direktive preko neke bolnicarke koja je odmah hila zadrzana. Sve se pusilo od posla. Vukli smo iz nekih napustenih zgrada razne stolove, stoliee, krevete i ormare i gradili polako dam. Vukli smo svi zajednicki, pa cesto bez ikakvih prevoznih sredstava. Djecije krevete smo vee drukCije zamislili. Odmah su nasi drugovi poceli da od ostataka daske izraduju krevete * Preuzeto iz edicije HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUzBE U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945 Vojnomedicinska akademija Odjeljenje za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. III, str. 106-109. Otvaranje doma lbila je sv~canos't za J?r:var. i ok~~inu. ~i~p~o ~~ s~v narod iz mjesta i okoline kao 1 :predstavme1 sv1h nas1h voJmh 1 ClVl!mh vlasti. Upravo je dirljiv bio posjet nasih zena iz Drvara. Mada popalJene i opljackane, zene 'SU dolaZJile sa punim 'rukama darova~ s ~ijecima.: ,.Za nase drage siroci6e, oni ne smiju osjetHi da su bez TochtelJa". Nos1le su dzempere, carape, 'rukavice, narodske bketiee, !kolaciee, jabrulke, kajmak, mlijeko, med i drugo. Svako rdijete imalo je poslije otJvaranja po dva para carapa i narodski dzemper .i m~avice, a neko j viSe .. Z~e P~rrov~a su im otkale rublje, a ekonomsk1 odsJek V·rhovnog staba 1m Je pnskrbw odijelo od plavog stofa. Od ostataka opanalka napravljeni su o;pancici za odjecu. Jedan od delegata Vrho~og st~~a je re~.ao da je ovaj.dom. po uzoru djeCijih domova u SSSR"ll 1 da msta za nJ1ma ~e z~ostaJe. DJ~~a su :se ubrzo oporavljala i napredovala. Dom se ;razv1Jao 1 razgramc10. Kasnije je u taj dam doslo .i oko 25 rdjeee iz .K<;>zare, rkoja s~ Mia o~lo­ bodena iz logora. Nisu ·se st1gla dugo oporavljat1 - nastala Je ofanziVa, te su se sva djeca morala eva:kuisati za Stekerovce (kod Glamoca). gdje su hila sigurnija. 542 543 �lI I Jelka celar ' CRTICE IZ BORBE ZA OSLOBODENJE TESLICA T1re6u ik1raj'i·slkru udarnu bl'iga:du 1. proleterske divie:ije s,rupila sam odmah poslije oslobodenja Bihaca, 7. novembra 1942. godine. Toga dana u Bosanskom Petrovcu bilo je svecano. Slavila se 25.-godisnjica oktobarske socijalisticke revolucije. Govorio je Vrhovni komandant, drug Tito, i 1. proleterskoj brigadi predao ratnu zastavu. Ovih dana u proleterske i krajiske jedinice stupilo je vise stotina djevojaka iz nasega kraja. Do tada smo veCinom bile svrstane u omladinske radne cete i bataljone. Mnoge od nas su bile i u sastavu Prve poljoprivredne omladinske radne brigade Bosanske krajJne, pa nam prvi dani ni u borbenim jedinicama nisu bili suvise neobicni, iako su bili te5ki. Iz tih prvih mjeseci ispricacu nekoliko zgoda. Sve su vezane :oa prvo oslobodenje Teslica, 2. januara 1943. godine. Za nepuna dva mjeseca iz doline Une nasa divizija se nasla u dolini Bosne. Na dugim marsevima i u dosta cestim borbama sa cetnicima u kojima se nije moglo bogzna sta zaplijeniti, bili smo prilicno obosili i ogoljeli. A bila je jaka zima. U napadu na Teslic moja ceta je dobila zadatak da zauzme jedno brdo, kame se viSe ne sjecam imena. Kada smo se navece postrojili drugovi su primijetili da nemam nista na nogama sem jednih seljackih carapa. Puskomitraljezac, Rade Curguz, na to je odsjekao coskove svog satorskog krila i dao mi da zamotam noge. To mi je zamijenilo cipele i krenuli smo. Trebali smo preci prugu. Kada smo dosli do pruge drugovi su zavikali: ,Eva voza!" Tada je komandir, Mirko Jakie, naredio da legnemo na zemlju. Voz je stao bas tu gdje smo lezali. Bila je to smjena Nijemcima na spoljnom obezbjedenju, koje smo mi trebali napasti. Morali smo cekati dok se nisu smijenili i voz vratio nazad. Kada su otiSli poceli smo da se dizemo. Bilo je vrlo tesko. Od lezanja u snijegu dosta boraca je bilo promrzlo. Medu njima sam bila i ja. Oni drugovi koji nisu bili smrznuti trljali su nas snijegom pa smo se i mi osjecali bolje. Polako smo se privlaCili do neprijateljskog polozaja. U meduvreme.nu neke nase jedinice 1su bacHe ;ralketu, Mo je 1bio :nnaJk e:a napad. Borba je otpocela. Nijemci su bili odmorni, siti i obuceni, a mi promrzli i polugoli. Neprijatelj nije dao ni blizu prici svom polozaju. Uprkos tome drugovi su se privlaCili i bacali bombe u rovove. Rade je, pored puskomitraljeza, imao i dosta bombi. On se podvukao pod njemacki bunker. Bila sam u njegovoj blizini. Bacia je jednu bombu u bunker, a zatim je dohvatio i drugu. Ne znam tacno sta se desilo, ali dobro znam da je bio tesko ranjen. Ja sam bila samo lakse ranjena. Povukla sam ga za noge u zaklon. Zamolila sam drugove da me zaklone sinjelom. Zapalila sam sibicu da bih vidjela gdje je ranjen i vidjela da nema ruku do saka. Pitq_o je zasto ne maze micati prstima i gledati na jedno oko. Meni ga je bilo jako zao. Da bih mu ublazila bol rekla sam da su mu prsti promrzli a da mu je u oku prasina. Odvela sam ga u bataljonslm previjaliSte. Ono je bilo nesto dalje od polozaja. Na pitanje komandanta: ,Kako ti je Rade?", Rade je odgovorio pitanjem: ,Da li je Teslic zauzet i da li je brdo zauzeto ?" Kad mu je to komandant potvrdio Rade je poceo da pjeva partizanske pjesme i rekao da mu nije zao sto je ostao bez ruku. Poslije izvjesnog vremena obolio je od tifusa i umro. Posta smo likvidirali neprijatelja krenuli smo u Teslic. Tamo je bilo puno cetnika, ustasa i Nijemaca koji su bili zarobljeni i s njima pqno ratnog materijala kojim smo se naoruzali. Na jednoj strani su bili postrojeni neprijatelji, a na drugoj partizani. Komandant Savo Tnkic je naredio da se svi moramo obuCi i obuti. Obucu i odjecu je trebalo uzeti od zarobljenih neprijateljskih vojnika. Kada je dosao red na mene prisla sam jednom domobranu. On je poceo skidati sinjel, bluzu i cipele. Sve sam njegovo obukla, ali mu pantalone nisam mogla uzeti jer mu nisam imala sta dati u zamjenu. Bila sam u suknji. Kada smo se vratili ponovo u stroj komandant je izvrsio smotru da vidi kako smo se obukli. Onaka goli i bosi bili bismo uskoro nesposobni za borbu. Dosao je do mene i upitao: ,Jesi li se, Jelka, obukla?" Stala sam mirno i odgovorila: ,Nemam pantalone". On mi je ostro odgovorio: ,Zasto mu nisi dala suknju!" Ipak je poslao nekoliko drugova da iz magacina donesu platno za pantalone jer je bilo jos drugarica koje su bile bez pantalona. Tada smo dobile platno. Same smo sasile pantalone. Do kraja rata trebalo ih je jos dosta promijeniti. :r i U 544 545 35 Zene BiH u NOB 1941-1945. �Dusanka Bozic-StiSoviC ORGANIZOVANJE PRVOG DECJEG DOMA RATNE SIROCADI U PODGRMECU 1942. GODINE a vreme rneprijateljske ofanzive na Kozaru, u le1to 1942. godine, okupatori i ustase su odveli veliki broj dece u logore. NajveCi broj ove dece bio je sme5ten, u logor Jastrebarsko, zvani ,J aska", u blizini Zagreb a. U Jaski se i pre rata nalazio deciji dom. Ali, sada je to bio opsti koncentracioni logor za decu sa Kozare, Korduna, Banije i drugih krajeva. Cetvrta Kordunaska brigada napala je 26. avgusta 1942. godine Jastrebarsko, zauzela naselje i oslobodila zatocenu decu iz logora. Odmah su deca sa Kozare, odnosno Bosanske krajine, vracena preko Banije na teren slobodne teritorije Podgrmeca. U prvom momentu upucena su u Lusci Palanku gde su smdtena u osnovnoj skoli. U neposrednoj blizini bio je smesten i Oblasni komitet KPJ i Operativni stab za Bosansku krajinu. Smestaj dece u razrusenoj osnovnoj skoli u Lusci Palanci nije imao sve potrebne uslove za zivot i negu dece. Pored toga, postojala je velika opasnost od ponovnog neprijatcljskog bombardovanja i nanosenja novih zrtava medu decom. Zbog :toga je Narodnooslobodilacki odbor, u zajednici sa Oblasnim komitetom, Operativnim stabom i Odborom AFZ-a, doneo odlukru da se preseli u Bosanski Petrovac. Ja sam dobila zadatak da organizujem dom u Bosanskom Petrovcu, na drugoj strani Grmeca. Posle dogovora sa drugovima u Bosanskom Petrovcu i pomoCi koju su im pruzili Duro Pucar-Stari, sekretar Oblasnog komiteta KPJ za Bosansku krajinu i Kosta Nad, komandant Operativnog staba, za dom je dodeljena osnovna skola u selu Risovcu. Ova skola je bila daleko bezbednija od neprijateljskog bombardovanja i neposrednog napada, jer je bila dosta udaljena od neprijateljskih uporiSta i vaznih saobracajnica. Pored toga bila je u blizini sume, pa je u njoj bezbednost dece bila veca. Uz pomoc Narodnooslobodilackog odbora, organizacije :lena i omladine sela Risovac, skola je sredcna i tako je otpoceo rad prvi Deciji dom ratne sirocadi na slobodnoj teritoriji u Podgrmecu. U Domu je bilo smesteno oko 150 devojCica i decaka uzrasta od 5 do 15 godina starosti. U sobama nismo imali krevete vee smo od dasaka pravili palace, na njih stavljali slamu i tako oformili lezaje, koje smo prekrili carsafima dobivenim od stanovnika ovog kraja. Z 546 547 u jednoj prostoriji skole bila je smestena kuhinja, nekoliko veCih stolova 1 klupa napravljenih od grubih jelovih dasaka, koje su sami seljani pilali. Gotovo svo snabdevanje ovog doma, 1kako hranom 1a,ko i drugim potrebama, obavljano je preko Narodnooslobodilackog odbora, uz pomoc organizacije zena i omladine. Narod je davao dobrovoljne pnloge u hrani, odeCi i obuci za decu. Zene ovog kraja, na celu sa Mirom Pavic, tada Clanom Sreskog ikomiteta KPJ, !Svesrctno su se zalagale u radu. Sa puno materinske ljubavi sakupljale su sve sto je deci bllo potrebno i svakodnevno donosi!e u Dom. Narod je davao sve sto je imao, samo da se deci sacuva zivot i pomogne da prezive rat i nastupajuce zimske dane. Ovi pokloni su se najcesce sastojali u: hrani, raznoJ odeci, obuCl (strikanoj od seoske vune;, carsafima, pokrivaCima, pesklrima, maramama, carapama i drugim potrebama. Oct pri!oga mi smo deci obezbedivali reaovnu ishranu, sili sami odecu, jer su deca u Dom stigla gotovo gola i bosa, s obzirom na to da su iz iogora izasla u starom pocepanom odelu i vesu. Cipele nije imalo ni jedno, a i druga obuca je bila slaba. Jos je teze stanje ove dece bilo u zdravstvenom pogledu. Ona su U }ogoru bila izmucena glaUU, zivela U nehigijenskim USlOVlffia i postala neotporna prema bolest1ma. Mnoga su u lJom stigla bolesna i potpuno iscrpljena. Mnoga deca imala su teske nahlade, upale pluca i slicno, a sva su gotovo b1la napadnuta od svraba-suge i drugih koznih obolenja, pa ih je trebalo dugotrajno leciti i oporavit1. U Domu nismo imali stalnog lekara za lecenJe obolele dece. Pomoc su pruzali lekari koji su povremeno nailazili sa vojnim jedinicama. Oni su nas upuCivali sta da preduzmemo da bi decu oporavi1i i izlecili. Isto tako tesko smo dolazili do lekova za decu, pa smo to nadoknadivali spravljanjem narodnih lekova, pa uspesi nisu izostali. Deca su se dobro osecala i njihova zdravstveno stanje se popravljalo, iako se zivelo u izuzetnim uslovima rata i svakodnevnog uznemiravanja od strane neprijatelja. Posebne teslwce su dolazile zbog nedostatka vode. Pored toga sto vode nije bilo u skoli, nije je bilo ni u neposrednoj blizini, pa je oarzavanje higiJene bilo mimmalno, sto je usporavalo i lecenje obolele dece. Losi uslovi za smestaj u domu u Risovcu, nedovoljan broj prostorija, slabi uslovi za smestaj osoblja i nedostatak vode, zahtevali su da trazimo drugo, povoljnije mesto za smestaj dece. I opet uz pomoc Oblasnog komiteta KPJ i Dure Pucara-Starog, sekretara Oblasnog komiteta, koji se neprestano interesovao za decu i rad Doma, deca su iz Risovca premestena u Osnovnu skolu u Srpskoj Jasenici u Podgrmecu, gde su uslovi za smestaj, negu i lecenje dece bili daleko povoljniji. Pre svega prostorije ove skole, iako je gornji sprat bio bombardovan, bile su povoljnije. Ove prostorije su bile bolje i vece, a skola se nalazila unutar samog sela. Skola je imala i dobru pijacu vodu u dovoljnim koliCinama, pored same skole postojalo je, ranije izgradeno, kupatilo. To nam je olaksalo odr:Zavanje licne higijene kod dece i njihova lecenje. U neposrednoj blizirri sela nalazila se komanda Podrucja koja nam je pruzala pomoc u pogledu obezbedenja i redovnog snabdevanja dece. U selu je postojala veoma aktivna organizacija zena, na celu sa Danicom Medan, koja nam je odmah pritekla u pomoc oko smestaja i brige za decu. Tu je na terenu postojala pionirska organizacija, pa smo ubrzo uz njegovu pomoc osnovali Pionirsku organizaciju u domu, koja je bila vrlo aktivna, kako u domu tako i na terenu. Tu u blizini bili su smesteni �~arodr:-ooslob?di.l~cki odbor i po~i~iCk~ organizacije, pa su cesto njihovi clanov1 navracah 1 stalno su vod1h bngu o deci. Tako su u Srpskoj Jasenici stvoreni dobri uslov:i za negu i oporavak dece, p~ s~ deca brzo napredovala. To nam je omogucilo da u ~?mu .org;amzuJemo ~br~? s~o~skl!- na:stavu, deciji hor, diletantsku sekCIJU, pwmrsku orgamzaCIJU 1 pwmrskr odred. . Pri D<;>m~ je organi;zo~a~a i d?bro je radila domska kuhinja i snaj?ers~ka ~adlOrlllCa. U rradiOtlllCl rse SlVala i a.\lrpirla odeca, postelj:iJna ,j lSVe sto J~ b1lo potr~bno ~~. decu. Po oslobodenju Bosanske Krupe :i Bihaca dob~Jene su ve~e koh~m~ o~evnog materijala (stofa, platna i drugog), od cega su deci pravlJepl ves, ?dela !v'?Stala odeca. Za potrebe skolske nastave: ~akode s~ d?biJene vece kohcme papira, olovaka i drugog pribora. _Y1h Ipayec _Je rzmedu .ost<~;log doterao iz Bihaca i jedan klavir i ?mest10 ga U skoh. U domu Je b1la formirana :i domska ambulanta sto Je o~ogucil<? usp.esnije lec~nj~ i oporavak dece koja su bila bol~sna ka?. I preduzimanJe pr~ventiV.mh .~er:'l za suzbijanje oboljenja od tifusa: kop se u to vreme poceo poJaVlJivatL Treba naglasiti da smo uspeli da s~cuvamo svu decu u domu, iako je bilo veoma ozbiljnih malih bolesndllbc~ .. T?:r_n uspehu doprinelo je i dobra snabdevanje lekovima koje smo o IJah 1z oslobodenih gradova. U pomu,. u Cijem oln::_iru j~ b~l:'l i. ~kola, radili su: Nada Stupar, nastavm~ muz1ke, Zde~ka Ca?nc, ucit~lJ1C:'l osnov~e nastave i Viii Ipavec, profeso~ mate.m~t1ke. Sv1 smo m1 zaJedno brmuli za organizaciju ~oma! _orga:~uzovanJe skolske nastave :i drugo. Anojka C:erni i Anka MarJanov1c r~d1le su u ambulanti i brinule se o lecenju i nezi dece. Dr Vaso Bu~ozan Je davvao ul?utsty.a kako zastititi decu i koje mere treba preduzeti da se sprece ep1dem1Je. .Ruza De~ma~~wvic je. rukovodila krojackom radnjom :i uz pomoc ?stabh dru~anca .lZ do~a 1 z~pa sa terena sila deci odecu i VeS. Kuhinjom rh rukovo~lla .Boja ~edimOV1C, koja _.ie ! ~~remala hranu uz pomoc osta1 d~gar:ca 1 dece IZ doma, omladmln 1 zena sa terena, koje su povremeno 1 dezurale u domu. pa su cesto odlazila da im pomognu u sabiranju letine, sakupljanju zita, berbi 1kukmruza, hranju lbumdeva, bramju sljiva i dmgog voca. Deca su opet dobivala brojne poklone kao neku vrstu naknade za ovaj 'rad. Pokloni su se sastojali u zitu, vocu i drugim namirnicama. Cesto su ovi pokloni bili ved (tezi), pa su ih deca tdko nosila, narocito preko patoka, pa su izazivali burni deCiji smeh kad neko padne ili mu u potok ispadne paket koji je nosio. Medu decu su cesce dolazili Josip Mazar-Sosa, Bosko Siljegovic, Obrad StiSovic-Obren, koji su deci govorili o Kozari i herojskoj borbi na Kozari, stradanju naroda i boraca i neunistivosti Kozare, njenog naroda i boraca koji se stalno svete okupatoru i njegovim slugama za sve patnje i nevolje nanete nasoj deci i narodu Koza:re. ReCi drugova bile su redovno pracene suzama, tugom i bolom dece, koju su prerano oteli nemacki i ustaski zloCinci iz roditeljskog zagrljaja. Velika radost i nezaboravni dozivljaj bio je za ovu decu kada su se prvi put sreli sa drugom Titom, prilikom vrsenja smotre IV krajiske divizije u Srpsko.i Jasenici, zimi 1943. godine. Tom prilikom drug Tito je posetio Dom i nizgovarao sa deoom. Deca su jos ranije slusala price o drugu Titu kao nasem glavrnom ikormMidantiU, rpevala mnoge pesme i recitorvala U rs'ko.J.i i na seoskim priredbama najtoplije stihove o njemu. Na lieu druga Tita hila je oCita radost i zadovoljstvo kada je ugledao sakupljenu i zbrinutu decu, pa se u razgovoru pozitivno izrazio o stanju, radu i organizaciji doma i pozeleo da se i u buduce vodi jos veca briga o ovoj, a i drugoj deci. Deca su prisustvovala zboru koji je tada odrzan i sa pr1sutnim <seljadma i !bordma, odi!Jisevljeno ;pljes.krula i 1klicala druigu Titu za vreme njegovog govora na zboru. U Dom su cesce navracali i Duro Pucar-Stari, Kosta Nad, Osman Karabegovic, Velja Stojnic, Mihajlo Skondric, {koji je tada bio komandant podrucja na kome su deca zivela i cija je briga hila nesehicna za n1jih), Jela PeroviC, Sefiroet Magla'jlic, Sla:Viko .R!odic, ·Lepa .Perovic, Rada Vrranjesevic, Dusai1ka Kova!cev'ic. Sv~i .su oni deou rsa puno ljulbavi obilazili, raspitivali se za njih, razgovarali s njom, kako hi nam pomogli da sto bolje resavamo tekuca pitanja i probleme koji su se nametali u tim teskim danima rata. To je tako trajalo sve do pocetka IV neprijateljske ofanzive kada se Dom morao povlaciti zajedno sa narodom i vojskom dublje u Grmec, sa pravcem kretanja Bosanski Petrovac-MliniSte-Drvar, u Stekerovce kod Glamoca. U toku ofanzive mnogo dece iz Podgrmeca je ostalo bez roditelja, pa je pridrmen ovoj deci, tako da smo u Stekerovcima imali oko 400 dece. Usled naglog nadiranja neprijatelja i opasnosti da deca budu ponovo zarobljena, dom u Stekerovcima je rasformiran. Odraslija deca, koja su bila sposobna za kretanje, pridodana su operativnim jedinica:ma, a mlada ostavliena u seoskim porodicama, dok je samo jeda~ manji broj dece prebacen u Liku, u Zaklopac i Dobr·o Selo, i smesten pn partizanskim bolnicama. Tako je zavrSila s radom jedna znacaina humana ustanova koiu su osnovali pa.rtizani Krajine za svoje najmlade sugradane koji su ostali bez roditelja. Znacajno .ie naglasiti da je naveci broi te dece preziv~o golgotu rata i danas se nalaze na raznim poslovima sirom nase zeml]e. k P?zrtvovanost u radl!-. ?rugaric~! danonocno dezurstvo i materins ~. bnga za decu, omoguc1h su da z1vot u domu tece normalno i bez vec1h problema. Deca su imala gotovo svakodnevne posete i primala brojne pood. drugova i drug~rica sa te_rena tako i iz vojnih jedinica, asnog kom1teta KPJ, Okruznog kom1teta KPJ Operativnog staba Komande podrucja i drugih organa NOP-a. ' ' . Na_rocito su bpi dirljivi ~usreti dece i boraca partizana. Medu prv1ma J~.,?ecu u. R1sovcu posetw Hamdija Omanovic, tada komandant VII~ kraJ1ske bngade sa grupom boraca. Oni su deci u dom doneli broJne poklone medu kojima su bili: mast, brasno, tekstil i vece kolicine sapuna. Sapur~ se uv to rv~erm~ ~~sko na~barvljao, a mama je ibio neophodarn za negu dece 1 odrzavanJe h1g1Jene. Dom su stalno poseCivale drugarice sa t~rena, s': drugarico:r_n Pirikom. One su takode donosile poklone u h:am, odevm:r_n vl?r~dmet1ma, ~. cesto su dogonili i zivu stoku (telad, jagn]ad, prasad 1 z1vmu~, donos1h: mast, brasno i mlecne proizvode. ,U posetu. na:~ Je ~olazila i Irena Kis sa grupom zena iz Gornje ~uvaJ~, Dubov1.ka 1 drug1hv.sela,. koje su pam donosile slicne poklone, a ces~o 1 .gotova Jela,. ~ naroc1to p1tu, kolace, kajmak, sir ·i drugo. Deca su SVOJU l]ubav neseb1cno uzvracala nesebicnim majkama i omladinkama ~~te, kak~ 548 549 �Mila Bajalica-Srdanov KURSEVI AFZ-a U BOSANSKOJ KRAJINI ursev~ '~a zene u B_o'Sansk.oj krajini organizo.vani su ru drrugoj polov1:z:.1 1942 .. godme,. Ut.I.eat ovih kur~eva bio je jako veliki na dalJI.r~zvoJ <?~gamzaeiJe zena, kao 1 organizovanje eelokupnog drl!stvenopo~Itlekog. z1vo~a. na oslobodenoj teritoriji Bos. krajine. Vee u d~l!gOJ ratnoJ godm1 organizacija :lena bila je toliko popularna .da se TIIJe m.oglo zamisliti funkcionisanje narodne vlasti, organi~ova?Je snabde':an~a b.oraea hranom i odecom, organizovanje bolnica 1 bng.a <:~o. Ta,nJemka 1 dr. bez aktivnog ucesca zena - organizovanih u Antifasistieki front. Kad sam u. a':gustu 1942. go~ine stigla sa proleterskim jedinicama, kao.. bor~c Zastitn~ee Vrh~>Vnog st~ba, na oslobodenu teritoriju Bos. ~raJme, zen~ su vee tada bile orgamzovane u svakom naseljenom mestu : veom~ akt1vno ucest':ovale u svim akcijama na terenu, bilo kao aktivi z~na, b~lo kao odbormce ,u NOO-ima. Koliki je broj :lena u to vreme bw ukljucen u rad. po~~dme moze se tek zamisliti kada se ima u vidu da se. slobodna tentonJa protezala od Livna i Bos. Grahova preko Drvara 1 iB<;>s. Petrovea,, pa sve do Bos. Krupe i Sanskog Mosta, od doline Nere!ve 1. Rame, te ;zvora Une, pa do doline Save, sve tamo do Bos. Grad1ske 1 Bos. Dub1ce. ~asovno~t i snaga or~c;nizacije :lena Bos. krajine u to vreme videla se vee. sa. prv1m nastl!;panJima proleterskih jedinica i Vrhovnog staba na te:It<;>nJ~. Bos. k~aJ~ne. Zene su masovno i organizovano sa omladinom 1 pwmnma. doeek1vale boree iz Srbije, Sandzaka, Crne Gore. Poseb~o se to odnosilo na docek i smestaj ranjenika tih proleterskih jedimca, te organizovanje bolnica. tim i takvin;t, J?rilikama i pose~ni!ll okolnostima koje su tada posto]ale u Bos. kraJim, ~ogla se 1 odrzat1 Prva zemaljska konferencija AFZ-a: deeembra !942. godme,, u. Bos: Petroy-cu. Na to_j konferenciji, kojoj su pnsustvovale zene delegati 1z sv1h kraJeva zemlJe najmasovnije su ucestvovale zene sa teritorije Bos. krajine. ' Sprov.o~~Ci ~olitiku ~artije na masovnom obuhvatanju zena i njihovom ukljueivanJu u aktiVan rad u pozadini Okruzni odbor AFZ-a za Podgrmec pristupa organi~ovanju kurseva za zene aktivistkinje, koje su se u proteklom ;rremenu Isti~ale. na akcijama vezanim :za ho!'bu protiv okup~to:a. Za~aea kursev~ ~Il<;v Je da se odabrane aktivistkinje, clanice s~osk!h ~ ~r~~k1h odbora, JOS VIse osposobe za samostalno vodenje orga- K v nizacija i jos aktivnije ucesee u NOO i drugim drustvenopolitickim organizacijama. Odluceno je da se prvi kurs odr:Zi u selu Hasanima. Programom koji je pripremljen za ovaj kurs bile su obuhvaeene vee poznate teme - organizovanje NOO, zadaci pozadine, uloga Partije u organizovanju naroda u sluzbi NOB, zadaci :lena u daljem razvitku NOB i mobilisanje svih snaga u borbi protivu fasizma i dr. Programom je bio predviden kulturno-prosvetni i zabavni zivot na selu, ucenje borbenih pesama, ucenje :lena da se sluze knjigom, opismenjavanje nepismenih i sl. Predvideno je bilo da kurs traje dve nedelje. Dolazeei na kurs zene su sa sobom ponele najnuznije stvari, kao sto su pokrivaci, topla odeea i dr. Hranu i sve ostalo sto je bilo potrebno za uspesan rad kursa pripremili su NOO Hasana, Potkalinja i Benakovea pod rukovodstvom Komande podrucja. Kurs je odr:Zan u hasanskoj skoli. Ucionica je pretvorena u spavaonicu. Same zene, njih tridesetak, koje su dosle iz svih sela Podgrmeca, organizovale su boravak i svakodnevni zivot. Rukovodilae te prve ,J"atne skole za zene" bila je Jela Perovie, vee po:Znati politicki radnik na terenu i veoma popularna medu zenama tih sela. Posle svakog predavanja predvidenog programom vod~ni s~. razgovori i diskusije, koje su uvek povezivane sa praksom. NaJvaz:r;tiJI zakljucci belezeni su u sveske. Zene su bile podeljene u grupe. Nep1smene su zene morale ulagati mnogo viSe napora da bi naucile prva slova i savladale gradivo. Same teme su odredivale i grupisanje :lena i njihov raspored. Poslepodnevni i vecernji casovi bili su ispunjeni kulturno-prosvetnim i zabavnim programom, citanjem vesti sa frontova, izvestajima iz raznih krajeva zemlje, vestima sa istocnog fronta i dr ..Pevale su. se borbene pesme, zapisivale reci tih pesama, ucile su se napamet reeitacije, narocito vee u narodu poznate pesme populamih pesnika revolucije, Branka Copica i Skendera Kulenovica. Bez obzira na starost i razlike u obrazovanju, sve su zene bile aktivne u savladavanju gradiva. Mada je medu njima bilo i takvih koje su po prvi put napustile svoj dom, to se na kursu nije osetnije primecivalo. Neke od devojaka sa strahom su prilazile ucenju, iako su se u svojim selima bile vee iskazale kao dobri organizatori zena i omladine. Odvajajuci se od svojih kuca one su sa strepnjom krenule u svoju ,prvu skolu;', ali i sa radoscu, jer su, po pravilu, imale podrsku i r~zu­ mevanje svojih starijih, svekra i s:rekr':e, maj~e i oea, ~uzeva _ratm~a: To je govorilo i o drugom - kohko Je u to] protekloJ ratnoJ godm1 narasla politicka svest naroda tih krajeva i njihova shvatanje da sve treba podrediti borbi za slobodu, kao i o tome k~ko. se u k~~t~om r~:vo­ lucionarnom vremenu ruse sva zastarela shvatanJa 1 porod1em patnJarhalni odnosi. Na kursu su se zene zblizile i upoznale, prenosile su jedna drugoj iskustva iz dotadanjeg rada, stvarale prijateljstva, naucile su k~ko tre~a sa jos viSe sirine i razumevanja okupljati druge zene, stvaratl od nJih aktivne ucesnice narodnooslobodilaake borbe, birati ih u SKOJ, Fartiju itd. U to vreme na terenu Podgrmeca, pored Rade Vranjesevic i Dusanke Kovacevic, clanova Okruznog komiteta Partije, radile su i bile poznate u partijskim organizacijama i organizacijama zena i druge parv p 550 551 �tijske radnice, kao sto su Pirika Siber, Irena KiS, Paula Humek, Jela Perovic, Vahida Maglajlic, Mila Bajalica, kao i brojne druge aktivistkinje Podgrmeca. Sve smo mi ucestvovale u svim aktivnostima organizacije zena i bile na veoma razliCite nacine ukljucene u rad ovoga ku~s~. Ucestvo-yale smo pojedinacno il~. grupno u diskusijama sa kursistkmpma, .vodil.e dugve ~azgovore. sa nJima, govorile o prakticnom radu na ~er~nu, Iznos:Ie nasa Is~ustva IZ predratnog rad~ sa zenama u drugim kraJeVIma zemlJe, sa radmcama u gradovima i zenama sela nasa iskustva ..~z. rada .sa zen~m~ u ~OR u Srbiji, Sandzaku, Crno/ Gori, Lici, BamJI 1 vdrugim. k:aJ~VI;ma, Jer nasv je bilo iz svih tih krajeva, a sto je za ove zene aktlvistkmJe Podgrmeca bilo veoma zanimljivo. v .Razgovar.aju~i sa ovim zenama i slusajuCi njihova iskustva iz dotadasnJeg rada I mi smo same dosta toga naucile i saznale o njihovom ~v~kodnevno~ radlf, sazna.I~ dost~. o narodu t<?ga kraja, o nj:ihovim kucmm. problemima I porodicnom ZIVotu. Shvatlle smo da zene u izvan:;ednm~ okolnostima, ~as u kakvim su se nasle u ovim .ratnim prilikama I b?rbi za oslobodenJe, veoma lako prihvataju i razumeju borbu za SVO.Je oslobodenje od teske proslosti i tegoba staroga nacina zivota j da bez pre~rasud~ odbacuju sve te okove zaostalosti, da sa lakocom i razumeyanJem pnhvataju novo i svesrdno se ukljucuju u borbu za to novo, ~to sa sobom vn?si ::a~odnooslobod~lac~a borba, u kojoj su i same vb:Ile. v:eoma. :o~aCaJan CI'lllilac. To su bl!le lJZVa:n;redne tprilike i !radi to~a st<? Je sva~I vcovek na terenu Podgrmeca bio, prema svoj:im mogucnostima, uklJucen u rad NOO. S~cam s.e kako s~ tada stariji ljudi govorili nama aktivistkinjama, dol.azeci da. vide sta mi to radimo i cemu uCimo njihove snahe :i kceri: ,~Ik.ada :n1 ni.smo imali ljepsi zivot, djeco ... sve sto imamo sa varna ~IJehn:? ~ svoJu vojsku hranimo. Toliku ljepotu nikada ne dozivjesmo sto d~z.IvJeSJ:?O ~a varna, .djeco nasa". Ta ,ljepota" o kojoj su oni nama ~o~onh, tvo Je bilo ono lJudsko, humano, najvise i istinski najlepse sto Je covek coveku mogao da pruzi u tim surovim ratnim pril:ikama. v, Cir:jenica d.a. se ~aj prvi kurs za obrazovanje :lena odvijao uz ucesce n~s ~ena a~tivistk~~ja. clanova Partije, od kojih su neke bile clanovi sresklh I .dru~Ih partiJSki~ t~la, .a neke i predratni clanovi Partije sa raznovrsmm. 1 veo:na konsmm Iskustvom u partijskom i masovnom :;adu, .~opunpvala Je Program kursa sadrzinom koja se ne moze nauciti Iz ~n.J.Iga .. Takav. sa~daj rada davao je ovome prvome kursu poseban ZJ?-aCaJ. 1'4I smo !Im ~e~al?a, pored o~t~l?g,v ukazival~ na istorijsku Cinje~Icu. ?a Je s~~ki pohtiCki rad bez ucesca zena u nJemu, nepotpun i da IStor:Ja radmckog pokreta uci i potvrduje, da od Ucesca zena zavisi i svakl uspeh naprednog pokreta. . Za .P.uni uspeh k~rsa. bilo je veoma znacajno da je medu nama bilo radm~a I mtel~ktualki, :pr!p~dnica raznih nacionalnosti .(Srpkinja, Musli:n~nki, ~rv::~tic.a,. JevreJki 1 dr.), da smo ovde dosle iz raznih krajeva I IZ ra~m~ Jedimca NOV. Sv~ je to doprinosilo ucvrsCivanju uverenja kod ov1? zena da se u redovima NOV bore sinovi i kceri svih nasih naroda 1 J?-arov~~o~ti i da ~e u z~jedni~koj borbi za oslobodenje i napre~ak n.e pita CIJI Je ko ynpadmk, ~oJe vere i nacije, da se ne pita ko Je s~lJak, a ko g:;c:dan~n~ nego kohko ko doprinosi zajednickoj borbi protiv okupato~a} ~~daJ~Ika naroda.v Ovo osecanje bratstva bilo je ovde veon:~ lako obJasnJ~Vo, Jer su ove zene veCinom bile srpske nacionaln.osti I one su znale 1 u toku borbe dozivele i videle to da su njima bli:li, da su istinski njihova braca Hrvati, Muslimani, Jevreji i drugi, koji se sa nji~a bore za slobo~u. a.ne oni vaj~i Srbi. koji ..u c~tni~kim.red~wi~a saraduju sa ok,UJpa:t•ortma 1 boore se 1 pro'i•IV n]l'h 1 n]1'hov1h 1Sln0\ a, muzeva i brace. Zene ,seljarrke Poidgrmeca •su 1shvatile na ov.ome ilmrsu ~vu 'sirinu pokreta i NOR-a i sa novim saznanjima su se uputile u. s:voJa sela da bi tamo sa jos viSe snage i razumevanja prionule na vehk.1 pas~? okupljanja :lena i omladine. Mnoge od njih su postale clanOVl .PartiJe, .odbornice NOO, rukovodioci AFZ-a i drugih drustvenopoliticklh orgamzacija u selu i srezu. . Pored OVOO"a kursa, nesto docnije je organizovan i kurs u Benakovcu, koji je t;'ajao nesto krace. Prekinula ga je takozvana cetvrta neprijateljska ofanziva. . . v . Nesta 1kasnije u Mtkonjic Gradu orgamzova:n '}e lk!urs za zene alk:tlvistkinje sa teritorije Mrkonjic Grada, Kljuca i Jajca, kojim je rukovodila Mara Radic. Predavac na kursu, pored Mare Radic, hila je Nata Hadzic stari clan Partije i poznata aktivistkinja iz predratnog pokreta :lena u' Beogradu i Kragujevcu. Posebnu brigu i pomoc u organizovanju i odrzavanju ovoga kursa pruzala je Zora B:;kic, a~ti-yistki~ja iz. Mrkonjic Grada. Njihov doprinos, kako na organ:zovanJU 1 odrzavanp1 to~a kursa taka i na unapredivanju rada medu zenama toga podrucJa, b10 je veoma znacajan i radi toga sto je sa teritorije ta tri sreza jedan broj seljaka ucestvovao u cetnickim jedinicama, sto nije bio slucaj sa Podgrmeoom, te je ·Uiceisce ~ena u NOP hila veoma tzmacajno. v . . Na podrucju Kozare su u tome vremenu takode odrzavam kursev1 za zene aktivistkinje. Na prosvecivanju i organizovnju :lena u antifasisticki pokret svesrdno su radile Mica Vrhovac i Danica PaviC, ~citelj.ice i aktivistkinje Pokreta, kao i Bora Batos, Jovanka Balaban I broJne druge omladinke i aktivistkinje Kozare. Vremenski mereno, ovi kursevi su hili kratkotrajni, ali je njihov znacaj za ukljucivanje zena Bos. krajine u sve ,oblike dru~tvenopolit.icke aktivnosti bio ogroman. Zene koje su ucestvovale na OVlill kursevima, po povratku u svoja sela :i sreske centre, uvecale su svoj r~~ _na organizovanju zena i omladine. Njihovi vidici su se znatno prosmh. Mnoge od njih su se zauvek oslobodile onaga sto ih je pritiskivalo i sputavalo u zivotu i radu, ukljucujuCi se bez opterecenja u sve drustve~opvoliticke aktivnosti koje je zahtevala borba za slob~du. Neke od t1h vz~n~ su ubrzo izrasle u sreske rukovodece kadrove 1 tako davale znacaJm doprinos NOB. Na tim kursevima one su naucile i u praksi videle sta znaCi bratstvo i jedinstvo naroda u borbi za slobodu i napredak, sta se sve maze postiCi udruzivanjem snaga, kako je i koliko je .vazno d~ se s.ve s~age ukljuce u NOP, st~ sve mo~u da ura~e ?rganiZ<?vane ze~e 1 akt1vno ukljucene u rad AFZ-a. Kod Jed~og broJa .~ena .koJe .~u pr:_osl~ kroz ove kurseve razvila se teznja za nov1m saznan.Jlma I dalJim ucenJem, pa su se one, posle rata, doskolovavale ili redovno skolovale, izrastajuCi tako u javne i politicke radnike, strucnjake i naucnike. 552 553 �dr Enver Redzic AJSA-ISKA SADIKOVIC bi se postigao uspjeh, u ISkinom politickom zivotu predstavljali su dvije osnovne, odredujuce komponente njenog etickog odnosa i opredjeljenja za socijalizam. Nairne, eticko opredjeljenje za drustveni preobrazaj u smislu rsocijalisti6kih interesa rproletarijata moguono je :samo pod uslovom ako se emotivni odnos dosljedno potvrd:uje aktivnim odnosom. Jedno je uslov i potvrda drugoga. Njihova jedinstvo neophodna je pretpostavka napredovanja stvari socijalizma. Uzrok rada posljedice, socijalisticka emocija socijalisticku akciju, a ove zajedno formiraju eticku licnost. Mi nemamo mogucnosti da ovdje podrobnije govorimo o njenom djetinjstvu i ranoj mladosti, da bismo prikaz~li n~en razvoj i. pristupanje naprednom omladinskom P?kretu .. Na ~mverz.ltetske studlJe ~ ~eo­ grad dosla je kao skojevka, a 1mala Je vee relativno bogato pohticko iskustvo kada je poslije kapitulacije zemlje morala da ih prekine. Ulaskom fasistickih okupatora u zemlju, koju su odmah raskomadali, za radnicku klasu i narode Jugoslavije nastupili su teski dani. Tim komadanjem Bosna i Hercegovina nasla se u sklopu tzv. Nezavisne Dr:lave Brvatske. Nad Bihacem se nadnio mrak, pod cijom je zastitom carevao nesluceni teror pomamljenih ustaskih zloCinaca zednih srpske i jevrejske krvi. 0 tim mjesedma strahovlade i pokolja u Bihacu, koji je izvrsen na podsticaj i uz neposredno ucesce u emigraciji izvjezbanih profesionalnih ubica, po naredbi Pavelicevog velikog zupana Ljubomira Kvaternika, istorijska nauka tek ima da kaze svoju rijec. Smatra se da je u tom vremenu od ustaskog metka i noza naslo smrt izmedu deset i dvanaest hiljada nevinih ljudi! Tada su, med:u pobijenim Srbima i Jevrejima, pale i prve zrtve iz redova KPJ i SKOJ-a: Strahinja Radetic, braca Pjevaci, Milan Obradovic, Dusan Kuga, Salomon-Braco Kavezon, Stana Sudcevic, Kiko Levi, Nada Beokovic. Komunistima iz redova Hrvata i Muslimana, koji su uhapseni sutradan po Hitlerovom napadu na SSSR, prijetila je ista sudbina. Sto ih nijc stigla zasluga je koliko njihovog drzanja, toliko i uticaja patriotskog grad:anstva, cije su simpatije i povjerenje komunisti osvojili svojim dugogodiSnjim radom i barborn za demokratske slobode, ravnopravnost naroda i nezavisnost zemlje . Izvrsavajuci predano zadatke koje je primala kao clan SKOJ-a, u cijim se redovima nalazila vee dvije godine, ISka je to Cinila veoma vjesto i sa lakocom kao da se radi o obicnim poslovima, a ne o aktivnosti koja je hila skopcana bukvalno sa direktnom opasnoscu za zivot. U decembru 1941. postala je Clan KPJ, od kada se ona jos intenzivnije angazuje u revolucionarnom radu. Zahvaljujuci okolnosti da kao komunista nije hila pod sumnjom ustasa ona je svojim zalaganjem dala znacajan licni doprinos uspjehu gradske partijske organizacije u afirmaciji ciljeva i jacanju pozicija narodnooslobodilackog pokreta u Bihacu. Njena aktivnost hila je usmjerena u tri, za politicki i vojni uspjeh NOP-a posebno va:lna, pravca, prema prikupljanju novcanih i materijalnih sredstava narodnooslobodilacke borbe, nabavljanju i slanju sanitetskog materijala, sto je bilo od izuzetno velike vaznosti za partizane i prikupljanju obavjestenja o snazi. vojnog ga~niz~ma u Bi?a~u, ~jeg~>Vom naoruzanju, rasporedu i pravc1ma kretanJa 1 dostavlJanJu tih mformacija partizanskim stabovima. To obavjestavanje funkcionisalo je mjesecima, sve do velike bihacke operacije koja je zavrsena oslohodenjem Bihaca 4. novembra 1942. Ono se odvijalo redovito i sigurno, tacnoscu dobrog mehanizma, bez zastoja i prekida, uprkos cestim hapse1 ll ovim redovima citalac nece naCi israzivacki utvrd:ene sistematski sred:ene i pregledno izlozene podatke iz biografije Ajse . . Sadikovic. Neizvjesno je pitanje da li ce se neko i kada prihvatlti takvog posla. Mnogi ljudi prolaze kroz zivot, a da nikada njihova biografija ne ostane zapisana. Recenice koje sastavljam, med:utim, nemaju ni namjeru da budu biografija Ajse Sadikovic. One to nisu ni po metodu kako se biografije pripremaju, ni po nacinu kako se piSu. Pa ipak, zelim da iznesem koju saku podataka iz njenog zivota koji ce, med:usobno povezani i dogad:ajima osvijetljeni, predstavljati jedan izuzetno znacajan odlomak njenog zivotopisa. Duzan sam da ovdje istaknem sljedece: ovi redovi nastali su kao svojevrsna cjelina kazivanja i sjeca~ja brojnih ISkinih prijatelja, drugova, njene najuze rodbine, kolega 1 saradnika, u cemu je pristuna nasa zajednicka zelja i namjera da joj makar i najskromnije, posmrtno, kad to vee nismo, po inerciji naseg ego~entricnog ponasanja, ucinili za zivota, izrazimo zahvalnost za njenu cest1tost, kada je u pitanju sav njen zivot, za njenu nesebicnost, kada je u pitanju borba za socijalizam. . Ajsa-ISka Sadikovic zivjela je nepunih 56 godina. Rod:ena je 29. apnla 1919, a 11. januara 1975. saznali smo za njen kraj. U tako kratkom svome vijeku cetrdeset godina pripadala je revolucionarnom frontu socijalizma. A pripadala mu je svim svojim ljudskim bicem, bez rezerve, bez ostatka, prije svega etickim bicem svoje licnosti. I treba odmah rreCi: covje:k ne moze a da, nakon upoznavanja zivotnog puta IS:ke SadikoV!ic, ne Sitane zadivljem jedinstvom njene etiOke Iicnosti. U prirodi ISkine licnosti, u njenom etickom bicu nalazi se objasnjenje njenog od1ucnog i trajnog zivotnog opredjeljenja za socijalizam, koji ce eksploatisanim i porobljenim vratiti ljudsko dostojanstvo, koji ce uspostaviti eticko drustvo. Takvo njeno opredjeljenje za revolucionarni socijalisticki pokret, koje nije plod racionalne intelektualne spoznaje, vee izraz emotivnog odnosa prema klasnim, u stvari opsteljudskini. interesima rproletarijata, imanentno je sadr:lavalo i rpotvrdivalo potpunu saglasnost rijeci i djela, emotivnosti i aktivnosti. Osjecanje pravednosti konkretnih zahtjeva radnicke klase u njenoj teznji za humanistickim konstituisanjem drustva, za !Sku je bio imperativ da se svim hicern aktivno zalaze ze njihova ispunjenje. Emotivni odnos prema horbenim inicijativama i akcijama radnicke klase i istovremeno zalaganje da 1 554 555 �nji~a. al~~ivista mjesne pa!tijske o~gaJ?-izadje, do kojih je dolazilo zahvalJ~)UCI provalama, kao .1 n~postOJR11JU 1mzne konspiracije i iskukstva u n~CIJ?-U 1legalnog . orgamzacwnog i politickog rada, koji su, poslije h_~.pse~p, odnosno 1zlas~a 11<1; oslobodenu teritoriju rukovodeCih i staDJih clanova KP, mora~1 ,u CJelini da preuzmu mladi Clanovi Partije i SK?!-~· Kada su ~ prolJ~c~ 1942. pali u zatvor Nijaz Salihodzic i Ahmet Dehc 1 ub~zo za_t1m sa JOS n~~im k~m~nistima upuceni u jasenovacki lo~or sm~t1, ,ov~J posao ob<l:vJestavan.Ja stabova o vojnoj snazi neprijat~lJ~ u ~1hacu 1. neposrednoJ okolini najveCim dijelom nastavila je i uspJesno J~ o~avlJ,ala_ ISka, koj~ je i do tada, uporedo sa Nijazom i Ahmetom, rad1la 1 vee .b:la _stekla 1_zvanrednu sigurnost i dragocjeno iskustvo. Krupu. ave o?avJestaJne aktiVnosti nesumnjivo predstavlja izvjestaj 0 brOJJ?-OJ snaz1.'. ~ao:uzanju. i teritorijalnom rasporedu neprijateljskog garmzona, koJ1.Je. Isk~, do?1la od svoje veze, domobranskog natporucni~a _Hasan~ MuJezmov~ca, 1 pouzdanim kurirskim kanalima uputila ope1at1vnom stabu NOV 1 PO Bosanske krajine. Sada je grupacija od osam narodnooslobodilackih udarnih brigada Krajine, Like i Korduna pod ~~omandom komandanta operativnog staba NOV i PO za Bosansk~ kraJmu.' !<oste Nada, mogla da preduzme akciju oslobodenja Bihaca da je ~s.pJ~sno s~~ove~e i na taj naCin. osv.~janjem j~~nog veceg grada' i znacaJmm pros1ren~el10 slob?~ne tent~nJe ~m~~uc1 ostvarenje sazrele potrebe N<?P-a, koJa Je SVOJ _1zraz dob1la u 1deJ1 druga Tita, CK KPJ i Vrhovno?. staba da _se £orm1ra opste politicko predstavniStvo naroda JugoslaviJe -:-- ~nt~fasisticko :'ijec~ nar~dnog . oslobodenja J ugoslavije. Os!obodenJ~ B1hac~ pred~tavljalo Je za Isku ne1zmjernu nagradu za njen pozrtvovam ~ad u IlegalJ?-Iill uslovima ol~upacije, u kojima se pod rukovo_dstv?m ~Jesnog kom1teta KPJ, uz nJeno puna ucesce kao i UCeSCe s;1h b1hac~1h komunist~, a?-tifa~ista i patriota, otvorio ~ gradu front NOB prot1v ?kupatora _1 ~Jegov1h pomagaca. Sada je za !Sku pocelo novo r~zd~blJe os.lobo_dil~cke b?rbe, u ko110e je ilegalnost smijenjena ?tvor~~1110 IstupanJem 1 djelovanJem u orgamzovanim oblicima poniklim 1 razv1]anm1 u NOP-u. v Poslije ~~X::~irv~nja organa, tijela i politickih organizacija NOP-a drustv~no-poht1cln Z~V?t U gr~dU.J(Otekao je sirokom maticom; kojoj SU snagu 1 pra_vac d<l:vah. 1 odrechvah clanovi KPJ i SKOJ-a, aktivisti NOP-a r~spvoredem da djelUJU. na sirenju, ucvrscenju i jacanju narodnooslobo~ ~hl~c~og_ fronta u vb~!-b1 za oslobodenje zemlje od fasistickih okupatora 1. ~J~gov1.h unu~ra~n31h pomagaca. U periodu ,Bihacke republike" politick! akt1v ~ B1hacu predstavljao je veliku snagu, koja je bila sposobna da u gradu 1 o~olin! o~uplja i m~biliSe _nove mase u ostvarivanju cilje~a NOP_-~.v Svaln .poJed1?-ac.' porod1ca, uhca, svako selo postali su poprist_e ~oht1cke aktl:'~?stl CJel?~upne partijske i skojevske organizacije B1haca, svakog poht1ckog akt1v1ste u njemu. ~ S ob.zirom na ogrom~i ~nacaj organizovanog rada zena za uspjes~~ ~azvoJ _na:odnooslob?~1lac.k~ borbe, Partija je na ovaj posao opred1J~l~lva .sv~Je 1~kusne akt1v1s~kn1Je, a medu njima najbolje uputila je da ~oht1c~1 d.Jel~J,?- :ned~ seosbm zenama, na do juce okupiranom podrucJU, d~ 1m ~bJ~SnJavaJu osnovne ciljeve NOP-a i perspektivu koju im ot~ara 1 :~o;si nJegova ~olbljeJ?a~ Za:jednov sa Va:h1dom Magla'j<lic, lvank!om I erko~1c, Zumrom ,~eJva!"li Iska se nasla pred teskim zadatkom, da konzerv:at~v~u seosku zenu 1zvede i ukljuci u siroki, borbeni, narodnooslobodllack1 front. Dan je pocinjao sa prihvatanjem zadatka, a zavrsavao se sa ocjenom njegovog izvrsenja. ISka i Zumra (koja je cijelo vrijeme boravka u Bihacu stanovala kod ISke) susretale su se kasno u noc po povrrutlku sa terena, a uju1tro :ponovo odla:zile u Novo Selo, svaJka \lla svoju stranu. Politicki probuditi i aktivirati ovu zenu na ciljevima NOP-a, zna6lo je os~gurati njegoVlu 'pobjedu. Hiki ·i dmgim alktivirsrtlkinjama ide u zaslugu i pripada priznanje sto su upornim radom i elanom za kratko vrijeme, na jednom istorijski veoma otvrdlom tlu, pokrenule ovaj proces i u njega unijele drustvenu sadrzinu i ritam narodnooslobodilacke borbe, koji viSe nikakva teska situacija nije mogla prekinuti niti zaustaviti. U prvim susretima zene Pokoja, Brekovice, Vrste, Gate, Izacica, Kamenice sa rezervom i zatvorenoscu primale su u posjetu djevojku krupnih plavih ociju i vedrog lika, koja je cinila prave napore da im se priblizi, ukloni nepovjerljivost i pokrene ih na razgovor. Trebalo se svakodnevno dobra pripremati, duboko uCi u psihologiju ave zene da bi ana pocela sopstvenim rukama sa sebe da skida obruce koji su je stolj.eCima izolovali od zbivanja u drustvenom zivotu i teznji da se on temeljito i radikalno izmijeni u smislu emancipacije covjeka. Aka su susreti prvih dana bili optereceni hladnocom i odbojnoscu, kojom je ova relativno zaostala zena zeljela da osigura svoj mir i ustaljeni nacin zivota, da se pred nepoznatim posjetiocima iz grada koji ,ne znaju za vjeru" zastiti u svome krugu, rna kako joj kretanje u njemu bilo ograniceno, vee poslije prvih nedjelja predanog rada ISka je stekla povjerenje zena u siromasnoj bihackoj okolini. Uporni i strpljivi rad bio je nagraden najvrednijom i najvisom nagradom - malim, sitnim, ali samostalno ucinjenim koracima muslimanske seoske zene prema novom zivotu, koji je ana jos samo u daljini nasludvala. Bili su stvoreni neophodni preduslovi za pojavu organizacije AF:Z-a u selima oko Bihaca. Ali, blagodareCi uspjesnom razvoju NOP-a u cijeloj Jugoslaviji, bili su se takode stekli uslovi da se jugoslavenske antifasistkinje okupe na Prvoj zemaljskoj ikonferenciji AF2>a Jrugoslavi je u Borsarrsikom rPetrovou, 6. decembra 1942. U njenom sastavu nasla se i Ajsa Sadikovic. Po povratku sa velikog dogovora antifasistkinja Jugoslavije da oslobodilacki front protiv okupatora i domaCih izdajnika uCine jos udarnijom silom, ISka se sa jos vecom snagom i elanom, cijelim svojim bicem, predala strpljivom radu da redorve ~AFZ-a prosilruje 111ovim pripadnicima iz siroike mase muslimanskih zena bihackog podrucja. Sve sto se tokom ,Bihacke republike" zbijalo u njenom revolucionarnim pozarom zavihorenom sredistu, kucalo je i otkucavalo ubrzanim ritmovima u zivotu i akcijama njenog uzavrelog fronta, Ciji je zivotvorni topli plamen ISka raznosila okolinom Bihaca i gdje god je stigla sirila i u mnoge domove unosila. Ma koliko da je nastojao, neprijatelj nije uspio da sprijeci krunisanje sesnaestomjesecnog NO rata ,Bihackom republikom", niti sirenje narodnooslohodilackog fronta pod neposrednim uticajem njenog istorijskog programa i ideja. Cetvrta ofanziva fasistickih okupatora i njihovih ustasko-cetnickih saveznika bila je samo izraz bijesa politicki porazenog neprijatelja. Sa jedinicama svoje vojske mase gradana, cesto kompletne porodice, napustile su svoj voljeni grad i po putevima zavijanim snjeznim smetovima i mecavom pridruzile se beskrajnoj koloni naroda Banije, Korduna i Krajine. Nije moglo biti jasnijeg dokaza koliko je ovaj narod bio uvjeren u nepobjedivost svoje narodne vojske i neminovnost oslobodenja svoje zemlje. Kada je pas1 556 557 �ljednjih _Janll:arskih da~~ 1943. ~sao u. Bihac, neprijatelj ni jednog trenutka mJe bw u sumnJI da ga Je ovaJ narod odbacio iskonskom mrinjom i trajnim prokletstvom. . ~z uslova poli!ickog dj:Iovanja u pozadini i njenog organizovanja za eilJeve NOP-a, Iska se naJednom nasla neposredno usred samog ratnag .fronta, taka reci na r;jegovoj prvoj liniji. Taka je zapoceo zivot partiz_anke. Sa .~estrama Biserom i Zlatom krenula: je putevima partiza~~ki!il na kopma je u c.~tv~toj neprijateljskoj ofanzivi svakodnevno do~Iv.ljaval~ pr:z~re tra~ediJe 1 stradanja naroda i uvjeravala se u bespn.~Jer?u. 1zdr~1Jivo.svt llJ~govu da. odoli zlocudnoj kobi i nadzivi pakao un~~~enJa 1 za-yJeremeke Igre smrti. U koloni naroda koja je morala zaobie1 Bosans.ki Petrovae, jer. se u. nj~mu vee nalazio neprijatelj, ISka je ~a sestrama I ~:upom omla.dme B1hac.a stigla do Ostrelja, gdje se nalazio stab VIII. kraJIS~e N_GU bngade. OvdJe se ISka rastala sa sestrama. Najmlada, Bisera, hila Je rasporedena u I. bataljon, kao bolnicarka Zlata u II, a ISka u III bataljon, kao borci. Mogucnost da ostane uz st~b Brigade I~.k~ je radije zamij~nil~ rasporedom u boracki sastav III bataljo~a, kOJI Je ?Ve do Svato!a IZvrsa-y~~ ~adat~k zastitnog bataljona. u njemu Je or;~ do?Ila zad~zenJe da po}Itle~I rad1 sa omladinom. Pod pritiskom nepnJ~telJ~ batalJon se od ~strel)~ kretao praveem Crvljivica, Drvar, PrekaJa, V1dovo Selo, Jadovmk, Tieevo, a odatle usiljenim mar5om prerna s.ator.u. U .staln?m vatren~~ ~ontaktu sa neprijateljem, do satora, bat,~l~op Je zat1m stigao na SnJezmk, gdje se radi predaha zadr:lao dvije noei I Jedan dan. Tu su se nasli Operativni stab NOV i PO za Bosansku kraji?u,, O?l~sni ko~itet ~PJ za Bosansku krajinu, stabovi bataljona i drug~~ J~dimea, ka~ ~ yarti~anska bolnica. Trecu noc, u pokusaju da se pr~biJe Izme.dl} :pozieiJa k_oJe ~su dr:lali Nijemci, bataljon je bio ponovo bacen na SnJezmk. Napon koJe su morali da cine prelazili su sve sto su do tada u mnogobrojnim bitkama iskusili i upoznali i najprekaljeniji :atnici ov<;>ga bataljon~. Per;ju~i se prema vrhu njegova kolona bi se eesto prekidala. Tu su IserplJeni za 1!renuta:k zastajali, .da hi se bar malo predal~ S:t:lU· Do~o':.<:>rili ~~ sve, da _jedan. _malo odsl?ava stojeCi, a drugi da ga za tohko pndrz1. NaJeesee b1 obOJiea zaspah. Vrh se cinio nedostizan. Oni koji su ga osv?jili nisu mogli dalje. Ne cuju ni savjet sanitetskog referent!": ,~ap~aJte, d~ se ne smrznete." Vjetar je brisao snijeg, pod r;og~ma. Je :poiediea. Kreee se ana, a ne covjek. Ne zna se koliko se mladih ljudi . otisn~lo, s. vrh~ u ambis zaledenog jezera. Medu njima i student vetenne, .1J1h~cki skojevae! Sead Redzic, kome slabi vid nije dao da !aspo.zna gram~~ Izmedu vrha I ledene provalije. Podijeljena koza hila )ev P.OJe~ena pnJe nego sto su od nje napravljeni opanei. Sva zbilja SnJe~mka 1 ~rna~. Vrha ~a Satoru radala je i proizvodila halucinantna stanJa. HaluemaeiJe su bile dokaz da se zivi. ,Dr:lite noz u zubima" _ ~ve se ~~enosi sto se u tovm stanju kaze. Jele pognute krosnjasto pod sniJegom eme se kao raskosan dvorae, dovoljno prostran i udoban da primi umornu vojsku na pocinak. Otporniji i izdr:lljiviji osjecali su i vidjeli svu surovu stvarnost smrznutog Satora, koji kao da je postao saveznik okrutnog fasistickog okupatora. Na njegovom ledenom planinskom masivu, u kame vatra dubi bu~~r, slaba da ~.agrije prem~rer;e. i izvl?ladnjele partizane, san je postao ll.Jihova neodolJIVa potreba, Jedmi naem da se obnovi makar clio malaksa.le SJ.?-age, a is~ovremeno sta~je puna prijetnje, rizika i zivotne opasnosti. Mjera sna Imala je bukvalno zivotni znacaj. PreCi tu mjeru, znacilo 558 559 je ostati zauvijek u ledu. Neki su je presli. Najtezi ranjenici molili su drugove da ih iSpa:su - met:kom. Raza Kovacevic, .neu:strasivi horae, ponos bihackog SKOJ-a, preklinjala je cetnog komesara da ucini kraj njenim patnjama. Zaledeni Sator nije niSta cuo. Ni ani u njemu, jer ~u postali jedno. Iserpljena, gladna, bez snage ·~~ se odu~re snu, Is~a Je utrnula i zaspala. Kada se pod Satorom pronJeaena bngada okup1la. u njenom ~troju nije bilo ISke, kao ni brojnih bihackih skojevaea. B1lo je naredeno da krene samo ono sto moze da nasi oruzje; da se nenaoruzana omladina odvoji od vojske i organizovanim kretanje~ zav njOJ.?-1 prebaeuje za leda neprijateljskim snagama. Ka~. se p~obud1~a Iska Je bila prestravljena, jer na dogledn?m pr<:>~toru ~IJe v.IdJ.ela mkoga. VP<;>d uticajem silne studeni, usporena eirkulaeiJa dopirala Je Jedva do nozmh clanaka. Smrznuta stopala srasla su sa obucom u jedan sledeni kon:a~. Pokusaj da izuje obucu ostao je uzaludan. Cipvel~ su. se n:;,?ral: rasJeei, ali noge viSe nisu bile sposobne za korak. Sl~eaJn~ J.: nmsao )e~a~ seljak i spasio je od neminovne smrti u ledenoJ pustmJI. Zah~alJUJ~ei to: me nepoznatom covjeku ISka je bila prebacena u Podgrmee. Tu Je vee bila stigla Osma krajiSka brigada, koja je napustajuCi Sator _morala d~ prihvati borbu sa Nijemcima, da bi im se zabacila iza leda 1 preko LIke i Banije ponovo nasla u opustosenim selima svojih boraea. Ponovo je ozivio vjerni i topli zavicaj ~raji}.kih part!za?~, nj!hov roditelj i zastitnik - Grmec, dobra st~r~ plam?a s_1mke d~se I JUn~~kog srea. Na njegovoj stra:li opet su sta]ah partizam, o koJima ~1!- s1rom jugoslavenske zemlje okupatori i ustasko-cetnicki izrodi tvrd1h da su porazeni i uniSteni. Poput vrijednih i neumornih mrava, narod Podgrmeca je na zgariStima podizao kolib~, vi~e sopstven.im rukama ?eg~ snagom racine stoke obradivao. ra.tom Ispo_stenu ze_mlJu, u dubolnm. sumama crradio partizanske radwmee, bolmee, podizao nove magaeme, pa cak 'f prostor za skole. Sjeverno od Lusci Palanke, koja j~ od pocetka ustanka pamtila mnoge partijske i partiz!lnske ~ogovo.~e I zbo;ove,_ u dubljem okrilju planine nalazi se selo Kozm. Tu Je poshje ofanzive hila smjestena partizanska bolnica u koju je ISka iz MajkiC Japre donesen!l na konju u sepetu. U njoj je primala ljekarsku njegu zajed_n'? ~a desetinama ranjenih i bolesnih ratnika. Doktor Zdenko Kraus JOJ Je. podr~­ zao kosti od noznih patrljaka. Aka je trebala da ustane morah su Je nositi. Kada je otpocela peta ofa~~iva ra~je~ici su morali ~~ budu s~lo: njeni nedaleko od Kozma u peemu, koJa Je ~ostala pret~Jesn~ da )OS primi mnoge partizane oboljele od pjegavog tifusa. Otpoee~a Je opst~­ narodna bitka protiv ove posasti, koja je svakodnevno uz1mala SVOJe zrtve. Us se pridruzila okupatoru. PeCina je postala i bolnica i mrtvac~ niea. Na miesto iznesenog mrtvaea dolazio je novi tifusar. Doktor Levi umro je po-red ISke. Konacno, poslije velikih gubitaka, z.ahya~jujuCi organizovanim naporima vojnog saniteta i narodnooslob?di~acln~ o_dbo~a, pjegavae je bio zaustavljen. Poboljsana ishrana bolesmh 1 ranJemh bil~ je sada najvazniji uslov njihov<;>g op.oravka .. Z~t~ su se I?~en~tv~no bnnule partizanske jedinice zauzm1an]em pojedmih nepn]ateljslnh uporista. Malo po malo ISka se oporavljala i uz yomoc stak~ ~ ?rug<?ya mogla je da izade pred kozinsku bolnkt~, ~ koJu su .se vratih IZ pee}ne poslije ofanzive, i da pod velikom tresnJom. nalaz~ _odm_?r u. drustvu sa prijateljima i drugovima. Najcesce su sa nJom bih Bozo C1kota ( dugo- �godiSnji predsjednilk V,r'hovnog suda SR BiH, umro 1970) i Slavlko OdiC, koji su bolovali od zapaljenja pluca. Iako je sama bila tdki invalid, ISka je radila kao dobrovoljna bolnicarka, jer nije mogla da se pomiri s polozajem oovjeka o kome drugi mora da se staraju, a sam da ne bude koristan svojoj sredini. Narocito se brinula oko Slavka, o kome se bio pronio glas da mu nema spasa. Zbog njenog bolnicarskog rada i staranja o ranjenim i bolesnim u bolnici je mnogi nisu ni dozivljavali kao invalida. StaviSe, ne bi se moglo ni kazati da je pod krovovima ovih kuca, koje su cinile kozinsku partizansku bolnicu, vladala bolnicka atmosfera. Naprotiv, bila je to svojevrsna linija borbenog fronta, u lwme je dominirao razgovor o akcijama brigade, a sekundarna, cak jedva prisutna, bila je Cinjenica da se tu nalaze ranjenici. Kako je bolnicki rezim ?stavljao dosta slobodnog vremena, ono je ispunjavano i zabavom, u koJOj je harmonika sa pjesmom predstavljala najprivlacniji oblik, a za njim je dolazila saljiva igra zandara i lopova. Medutim, u zivotu ovog partizanskog kolektiva vojno-politicke informacije predstavljale su i ispunj:::vale jednu veliku unutrasnju, duhovnu i moralnu potrebu njihovih pripadnika, potrebu koja je postala elementarna, kao sto su voda i kruh, kao oblik njihovog neprekidnog prisustva u borbi protiv neprijatelja. Poslije ovih informacija ,diskusija" se odvijala u grupama, izvan kojih takoreCi niko nije ostao. Kao politicki najobrazovaniji, Slavko, ISka i Bozo bi zatim pod hladom krosnjaste trdnje nastavili da ,bistre" krajisku, jugoslavensku i svjetsku vojnu i politicku situaciju. Pocetkom 1944. ISka je premjestena u bolnicu na Mededem Brdu. Da bi se sprijeCila opasnost od gangrene, koja je u primitivnim uslovima lijecenja lako mogla da izazove smrt, dr Mehmed Tatlic u hiruskom odjeljenju bolnice V. korpusa u Gornjoj Sanici amputirao je !Ski obadva stopala. Posto je malo ojacala, ISka se ponovo nasla u Kozinskoj bolnici, u kojoj je bila postavljena cak na duznost sekretara. Tu je, brinuci se o potrebama ranjenih i bolesnih boraca, iz svakog koraka koji je preduzimala, izbijala njena velika ljubav prema oovjeku, onaj zivotvorni humanizam koji covjeka vjecno Cini pobjednikorn i u njegovirn najveCirn nesrecarna i opasnostirna. Zato su ljudi iz V. korpusa zeljeli da ISkinoj ljubavi prerna ljudirna odgovore istorn ljudskorn brigorn za njenu sto potpuniju zdravstvenu rehabilitaciju. Cirn se za to ukazala prilika - bilo je to sredinorn rnaja 1944. ISka je sa partizanskog aerodrorna na Medenorn Polju kod Bos. Petrovca avionorn upucena u Bari, gdje se poslije kapitulacije Italije nalazilo predstavnistvo Vrhovnog staba NOV i POJ sa vojnirn bazarna. Zadatak ovih baza bio je da kod saveznika organizuju pornoc narodnooslobodilackoj vojsci u hrani, odjeCi, naoruzanju, kao i lijecenje iz zernlje prebacenih ranjenika i bolesnika. Tu je, u Via de Rosi i Via Carbonara, ISka radila kao sifrant baze, a istovrerneno se lijecila. U krugu njenih najblizih prijatelja nalazili su se Ante Rastegorac, Mirko Sardelic, J ela Bicanic, kao i rnnogi drugi partizani i partizanke, koji su u ovorn primorskorn italijanslwrn gradu cinili koloniju jugoslavenskog narodnooslobodilackog fronta. Neposrednoscu i otvorenoscu koja je zraCila iz njene prirode, ona je za kratko vrijerne postala bliski i postovani clan ovog partizanskog kolektiva u inostranstvu. Plernenitost, finoca u ophodenju, iskrenost Cinili su je dragorn svirna u cijoj se blizini nalazila. Bilo joj je naroCito stalo do toga da u svakodnevnorn ponasanju potisne svoju invalidnost i da je, predajuCi se radu, zaboravi. Nije stoga nirnalo 560 561 neobicno sto su ljudi iz njenog svakodnevnog kruga u pocetku kod nje prirnjeCivali samo nenorrnalan hod, a tek poslije doznavali da ona nerna stopala. Cudesnorn zivotnom snagorn pobjedivala je ona svoju neizrnjenljivu sudbinu - bolne korake osakacenih nogu. Krajern septernbra ISka se iz Italije vratila u zernlju. Sa Jelorn BicaniC dosla je u Sanski Most, gdje je upravo zavrsavao II tecaj uciteljskog kursa, koji je u saradnji sa ZAVNOBIH-orn organizovao OblasJ?-i NOO za Bosansku krajinu. ISka je ostala u Sanskorn Mostu, a Jela Je otisla u Hrvatsku. III tecaj rnogao je da otpocne u znatno boljirn uslovirna. Jz oslobodene Banje Luke bila je tada dosla veca grupa iskusnih srednjoskolskih profesora, koja se mogla ukljuciti u ostvarivanje nastavnog plana i prograrna, cije su osnove postavili profesori Anto BabiC, Husnija Kurt i dr Dusan NedeljkoviC. Kurs je sada irnao elva paralelna odjeljenja, koja su vodili Spiro Kulisic (u Prijedoru) i Punisa Kal~zic (u Jajcu). Bka je rasporedena na duznost vaspitaca na kursu u JaJcu. I ovdje su doSli do izrazaja njena ljubav prerna covjeku, toplina drugarskog odnosa i zalaganje na radu, njene izvanredne ljudske i kornunisticke vrline, pravi moralni korali njene licnosti. Bila je desna ruvk~ onirna kojima je ucenje iSlo teze, najprisnijirn nitirna vezala se za dack1 kolektiv, spavala u istoj prostoriji sa ucenicirna, svirn svoji~ bicern predavala se uspjehu kursa. Svojim radnim entuzijazmom zaJedno sa nastavnickim kolektivom stvarala je ona kod ovih mladih ljudi naviku za ucenjern, inspirativno u njirna budila ~eznju Z':_ ~nanji:!la i _nadas':e ~vo­ jim revolucionarnim samoprijegorom 1 hrabroscu, koJima Je pob}edivala svoju invalidnost, odusevljavala ih za ideale slobode, bratstva 1 prav~ de prozete i osmiSljene mislima Marksa i Lenjina, ostvarene umom 1 st~ategijom Tita i KPJ. Kao glavnu sponu izmedu daka i nastavnika !Sku su podjednako cijenili i postovali i jedni i drugi. Oni nisu skrivali svoj ponos sto u njihovoj sredini zivi, njoj pripada i na ostvarenju njenog znacajnog zadatka radi licnost takvog ljudskog kova kao sto je Ajsa Sadikovic, koja je svojim najviSim zivotnim ciljem srnatrala to da oko sebe sije dobro i na njemu uzgaja zdrav plod. Pocetlkom januara 1945, ipred jednom ofaillZivom Nijemaca, lk!urs je morao ponovo da se vrati u Sanvski :ty~ost. Na vo~<;>vskim _kol~ma,. koja su prevozila intendanturu kursa, Iska Je provela CIJelu noc. Bila Je ponovo promrzla. Dvojica kursista Cinili su sto su mogli da lakse podnese ovaj put. ViSe su je nosili nego vodili. Poslije kratkog zaddavanja u Sanskom Mostu kurs se preselio u Prijedor i zavrsio rad krajem marta. Tada je bila otvorena partizanska gimnazija uz koju je bio organizovan dacki dom, ISka je u njemu bila imenovana za vaspitaca, ali je vee krajern aprila premjestena u Sarajevo kako bi mogla da dobiie bolju lijecnicku njegu. Medutim, ona nije zeljela da ode iz stroja, iako bi bilo sasvim normalno da u uslovima kada je konacno oslobodenje zemlje bilo jos samo pitanje dana prije svega misli na svoje noge i koristi mogucnosti za svoju sto potpuniju zdravstvenu rehabilitaciju. U sarajevskoj uciteljskoj skoli imenovana je ponovo na istu duznost. u krugu mladih ona je nalazila zahvalno polje, koje je zivotvorno obasjavala toplim zracima vaspitacice, koja to nije bila po profesiji, vee po svome unutrasnjem bicu. U Partiji je naucila da nema vece vrijednosti od covjeka. Revolucija je mogla da pobjeduje, jer su njeni borci zivjeli sa tom istinom i, kada je trebalo, krciti joj J?Ut ~ syojim zi~?~ima .. P~. oslob.od~nj~ zen;:tlje saznala je da su za tu vehku 1stmu poloz1h SVOJe z1vote 1 nJem rod136 2ene BiH u NOB 1941-1945. �telji - ot~~ vee pr:vih dana p~ ulasku neprijatelja u Bihae, u februaru 1943, a maJ·ka, kao 1legalac, u l]eto 1944. godirne. Kraj NOB-e ~a ISku je bio pocetak njene velike bitke za zivot P~·ostor nam dop~~ta da samo registrujemo neke najvatnije podatke nJen?g por~.tnog Zivotr.lOg razdoblja. Krajem 1945. otisla je u Prag da s!~d1ra mas1~sku tehmku. U zemlju se vratila poslije izbijanja RezoluCIJe Info.rmb1roa sa velikim licnim zaslugama sto je brojna grupa ·u 0 _ slav.er:skih. ~t~depata. u Ceho?lovackoj potvrdila nepokolebljivu od1n~st svo).OJ SOCIJahstickoJ domovmi, Pa;rtiji i Titu. Diplomirala je 1953. na masmskom v . ' k · · fakultetu ku Beogradu 1 zapocela da rad 1 u , Fam osu " k ao masms 1 mzenJer. Ta o s~ ostva;r_io njen dugogodiSnji san da se svrsta d-edu. met~lce, P:rvob~)ir~e mdu.stnJvs.kog'proletarijata. Zbog teS!kih poslje'(~nv~hdnosti, koJOJ s~ pndru~1la depresivna psihoza, krajem 1966, o uclla Je ~a o~e ~ penZIJU, da b1 se posvetila lijecenju. U borbi protiv nov~ bolesti, ~OJU Je. s~ za~ivlj~juCim junastvom vodila viSe od deset goddilna, a Pr<?tiv posljedica mvahdnosti viSe od tri decenije konacno je po egla 11. Januara 1975. godine. ' Razija Prodanovic-Alajbegovic i; :ZENE FOCE U NARODNOOSLOBODILACKOJ BORBI v • d<t oca se nalazi 1blizu tJromede Crne Gore, Srbije i Bosne i Hercegovine. Taj polozaj Foce je imao uticaj na njen ekonomski i kulturni razvo j. U Kraljevini Jugoslaviji Foca je bila sresko mjesto. Naseljeno je pretezno muslimanskim i srpskim zivljem. Ostali su samo doseljenici, sluzbenici i radnici iz drugih zemalja Jugoslavije. Inace Foca je trgovacko mjesto sa manjim brojem mallh zanatskih radnji. Od industrijSikih preduzeea rpostojalo je samo drvno-industrijs'ko ,preduzeee ,Var· da". Foca je bogata sumom. Pored osnovnih bila je i jedna gradanska skola sa 4 razreda. Skolovanje u srednjim skolama i na fakultetima je iziskivalo velike napore pa su na viSe skolovanje isla djeca samo iz bogatijih slojeva drustva i Cinovnickih porodica. Zenska omladina, naroCito muslimanska, nerado se odvajala od kuee, pa je i skolovanje bilo rijetko. 0 skolovanju seoske omladine da i ne govorimo jer je to bila rijetkost. ·Patrijarhalne navike su bile jako izrazene pa je i polozaj zene u drustvu i porodici bio u podredenom polozaju u odnosu na muskarca. 0 ravnopravnosti zene nije rnog1o biti ni govora. Tek nekoliko godina pred rat osjetio se ndto jaci uticaj napredne skolske omladine i studenata, koji su se skolovali u Sarajevu, Beogradu i Zagrebu, pa su u skoli kao clanovi SKOJ-a prihvatili napredne ideje i prilikorn ferija prenosili ih na svoje drugove, prijatelje i ostale mjestane. Naprednijim shvatanjirna bili su skloni i radnici i jedan broj zanatlija. Tako KPJ pocinje da vrsi postepeni, ali iz dana u dan sve jaci uticaj na narod Foce i okoline. Studenti i daci donose marksisticke knjige i brosure pa sire ideje marksizma-lenjinizma. Pred sam rat pocinje kulturno zabavni zivot zasnovan na novirn temeljima. Sjeeam se priredbe odriane 1940. godine u hotelu ,Gerstl" sa vrlo lijepirn programom. Pjevali smo revolucionarne pjesme i igrali ,Vanjku". Sve je to uticalo na to da napredni pokret koji se razvijao stice sve vise pristalica. Nastupila je 1941. godina. Kapitulirala je stara Jugoslavija, a s tim su nastupile i nove nedaee. U Focu su doSli Italijani, ustase, a kasnije i cetnici i cinili nedjela, svako na svoj nacin. Proglas KPJ-e da se narod dize na oruza.ni ustanak imao je odredenog odjeka i u Foci, pa je jedan broj drugova otiSao u partizanske odrede vee oktobra i novembra 1941. godine. Ali, u FoCi nije bilo partizana sve do januara 1942. F 562 563 �godine. Naime, tek 20. januara 1942. godine crnogorski partizanski bataljoni ,Vojvoda MomCilo" i ,Bajo Pivljanin", sa komandantom Obradom Cicmilom, oslobodill su Focu i istjerali cetnike Sergija Mihajlovica. Neposredno poslije toga, 25. januara u Focu je dosao Vrhovni stab NOP odreda Jugoslavije i Centralni komitet KPJ, sa drugom Titom na celu. Ubrzo je dosao i Pokrajinski komitet KPJ za Bosnu i Hercegovinu. Tada poCinje i aktivniji rad u ovom napacenom gradu. Odmah se pristupilo odr:Zavanju zborova naroda. Izabran je i Narodnooslobodilacki odbor u Foci u koji su prvi put birane i zene. Partijski i skojevski rad je ozivio u ~radu. Formirani su aktivi omladine, u kojima su aktivno u~e­ stvovale I omladinke. Takode je formirana i organizacija Saveza zena. Izabrani su gradski i kvartovski odbor zena u koje su birane zene Ciji su sinovi i kceri od ranije pripadali naprednoj omladini. Zene su organizovano radile za vojsku. Sakupljale su odjecu i obucu i sve drugo sto je bilo potrebno. Narocito su dosta radile na njezi ranjenika i boraca, proletera koji su premrzli u Igmanskom marsu. Odmah se pristupilo formiranju bolnica u sjevernom logoru gdje su bili smjesteni ranjenici i premrzli proleteri sa Igmanskog marsa. Sakupljan je veCi broj cebadi, jorgana, jastuka, i zavojnog materijala za ranjenike i premrzle borce. Odziv stanovnistva za tu akciju je bio vrlo dobar. VeCi broj drugarica se odazvao pozivu da radi u bolnici i da deiura ~od bolesnika i ranjenika. Dezurstvo je bilo na smjenu, a najviSe su dezurale: Colakovic Anka, Manjo Pemba, Kezunovic Vitka, Sadinlija l\/!~vla, Sokolovic Rada, Hadzimuratovic Pemba, Kocovic Hojana, TosoY.I~ Sl~vojka, Kocevic Aleksandra-Dragica, Zecevic Jagoda, Krunic-KljaJic VoJoka, .I;Tasanbegovic S:uMa:nija, Luketa Jovanka, 'Pilav ni'lca, T,rkulj Kana, Babic Slobodanka, KomadanoviC Smilja, Nikovic Bojana i Zora, Cebo Hatidia i niz drugih Cijih se imena ne sjecam. U focanskoj bolnici radili su ljekari i medicinsko osoblie: dr Goiko NikoliS, dr Duro i Julka Mesterovic, dr Ivo Popovic-Dani, dr Bor.o Bozovic, dr Dzemil Gavran-Kapetanovic, te medicinske sestre, Nikovic Bojana, Antonijevic-Kremic Olivera i druge. U Foci je tada formiran Agitprop odjel koji je organizovao ideolosko-politicki i kulturno-prosvjetni rad u gradu, osnovani su horovi, diletantske i druge sekcije. Omladinci i omladinke Foce su i tu vrlo aktivno ucestvovali. Odlazi1i rsu i u <sela sa rbogatim ,programom koga su P'ripremili. Formirane su u FoCi krojacka i obucarska radionica. U krojackoj radionici su radile: Bojana Kocevic, Slavojka Tosevic, Rosa Sokolovic, Esma Hajiric, Smilja Papkovic-Dokic, Fatima Spaho, Vojka Krunic i Hatidza Sudar. Posljednjih pet su izvezle i partizanske zastave koje je drug Tito dodijelio bataljonima Prve proleterske brigade. U sastavu III kmgujevackog bataljona je bila i Focanska ceta u kojoj je bila citava desetina zena: Fatima Spaho, Vidosava-Disa Mazopa, Bojana Nikovic, Mileva Saric, Ljerka Vorgovic, Dragica Loncar-Straka, Ranka KomadanoviC-CeroviC i Nada Sokolovic-Gagovic. One koje su ostale zive: Dragica, Ranka i Nada, izasle su iz rata u svojstvu oficira i nastavile izgradnju svoje zemlje, a njihove drugarice: Fatima Vidosava Bojana, Mileva i Ljerka polozile su zivote za nase bolje sutr~ za ostva: renje zapocetih ideala. ' ) Pokusacu da o njima bar ukratko nesto kazem kako se ne bi za-· boravile. Fatima Spaho je bila vrlo aktivna u radu u Foci. Ranjena je 23. juna 1943. godine u borbama na Vlasenici, bila sa ranjenicima u bolnici u SekoviCima, gdje je poginula. Njeni drugovi su nastavili borbu pod onom zastavom sto ju je Fatima vezla u Foci, pocetkom 1942. go dine. Vidosava-Disa Mazepa, kCi zandara Mazepe, stupila je u cetu sa bratom Mihajlom. On je prezivio, a Disa je poginula septembra 1943. godine kod Splita. U brigadi je bila mcdicinska sestra. Ljerka Vargovic je posla u brigadu skupa sa svojim ocem Stipo~ i bratom Toncijem. Ratovala je i borila se u istoj ceti sa bratom. Poginula je juna 1943. godine u V ofanzivi na Sutjesci, jurisajuCi na cetnike. Sa njom je poginulo jos dvanaest drugova, medu kojima i njen brat Tonci. Bojana Nikovic je bila takode u istoj ceti sa navedenim drugaricama. Ranije je bila bolnicarka u Igmanskoj bolnici ~ FoCi.v Iz vojsk~ je demobilisana u cinu kapetana, zbog bolest~. Hra?ra 1 od;:a~n~, odup~­ rala se bolesti. Sjecam se kada je rekla: ,Hocu za mat da ZIVIm . Nasilac je ,Partizanske spomenice 1941." godine. Umrla je 1965. godine. Mileva Saric takode borac Omladinske cete, koja se borila u sastavu II kraguje~ackog bataljona. Teze. je. ~anje?a na Zayajtu, juna 1943. godine, pa je poginula skupa ~~ ran_Jemc:ma I~ V ofan~I~~· U znak sjecanja na nju Drustvo zena u Foci llOSI naziV ,Mileva Sane . v• Slavojka Saric, sestra Milevi_na, bi~a je ruko.vodil~c SKOJ-a u Foe~ i okolini. Poslije povlacenja partlzanskih s.naga IZ Face. _?~tala da. rad1 za pokret u ovom kraju. Nje~a dva brata ; ses.tvra vsu ?tlsh u partizane. Slavojka je izvrsavala vrlo teske zadatke, tim vise sto Je ostala na svom terenu. Njen saradnik je bila Mina Co~i~, koja ~e dc;>bivala razne yodatke iz Sarajeva i iste dostavljala Slavojlu. SlavoJka Je na Zboru .zena u Foci, 22. II 1942. godine, podnijela referat o zadacima SK~J-a I Ov:f!l~a~ dinske organizacije. Cetnici su je uhvatili pred petu ofanziVu, mucih I '1 ubili. k k . Vukosava Starovic iz Bunova, radila je na terenu ao a tivan I egalac od 1942. godine. Zbog aktivnog rada zatvarana je i mucena od cetnika. Nijemci su je uhvatili i strijeljali u ZboviCima kod Face. Bojana KoceviC, sestra Mome .Kocevica, jstakn~t?.g partizanskog rukovodioca, odmah po dolasku partizana u F?c.U _ukljuci.la se ?- pokr~t. Radila u krojackoj radionici, dezurala u bolmci I obavlJala J?-IZ drug1h poslova. Po povlacenju nasih je~i.nica iz. ~oce, .maja 194.2: godme, ostavljena je na ilegalnom radu u Foci. Cetmci su Je ~rof?omh. ~~ 13. oktobra 1943. godine, odveli u Bac kod Face i nakon mucenJa ubih. .. . Dragica-Aleksandra CoceviC-Duraskovic zivjela je sa S~OJU~ stncem, jer je rano ostala bez roditelja, pa je skupa sa ~omom I BoJanom pripadala naprednon; pokretu. Po ~?lasku Vrh~vnog staba NOPO~ u Focu ukljucila se u aktivan rad. Narocito se angazovala oko pre~rzhh drugova u bolnici, zatim je radila pri Vrhovnom s~ab~ te tako ucest':ovala u mnogim akcijama. Kasnije je bila horae yr IStOCJ?-obo~anske ~ngade, politicki radnik ,na P.odr?-c~u Birca:-Vla?emce .. Nosilac Je ,Partlzanske spomenice 1941, godme I vise drugih odhkovanJa. . .. . Nikovic Bojana i Dragica Straka .~u skuJ?a otisl~ u v Kalmovacki partizanski bataljon 1941. godine, a kasmJe su bile borc1 focanske omlav 564 565 • �din?ke..c':te. Dragic~)e tdko ranjena u borbi na Borov11u - Sutjeska, pa Je hJecena u ItahJl. \ Radojk~-Rada. Kulic. kao naprednav omladinka stupila je 1941. go. dme u Dur!l·utorski batalJon, zat1m presla u Lovcenski bataljon I proleterske bngad~ kao borac, a kasnije politicki delegat i rukovodilac SKOJ-a .~ batal_Jonu. Ranjena je u V ofanzivi kroz obje noge, prezdraviIa, da ?1 1 drug1 ~ut, takode kroz obje noge, ali teze, 26. 8. 1944. godine, na ~ahsadu, ~lat!bor, bila. ranjena. LijeCila se u Bariju, Italija. Kad se vratila Ifastavila,Je d~ rad1 ?- Gener~IStabu JNA. Nosilae je ,Partizanske ~pomeme~ .1941. .l?odme. ~Jen.a maJka Anda je bila predsjednica Saveza zen~ u Pivi. PoshJe rata Je hila predsjednica Sreskog odbora AFZ-a u FoCi. . D:sa .se~aric je bila jedna od najaktivnijih zena u Foci 1942. godme. ~Ila 1e vcl~n Grad.skog odbora .?ena. Kada su partizanske jedinice ?apustil~ Foeu 1 Desa Je posla sa nJima i ostala aktivan horae. Nosilae Je ,Partizanske spomen:ice 1941 ". Ifeta ~vk<;>v~c od 1942. godine ukljuCila se u aktivan rad sa omladin~m u Ustiko~~m: 25 .. I. 1943. godine stupila je u Sestu istocnobosansku bngad~. Kas~~Je Je bila horae XVI muslimanske brigade u kojoj je ostala za eiJelo vn]eme rata. Mun!ba Isa~ovi~ .i.e .takode J:'ila horae .27. NOU divizije od marta 1944. ~odme. MaJka ~OJ Je govonla da ne Ide u partizane i da je ne o~~aV:lJa samu. Medutlm, ona je osjetila da je to jedini pravedan put i 111Je Je pos~us~la. U bo~bama na Milan planini je ranjena u nogu, ali je po ozdravlJelfJ~ nast~V:Il!"; bor.b~ do .oslobodenja. Kasnije je bila bolnicarka u,_bolme1 2~. d.IV1ZIJe. Sjeeam JC se u toj ulozi. Dezurala je po citave noc1 oko ranJemka sa puno volje i pozrtvovanja a sutradan je nastavljala sa radom cila i vesela. ' I Seh!ja Lojo-Ho,?z_ic je marta 1944. godine stupila u XVI muslim~~sku bngadu, u fuoJO.l se borila jedno vrijeme, da bi zatim bila premJe~tena u ~ulturny. e.~Ipu 27. N?U divizije, gdje je ostala do oslobod~nJa. K!";d Je 27.v diVIZIJa ~slobod~a Tuzlu septembra mjeseea 1944. godme SehiJa se nasla sa s~oJom Focankom, Safetom Kukavicom, koju je povela ..sa sob?m u partizane. Safeta je, medutim, rasporedena u XX ro~a?-IJsku .bri~~du ~ao horae, a kasnije je bila cetna holnicarka u brigadi I 27. diVIZIJI, gd]e je i odlikovana medaljom za hrabrost. Zejma Hodzic iz Celehica, Foca, takode je bila u partizanima od 1943. godine i istakla se kao dobar horae. · Jov~nka Masic-Mandic, iz Dragocave, Foca, stupila je 15. oktobra 1?~3. godme u II proletersku brigadu, hila borae-sanitarka, pa se demobilisala po zavrsetku rata u cinu starijeg vodnika. . Zivka Kulic-Zagorae je bila vrlo aktivna u radu sa zenama. Izabrana Je z~ prvu predsjednicu organizacije zena u gradu Foci. Jos prije rata Je hila upoznata ~a naprednim pokretom. Bila je udata za Branka ~agor~a, r:ed;ratnog clan~ KPJ. Branko je bio pmfesor istorije u skoli, 1ma? Je ut1ea]a ?a omladmu Foce kao i na radnike. Jula mjeseca 1941. ~o~m~ o~veden Je ?d strane ustasa u logor Jasenovac i ubijen. Kasnije Je I. ~IVkm ?rat, ZIVko, i~ace predratni clan SKOJ-a, odveden u logor ~a ]'OS pe.toneom napredmh omladinaea Srba i tamo su ubijeni. Zivka Je nast~v1la s radom za pokret iako je imala malo dijete. l':fJena sestra, Desa, je po oslobodenju Foce bila vrlo aktivna u omladmskoj organizaciji. Prilikom povlacenja nasih jedinica iz Face, 566 567 maja 1942. godine, skupa sa Zivkom stupila je u Focanski dobrovoljacki odred. Medutim, taj odred se brzo raspao. Cetnici su ubili komandanta Singera i komesara Momu Kocevica, istaknute komuniste, dok s~ grupa partizana, ~k:omrmista i s;kojevaea, uspjela dobrim dijelom ISpaisti prelaskom u Crnu Goru. Poslije su se Zivka i Desa vratile na teren i radile ilegalno. Cesto su bile zatvarane od cetnika. Draginja Gagovic, majka Rajka i Branka, je sa muzem Vladom, nakon sto ga je uspjela izbaviti iz ustaskog zatvora, prebjegla u Pivu, Trse. Nakon prezdravljenja Vlado je radio u komandi mjesta. Kcerka im Ljeposava bila je vrlo aktivna pa je primljena u SKOJ. Radila je kao omladinski rukovodilac u Pivi. Nata Stefanovic, drugarica Rada Stefanovica, komandanta partizanskog odreda, aktivno je radila za pokret. Bila je clan prvog odbor~ Saveza :lena u Foci, a u februaru 1942. godine bila je delegat na Osmvackom zboru Saveza zena u Bosni i Hercegovini. Dok je Vrhovni stab NOP i DV Jugoslavije bio u FoCi, Nata je radila u partizanskoj bolnici. Zbog njene aktivnosti cetnici su je kasnije zatvarali, mucili i tukli. · Slavojka Tosevic je takode bila vrlo aktivna. Radila je u krojackoj radionici, ddurala u Igmanskoj bolnici, radila u odboru Saveza ze·· na u Foci pa je kao takva bila delegat i na Osnivackom zboru Saveza zena Bosne i Hereegovine. Pred pocetak V ofanzive protjerana je od strane cetnika u Pljevlja. Sa njom je protjeran i njezin otac sa vecom grupom simpatizera NOP-a, medu kojima su bili: Nikola Kocevic, Bojana Kocevic, Zivko i Desa Kulic, Savo Nikovic i drugi, pa su zadrzani kao taoci do prestanka ofanzive. Nadija Coric-Dragnic je bila vrlo aktivna u radu sa omladinom. Ucestvovala je u pjevackom horu. Stupila je u partizane 1942. godine, u Muslimanski bataljon Muje Hodzica gdje su joj se, od 1941. godine, borila braca Remzija i Kasum. U bor:bi na Zagorju ;zarobljena je od Irtalijana i poslana u logor. Rabija Fejzo je jedna od vrlo aktivnih omladinki u Foci. I kada je 1942. godine bila u Sarajevu nastavila je da aktivno radi za NOP, zbog cega je bila hapsena od policije. No to je nije oheshrabrilo. Kada je pustena iz zatvora nastavila je s aktivnim radom. Rukovodila je jednom grupom u kojoj su bile i Zumreta HadzimusiC, Zdravko Bralic, i Nadija CoriC. Grupa je provaljena oktobra 1944. godine pa su Rabija i Zumreta osudene na godinu dana zatvora, odvedene u J asenovac odakle se nisu vratile. Ovom prilikom hih napomenula da je Narodnooslobodilacki odbor u Foci uz pomoc organizacije zena i omladinske organizacije organizovao sivanje odijela, pletenje carapa i drugog. Zene su plele carape, salove i dzempere od vune koja je nattena u Tvornici cilima u FoCi, i od sakupljene vune od naroda u okolini Foce. Imenovani su i rukovodioci pojedinih kvartova, medu kojima su bile: Safija Hanjalic, Munira Donlagic, Munira Deovic, Rada Grujicic i Emina Lomigora. Sve su one vrlo aktivne na organizovanju zena i prikupljanju gotovih predmeta. U Narodnooslobodilacki odbor grada, Ciii je predsjednik bio Novica sekaric, hirane su prvi put i drugarice Anka Colakovic i ja. Pa i danas se sjetim kako sam se nelagodno osjecala kada sam bila u prilici da postavljeni zadatak u ime narodne vlasti na nekog r:~n~se~. Dale~o nam je bilo lakse izvrsiti neki postavljeni zadatak koJI hi m1 urad!le �nego da organizujemo druge. Ali smo ipak uspJ'e5no d'l · · · ne poslove. ra 1 e I orgamzacw- Radojka MiSkovic Mn.og~ od drugarica koje sam pomenula otisle su u 0 1 d · k m a ms u cetu, koJa Je usia u sastav III kra u ·evacko b I" brigade i postale dobri borci i clano~i JKPJ Ugb a6a JOnl I. proleterske saje, stvarale su neraskidivo bratstvo i jedfnst or. ama,b <roz ratne okrstvo. Osposobljavale su se da budu tumaci c"l'vo I beb or;tvno drugar~cl~~~~a~o~~~i i da previjaju ranjene drugo~~~~~o Jer t~kodes~z~k~~al~ v v ODBOR AF:l-a ZA KVART LUKA-BJELUSINE I sama sam bila ucesnik u NOB 1 0 d 1941 · d' · go me. Moja braca Mustafa i Ali'a ko"i .. . godine otiSli Ju' paiti:~n~r~~ ~~~ ~~W~dali .napre.f!wm pokretu, a 1941: NOB-i. Upoznala sam ciljeve NOB e pnprem 1 1 su me za ucesce u rad1;1. Osim sto sam bila clan prvo- J~osa% mogla_, da se aktiviram u go~me, d~ugarice su me birale i u gGradskf offbo;~e, u f~bruaru 1942. ¥ancama 1 drugovima sam aktivno radila u rad . aveza :Zena.-Sa. dru~ 1 I h~t~~~ ~~~~~e~ dof:~g~~~a~fi Jv~~aljo~ P.~~~~~r~k~b~lg~~~~ P:ve :;. zelji posla u Muslimanski batalj~nz~ k~meo~abiie ~a sa~ bo :najcinoj stavu istocnobosanskih brigada sam ostala do kraaJ.; mtoJa raca. U sa, . . v. ra a. smatram da CU OVIm 1ZVrS1tl• SVOj d . d · · I okoline koje su polozile svoje zivote ~! ~~~:~lob~~~n~aboijfz zf;~t~ 1942. godini u Mostaru oformljen je Gradski odbor AFZ-a a ujedno i kvartovski odbor Luka-Bjelusine za lijevu obalu Neretve. U odbor su usle: Mejra SalkoviC, Milka Mijan, Zuhra PuziC i Tidza Vilogorac. Umjesto Mejre SalkoviC, koja se razboljela poslije porodaja, dosla je Fatima Corda. U Odbor je za sekretara uskoro usla Radojka Miskovic. Ove dvije novoizabrane drugarice radile su prije u grupi Mejre Salkovic. u jesen 1942. godine po potrebi i zbog sirine kvarta, a i sto vece konspiracije, oformljen je jos jedan odbor kojim je sada rukovodila Radojka MiSkovic. U ovaj odbor su usle Gana Radisic i Borika Radan, te Vasa Kosjerina. U junu iste godine kooptirana je i Bojana Radic. Na jednom sastanku ovoga odbora drugarice su podnijele izvjestaj da rneka druga Hca pristupaju zenama ·i iklllpe rnarodnu pormoc. Donesen je zakljucak da se ispita ko to organizuje i kuda ide ta pomoc. Utvrdili smo da je u isto vrijeme postojala i grupa kojom je rukovodila Dobrila Pavasovic, a koja je bila povezana sa NOO grada. Partija je donijela odluku da se ova grupa prikljuci organizaciji AFZ kvarta Luka-Bjelusine. Dobrila je usla u odbor kao njen rukovodioc. Polovinom 1944. godine u odbor je usia i Seka Dikic. Borilm Radan i Gana RadiSic su radile za omladinsku organizaciju, ali su na trazenje sekretara oslobodene rada u omladinskoj organizaciji i presle na rad u AFZ. One su organizov:ale u Bjelusinama veliki broj :lena. Pored svih zadataka koji su postavljani pred organizaciju AFZ-a one su s uspjehom izvrsavale i ostale zadatke organizacija Narodnog fronta i Narodnooslobodilackog odbora. Njihov rad se sastojao u ·opremanju i otpremanju odreda, primanju i provodenju Hegalaca, kao i prenosenju ostalog materijala i oruzja. U prvom odboru Fatima Corda je bila najmanje kompromitovana. Ona je najviSe sakupljala narodnu pomoc u novcu preko grupe :lena kojom je sama rukovodila. NajviSe se isticala u kucnoj radinosti, i to u sivenju :ruksa:ka, vindjakna i hlaca, s·to je sve !bilo potrebno za borce NOV. Zuhra Puzic iako je hila mlada, mnogo se eksponirala u svome radu. Ona je prenosila materijal od Stoje Palamete, sekretara AFZ fabrike duhana do magacina kod Radojke Miskovic. Ona je imala zada- U v 568 569 �tak i sivanje raznih predmeta, sto je sa svojom grupom uspjesno izvrsavala. Dobrila GrCic je radila u Dornu narodnog zdravlja. Ona je otuda prenosila sanitetski materijal za potrebe NOVJ. Po_slije rad1;wg vr~n_;ena ostajala bi u Domu navodno da se kupa. Tada b1 posebmm klJucem otvarala vrata i uzimala materijal koji je po~ feredz?m odnosila MeJ:.a Salkovic;, Prilikom jednog prenosa mate~IJala .des!lo se da. su dvoJICa ,Svaba zaustavili Mejru i trazili o~ ::J~ da Je VI~e. Do~nla se snasla i kazala im da je to baba. Zadr2aVJUCI 1h dok MeJra ne 1zmalme, sa njima je zakazala i sastanak ali ih je naravno, prevarila. ' ' Mil~a Mija~1 je b~la don~~cica. ImajuCi jos od prije iskustva u ra~u sva zena~a Imala Je narocito dobro ophodenje sa zenama. Ona je naJ_lakse dola~Ila do l??dataka ~ •rvaspolo~enju zena. Jednako im je pril~zila bez obz1ra na TIJihovu pohticku pnpadnost. Imala je muza komumstu. ti sekretara odbora bila sam clan u Gradskom odboru AF.Z-a, a n?:dno blarrajnik i magacioner, do konca jula 1943. godine. Du~nost 1 ~ ~kretara Odbora predala sam Boriki Radan, koja je takode usl~ u Gradski odbor. Koncem 19.~4 .. godine povukl,a. se u ilegal~ost Bonka Radan. Nju je kasnije zamiJemla Slava Balac 1 Odbor vodlla do oslobodenja. . vd . d · 1 • G d Od pocetka 1943. godme, moz a 1 o m~Ja, 1~ao magac1? . ra skog odbora AFZ-a sluzila je radnja moga muza ~Vhlana u koJOJ sam i ja radila. Magacin se tu nalazio sve do mog 1zlas~a na slobod~u teritoriju pocetkom oktobra 19~4. g?dine .. "'!. m~gacmu se nal~z.Ila olbuca, odjeca, hmna, rsude, ·san11Jetski matenJal 1 orsale po·trepstme za NarodnooslobodilaC:Iku rvojs'ku. _ Sav materijal prenosile su aktivistkinje AFZ-a. . U 1944. godini privremeno je smjestena u radnJU sva spakovana roba Gradskoa odbora NOF-a koja je otpremana preko m?star~ke kotline. Nju je"'prevozio Vlado IvaniSeviC koji je koristio a~to nJemacke organizacije TOT. Do radnje je ist~ rob~ dopre:?ao Maks1m Barbarez. Cesto puta kolicine su bile vrlo ob1mne 1 upadlJ1Ve. .. Jednom prilikom su paketi za Oblasni odbor NOF-a u ·ra~nJ1. ~e­ kali da budu prebaceni na dalji transpo_rt .na Ov~l?boaenu tentOTIJU. Jedan ustasa i domobran usli su u radnJu 1 traz1h da .kupe duvai?-.a. Ustasa se odmah uputio prema paketima i uhvatio za Je,~an od DJ1~ na cijoj je poledini stajala adresa ,Oblasni odbor NOF-a . Ne gube6 prisebnost brzo sam priSla i uhvatila rukom. za drugu stranu paketa govoreci da je duvan prodat, a da su paketi roba n~~~g trgovca -:svercera iz Blagaja. PokazujuCi na sanduk sapuna koJ1 _Je takode bw upucen Oblasnom odboru NOF-a dodala sam: ,Trgovc1 su s~ vazda snalazili i dok mi ne mozemo dobiti ni komad sapuna dotle om nabavljaju sanducima". . . v .. 1 'h Ducan je bio istovremeno punkt za privremem s~J~staJ 11e~~ m radnika. Ilegalci su prolazili. ~r?z radnj~ u stan LJub1ce Gut1c, tu noCivali da bi ujutro ponovno IZlsh kroz ducan. Za Vrrijeme ,racija cesto sam noCiv::da zailcljucana u radnji. ~va ?va v~dbor~ koja s~ s~ nalazila u jednom kvartu, obuhvatajuCi Luku 1 .BJelus:ne, .msu znah Jedan za drugi. Za njih su znali samo sek:etan. Sve .clamce ovoga ?dbora su imale svoje grupe sa kojima su ra~1le. ~ada b1 se. n~.sas~~c1ma grupa podnosio izvjestaj nije govoreno P?Imemcn? o. an.ti~a.sistkmJama u svakoj grupi, tako da je konspiracija b1!~ n~ v.ehko~ vismi .. U radu n::seg odbora bilo je obuhvaceno 130 a:ntifa~Istkn~Ja, al~ o~~ msu zn~le Jedna za drugu, osim onih koje su bile u JednoJ grup1, nJih 3--4. N1 sama sekretarica Odbora nije znala imena svih a'ntifasistkinja. U toku rada Odbora za vrijeme okupacije ni jedna antifasistkinja nije bila hapsena. niti je bila provala u ovoj organizaciji. Sastanci odbora su odrzavam u razmaku od 7 do 15 dana posebno za svaki odbor. U slucaju r!lcije ~ekretarica Odbora po direktivi se povlacila u ilegalnost. Ipak Je odrzavala posebne sastanke sa pojedinim odbornicima i prenosila zadatke. Sastanci su oddavani po privatnim kucama i to: Milana Miskovic~, Zuhre ~uzic, Borike Radan, Marice Siljegovic, Milke IvaniSevic, BoJane Rad1c, Selme Rundo, rBose IvaniSevic Stake Vulic Dobrile Pavasovic, Stoje Palarnete, Kimete Sehovic, Stoj~ Crnogorac, Tldze Vilogorac, a drugi odbor je nekoliko puta odr2avao sastanke i u pravoslavnom groblju. Zadaci .organ.izav~ija. b~li su slijedeCi: omasoviti organizaciju AF.Z ul~sk~r;n no_vi~ a?tifasistkmJa,, ~ez ovb~ira na vjeru i naciju, ucvrstiti konSplraC1JU, ~lSClplmu, te posvetltl paznJU uzdizanju clanstva. Prikupljanje raznog s~m!etskog mate~·ijala, municije, oruzja, priloga u novcu, hrani, rast_ura~Je stam~e, ~~zmh letaka, _bros_ura, pracenje neprijatelja, sakrivanJe Ilegalaca 1 nJihovo prebacivanJe, otpremanje odreda u NOV bile su najvaznije akcije koje su aktivistkinje ova dva odbora izvrsa~ vale sa mnogo uspjeha . .z.a vrijem.e ovog rada ~i.su se zaboravljali drugovi koji su se nala~Il1 u l~gonma r:a. Mar;n~~1 1 u zat~?ru u Mostaru. Njima su otpre- mam pa~et1 u hram 1 odJeci, a naroc1to se vodilo racuna o drugaricama ~OJ e. su ~ !':Josta~ ?otjerane . iz drugih mjesta. U slanju ovih paketa 1 bnge naJV1se se 1st1cala Dobnla Pavasovic. Odbor je funkcionisao bez prekida do oslobodenja. Ja sam koncem septembra 1944. godine otiSla na slobodnu teritoriju. Pored duz- 570 571 �kontakt sa drugaricorn Mitrovic za vrijeme pokreta nase brigade preko Milan Planine. Presli smo planinu oko 13 casova i stigli u selo Pljestane. Uslijedio je razmjestaj brigade po kucama. Odsjeo sam u jednoj kuCi sa jos sest drugova od kojih su hili trojica clanovi KPJ i trojica clanovi SKOJ-a. Sjeli smo uz ognjiSte sa jos troje napola gale djece i posmatrali njihovu majku, koja je tek stavljala nekakvo tijesto pod peku. Onako umorni i g1adni zapodjenuli smo razgovor o gladi, marsevima i borhama. Radovali srno se sto se nalazimo uz peku, kao da je nama namijenjena. Nakon kraceg vremena domacica je izvadila hljeh i razlornila ga na deset prihlizno jednakih dijelova. Iz formalnih razloga, a i iz odredenih principa mi smo se neckali da uzmemo pojedine komade, mada smo hili strahovito g1adni. Ali, domacica je hila uporna. Posta sam ja kao najstariji horae i kao sekretar cetnog aktiva uzeo, uzeli su i ostali. Tek nakon sto sam prvi zalogaj stavio u usta i osjetio da je hljeb ispecen od suhih jahuka, naisla je drugarica Dragica s namjerom da obide drugove iz svoje cete koji su hili holesni. Spazivsi nas kako jedemo sa djecom lice joj se uozhilji. Pozva me u stranu i prijekorno mi rece da nije dohro sto to cinimo, jer ce vjerovatno djeca, nakon nasega odlaska, morati potpuno gladovati. VracajuCi se nazad nesto postiden, a svakako saosjecajuCi sa ovom djecom, priSao sam malisanima i vratio im svoje parce hljeha. Vidjevsi mene i ostali drugovi postupili su na isti nacin. Vidjevsi sta mi radimo domacica se !Uzjoguni i poce ponorvo da nam staVllja parcad hljeha u rUJke. Krajem januara 1943. godine ponovo smo napadali ustasko-domohransko uporiste na Capardama. Tom prilikom nalazio sam se u grupi drugova-bomhasa. OdvajuCi se od nasega streljackog stroja mi smo uspjeli da istjeramo neprijatelja iz prvih rovova i natjerali ga u transeje. Tom prilikom susreo sam se sa homhaskom grupom iz nase druge cete u kojoj se nalazila i drugarica Dragica. Nakon izvjesnog vremena, zhog svitanja i pojacanja koje je neprijatelju pristiglo, naredeno nam je da se hitno povucemo. Tada su se, jedan po jedan, drugovi prebacivali, a ja sam ih stitio mitraljeskom vatrom. Medu posljednjim koji su se povlacili nalazila se i drugarica Dragica. Ja sam je posmatrao kao i sve ostale kada je pretrcavala hrisani prostor. Iza nje je pretrcavao jedan drug, koga je zahvatio neprijateljski rafal. Vidjevsi to Dragica se povrati da ga izvuce, ali pade i sama od neprijateljskog rafala. Nakon ove borhe Dragica je i dalje hila prisutna u nasim srcima prilikom svakog novijeg jurisa. Njen zivot hio je kratak, horben i slavan. Drago Simic 0 BORCU DRAGICI MITROVIC a Dragicom. Mitrovic bio sam zaJ· edno u VI IS t ocno b osan· v · · .v skoJ ~ngadi.. Pobhze sam je upoznao krajem 1942 d" 2 b t I" kada_ Je Dragica hila bo1nicarka i sekretar SKOJ-a ~ ~o ;nt~ . a~ JO?-a, a Ja ?ekr~tar SKOJ-a u 6. kasnije u 8. ceti istog b t 1·. ce I . mzu borbi gd]e su nastupale nase cete ili cio b 1" a a lona. ipd!ik:e _blizine pratim ponasanje • rugim ratmm drugovim · · . Izuzetne ljudske i boracke kvalitete. a, UVJenm u nJene Za vrijeme b1okade ustasko-d01 0 b k ·v novemhra 1942. godine, nasli smo ~ rans og up~msta. u _Loparama, sa leda napali cetnici. Uslijedilo je na~ dna_krsdoJ vatn, Jver su. nas nastavimo borbu protiv cetnika T ~ .enJe a se. P?V~cemo I da nekoliko drugova. Pri ·etila ·e 0 • om pnhkom pal_o ~e. I bilo ranjeno n~prijatelja. Ali, zahJaljuju~i g~~~ok~j~a j~a~ dnJdTciladn~ u ruke gica, svi ranjenici lbili su na ViriJ. erne i·zv:ucve .. , e vo .I a ruganca Dra"l"k d · ' m 1 ,spaseni. p n I om napa a VI brig d · s 1k0 cetnickih snaga u Malesevci~a e ems odreda na k~mcentraciju smo, uslijed zestine borbe imaii v~ ,_nove~ ra _1912. godme, ponovo d:ngarica Dragica se nesebiCno zala;~lahrk~k~anJenkfa . .U .toj. situa~!.ii n]u svoji~ drugova, tako i u neposrednoj borbi. u s anJanJu I preVIJaKraJem decembra za vr·· k . Sekovice, imali smo m{ brdu }~~~e t~k ret!'lv B~Igadbe sba Majevice u teljem. Temperatura ·e bila · ak . u VISe~~ nu or u sa neprijaprotivnika prisilila je daJ tr~zi~~ka, ki sm]~g tutok. J_aka vatra gama snijega. U takvo. situaci"i nala . za one Iza u ava I u naslaDragice Mitrovic. Siuiao sam J je kako lambs~ neposr~dnoj blizini da cemo se sigurno b. . . 0 1ra n rugove 1 govori im teljski obruc presli p~~ ~~~~,; zmsta,. pr_e~ zoru smo slomili neprijaneprijateljsk~ uporisfa na Capa~:~~Ik ktoga da!1aknapali i zauzeli boraca bila je zaokupljena miSlju d · adon z~vrset a borbe veCina drugarica Dragica na to ni · h . a na u. nesto za hranu, dok se ona je sa jos dvije dru ari~~ ~ alira1a. U~Jesto potrage za hranom, S ~~~ dZ~j-~dnnoeposasreddne D~:gl~~,~~:- t h n1s d t-l s:r~. krevetske carsave i gdrugi si:i~t~kf~~s(u..kjs:krl!.u i iz ~je uzela lllJim borbama bio veoma dragocjen. enJa OJI nam Je u kas· . bl" .. I docnije, dok sam god b" Dragica uvijek ima primjerno dr~~nJ? nNJenoJ. IZI~I: zapazioupecatljiv e. arocito mi Je ostao sam da 572 573 �Esma Sokolovic OD ZAGREB A PREKO KORDUNA I LIKE DO BOSNE ·~ P ?ziv Komunist.ick~. ~artije na oruzani ustanak zatekao me ~e ~ Zagrebu .1 ucmw da svu energiju i sposobnost u otri, Jeb~m u b<?rb1 protiv neprijatelja. Bila sam student firma.. ~IJe trec:e gldme, prosla sam dvosemestarski staz u apoteci u Zagrebu e sam Ima a veze sa zagrebackim lijecnicima i apotekarima Povezal~ l~m se p~vo za sakupljanJe pomoCi sa familijom i najblizi~ prijateJ.nr;m, a Iza to~a sam pocela organizirano raditi. Dobila sam vezu i VIdJel~ prve kunre, P.~ve partizane - hila je zima 1941. godine i borbe su pocele u SlavomJI, na Kordunu, Lici, a pocele su se formirati i gr~l?e u Hrvatskom Zagorju. Osim ,Gestetnera" i matric •v ;;aziO vt.e~anus-serum.' zavoji, gaza, jod tinctura itd. Pok~t s~~p~~a ".~~lo smo, po~tao Je p~oblem. smjestaja sakupljenog materijala. Tra~~te~~J·aletrneobvail mag~tz.Ini, oknaJ .u .Kustosiji tesko se koristio, jer je o nos1 1 pre o m1tmce u Zagr b t · b ·1 ·· :::~Jt':lk ko~ ~u pregled~v.ali pakete. Nasli s~o' 1~ov~~a~~zi~ ~ ~~~~~ . . m a, .ucnu pomocmcu kod rumunskog konzula u Zvonimirovo · ul~c1. Kod nJe smo smjestili gotovo pola vagona sanitetsko ·· J MJesto je bilo sigurno, a takvih je bilo malo u Zagrebu K gkm~tenJala. otpor f v• fvk h "k b" . a 0 Je rastao na d~ev~sis Ic ~ aJ e Ile s~ sve bjesomucnije, strijeljanja su hila . . om re u.'. a odv~~~nJa u logore masovna. Veze su se kidale ~astaJah ~u zastOJI ~.odasiljanju, a sa terena su stizali vapijuci pozivi a pomoc u matenJalu, a i sa sanitetskim osobl" k ·· valo. 1Poceli :smo osim narudzbi 1.. v . . . k Je:ffi se os udiJek .. . . v , . . IJeomcima 1 apote anma slati pisma ~ .0 J1J?a se opiSUJU teskoce l]ud1 na terenu teskoce u r · v · · ]anJu 1td Pozivali su s d d d ' IJecenJu, prevlsu se od~zvali i licno s~ o~sho u u a .pomognu s~ojim z~a~jem. vNeki kurseve, pisati skripte za prvu ~~~~a~e, a. neki su. p~cel~ odrzavati Mnogo smo materijala dob. 1 ~ .. a nJegu ::~n]emh 1 bolesnih. Sterk ko. . . n~a I 1 o za nas vrlo VTIJednog od magistre C J~ sama hila gonJena kao Zidovka, a pogotovo od dr Ivana e::nea, o oga smo dobili i pilule sa scopolaminom u s · · koJe sam ja podijelila mojim saradnicima za slucaj da pad~~:~J n~;:~~ VI:: r * Preuzeto iz edicije· HRONIKA o RAD RODNOOSLOBODILACKOM RATU U ~ANITET~KE SLUzBE U NAVojno-medicinska akademija - Od.1941 --;1945. ~odu~~' zbormk sjecanja i radova, r· 1967, knj. II, str. 362-374. JC JCllJe za lStOnJu VO]nog saniteta, Beograd, 574 575 jatelju u ruke. Vrlo lijepo i opsirno pismo o stanju saniteta uopce o zivotu na terenu dobili smo od dr Grujice Zarkovica. U to vrijeme radim sa profesorom Barbalicem, koji mi je viSa veza. S njim se sporazumijevam da se da direktiva da se svaki saradnik sprema za odlazak u partizane, tako da nauci pruzati prvu pomoc, da nauci njegovati ranjenike i bolesnike, da zna upotrebljavati osnovne lijekove, da zna asepsu, da se zna boriti protiv zaraznih bolesti. Stampamo (zapravo umnozavamo na masini) prirucna skripta, saljemo ih na teren i dijelimo saradnicima. Dr Radetic, nas saradnik, koji je svu svoju privatnu zaradu davao za pomoc, prima mene u kirursku ambulantu Okruznog ureda, da me nauci kako se postupa sa ranama. Od apotekara, osim Danice Sterk, nisam uspjela ni jednog povuci za saradnika. Iza jedne provale prelazim u ilegalnost i to su za mene najtezih 30 dana ovoga rata. Predavsi sve svoje veze drugovima odlazim u partizane sa 6 velikih kofera sanitetskog materijala, sa krivotvorenom pwpusnicom, u najmljenom taksiju. Prolazak preko mitnice bio je strasan. Dolazim na poluoslobodenu teritoriju, susrecem se sa prvim partizanima, plivam preko Kupe i dolazim na kraju na oslobodeni teritorij, 21. VI 1942. godine. Dne 22. VI ujutro razgledam malu bubicu- ne znam sta je- us. Svakako se to svima dogadalo prvo jutro. Dolazim u bataljon ,Kljuku" koji ima referenta saniteta, Radu Aralicu, donosim mnogo biranog sanitetskog materijala, kompletan kirurski instrumentarij, viSe kilograma kinina, kilogram morfijuma i svega ostalog, dovoljno skoro za jedno malo slagaliSte. Smatram da se taj materijal mora uputiti u Centralnu bolnicu a ostaviti samo ono sto je bataljonu potrebno. Jedva mi uspijeva to postici. Kirurski instrumentarij sam donijela, ali kirurga nisam. Neko vrijeme ostajem u bataljonu kao cetna bolnicarka. Taj mi je boravak u ceti bio vrlo koristan za moju kasniju apotekarsku sluzbu. Iza toga dodjeljuju me u bataljonsku bolnicu, u Ostrozinu na Baniji. U toj bolnici nema tezih ranjenika, samo laksi i rekonvalescenti, kao i dosta boraca onesposobljenih od svraba. U toj bolnici lijeCimo i civile, a kako je kraj pun malarije, ami imamo dosta kinina, to imamo svaki dan sve viSe civilnih pacijenata. U citavom kraju, osim dr Bonke Orescanin, nema doktora. Ima doduse dr Savo Zlatic - ,Mico", ali on je sekretar Okruznog komiteta Karlovac, a medicinskim radom se ne bavi. OkrU.Zni komitet dodjeluje me za ,doktora", u bolnicu Skrad kod Karlovca. Tamo nalazim na tavanu velike koliCine lijekova, koji su za njih bez vrijednosti, jer ih ne znaju upotrebljavati, a zarobio ih je bataljon, cija je to hila bolnica, u Dugoj Resi. Razboljela sam se, ali ne mogu leci, jer o medicini ja najviSe znam, a bolesnika i ranjenika ima dosta, a treba uCiniti upotrebljivim i one lijekove na tavanu. Kad mi se popne temperatura preko 39°, legnem i u krevetu dijelim codein, aspirin, mijdam kombinirane praske i mastam o trorogoj kapi partizanki, koju imaju samo stari partizani, a ja sam - meni se bar cini - vee stari partizan. Dobivam je kao nagradu od jednog bolesnika komandira, za hrabro ddanje pri povlacenju bolnice u nepoznato. Napad je na Slunj, a ustase se povlace okolnim brdima prema Karlovcu. Razoruzavaju ih zene s kolicima, djeca i starci. Slunj je nas, odlazim u evakuaciju. Moja prva i uspjesna evakuacija. Zarobili smo apoteku, apotekar je pobje- �gao, i doktor Bozovic me je iz Skrada odveo za apotekara u Slunj. Jos sam bolesna, lijeCi me dr Franz Kleinhapel. Ipak radim i ozdravljam. Apoteka je dobra snabdjevena, a i ustaske su jedinice dosta ostavile u gradu. To je jesen 1942. godine. U to vrijeme pada formi·· ranje VI, VII i VIII Divizije, treba ih snabdjeti sanitetskim materijalom i apotekarima. Iz VS dolazi referent apotekarstva za GSH magistar Banaei. Dovodi kursistkinje za divizijske apotekare. U t~ vrijeme dolazi jos jedan student farmaclje, Marija Badel (Drakulic). O?a je apote.kar u. Central~oj bolnici Korduna u Petrovoj Gori. U Slu11JU se nalaz1 bolmca sa k1rurgom, operacionom salom, instrumentarkama i dobrom kuhinjom. . Spr~ma se. _IV ofanziva i u Slunju postaje nesigurno za toliki samtetsk1 matenJal. Treba ga skloniti na sigurnije mjesto. Sada sam sef apoteke i postajem sef novog slagalista GSH, koje je formirano u Korenici. To je zima 1942. godine. Spremaju se teske borbe, pripremamo se za ofanzivu. Treba snalazljivosti, jer izvora nema. Oskudijev_amo u gazi, z~v~jima, niotkud nista ne mozemo dobiti, a neprijatelJske horde gom1laJu se oko nas. Intendantura ima pamuka i prede, a u tom kraju Like svaka tka platno i cilime, i mi otvaramo radionu gdje izradujemo gazu i zavoJe: Sakupili smo u jednoj kuCi - koju smo osposobili iza bombardovm:Ja -;- dva~eset~k tara (st~nov~) i tkalja i radili smo marljivo dan 1 .?oc .~ ~n smJene. Gaza Je b1la malo deblja, ali upotrebljiva, a zavOJl odhcm. Korenica je duboka pozadina. lz Slunja kazu ne treba sanduka za. evaJlmac_iju koren~ake a~otelke. Ja .sam ipalk :predostroZina i pr-ipre~mla sam 1h. Pr<?l~z1 ~ova godina, uzasno je zima, svaki dan snijeg 1 bur~. U. apoteCI Je UJutro kao na ulici. Debeli pokrivac od snijega. Of.anz~v~ Je pocela .i sve j~ blizev Korenici. Materijala niotkud. Treba pnred1t1 prve zavoJe. Rad1mo uzurbano, u gradu ima vise radiona gdje z~ne rade d~n i noc,. siju. kesi~e z~ z~voje, nasivaju tupfere, motaju u pap~r, s~rei?aJu 1-!- kes1ce, Ja obllaZim 1 ne spava se. Steriliziramo u bolmc1! gdJe Je odhcan aut<?klav, ali samo jedan. Rade dvije smjene. Jzba~UJem.o prek~v 300 zavo_Ja dnevno: Silno se zurimo jer su borbe ogorcene 1 sve bhze. Tkaomca ne maze natkati zavoja i mi sabiramo krp~, te zene od njih rezu i siju zavoje. Korenica nocu izgleda kao da preh, a ana se sprema za krvavu bitku. . SlagaliSte .radi svakodnevni posao apoteke i slagalista. Dva do tr:1 ~ure.ta solucw Flemings kuha nas zarobljenik, Talijan Lila. Potraznla _Je ~Il~a. VKad se vrac~mo s .rucka Nada Pre belie, moja prva kursistkmJa, 1. Ja ceka nas ~ec gomll~ narovda sa bocicama i kutijama od k~J?-zerv1 ~ rukam~. ~v1 se pavecer :t_;laz~, ~ ~mko je to svrab s pioderm1JOm, uzasno pece 1 uvece se maze v1d]et1 kroz prozore korenickih kuca kako plesu stare zene i djeca cudne plesove bola. v • Neprijatelj s~. priblizio i mi se selima. Moji su sanduci dobra 1 aosh. Id~m<? na B1Jel~ Potoke. Tamo j_e situacija uzasna. Teski ranjemc1, ~~dwmce, pozadmske ustanove, Stab korpusa i silan sanitetski matenJ~l. Treba ga spremiti u zemunicu. Zemunice su male i nece sve st~tl. Treba vs~~tirati vred~ije i spremiti, a drugo ostaviti. SlijedeCi dan n! .z~ to v.~zmJe nema mJesta: Treba ponovo sortirati, jos jednom odbac1t1 sto 111Je n~?phodno. ~ad1m~\ dane i noCi, Marija, Nada i ja. Samo nas kava drz1 budne. Cesto wu transporti teskih ranjenika u v 576 577 Bosnu, Dreznicu, u nepoznato, prema neprijatelju. Stari ranjeni drugovi pitaju samo oCima hocemo li se ikad viSe vidjeti. Situacija je taka mucna da one prirodne ljepote Bijelih Patoka rijetko tko vidi. Bijele Potoke treba odteretiti. Mi koji smo sposobni idemo u jedinice -- pakujemo, od svega silnog materijala samo sanduciCi, koje mozemo sami nositi, sav je posao, izgleda, bio uzaludan. Nema mjesta za materijal u zemunicama. Tamo ce se u najgorem slucaju metnuti ranjenici; kojih ima svaki dan sve vise. Ja odlazim u III licku brigadu, VI divizije. Put je pun ocaja. Zene, djeca, starci, krave, konji u snijegu; mrtvi konji, krave, starci, djeca - leie uz put. Idemo prema polozajima. Dolazim u brigadu, sasvim drugo raspolozenje. Snaga i odlucnost, pobjeda se vidi u svim ocima. Pocetak je 1943. godine. Teske se borbe vode za biti ili ne biti. Ja sam brigadni doktor. Imamo puno ranjenika, a malo sanitetskog materijala. Organiziramo sakupljanje ,dmge kosulje" za zavoje (svakome ostaje samo ona na njemu). Nema hrane, sela napustena, narod pobjegao u sumu. Vode se borbe bez smjene dan i noc i onda umjesto odmora, sa raskvasenim opancima, mi drugi polozaj. Sve ide s pjesmom. Mnogo je lakse nego u pozadini. Brigada je svrabljiva, tr~ba je ocistiti. Sada mi se cini nemoguce, a ipak smo je u MogoriCu okupali, osurili, namazali flemingsom koji smo tamo skuhali, ali ga nismo imali dovoljno, pa smo ga mijesali sa zutikom (zutika je kora nekog drveta, sa kojom narod lijeCi svrab). Rublje smo oprali i kad je i treCi bataljon bio gotov i drugi put okupan krenusmo u jos mokrim kosuljama - koje se za tri dana nisu htjele osusiti zbog ruznog vremena. OciSceni od svraba i usiju krenuli smo da razbijemo obruc, kojim su nas htjele unistiti njemacke i talijanske horde. Moja brigada na Zulesevici - kod Donjeg Lapca - desetkovala je talijanske jedinice i mi smo odjednom imali svega, i sanitetskog materijala, i hrane i cebadi. IV ofanziva je razbijena, sad mi prelazimo u napad, da malo odteretimo pritisak na jedinice koje su uz VS. Zauzimamo Gacku dolinn i Otocac. To je proljece 1943. godine. Svuda hara pjegavac, sela su puna bolesnika. U mojoj brigadi ima nekoliko slucajeva. Malo smo se smirili i pred velikim smo epidemioloskim mjerama, ali ja odlazim u Otocac za apotekara GHS. Opet snabdijevamo jedinice iz apoteke ciji je vlasnik pobjegao. Lijekove prodajemo i narodu. Sada je era organiziranja pozadinskih ustanova. Bolnica je stalno premalo. Pjegavac hara uzasno. Pri podrucjima se formiraju apoteke, koje snabdijevaju jedinice i bolnice a i narod na njihovom terenu. Takovu jednu apoteku u Zagorju, na Kordunu, ja vodim. Imam opet jednog kursistu, laboranticu i Cistacicu, sve u jednoj osobi. Bolnice nemaju posebne apotekare nego neku bolnicarku zaduzenu apotekom. Materijala ima jos iz Otocca, ali polako nestaje. Dolazi kapitulacija Italije. Ja odlazim u Otocac, a Nada Prebelic, moja prva ucenica, preuzima apoteku pod· rucja. U Otoccu postajem sef glavnog sanitetskog slagalista GSH. Materijala ima strasno puno. Sortirati ga silan je posao. Iz novooslobodenih krajeva doslo je dosta magistara kao i lijecnika, pa oni pornazu. Do sada, jeseni 1943. godine, bila su na ovom teritoriju svega dva magistra, dva studenta farmacije: Marija Badel i ja. Dozivljavam upad ustasa u Otocac i njihov pokolj pod rukovodstvom opatica u Otockoj bolnici. 37 tene BiH u NOB 1941-1945. �Banaei, kao referent apotekarstva rasporeduje apotekare u sve holnice, podrucja, divizije, slagalista. Ja odlazim u Dreznicu da trazim mjesto za hunkere ~dje. cemo spremiti materijal. Tamo je Marija Badel, apotekar holmce 1 zone. Prije kapitulacije Italije dohivalo se mnogo materijala iz Susaka i sa tim se je snahdijevala sama Dreznicka ~)oln~c~, a .~~visak ~~~ ?avali i ~ru¥~ma .. Tamo je hilo uvijek najrjedih 1 ID.aJhi,ramJih .srpeciJahteta. Nasavsi IDJ'esto za buJn,kere sklollliii smo materijal i ja napustam Hrvatsku, te sa VI divizijom kr~cem u Bosnu, ~ ~~s~av Pr':og prolete:skog l~,?rpusa. Taj se Korpus tek formirao, I .J?-IJe Ima<;> .n~ apote~e m slagahsta ni strucnog kadra. Ndto smo matenJala dohih IZ BugoJanske apoteke, gdje je hila mr ph Nik, apotekar. U. ~ajcu, gdje.. je hila tvornica i VS, imali smo velike planove. Napravih smo kutiJe za sterilnu gazu, za hataljonske i cetne holnicarke, autol5~~v za holnice, . gdje se je gaza sterilizirala i slala hrigada~a .. Odlucih sm<;> .da .svaki horae mora imati sapun, kuhali smo ga i USJ?Jeh smo orga~lZI:a~I da se sav loj jedan dan u tjedan iz klaonice ~aJe za .sa~un za Jechriice .. Ov;o 1smo sve donekle 'USrpjeLi 'tlireidilti ka'Cl na1s Je, u naJvecem poslu, prekmula VI ofanziva. U ~eskoj su se. situaciji nasle VI divizija i XIII proleterska hrigada. Nis~ poznavah tere~,. slabo obl;lcene i. mizerno snabdjevene, usle su u ofanziVu. Opet smo hih bez zavoJa kao I u IV ofanzivi. Cekali smo s~veznic~e avio~e: I Sovjeti su nam nesto ohecali, ali od njih nismo mkad m~~a dobih. Korpusna bolnica i holnica VI divizije zajedno su s~ povl~~tle. O~e.t su v~e pravili zavoji o~ kosulja. Od saveznika jos n,1s~o mst.a dohih. Dash .~mo do Drvara i formirali bolnice oko Drvara. Nesta samtets~~g..mat~:IJala dobil~ smo od VS, ali malo, taka da je apote~ar YI. d}viZIJe oti~ao s. ~ekoh~<;> konja u Liku po materijal, koji sm? Imah JO~·vod kapitulaCIJe ItahJe. Prvi korpus nije niSta imao. Nasa. III .kr~JIS~a ?ngada nalazi se odvojena od nas u Mrkonjicu. Sa ~J?m Je I kirursvka ekipa .~r Pavletica. Ja odlazim da je ohidem, d~ JOJ. pon~.sem nesto matenJala .. \o povratku situacija je ocajna. Z1ma. Je, SJ?-I~e?i, nema hrane, orgamziraJU se karavani za prenos zita. Borel VI diVIZIJe masovno dohivaju tuherkulozu. Bolesnici umiru moze ~e reCi: od gladi. U t~j situaciji ja napustam prvi proleterski korpus 1 odlaz~;n u V J;>osans~I korpus, za v. d. referenta apotekarstva korpusa. Kod ~J.Ih na~azim sa!ut~tsko slagaliSte i apotekara, mr Ota Goldbergera, u BuSIJama. IZ~a? Ribmka. Oni imaju dosta materijala te snabdijevaju g<;>t?':'? sve Jedmice na '?nom terenu. Jedino IV divizija V korpusa ima diviZIJsko~ ~I??tekara,. I to studenta farmacije, Olgu Vukic. X, XI i XXXIX diVIZIJa nemaJu apotekara, nego u to vrijeme dolaze kursisti s_a apotekarsk~g kursa sa Visa i odlaze dvojica u divizije a dvojica u korpusn~ b~l~Ice. Sprema se VII ofanziva. Materijal spremamo u bunk~r.e u sum1 Izna~. Crkve~.?g. U toku VII ofanzive bacaju nam savezm~I. mnog~ ~atenpla, koJI sav ne mozemo ni pokupiti, a kamoli spre:rntl. ProzivlJ.~vam.o teske casove neizvjesnosti sto je sa Vrhovnim stabom. NepnJatelJ nas zaokruzuje u Podgrmecu i upadamo sa stabom ~wrpusa: ZAYNO~I~ .. i ost~lim pozadinskim ustanovama u zasjedu Jedx:e 11Jema~k~ diVIZIJe. Pnhvatamo borbu, sjecemo drvece, pravimo nosila, orgam~Iramo prenos ranjenika. Komandant korpusa, zamjenik ~wmandanta I .komesar tuku se sa Svabama kundacima. Ja dobro cuvam dva konJa sa sanitetskim materijalom i povlaCim se puzuCi do holnicara noseCi im prve zavoje. 578 579 Iz ofanzive izvlacimo materijal dr Rodzersa i dva velika karavana pod rukovodstvom apotekara donose taj materijal na M~d':j~de brdo, . gdje formiramo privremeno slagaliste. Snabdijevamo Jedmice i bolnice. J a odlazim u obilazak XI divizije u centralnu Bosnu, gdje jos nisam hila. Tamo je divizijski apotekar ParetiC, kursista sa Visa. Magistra nemaju. Nosim im nesto sanitetskog materijala i instrumentarij koji im je u ofanzivi propao. Osjeca se potreha za apotekarima u brigadama, a ni sve bolnice nemaju apotekara - kursiste. Tezimo i za tim, da bar i neke komande podrucja dobiju apotekara. U centralnoj Bosni, u Prnjavoru, kod komande podrucja or~ani­ ziramo kurs koji traje mjesec dana a polazi ga dvadesetak kursista. PiSemo skripta, koja dobijaju svi kursisti. Rad kursa je podijeljen u prakticki i teoretski dio. Prakticni dio odvija se u prnjavo~skoj apot~~i, kod stare gospode Finkelstein, pod rukovodstvom magistra Turcmhodzica, apotekara iz Teslica, koji je naroCito za to pozvan u Prnja:ror. Kursisti su pokazali odlican uspjeh i razmjesteni su po svim bngadama V korpusa. ' U ljeto 1944. godine pada nova formacija sanitetske sluzbe u NOV, tj. podjela SOK i SOVO. Imamo samo sanitetska slagaliSta, uvodimo jednoobraznu ::dministraciju. !-Jveli smo re.~ovite izvje~t~je iz. ~ivizija, bolnica, slagalista. Glavno samtetsko slagahste, u Gorn]OJ SaniCI, uzorno vodi mr Nik. To slagaliste vodi glavnu knjigu, knjigu izrada i kartoteku. Snabdijeva 8 korpusnih bolnica, 4 divizije, viSe odreda, komande podrucja i jedinice narodne odbrane. Re~ovito s~~je mjes~cne izvjestaje iz kojih se vidi kako pravilno rasporeauJe materiJal. Magistar Nik vodi i novi apotekarski kurs. Sesnaestog IX 1944. godine drugi je napad na Banju Luku. Ovu smo akciju dobro pripremili te smo izvukli ogromne kolicine sanitetskog materijala, vise kompletnih instrumentarija, kao i uredaj za hoinice, te mnogo sanitetskog osoblja koje jc dobrovoljno poslo s nama. Izvukli smo toliko uredaja za bolnice da smo uredili sve bolnice V korpusa. Evakuaciju su vrslle evakuacio.ne ekipe koje su imale s':~ka svoj zadatak. U jednom momentu ostah smo u podrumu ~nog di~ela gdje je neprijatelj probio i ponovo ga zauzeo. Nasa evakuacwna e~:pa, u kojoj sam ja hila rukovodioc, sa dva apot~~ara domobrana, pist~­ ljima si je probila put prema oslobodenom di~elu grada. Sav t:;';akmrani materijal, prvo na Laus, predgrade BanJe Luke, a kasmJe n~ sljedecu etapu, tako ~a nam nije o~talo nis~~ od ev~lmir~J?-.og mate~I­ jala, premda smo BanJU Luku morah napustiti. U ovoJ akc~JI na Ba~JU Luku dobili smo apotekara, magistra Vlaha Korlaeta, magistra Bakira Dinica, magistra Veru Babic i nekoliko odlicnih laboran~t~ domobrana. Sam sanitetski materijal smjdtamo u slagaliSte u Samc1. Iz Sanskog Mosta stab Korpusa seli u Jajce, sprema se akcija na Travnik. Parmiramo novo slagaliSte u Jajcu da bude blize operativnim jedinicama. Vodi ga drugarica Vera Babic. Za Travnik se krvavo borimo, ali niaterijala imamo. Kirurskih ekipa takoder, dobro su .snahdjeve:le e~ipe kao i bolnice, taka da sad prvi put od kada sam Ja u Bosm. radu~o bez oskudice. Pojavljuju se novi problemi sa novim osobljem ~z BanJ~ Luke. Dosia je i era rasipanja, tako da smo 9. XI 1944. godme slah raspis svim sanitetskim ustanovama, na ruke apotekara, o cuvanju materijala (vidi Zbornik dokumenata sanitetske sluzbe u NO ratu jugoslovenskih naroda- knjiga I). �Sad imamo tri sanitetska slagalista apotekare u svoJ" · d' · • . " cam.a,. Je dnoo b razno k nJ1govo d' . ' stampane formulare za 1ffi · vtInl· stvo · Je aJe ~ ~t . .. · . IZVJes · ( stampane u s ampanJ'l u Trav.ruiiku) ah. Imamo · ·mnogo · 'k · 1 . 1 . ranJenJJ a 1 oso blJa WJe tros1 mnogo matenJala •. Vode se krva ve b orb e na 1· · ·· B T 'k r. IniJI . ~sdy~ca-.J.avndi · ?tab seh u BugoJno. Obilazeci sanitetske ustanove I Je ..mice VI Im a Je sve dobra uhodano, i mi se spremamo na novu ak~IJU:. Sp~e:o.;a!llo se u Sarajevo. Daleki put preko neoslobodeno tentonJa, Jedmice . moraju biti . "pak d o b ro snabd" g . . . pokretne , a 1 Jevene. DDT · , . . ~e spor!l? p1tan)~· PomJeh smo ga na moje nastojanje ali u FOJniC1 os.tav1h. !<asmJe smo mnogo za njim ceznuli. Usi"u !e bilo 3 kao u P:vim :Jamma. N~ t?m putu, gdje se vee vidi kraj r1ta, zivimo 0bl'ta~, RanJemka una mnogo, zarobljeni Nijemci nose ih ~ao da Je P t ~vkmo zar~ Je:uke, dobra. ih hran~mo konjetinom, da mogu izdrzati k~~~v pbt. b or{f1kam.o boln:ce ~ez 1kakvog inventara. Zauzimamo uz .. e ~r e a anJ, V~res, ah nema evakuacije. Ne mozemo riiSta ~Oslti. Teska yea osta.vl]amo sanitetski materijal, pune vagone hrane 1 ~?!o:na lOZI a. Dolazimo u Sarajevo, sretni sto je to vee kraj cetvoro ?~v lS!l~eg (rvavo~. ratovan~a i nadnaravnih napora. Napustamo Sara: .0 .1 Idemdo.u PnJed~r, gd]e sav nas korpus prelazi u sastav II armije WJOJ pre aJemo nase dobro uredeno slagaliste u Sa k ' ~pres~ljenl sal~Eetsko slagali~te). I i II armija snabdijeva ~~oJ~\e~~~~~ lz nas~~ ~daga 1sta. Ja odlaz1m u Beograd, a moj v korpus u sastavu I 1 arm1Je 1 e prema Zagrebu. . v v• • • Jelena JanjiC ' FORMIRANJE MJESNOG ODBORA AFZ-a U PRIJEDORU ' v ebruara mjeseca 1943. godine dosla jc do Borojevic Zivane, tada uciteljice u Prijedoru, djevojka Zdrava StojanoviC, Cija su dva brata i sestra hili u partizanima na Kozari, i rekla da ce se osnovati odbor AFZ-a u okupiranom Prijedoru. Uskoro zatim, formiran je jedne veceri odbor AFZ-a u koji su usle: stara domacica Brkovic, ciji je sin bio na Kozari, Lenka Nikolic, uei<teljica, Zdrava Stojanovic, Z1vana Borojevic, profesor, Ba:Ci Mato, stari komunista i ja. Profesor Baci jc imao zadatak da sa nama proraduje marksisticku i drugu literaturu, s obzirom na to da je bio komunista. Osim toga, odboru su pridodata i dva skojevca lwji su nam hili veza i kuriri. Prvi sastanak odrzan je kod Lenke Nikolic. DomaCica Brkovic postala je prva predsjednica, dok je, koliko se sjecam, sekretarica hila Zdrava Stojanovic. Zivana je postala blagajnik. Prvi i osnovni zadatak odbora bio je omasovljenje organizacije kao realne snage za pomoc borcima Kozare. Na tom putu uclanjivanje :lena u organizaciju i ubiranje clanarine hili su nam prvi cilj. Kasnije, se, razumljivo, iSlo dalje. Svaka od nas je uspjela da uclani 5-10 :lena u svom rejonu. Sjecam se da su, pored ostalih, bile uclanjene i ove zene: Gasic, Dara, domaclca, Lela Sucevic, tada uciteljica u penziji, Dragica Lazic, Persa Krajinovic, domacica, Mileva Alae, Anda Babic, Duja Stojanovic (majka Zdrave Stojanovic), Ljuba Radetic, domacica, Joka Jelicic,. domacica, Mira Trubajic, Persa Cupovic. On njih smo uzimale clanarinu, obavjestavale ih o dogadajima, dobijale pomoc u hrani, odjeCi, i drugom. Medu njima se isticala Dara Gasic, cija je kuca od prvih dana borbe koristila ilegalcima koji su dolazili u Prijedor ili se odatle prebacivali na Kozaru. Davala je hranu i odjecu pa cak i previjala ranjenike. Mnogo nam je pomogla Mileva Alae. Njen je muz tada bio sef zeljeznicke stanice u Prijedoru. On je preko Mileve saopstavao mnoge vazne pojedinosti. Zahvaljujuci njemu znali smo da li ce prugom pro· ci neka neprijateljska jedinica, kad ce se neki voz diCi u zrak, itd. Ta obavjestenja stizala su vezom i na Kozaru. Nasa organizacija j~ radila dobro. Trudile smo se da, prema mogucnostima, osiguramo pomoc part~zanima na Kozari. Slale smo im odjecu, sanitetski mate- F l for Kad s~ r~t ~ayrsio i kada smo u Beogradu vidjeli organizacione za }ld/lrug1h Je~uk1ca: formule za administraciju, kartoteke i knjige ·. cu 1.1 sm_o se a o Je sve ovo bilo jednako, premda jedni s drugim~ msmo 1ma1 veze. 1 580 581 �rijal, posude, obucu, hranu i lijekove. Sjecam se dobro da su nam partizani sa Kozare slali cak i neke recepte za lijekove, protiv svraba, kako bismo ga naslc i poslale. Radile smo i na politickom izgradivanju nas samih. Odbor je poveo akciju za pomoc partizanskoj porodici Kecman, u kojoj je poslije odlaska muza ostala sa dvoje male djece sama supruga. Neprijatelj je posumnjao da se radi o organizovanoj akciji AFZ-a, mada nije bio sasvim naCisto s tim. Njemacka Feldzandarmerija zatvorila je cetiri Clana odbora: Zdravu Stojanovic, Lenku Nikolic, BorojeviC Zivanu i mene, kao i dvojicu skojevaca i deset skojevki. Od njih sjecam se da su bile uhapsene i zatvorene Branka Alae, Rabotic Rosa, Stojanka Kragulj, Olga Kovacevic i jedna kcerka iz porodice Kecman. Stara BrkoviC uspjela je pobjeCi na Kozaru. Kasnije je umrla. ZahvaljujuCi dobrom dr:Zanju svih zatvorenih, neprijatelj nije mogao mnogo saznati o radu i aktivnosti organizacije. Na saslusanju smo govorile da smo samo davale dobrovoljni prilog. Oni su nas ironicno pitali zasto se i njima nismo obratili za pomoc. U zatvom nam nisu, moze se reCi, ni davali hranu. Nisu dali ni posteljinu. Mada nas dvije nisu mucili, govorili su: ,Mi ne bijemo zene, ali imamo nacina da saznamo sve sto nas interesuje". U zatvoru smo ostale od marta do 9. maja, kada smo sve pustene bez dokaza, ali sa opomenom. To nam nije smetalo da nastavimo rad. Postale smo jedino obazrivije i nismo se viSe sastajale u grupi vee u dvoje ili u troje. . Nastavile smo sa prikupljanjern pomoCi, raznosenjem letaka, ilegalnog materijala i ,Kozarskog vjesnika". Obicno bi Anda Babic prenosila ovaj materijal u velikoj korpi ispod povrca i trave do prve nase veze. U nas odbor AF.Z-a usla je kasnije Ivanka GasiC, kCi Dare Gasic, student u Zagrebu. U oktobru mjesecu poslale smo na Kozaru kompletnu kuhinju - kuhinjski pribor i posude: tanjure, serpe, lonce, lavore, kante i ostalo. Krojacica Nada Crnogorac sila je ves i kape, titovke od materijala koji je dobivan od staba odreda. Ja sam rukovodila sa zenama koje su plele carape, dzempere i rukavice. Bilo je i drugih poslova i aktivnosti koje su sve zene iz odbora obavljale. Borci su nam uvijek porucivali da im saljemo uloske za baterije i male sijalice, a mi smo to kupovale u radnjama. U mjesecu avgustu Borojevic Zivana i ja smo iSle, po direktivi vlasti NDH, u akciju za zetvu i vrsidbu zita, jer nismo mogle raditi kao uciteljice, posto je skola nekada radila a nekada nije. Na kraju smo morale da podnesemo izvjestaj koliko je izvrseno zita, kako bl se od domaCina uzeo porez. Kako smo bile u kontaktu s Narodnooslobodilackim odborom, znale smo da treba reci da je manje izvrseno. Utaja je isla u prilog narodnoj vlasti koja je tako mogla doCi do zita. Na tom poslu ostale smo mjesec dana. U oktobru i novembru ustasko redarstvo pocinje masovna hapsenja. Tako smo uhapsene i nas tri: Zivana Borojevic, Lenka Nikolic i ja. U za;tvoru smo tJuoene. Po ISvfi'repos:ti 1se narocilto ~sticao ,u,stasa KJraljic . . . r . oz kaT r ebalo J·e da nam sudi ustaski sud u BanJO] Luc1, a 1 JC v · •v "' . d . . . t b lo da a demo otlsao u vaz d u h . Jim JCK re a decembra smo pustene. Jelena je dobila nareuenJe a .se . onBcem Krupu dok J·e Zivana otiSla u Sv. Nedjelju, u Zagor]e. 1 os. , 0 d se1 u I vankpa jC: otiSladutZoga;reJ·~· sam ostala da zivim u Prijedoru. a 1 pore , . . . d' . Rad AFZ-a nastav10 se 1 u 1944. go mi. 582 583 �Enesa Lazarevic-Zahirovic OSTRO:lACKE SKOJEVKE " C etvrta neprijateljska ofanziva je u punom jeku. Februara !943. godme Savma Peta crnogorska brigada oslobada Ostrok IT z~c, a Deseta ~e~cegovacka Ramu. Udruzeni neprijatelji op~ I I su nase snage u dohm Neretve i Rame. Svuda unaokolo vade se te~ke ~1:'bb, Pb?a u ~rsa. Od plotuna, rafala, eksplozija topovskih i ~VIC?ns I . om I z~~IJ.a podrhtava. Nijemci i ustase nadiru od Kon "i:a I ~a kl)ena, Tal9an~ od Mostara i J ablanice. Lijevu obalu Neret~e LaposJe o Je 18.000 cetmka, od Konjica do Bijelog Polja. U obrucu. s~ I?-al~zi Vrhovni stab NOV Jugoslavije sa Operativnom grupom diVIZaJa I 4.000 ranjenika i tifusara. . Na sva~o~ ko~~ku. tragovi krvave borbe: lesevi okupatorskih vo ·m~a,. z.arobljem TahJam, zap!~jenjei?-i .~li uniSteni tenkovi, topovi, k~­ ~IO~Ik I razbacano razno oruzJe. Pnstizu nosila za nosilima novih ral!Jem a. Svruda samo krv i rane. . G~ljavina i kanonada cuju se sve blize i sve jace. Neprijatelj Je odlucw da nas u ovom kanjonu unisti. s . I nar.od konjicko? i P~?z~rskog. sreza nalazi se u okruzenju sa ~ v~~on: VOJS~Om: s.a .llJOlTI diJ~h posljednji zalogaj hrane. Daje sinove I ce~I u na~e ~edm1~e. Ra~aJu se novi borci. Preko stotinu omladinaca I omladmki zauz1ma IDJesta u stroju poginulih boraca. .f.! takv?j situ~ciji nas aktiv SKOJ-a u Ostroscu donosi odluku da sto vise skoJevaca I. napredne omladine krene u brigade. J edni u Petu crno~orsku, ~ drugi u Desetu hercegovacku. Sarno iz male varosice odlazi. u partizane ~~ ml~d~ca i djevojaka. Od njih trinaestoro sest su omlad1~ke. Med~ llJIIDa Je I kompletan aktiv SKOJ-a, koga je prethodne g?dm: ?I~gamzovao komunista, Orner Golubovic, ucitelj iz Seonice. Pk ~hrektiVI .I sa zadat~?m da ?formi ~1ovi aktiv u Ostroscu ostaje samo s OJevac. Ib1o I~an~v1c. Iz tn porodice polazi po dvoje, brat i sestra. . N~~mla~a Je b1la. J:Iajrija Muso~ic. Bilo joj je tek cetrnaest go?I~a. NIJe ht]el~ os~at.I 1z.a brata HaJrudina. Kundak od puske vukao JOJ. se po zemlJ~, ah JU ~e ana nosila sa ponosom. Ona i njen brat ~aJr~dm p~~tah su b~r~I Desete hercegovacke brigade. Oboje su po¥~nuh:kHaJnJa. na. Kobi~J~j Glavi kod Gack:a, u borbi protiv Talijana ! cetm a, a HaJrudm u b1c1 na Sutjesci. 1 v 584 585 Ni Halima KovaciC nije htjela ostati iza brata Rifata. Poginula je kod Nevesinja, u krvavoj borbi Pete cmogorske brigade sa Talijanima i cetnicima. Emina i Enver Grcic hili su sirocad bez majke. Nisu se htjeli rastajati jedno od drugog. Poslije proboja iz neprijateljskog obruca na Sutjesci, Minu su Nijemci uhvatill kod Trnova i otjerali u koncentracioni logor. Iz logora u Sisku oslobodili su je partizani. Nastavila je ratovati do konacnog oslobodenja zemlje. Sa omladinom Ostrosca posla je i Zumreta (Zunka) Kurbegovic i izdrzala sve teskoce cetvrte i pete neprijateljske ofanzive. Hatidza (Tidza) Torlic je imala sesnaest godina. Bila je siroce. U cetvrtoj godini umrla joj je majka, malo iza nje i otac. Iz Travnika, gdje se rodila, daidza je Tidzu doveo u Ostrozac. Rasia je sa njegove cetvoro djece. Bila je lijepo i veselo djevojce. Divno se znala smijati. Njena zivotna radost i bezazlena, jos djecija vedrina, odusevljavala je. Jedva da se prestala igrati sa lutkama i pocela mastati o ljubavi, a rat je buknuo. Trebalo je ratovati, snove i mastanja zamijeniti teskom, krvavom stvarnoscu. Stupila je u Mostarski bataljon Desete hercegovacke brigade. Bila je dobar horae. Ljutila bi se kad bi je drugovi iz jedinice zvali ,Mala". Zeljela je da je prihvate kao pravog borca, ratnika. A ona je to i hila. Ni surovi ratni dani, ni smrt, ni krv oko nje, nisu joj oduzimali radost zivljenja i vedrinu duha. U borbi sa cetnicima kod Nevesinja hila je ranjena. Geier od bacaca raznio joj je koljeno. Zajedno smo otiSle u bolnicu Desete hercegovacke brigade u selo Bratac kod Nevesinja. Bile smo sretne sto smo se srele i sto smo zajedno, makar i u ovakvoj situaciji, na lijecenju. Od najranijeg djetinjstva bile smo najbolje drugarice. Dugo smo te noCi razgovarale. SapucuCi sjecale smo se Ostrosca, djetinjstva, rane mladosti, saputale smo o ratu, o zivotu u buducnosti, o ljubavi. Trudila se da bude hrabra, da zaboravi ranu. U pocetku nije hila lose, ali je kasnije sve viSe i viSe slabila. Pored jedne nesrece, rane, dosla je druga, tifus. Savladala ju je opaka bolest od koje smo svi strahovali. Otpremljena je u bolnicu Trece divizije. Na rastanku je hila tiha i hrabra. Rekla mi je: ,Aka ostanes ziva, pozdravi moje i kazi im sta je sa mnom bilo". Uzalud sam je hrabrila, bila je mirna, iako je hila svjesna tezine svoje situacije. Nikad je viSe nisam vidjela. Ostala je negdje na Sutjesci. U petoj ofanzivi, najtezem iskusenju nase narodnooslobdilacke borbe, u kojoj su svoju mladost i zivote dali najbolji sinovi naseg naroda za nase sretno danas, svoj zivot dala je i sesnaestogodiSnja TidZa. Ostala je sa svojim smijehom, crnim ocima i zarkom zeljom da pobijedi smrt i rat. Njena mladost i nada nisu uspjele da savladaju iskusenja tih velikih, okrutnih, ponosnih godina nase istorije. Nismo znale sta je to rat, sta znaci spavati pod vedrim nebom, gaziti bespuca, niti u noCi biti siban vjetrom i ledenom prasinom negdje u divljini. Mladi, neiskusni, ali puni borbenog duha i ideala krocili smo iznenada u najzescu vatru. Iz pitome doline pored Neretve put nas je iz Ostrosca odveo uz dolinu Neretvice, na planinu Bitovnju prekrivenu debelim snijegom. Nocile smo oko vatara koje su duboko propadale u snijeg topeCi ga. U zoru- borba sa cetnicima i ustasama i prije svega sa njemackom 118. lovackom divizijom. U ratu se brze raste, sazrijeva i uci. �Dalje, borba na Neretvi, mars preko planina Breze, Prenja, Ljubinje, Bahtijevice, Porima, kroz snijeg uz neprekidne borbe. Poslije teske cetvrte ofanzive odmah smo upale u jos tezu - petu. Strasna iskusenja za nasu mladost, za nase nedozrele godine, ali zudnja za slobodom i mdnja prema okupatoru nosila nas je, hrabrila, celicila. Nikada, nijedna, ni za tren nije posumnjala u nasu sigurnu pobjedu. Od nas trinaestero osmero je poginulo od Neretve do Sutjeske. Pored pomenutih na Sutjesci su poginuli jos i Afan Zahirovic, Juso Hajduk, te Alija i Hajrudin Dzenetic. Poslije pete neprijateijske ofanzive ilegaino sam boravila u seiu ~obrigoscu vise J~bianice. Dzemila, majka Hajrije i Hajrudina, cuia Je ~a sam se vrat!Ia i dosia je da pita za svoju djecu. Ziosiutni giasovi su doprli do nje da joj je oboje djece, njena cetrnaestogodisnja Haj:ij~ i dv~deseto~<;>disnji Hajrudin, :poginulo. Dosia je majka da pita, da CUJe SVOJ spas 1h smrtnu osudu. Cutaia sam, siagaia, nisam imaia snage da joj kazem istinu. Zar sam joj mogia objasniti, zar sam mogia traziti da shvati surovu potrebu zrtve. Poslije prebolovanog tifusa demobilisana sam koncem maja 1945. godine. Dosia sam u Ostrozac, osloboden, sretan, ali osakacen za mladost, za cijeiu generaciju miadosti sto je otiSla i nikada se nije vratiia svojim kucama. Nisam nasia majku, umrla je od tifusa u vrijeme pete ofa?zive; krili su to dugo od mene. Docekala me je majka Hajrudina, grhie smo se i piakaie. Ona rrikad nece saznati za grob svoje jedinice sto je svoj mali zivot polozila na zrtvenik slobode. U meni ce uvijek zivjeti sjec:mje na te slavne godine istorije naseg naroda i na hiljade bezimenih junaka, malih a velikih ljudi, koji su najvrednije dali za slobodu, zivot. Nevenka Novakovic LEPA RADIC epu RadiC sam Uipo:zmala rposlije ofa11121ive na Kozaru 1942. u 'seiu Srednjem Drulb'ov:iJku, u Po1dgrmecu, kada je kao clan SKOJ-a dodijerljena na politiakri rad Op:st~nsikom komitetu KPJ Sr~drrjeg Dubovika. U to vrijeme Lepa je rasporedena u selo Donje Petrovice na politicki rad s omiadinom i zenama, zajedno s Nadom Podgornik iz Banje Luke, koja je takode upucena da radi na ovim zadacima. Opstinski komitet je pridavao narociti znacaj politickom radu u ovom selu zbog toga sto su dva mjestanina, procetnicki nastrojena, raspirujuCi sovinizam uspjeia da, u izvjesnoj mjeri, unesu zabunu medu seijake u pogiedu ciljeva NOR-a. Lepa se veoma brzo snasla u radu s omiadinom i zenama i uspjela im se pribliziti, jer je bila u svakom pogledu primjerna, a u odnosima neposredna i bliska. Ona je uspjeia da u aktivu SKOJ-a koji je vee 1942. bio organiwvan, okupi veCi broj aktivnih omiadinki i omladinaca iz seia Donjih Petrovica. Organizovala je seoske omiadinske konferencije, na kojima je istupaia i govorila omiadini o nasoj borbi i o u1ozi KPJ i SKOJ-a, o potrebi organizovanja omiadine u organizaciju USAOJ, o btatstvu i jedinstvu nasih naroda, o herojskoj borbi omiadine Kozare za vrijeme neprijateljske ofanzive na ovu planinu 1942. ( u toj borbi je i sama ucestvovala), o potrebi da sto veCi b.roj omladinaca i omladinki dobrovoljno ide u brigade. Na tim seoskim konferencijama se na desetine djevojaka i mladica javljaio dobrovoljno u krajiske i proleterske brigade. Tadasnja opstina Srednji Dubovik granicila je s neprijateljskim polozajem kod sela Ostroznice i Badica, pa su ustaske patrole s vremena na vrijeme upadaie u ova seia, pljackale, tukie zene i djecu, prijetile da ce ih sve likvidirati ako budu pomagali. partizanima. Lepa je znaia za sve to, ali je i dalje odiazila na teren i obilazila osiobodena seia, pjesacila desetine kilometara nocu i danju po seoskim putevima do kuca u kojima su se oddavali sastanci. L 586 587 * Preuzeto iz edicije PODGRMEC U NOB, zbornik sjecanja, Vojno-izdavacki zavod, Beograd, 1972 g, knj. II, str. 657-659. �U drugoj polovini 1942. Lepa je primljena u KPJ. Lepu su krasile mnoge plemenite osobine, a prije svega skromnost i ljubav prema covjeku. Drugarice i drugovi s kojima je radila, kao i narod ovog kraja, zbog toga su je neobicno cijenili i voljeli. Kao djevojka iz grada, ucenica strucne skoie lz Bosanske GradiSke, snaiazila se u poslovima koje ranije nije radila. Ucestvovala je u organizovanju omladinskih jedinica u ljeto 1942. i u zajednickoj zetvi tih jedinica, nedaleko od neprijateljskih poloz.aja, kod Bosanske Krupe, u Gornjim PetroviCima, Ostruznici i Badicu. Sluzila je za primjer, zela zito i prenosila snopove. Licno zalaganje bila je najbolja karakteristika za prijem u SKOJ i Partiju. Lepa je docekala mnoge ratne pobjede i uspjehe, ali i sve tegobe i nedace: prosla je kroz ofanzivu na Kozaru i cetvrtu neprijateljsku ofanzivu zajedno s narodom ovoga kraja. Organizovala je zbjegove u Grmecu, ucila narod kako da se skriva od neprijatelja, bodrila !jude u njihovoj zelji da istraju do konacne pobjede nad njemackim fasistima. Radila je u Grmecu, februara 1943. godine, kao clan Staba za evakuaciju naroda iz tadasnjih srezova Bosanski Novi i Bosanska Krupa. Izvrsavala je zadatke bez panike i straha od zloglasnih ,stuka" koje su bez milosti bornbrdovale sela i narod koji je izbjegao u planinu. Trebalo je snage i fizicke i moraine, da se izdrfi februarska zima u Grmecu bez hrane i odjece. Lepa je medu prvima evakuisala ranjene borce koji su bili smjesteni u Domu ratnih vojnih invalida u selu Srednjem Duboviku i ranjenike iz partizanskih bolnica u Grmecu. Zivo je se sjecam iz tih dana. Bila je u vojnickoj uniformi, pokrivena cebetom. Dogovarali smo se sta sve 4. bataljon Druge krajiske brigade treba poduzeti radi evakuacije ranjenih boraca, i kako sprovesti organizaciju zajedno sa sanitetom Druge i Pete krajiSke brigade da se narod ne bi smrzao u planini. Bilo je veoma mnogo zena, djece i staraca - njih smo upucivali u zbjegove, a omladinu smo pripremali da ide u proboj sa Drugorn i Petom krajiSkom brigadom. Sve smo pripreme organizovali veoma brzo. Vjerovale smo da · cemo zive izaCi iz neprijateljskog obruca. Posljednji put smo se vidjele na smotri Druge i Pete krajiske brigade i izbjeglog naroda na brdu Torovinama, u Grmecu. Tada smo dobile zadatak i krenule u proboj. Prema pricanju prezivjelih ucesnika ove ofanzive Lepa je, kao clan Staba za evakuaciju, do kraja ostala na podrucju Grmeca, sve clok neprijateljske snage nisu zauzele citavo podrucje, presjekavsi ceste Bosanska Krupa-Sanski Most i Bosanska Krupa-Bosanski Petrovac. Prilikom proboja iz planine Okruzni komitet KPJ za Podgrmec dao je direktivu da se narod organizuje u manje zbjegove kako bi se izbjegle velike zrtve. Lepa je u jednom zbjegu u Grmecu zambljena. Prilikom zarobljavanja hila· je izdvojena zbog toga sto je trazila da se narod ne zlostavlja. Odvedena je u Bosansku Krupu, gdje su je njemacki fasisti strahovito mucili. Od nje je trazeno da kaie ko su medu zarobljenim naPodom komunisti i rukovodioci. Lepa je izddala mucenje hrabro i odlucno, ne izdavsi nikoga. . P 1 · d a dana izvedena J. e na J. avno vjesanje vpred .nekoliko VI · OS JU d' v I'1Je 1, zena 1 d]'ece , u . BosanskoJ· . Krup1.: .k o d ze I' JCZmc (C s t astotlna . . . v · . .vk nice. Prije nego sto su JOJ stav1I~ om~~· UZV1l~!lul.a .JC: . . ,Narode, ne bojte se, part1zam ce pob1Jed1t1~.z:vJeia Komumst1~. ~ partija zivio drug Tito zivio Sovjetski Savez, ZlVJela Crvena arm1Ja. Bori s~ narode za svoj~ slobodu i ne daj se zlikovcima u ruke! Mene ' , . neka ubiju - imace ko da me osvet1.I" v 588 589 • �Rahela Perisic-Albahari SLIKE IZ KRAJINE H .tjela sam da rgovl().rim o Ma;riji Bursae, a ne mogu niikalko da mi?lim sa?.Io 1?-a ·bu. dj~voJkru-~eroja, a da njen 1iik ne identiifilkuJem s cilltavim nJemm kraJem. Kad g~ovorim o rnjoj vidim namd njenoga k>raja rsa svim njegovim }judsk1m osolbina;ma sa svim odlikama rkoje ka2Jujru ida se ta!kvim l:judima ,svalka zemlja moie sa;mo po!llositi. To su odJ~ke ,prrav·iih ljudi, odlilke lkoje krase 1stir111skog corv'jeka. Vidim plato vise Drvara i selo Kamenicu, rodno mjesto Marije Bursae. Prenosim se u pocetak ljeta 1942. godine kada sam cesto po zadatku odlazila u Kamenicku skolu, u kojoj i kraj koje se cesto sastajala omladina ovoga kraja, gdje su Mira Maraca, Vera Babic, Bosa (ne sjecam se viSe prezimena) i druge drugarice u to doba radile sa zenama, ukljucujuCi ih u Antifasistickl front. Tih dana sam upoznala krsnu, jedru, mladu djevojku, lijepih kestenjastih oCiju, bujne kose, djevojku koja se isticala svojom pojavom i neCim zdravim, bujnim, sto krasi mladost ovoga kraja. U to vrijeme, prije nego je kod nas stiglo popularno Kozaracko " kl o " , . me d u. naprednom nasom omladinom igrala se i pjevala ,Vanjo ka". P]evao ]e narod ovu rusku pjesmu na svoj nacin. Srcem i razumom tumacio ju je autenticno. Ali je, da se nasalim, interpretacija, upravo umjetnicka obrada ,Vanjke'' hila u duhu naroda Krajine. Jos i sad kao da mi odjekuje u usima tekst pogreSiilo ·irzgovoren, aH pjevan sa zanosom: - Vanjka, Vanjka, propadot ni za sta ... I sve taka, pogresno, sve u tom duhu. Pjesmu prati uobicajeno trupkanje igraca. Nesta kao narodno kola. Ovu rusku igru igrala je omladina, igrao narod Krajine u ovim borbenim, ustanickim danima do besvijesti. Kao da svu svoju ljubav za zemlju, kao da su sav svoj otpor okupatoru, kao da su sav svoj patriotizam pretakali u igru, u tekst koji ne znaju pravilno ni da izgovore, ali znaju od kud dolazi. Znaju, ,Vanjka" je nikla tamo, u dalekoj, velikoj, drugoj zemlji, koja s~. ovaj sas opir~ f~sisticko~ os~ajacu, kao sto se opire Krajina, kao CIJela nasa zemlJa sto bram SVOJU rodnu grudu. Igra Krajina, okrece se kola. u ~~~e1:ici, y Bos.anskim Osredcima, u Velikom Cvjetnicu, u mnog1m bl1Zlm 1 dalJ1m sehma, a kad trupkanje zadise i oznoji igrace, 590 591 onda se od teksta i stihova viSe nista ne razabire. Cuje se samo isprekidano, zadihano: - Vanjka ... Vanjka ... Vanjka ... Vanjka ... i niSta vi~e. . SlusajuCi ih i gledajuCi smijala sam se i radovala, dolazilo m1 je da placem od srece, tuge i ponosa. Bila sam svjesna, toga casa, zadivljujuce snage i ljepote ovoga kraja, svjesna da ce se takva om~a~in~ boriti bez uzmaka, ginuti bez uzmaka, pa aka bude potrebno 1 IZginuti za slobodu zemlje. Igra Marija Bursae, seljanka - omladinka, igra do nje mlada zena, Rodic, iz Bosanskih Osredaka. Igraju mnoge Marije ovoga divnog, suncanog dana 1942. godine, dana kada se u Kamenici kod skole formirala partizanska brigada. Na tu svecanost dosla je sva omladina blizih i daljih sela. Viju se zastave, ori pjesma, slusaju govori. Na tom mitingu govori Seja Radenovic, omladinka iz Bosanskih Osredaka. Sjecam se, preslusavala sam je prije nastupa na mitingu. Radila sam i s njom kao s mnogim omladinkama ovoga kraja. Tu otresitu seljancicu - omladinku, primila sam u Opstinski komitet SKOJ-a. A sa:da, ana je trebala prvi put da govori svojim drugovima i drugaricama, da govori djevojkama, da govore zenska usta pred narodom u ime borbe, da rame uz rame s muskarcima i zenama podu s puskom u ruci u borbu za svoju i svoga naroda slobodu. 0, kako sam, sjecam se, taj cas strepila. Mislim da nikada u zivotu nisam osjecala vecu tremu, vece uzbudenje, koje je granicilo gotovo sa strahom. Mnogo puta, kada se mislima prebacim u ono vrijeme, kada analiziram to svoje osjecanje, uvjek donesem isti zakljucak: Bilo je to zbog znacaja njenog prvog istupa, istupa zene - omladinke u ovome kraju, u ovome selu, istupa znacajnog, gotovo presudnog za sve zene ovoga kraja. Jer, Seju RadenoviC ovaj cas slusaju, gledaju, prosuduju, usi, oci, razum, srca svih prisutnih. Ocjenjuje je narod kroz patrijarhalno nasljede, ocjenjuje kroz stogodisnje navike i obicaje, kroz zastarjela shvatanja da se zena ne moze izjednaciti s muskarcem, da joj je sudbina rodenjem odredila robovsku ulogu. Osjecam kako avo zastarjelo gledanje lezi medu nama. Lezi u ovom borbenom, ustalasanom skupu. Ne u svakoj muskoj, ali u mnogoj staroj muskoj, pa i zenskoj glavi. Opire se zlo nasljede svemu novom, svemu sto se s mladoscu i napretkom rada, sto se razvija i napreduje. Opire se, jer to nije ono njihova, jer je drukcije. Pa iako krci put boljem, srecnijem zivotu, ipak jos duboko leZi nevjerica u prisutnom skupu. Zbog takvog gledanja na zenu, na njenu borbu, na njenu ravnopravnost, osjecala sam odgovornost pred svojom savjescu, odgovornost u ime prisutnih, za cije opredjeljenje, kao partijski i politicki radnik, nosim odgovornost, ne samo pred rukovodiocima, nego pred nasom revolucijom. Zbog toga sam i bila taka panicno uzbudena. A Seja Radenovic, u koju sam vjerovala, popela se na govornicu. Njen nastup, njene prve rijeci, njeno drzanje, postepeno su odagnali moju strepnju. Ne samo svojim. rijec~ma, nego ci!elim svojiJ? stavom, ova seljanka-omladinka dokaziVala Je kako su zene dosto]ne ravnopravnosti, kako .se mogu bor~t~ i s pu~~om u ~uci kaov s~o m?gu orati zemlju, radati djecu, pohadati skol~, b1t1 :poza~m.ke,. d~z':t1 k,;tc.u. Govori seljanka omladinka narodu, poziVa svoJe vrsnJakmJe 1 vrsnJake, poziva narod ovoga kraja da dobrovoljno pomaze brigade. �Kao da je sad gledam: Od govora na otvorenom polju napregnule se vratne zile, a glasnice kao bronzane :lice zvuce pwstorom. Od uzbudenja i ponosa zajapurili joj se obrazi. Sto duze govori Seja Radenovie, sve viSe se sjaju lica i oci prisutnih, otapa se led koji je nevjerica bila zamrzla. Evo, u selu Marije Bursae, govori djevojka koja se rodila u ovom kraju kao i sva zenska djeca sto su se dosad radala, a govori razborito i otresito kao da je "muska glava", kao da su zene cio vijek politiku vodile. Osjeeala sam kako se, ne samo kod mladih, nego i kod starijih, koji svojim zivotnim opredjeljenjem vuku nazad, koji zbog svojih godina i vaspitanja u sve ovo sumnjaju, kako i kod njih sumnja i nevjerica ustupa mjesto razumu, ozbiljnom razmiSljanju, uva2:avanju, a kod nekih se javilo i odusevljenje. Osjeeam, led je probijen. Sjecam se, u selu Velikom CvjetniCu zivio je neki slijepi starac koji je slusao o Seji da je govorila. Interesovalo ga je otkud toj njegovoj zemljakinji, otkud seljanCici, ovolika pamet i snaga da bez "straha i zazora govori pred narodnim sktipom, kao da je musko ili narodni poslanik". Poslije nekog vremena slijepi je u razgovoru konstatovao kako dolaze nova vremena, za koja da mu je neko rekao, kako ee doCi da ne bi vjerovao, a ovako da se sam u to uvjerio. Ponovio je svoju misao tudim rijecima, naime rijecima vee mnogo puta na tome skupu izgovorenim: ,Nekim zenama sve basta kao i muskim glavama." Starac je bio iz mjesta u kome su se pored zenske omladine istakle u radu .i mnoge nase zene aktivistkinje AFZ-a, kao sto je bila i jedna starija aktivistkinja, Milica Burkic-Pilipovic, a uz nju i mnoge druge zene - prvoborci. U ovom kraju je pola godine kasnije nikla i "Brkata brigada", kako je narod nazivao svoju 10. krajiSku brigadu sastavljenu od starijih ljudi, u koju smo prilikom IV neprijateljske ofanzive, to jest u zimu 1943. godine, poslati po zadatku i mi omladinci i omladinke komunisti. Upravo u tim tragicnim danima napustanja krajiskog terena pred nadiranjem neprijatelja kada je narod, odstupajuCi s nama pod najtezim okolnostima, ispoljio nevjerovatnu snagu u trpljenju muka, patnji i svih nevolja koje se podnose u svakom odstupanju, a narocito kada je i vrijeme ovako hladno, a teren teiak, mi zene stekle smo povjerenje i starijih drugova. "Brkata brigada" preeutno nam je priznala ravnopravnost. Osjetili smo to i u ophodenju. Osjetili su ti stariji borci - seljaci, osjetio je narod da i zene znaju biti i te kakvi borci kad se vodi odbrambeni rat, kad se vodi pravedni rat. U takvim uslovima izrasli su narodni heroji, medu njima i zene-heroji, kao sto su: Marija Bursae i Danica Materic. Mnoge znane i neznane zene-heroji nikle su i izrasle u toj borbi. Kad govorim o Mariji Bursae ne znam, a upravo znam, zbog cega nju poistovjeeujem sa svim ljepotama, sa svim radostima i nastupanjima, sa svim pobjedama i napredovanjima, sa krvavim, ali herojskim putevima nase narodnooslobodilacke borbe. Ja nju poistovjeeujem, kao sto poistovjeeujem svakog istinskog borca - covjeka, kao svakog naseg heroja, sa herojstvom naroda. Vidim je u onoj strasnoj zimi, pocetkom 1943. godine, kada se pred neprijateljem Banija povlacila! Vidim je medu smrznutim majka- 592 593 rna, medu lutajueom djecom, medu djecicom izbezumljenom od. gladi i zime! Vidim je i medu one jedanaestoro djece, koje sam pokuplla na tom "hodu po mukama", a med:u kojima neka nisu znala ni kako se zovu, ni ko su im roditelji! Vidjela sam heroja Mariju u heroju narodu, u opustjelom selu Cvjetnieu, kad je od svih stanovnika ostala samo jedna porodica nase aktivistkinje, Milice Burkic-Pilipovic, porodica koja je treb~lo, po zadatku, posljednja da se povuce, da napusti selo onda kada sv1m stanovnicima okoline pokaze, kad sve porodice uputi putovima kojima se te strahovite zime trebalo kretati. Toga zamrznutog mecavnog jutra posla je Milicina snaha na bunar po vodu. U snjeznom nametu pokraj bunara ugledala je mali djeciji nosic kako viri iz snijega .. NiSt~. se od djeteta nije vidjelo osim toga nosica oko koga se otopw smJeg, po cemu se vidjelo da je dijete zivo. Snaha je pozvala svekrvu, Milieu Burkic-PilipoviC, izvadili su djetence, gotovo novorodence, jer nije moglo biti starije od tri do cetiri mjeseca. U tim najtragicnijim danima od_stupanja kad je nepoznata majka, mazda, braneci od gladi i zime stariju djecu, ostavila svoje najmlade dijete tu, pored bunara, pa, nadajuCi se da ce ga neko na :tom mjestu najlakse rpronaCi i ISpas.ti, otiSla dalje ophrvana tugom i nevoljom, da joj se nikad sudbina ne sazna. Milica, i sama ugrozena od neprijatelja, nasla je snage i nacina da to djetence unese u kucu, da zakolje ovcu i .da &a umota u. od;am~, jos toplu mjesinu kako bi, po narodnom kazivanJu, naden?J dJevoJ: cici v.ratila zivot i spasla je od posljedica :smrzavan'ja. To~ nadenoJ djevojcici dala je ime Ratka - Nadenka, pa ju je, snagom ljudske ljubavi za covjeka, ponijela sa sobom, spasavajuci joj zivot, ddeci je do dana danasnjeg kao svoje dijete. Vidim Mariju Bursae i na cesti sto vodi od Martin Broda,, kada sam jednog majskog dana 1943. godine prolazila i, sjecajuci se teskih, krvavih minulih dana, gledala seljake koji su toga proljecnog svijetlog dana, kao i uvijek kad bi protutnjala ofanziva, radili na svojim njivama. IduCi odjednom sam na sred puta opazila rascvjetali bokor krompirovog svata. Za·cudila sam se otkud oVIdje, na sred puta zasijan krompir, i jos tako nedirnut! Seljaci koje sam pitala o tome odgovorili su mi ovako: "Ove, minule zime, kad se povlacio cio nas kraj, naiSla je ovim putem i jedna zena, majka mnogobrojne djece. Bili su prozebli, gladni, pa je zena s djecom svratila u jednu usputnu kucu da ih ogrije i nahrani. Kao i sve kuce i ta je kuca bila napustena. Nije bilo ni vatre da ih mati ogrije, ni hljeba da ih nahrani. Jedno dijete, djecak od deset godina, od patnje, gladi i zime, bio je vee tesko bolestan. Zbog njega, a i zbog ostale mlade djece, osvrtala se ona po kuCi ne bi li nasla sta cime ce djecu nahraniti. Ne nade niSta, osim nekoliko krompirica u uglu kuce. Onaka prijesne potrpala ih je djeci u njedra s namjerom da ih u prvoj kuCi u kojoj nadu vatre ispeku ili skuhaju, te da utole glad i da se ogriju. Meduiim, tada se ni na cemu covjek nije mogao zagrijati, kuce su bile napustene, sve puste! Ni na cemu osim na puscanoj cijevi i borbenoj vatri. U tom borbenom krkljancu, u topovskom dumbaranju, u eksploziji avionskih bambi, zena je produZila put s djecom. Njen desetogodiSnji sin, bolestan od gladi i zime, izdahnuo je odmah tu gdje vidiS taj cvijet, a mati nije imala vremena 38 zene BiH u NOB 1941-1945. �ni da ga zakopa. OtiSla je, ko ce znati kamo, u zivot ili smrt, niko ne zna! Kad smo se vratili svojim lmcama nasli smo maliSana i zakopali ga, onako s krompirom u njedrima. To je njegov, to je djecji grob." Tada sam shvatila zbog cega ovo cijelo selo cuva taj krompirov cvijet da ga ko ne zgazi! Jer, evo, ovog prvog proljeca poslije ofanzive iz d~~ca~covih njedara, iz zem.lje, proklijao je krompir koga je majka namiJemla svom bolesnom d]etetu za zalogaj. Proklijao i rascvao se ovdje na ~r~mu, y ruzicasto bijeli bokor, oznacavajuCi djecji grob. Narod, koJI Je tohko puta gledao smrt u oCi, koji je prezivio mnoge strahote rata, s tugom i postovanjem cuva uspomenu na malog mucenika, na djecaka koji je ostao u minuloj ofanzivi na drumu, pazeCi da <;>Vaj. cvat .niko. ~e na~azi, da. ovaj k:ompir niko ne uzbere, jer niklo Je S.Jeme IZ d]ecakov1h mrtv1h grud1, procvao je i cvijet da bi mu zemlja mladi zivot produzila. Nada NuhefendiC-Samardzic ZENE PROZORSKE OPSTINE U NOB evolucionarni rad u predratnom i ratnom periodu u Prozoru usko je vezan za uce!Sce naprednih :lena prozorske opstine. Njihovo aktivno ucesce u narodnooslobodilackom pokretu, i to u periodu kada im nije prijetila opasnost od pogroma ili uniStenja od strane ustaskog rezima, ima duboke korijene, izmedu ostalog i u naprednom pokretu u ovom kraju prije drugog svjetskog rata. U vremenu od 1939. do 1941. godine na zene, posebno zensku omladinu Prozora i njegove okoline, neposredan uticaj su vrsili pripadnici naprednog radnickog pokreta, medu njima studenti i daci srednjih skola. Oni su za. vrijeme skolskih raspusta prenosili svoja politicka opredjeljenja i iskustva iz naprednih akcija omladine Beograda, Zagreba, Subotice, Sarajeva i Mostara, gdje su se skolovali. Omladinci i omladinke, Osman Sabitovic, Rudo i Anto Merkadic, Muharem Nuhefendic, Meho Pirolic, Dzevad Jusufbegovic, Dulo Islamovic, Salih Subasic, Dobrila MestroviC i dr., isticali su se i bili poznati kao borci za narodna prava. NaroCito je bila velika aktivnost zenske omladine na kulturno-zabavnom polju. Ona se ogledala u raznim priredbama na kojima je napredna omladina izvodila program sa revolucionarnom sadrzinom. Zbog toga su stalno bili u zavadi sa vlastodrscima koji su na sve moguce naCine sprecavali i bojkotovali te priredbe izvodene u Ljubinoj baMi, u Ma~tinoj kafani, u basti Mustafe Karahodzica i Opuhu. (:iltanje tada nepozeljnih knjiga (Maksima Gorkog, Hasana Kikica, Miroslava Krleze, a narocito Vase PelagiCa ,Umovanje zdravog razuma") i prepricavanje njihovog revolucionarnog sadr:laja bila je tema razgovora omladine, a njihovo nosenje prilikom setnji bio je jedan vid javnog prkosa vlastima koje su zabranile citanje tih knjiga. I nogometni sport je mnogo doprinio razvoju naprednih shvatanja, naroCito putem cestih susreta sa susjednim mjestima, Konjicom, Jablanicom, Duvnom, Livnom i G. Vakufom. Poslije svake utakmice bila su uobicajena dobro pripremljena i posjecena sijela kojom prilikom su dr:lani govori od strane naprednih omladinaca, koji su naglasavali znacaj drugarstva, potrebu razvijanja bratskih komsijskih odnosa i suprotstavljanje fasistickoj aveti koja se vee tada nadvila kao neman nad Evropom. Svakodnevno igranje odbojke pomoglo je da prostar ispred zgrade danasnje opstine (gdje su bile i gimnasticke sprave) R 594 595 �postane stjeciste gradana, a narocito omladine. Tu su se igrale utak- m~ce u koj.ima ~u se .red~-yno takmiCili na jednoj strani cinovnici, pre- tezno rusln .em1gra_nt1 kOJl .su u P;ozoru zauzimali znacajnija mjesta, a na drugo} s~r,am gradan1, p~etezno omladina. Napredni omladinac, Osn:an Sa~Itov1c. zv. Bego, te Je utakmice nazivao ( uz bucno negodovan~~ ~usloh em1gran~ta)v ,borbom prozorskih proletera protiv carske ~USIJe . Na t?m. odbojkaskom terenu dolazilo je do izrazaja jako polit_I.cko x:_aspolozenJe. Nap!edna omladina je gromoglasno navijala dajuCl oduska svom revolucwnarnom opredjeljenju. . ~o.rmi_ranje partijske celije u Prozoru, u ljeto 1940. godine, bilo Je v~hki stimulai?-s u daljnjim politickim i kulturno-prosvjetnim aktivnostima ovoga mJesta. . Predvo~upaciju n~se zemlje, 1940/41. godine, dvije napredne omladmke ucemce udadose se ( uz bucne komentare carsije) za deklarisane komuniste. Najljepsa i najbogatija srednjoskolka, Elza Kraus uda~a se za P.redradnika, S~~cka Re~ica. (zvm:og ,Petica", narodnog 'heroJa), a Fatima Nuhefend1c napustlla Je sluzbu u Sreskom sudu i udala se ~a Sa~ku Mum.inovica, tada clana KPJ. (U ratu, juna 1942. godine, pog~J:?-UO Je u partlzanskom odredu ,Zvijezda", nakon sto mu je Fatima domJela vezenu crvenu zastavu na Konjuh planinu). Ovakva politicka zbivanja su intenzivirana sretnom okolnoscu" st.o .i.e. Pro~or b~o mjesto gdje su sluzbenici dola~ili kao politicki kazl:Jemci l5op s~ 1 d<;tlJe n~stavljal~ sa siren)em naprednih ideja, iako su vla~todrs~~ rac~~ah da ce .se om, pod pnsmotrom bjelogardijaca, morati odrecr SVOJlh shvatanJa. Na taj nacin su u Prozor dosli izmedu ost~.lih, ucit~lji Mir~w .TomiC (njegova bista kao istaknutog bor~a NOP-a ~to~1 u K.ruse-y~u) 1 nJego~ ~olega. Fehim Vej~ovic zv. ,Drugar" (ciji je .Jedm~c sm, ZIJO, u 14 godm1 stupw 1942. godme u Prozorski bataljon) kao} .Me~~e~ JusufbegoviC .Ckojemu je vee u martu 1942. g. sudi~ ust~ski pnJ~ki sud z~.~aradnJu sa NOP-om i ciji je sin koncem 1941. g?~me .s.tupw u KonJicko-mostarski partizanski odred. Njega su cetmci ~b1h ]Una 1942. u Bijeloj kod Konjica). Ovi ucitelji su pravilnim od~oJei? (p.osebno tll:macenjem istorije koja je odudarala od rezimskih ~dzbe.mka 1 shvatanJa). ~a~ali mladima putokaz i mnogo doprinijeli ~azV?JU. slobodarske m1sh zena u Prozoru. I zato nije nikakvo cudo ~to J~ P1sm?. studentske omladine, povodom sporazuma CvetkoviC-MacUehk, Jat';,no crtano u Prozoru i komentarisano u ,Omladinskom drustvu uve . ..Prilikom dolaska i~alijanskih okul?~cionih jedinica, u drugoj poloyi;u avgusta 1941. J~O~me u P~ozor, mJedna omladinka nije dosla na ~mtmg koga vsu ItahJam zakazah. Nasuprot tome, pri ulasku proletera 1 Vrhovi?-og. st~ba u Pr~zor, 13. jula 1942. godine, sva zenska omladina se okup~la 1 v1dno mamfestovala svoju privdenost NOP-u. Vee sutra~a:~ po. oslo~o~enju Prozora prijavilo se 15 omladinki da pom~gnu pn siVanJu odJece za proleterske jedinice i borce Prozor~~\:e part;~anske cete. C~~( su pristal~ ?a se ko_ncentrisu sa svojim sivaelm J?as.mama ko~. pec~ne kako b1 sto manJe gubile u vremenu pri s~lanJanJu od nepn]atelJskog bombardovanja. Tada su dobrovoljno radile:. ~eh~a Se~emet,. Dobril<;t, Mest~ovic, Naza Karahodzic, Fatima Nuspahrc, Zmeta 1 Zah1da Sab1c, Dannka Pavlovic, Nada Samardzic Nevenka Faletar, Fatima BeCirspahic, Mulija Omanovic Milka Pet;ovic Halima Nuhefendic, Almasa Grcic i Angela Brizar. K;oz nekoliko dan~ 596 597 Halima NuhefendiC i Fatima BeCirspahic su tesko ranjene prilikom bombardovanj a. U borbama na prilazima Prozoru, 11. jula 1942. g., tesko je ranjena, a zatim i podlegla, Olga JoviciC, Rita, koja je u zadnjim trenucima izrazila zelju da bude sahranjena u Dugama, gdje je roden njen kolega sa studija, Osman Sabitovic zv. ,Bego", s kojim je ucestvovala u prvim redovima beogradskih demonstracija. Inace Rita je bila komesar cete i to u Kraljevackom partizanskom bataljonu. Na njenom grobu su se Dobrila MestroviC ( ciji je otac Mato bio sekretar Mjesnog komiteta KPJ Prozor) i Nada Samardzic zavjetovale da ce poCi Ritinim stopama. One su to i ostvarile odmah po dolasku Pete crnogorske brigade u Prozor, 2. avgusta 1942. godine, (kada je Prozorska ceta prerasla u bataljon) stupivsi u tu brigadu kao prva Hrvatica i Muslimanka. U toj jedinici su prosle zajedno kroz sve borbe, do pete ofanzive, kada je Dobrila poginula. Kada su partizanske jedinice u oktobru 1942. godine, pod pritiskom Italijana i cetnika, napustile Prozor, pod puskom je bilo sest drugarica iz Prozora: Dobrila Mestrovic ( cijeg su brata Milenka Italijani ubili 9. oktobra 1942. godine), Nada Samardzic, Mulka Kuloglic, Tahira HadziC ( ciji je brat Muharem bio tada u NOB), Alija Karahodzic (cijeg su oca u maju 1943. godine ubili Nijemci na svirep nacin kao saradnika NOP-a) i Mucelefa Poljarevic (ciju su majku ltalijani deportovali na otok Mamulu), a nesto kasnije njihov broj je povecala i drugarica Havka iz Parcana. U januaru 1943. godine u redove zena boraca iz Prozora uvrstile su se i Fata Gorancic ( ciji je muz Meho bio vee u NOB-i), Tefika Hadzic ( ciji je otac Orner u oktobru deportovan na Mamulu) i Hata Osmic (cijih je pet amidziCa vee bilo u NOB-i). Hiljadu devetstotina cetrdeset trece godine, prije kapitulacije Italije, u NOB stupile su drugarice Hasna i Zlata Subasic ( cija su dvojica brace bila u NOB), Subha DervisbegoviC (cija je sestra Mina bila sekretar OpCinskog komiteta SKOJ-a za Prozor), Rahima Pilav, Zahida Sabic, Fildesa Catic i Dula Islamovic (cije je pet brace bilo u NOB). U periodu 1941-1943. godine u ilegalnom politickom radu isticale su se omladinke: Hasna Karahodzic, Zineta Sabic, Fadila. MuspahiC (ciji je brat jedinac poginuo u cetvrtoj ofanzivi), Fatima Islamovic, Vasva PilaviC, Mina DerviSbegovic, Behka Subasic, Semska i Dika Begic, Nura Omanovic (cije je sest brace ucestvovalo u NOP), Dika Hujdur i Kija Hadzic. Ono sto su dale starije zene prozorske opstine moze biti primjerom svim pokoljenjima. U tome posebno su prednjacile narocito dvije zene iz sela Kute: Zahida Hujdur i Dula zv. Studenka. One vee u martu 1942. godine prenose i skrivaju kupljene puske za partizane, i daju utociSte prvim partizanima. Kada je Zahidin muz bio zatvoren i suden od strane prijekog ustaskog suda u Travniku (u martu 1943. godine) ona je i dalje nastavila saradnju, kao i onda kada joj je muz, koncem aprila 1943. godine, odveden u logor Banjicu kod Beograda i ubijen. Ona je sve svoje bitisanje i svu svoju djecu podredila NOP-u. U najkriticnijim momentima 1942, a posebno u martu 1943. godine, ona je sa svojom komsinicom ,Studenkom" pomogla pozadinskim radnicima da se pred stalnim potjerama, po jakoj zimi, sklone i prehrane. ,Studenka" Dula, u decembru mjesecu, njeguje partizana Esrefa pod stal- �nim pritiskom neprijatelja. Poslije smrti tog partizana ana svom sinu nadijeva isto ime, a 1943. godine u aprilu, kada je selu Kucanima receno da se odupru ustasama, prva je glasala da im se pruzi otpor, a kada je ostala u manjini predlozila je svom muzu Muharemu da napusti selo i da se pridruzi partizanima. Jednom prilikom Dula je 1942. god1ne iispred U!S,tasa i1zmijela ,dvdlje I]JUSke U rdimijama i •spasla o:n:uza i ukucane .ad ustaskog zuluma. Njoj pripada velika zasluga sto su ostali zivi mnogi partizani povratnici iz Crne Gore. Mahmuta Pracica je prosto otrgla od ustasa kada su ga zatekli u selu Kute. Kada se otvarala skola sela Kute, avgusta 1943. godine, ana je velikodusno ustupila svoju najvecu sobu - cardak. Sela Kute :i ~Cipe hila su u. neprijateljskim rukama samo pri prolazu okupatorsk1h snaga u ofanziVama, i zato su ana najviSe zivjela s~ partizanima i di_jelila sudbinu sa njima. U kuCi Zahide Hujdur nije bilo. dana bez part1zana, a. tu je ~ilo redovno sjediste staba Ramskog partizanskog odreda kada Je opensao u tom rejonu, a dugo je bilo tu sjediSte i OpCinskog NO odbora. Pored ove dvije drugarice isticale su se zene sela SCipe, i to Camila Imamovic, koja je svoju djecu znala slati po najvecoj mecavi u sul!m da don.esu vijesti o kretanju neprijatelja, kao i majka Arifa Cok?Je (prvog I~abran?g predsj~dnika sreza, koga ubiSe ustase 1946. godme) k?d k?Je se cesto spustala Nada, prerusena, da danese hranu partlzamma 1 obavijest 'O 1kretanju neprijatelja. Njez1na su 3 sina ucesnic;i N_OP-a. Osim .Arifa i m.ladi sin je poginuo u petoj ofanzivi na Sut1esc1. Tu spada 1 AhmetoVIIca Ha:dzic koja !Se porodila 1kada je 111jen muz Ahmet, oktobra 1942, morao napustiti Prozor. Ona je nepokoleb!J.i':'o, sa sestero djece, skrivajuCi se po selima, ociglednom agitacijom smla propagandu za NOP (Ahmet je bio clan Mjesnog komiteta KPJ 1941. godine i njegova trojica brace su ucesnici NOP). Tu je i Dulaginca OmanoviC koja je vee 1941. godine materijalno pomagala i simpatisala NO\_,v.a Pasicka }famidoviC )_e 1942. i 1J43. godine, kada je -odlazila iz Krusc1ce u KonJic, po penZIJU svoga ocuha Sulejmana, nosila skriveni propagandni materijal u Ostr-ozac i Konjic, a otuda donosila umnozeni ~ater~j.al pod smrtnom opasnoscu da izgubi svoju licnu penziju, kao I penZIJU svoga ocuha. Tidza DzeliloviC ( cijeg su brata Rasima 6. oktob:a 1943. godine Nijemci javno objesili sa predstojnikom, Dragom Malisem, nasred Prozora, a ciji je brat Kamber ubrzo poslije toga u juriSu kod Ostrosca poginuo) neustrasivo je pronosila povjerljiva pisma do Mo~tara i .sarajev~. Hata Hubjar iz Blaca zatvarana je u ljeto 1943. god.me ~ad1 saradnJe sa NOP, ali je sve pritiske izdr.tala i nije otkrila s kime Ima vezu. Anusa VladiC sa SCita je kod povlacenja Opstinskog NOO redovno skrivala arhivu, a kada je 1943. godine, upala iznenada usta~ka milicija u SCi!t ona je spaJSla ,dvojiou partizana i•z Duvanjskog partizanskog odreda sakrivsi ih u svoju kucu. Kosa Mestrovic (zena Mate, sekretara Mjesnog komiteta KPJ u 1941, i majka Dobrile koja je poginula na Sutjesci i Milenka koga ubise Italijani 9. oktobra 1942. godine) je zena koja nije nikada poklekla, i sve je stoicki podnosila, pa i onda kada su je 6. septembra 1943. godine doveli Nijemci pod vjesala .objesenog Rasima i Drage sa kcerkama trazeCi da prizna da je i Mato bio u dosluhu sa obje8enima. Hetku Grcic (cija su sva cetiri sina stupila u borbu) odvedose u zarobljeniStvo na otok Mamulu a kada je dosla p-o kapitulaciji Italije sa jos vise prkosa javno je m~ni- 598 599 festovala svoju ljubav prema NOP-u, govoreCi da bi, kada bi jos toliko imala si111ova, 1sve pos1a1a ru Titovu vojsku. Aliefendimca Dervishegovic (Ciie su dvije kceri bile aktivni ucesnici NOP) iako u odmaklom dobu, sv~ju privr.tenost prema NOP ispoljavala je i kroz pjesmu koja je njen slucaj opjevala. . . . . . . . _ . Daleko bi nas odvelo kada b1 nabraJah sve akt1v1stkm]e AFZ koJe su izvrsavale svoje zadatke bez pogovora, kao sto su i Melka Grcic, l-Hba Manov zv. Blagajka, Trebinjka sa Kranjcica, Zulka Kuloglic, Fata Sabic, AjiSa Zajimovic, Hanifa Colak i druge. Najtezi dani zena prozorske opstine bili su dani od 6. oktobra 1942. godine do kapitulacije Italije, 9. septembra 1943. godine. Nairne, kada su ponovo Prozor okupirali Italijani koje su potpomogli cetnici, pobijeno je 620 nevinih i nenaoruzanih ljudi. Cetnici, predvodeni vojvodom JevdeviCem i KovaceviCem, tada doslovno ispunise direktivu Draze MihajloviCa o Ciscenju Bosne -ad muslimanskog i hrvatskog zivlja. Tih dana ne samo sto zene izgubise svoje najmilije, nego dozivjese najbrutalnija ponizenja: da budu javno silovane, a cesto pred svojim muzevima i sinovima. Ajisa Dautbegovic i kcer joj Munira, iscupavsi se iz kandzi tih zvjeri ljudi, progonjene, radije skoclSe sa visokog vodopada ,Buk", nego da se ti izrodi nad njima izivljavaju. Tada Vasva Mahmutbegovic junacki ate noz cetniku, zatim umace i drugom cetniku skokom kroz prozor, iako ju je iz puske ranio. Ona je ostala cijelu noc u siprazju rjecice Brodac oko koj.~ su tra~ali ti izr?di ~da. j~ dotu~_u.. ~ada majka Fahre Mahmutbegov1ca ne ht]ede kazat1 gdJe JOJ se knJU d.Jeca spalise je u vlastitoj kuCi _kao. i Suljicu K~~rica .. Na Liski t~ is!o uCiniSe sa staricom Andom Skancom. Tom pnhkom 1z Prozora otJerase 25 rodoljuba u ,celovinu" u Mostar i na otok Mamulu, medu kojima 5 :lena: Hasiju Omanovic, Hanku Pirolic, Hetku Grcic ( cija su 4 sina bila u NOB), Fazlinicu Poljarevic i Fatimu Muminovic sa sincicem od 4 mjeseca. U tom periodu, do ponovnog oslobodenja Prozora, u cetvrtoj ofanzivi, februara 1943. godine, zene Prozora su, osim svakodnevnog ponizavanja, trpjele takvu glad da su one i djeca u te zil!lske dane izdr.tali ono sto ni jedna zivotinja ne bi izdr.tala. RacunaJUCi da ce Prozor ostati sastavni clio Italije okupator je sve rusio i palio sto je partizansko. Kucu Zinete i Zahide Islamovic i Nade Samardzic su potpuna razorili, te sa svim pokucstvom u bunkeru na ,Rivinama" ugra~ dili Carsijsku dzamiju su pretvorili u konjusnicu, a onu u Mahah raz~rili i gradu prenijeli na bunker u ,Sehovica basCi". Ali, kada je Josip Broz Tito naredio: ,Prozor nocas mora pasti!" okupator je silovitim jurisom Trece partizanske divizije pregazen i prognan da se viSe nikad nije vratio. Tada je preko 650 italijanskih zarobljenika bilo koncentrisano u Prozoru. Steta je sto tada nije filmovano da se vidi kako ih po citavu cetu cuva samo jedna partizanka. Ti zarobljenici skupa sa gradanima su osjetili okrutnost fasizma, jer. je P~ozor. sv~kod~ev~C? bombardovan, i to preko cijelog dana. Tada Je za zene 1 dJecu )edm1 spas bio u peCini ,Ponir". Kada su partiz~nske ~nage je~~e n.oc1 prebacene iz rejona Neretve u rejon Vrbasa 1 odbacen nepnJatelJ prema Bugojnu, zene -opstine Prozor su i tada pokaz:1Ie svoju pr~vr.tenost NOP-u. Sve sto je moglo nositi i voditi ranjemke krenulo Je da se evakuacija sto prije izvrsi sa teritorije Prozor~ i prebaci preko Ne~etve. Tada je u Ramskom partizanskom odredu b1lo oko 180 boraca 1 sva �njihova rodbina je bila na nogama da se pomogne partizanima da se sto bezbolnije izvukJU iz op[mljavanja og.romnih snaga Nijemaca, Italijana, cetnika i ustasa, koji su namjeravali da zadaju posljednji uclarae NOV. V1rhovni s:trub je, rpoznavajuCi dobro prili'ke i op.redijeljenost ll1aroda prozorske opstine, odmah po prelasku Neretve naredio da se, kao i u oktobru 1942. godine, vrate pozadinci i pokusaju formirati odred. Vraceno je osoblje Komande mjesta Prozor: Muharem Nuhefendic, Ahmed HadziC, Meho Sinanagic, Ismet DautbegoviC i Nada SamardziC, koji su se iz rejona Neretve uz pomoc pristalica NOP probili kroz njemacke snage i izbili najprije na Pogorjelicu (fojnicki srez), a potom, zavaravsi trag neprijatelju, spustili se u korito Neretvice, vodom izbili na Vitreusu (nadmorska visina 1911 metara) i spustili se za leda neprijatelju u rejon izvora Vrbasa. Taj put, u to zimsko doba, zasigurno nije dotada covjek prosao. Koliko je bilo tada smjelosti spustiti se u ma koje selo gdje je neprijatelj stalno krstario u nastojanju da pokupi od naroda oruzje, da opljacka partizanske familije, vrseCi teror i cineCi posebne napore da sto prije izvrsi mobilizaciju ljudstva za popunu desetkovanih ustaskih i njemackih jedinica! Kakav je rizik bio spustiti se u selo, prerusen u narodnu nosnju, i izviditi ko u njemu ima, kuda se neprijatelj krece, koje su mu namjere, donijeti u sumu hranu i municiju iz magacina (u koje su smjestene ogromne kolicine oruzja, municije, opreme i hrane iz Prozora, a od ogromnih zatecenih italijanskih zaliha), odnosno skladiSta u Scipima, Kutima, Herama i Valicama! Ali narod, krvno vezan za NOP, usprkos strahovladi, prihvatio je pozadince. Vee prvog maja 1943. godine, koji je svecano proslavljen, u predjelu ,Kutska rika", na sastanku 48 prekaljenih boraca, koji su stalno krstarili po okolnim srezovima, pokazalo se da su uspjeli zavarati neprijatelja. Da bi se sve ovo postiglo mnogo su doprinijele zene koje su majcinskim instinktom znale da im partizani govore istinu, da im je jedini izlaz u neodazivanju njihovih najblizih u neprijateljske jedinice i u saradnji sa odbornicima koji su okupatoru bili trn u oku. Kolika je bila angazovanost zena, narocito zenske omladine, u tom periodu najbolje govori Cinjenica da su vee u avgustu 1943. godine radile tri skole na uzdolskom podrucju, u selu Kuti, D. Vasti i SCipima, kao i to da je uciteljski kurs sa 20 polaznika bio organizovan u Prozoru u junu 1944. godine pod rukovodstvom strucnih nastavnika, Muhameda Patkovica, Irfana Arifagica i Vide Cijan-Karabegovic. Tada je sekretar Opcinskog komiteta SKOJ-a Prozora bila Mina DerviSbegovic iz sela Duga, a clanovi Tahir Hadzic i Zejnil Zajmovic, oba iz Prozora. U Opcinskom komitetu SKOJ-a Kute na sva cetiri rukovodeca mjesta su bile zene: Fatima Bijavic, sekretar, a clanovi Zlata Subasic, Vasva i Behka Pilavic. Duja Maric-Vujanovic KOLIKO LI JE TVOJE SRCE ... ila sam borac u Prvoj ceti Prvog b~talj<;ma 14. sre~njob<:san· s k e u d arne bri gade , od nJ'enog osmvanJa do zavrsetka tata. . . . 1 • Kao seoska djevojka, ponesena patnotizmom I slob<;>?a~s.n~ duhom mojih gorstaka sa padina Vlasica, posla sam u revoluciJU ~<:ao I · B hiljad;a~j~~~a~~c~k~l:l~v~j{ godini i mastal~ kao i .sve seoske. djevojke 0 zivotu 0 udaji o spremanju darova, ah sve Je to prek~n~o ra~: Jedan od najtezih ratnih dana bio je za. mene kad': ~u g~~Je~I m?JI Koricani BjezeCi sa ostalim mje5tanima Ispred ustaskih bZVIJkn dasla sam sklo~iSte i prebivaliSte u Krusevu Brdu. Od to~ -~ecem. ars og a?a l941 godine kao 17-godiSnja djevojka, morala sam ICI u X:~Jam da rad1m i cu;am st~ku samo za komadic ~lje~~' d~ ostanem 7Iva. Na to su moji roditelji bili prisiljeni i mem mJe bi~~ dn;.gog 1zla}a. T~\koz cetnicki nastrojenog trgovca, Nikole Savanov1ca, bila sam cesto SI an rana i ponizavana. . . . d· Najtezi moj dozivljaj u kuCi tog cetnika b}o ]~ u .JCSen _1f4?}1 ll1~, kada su cetnici pokusali da me obescaste. Tesko Je 1 zamis Itl .m m Je to b>ilo za mene vee stasalu s~os.ku dj~vojk~,. kada me op{oh d~ru!: bradonja i pace da zavrce kosul]u, a Ja vnstnn, nema ~1 ogkl t' zastiti Ni sada ne mogu da objasnim sebi kako samv lZl~a a 1~ .· · : ZVIJenma u lJ'udskoJ· kozi '· pobJ' egla sam "i osvanula u sum1. Te noc1 v . d . u meni je pala odluka: uprtit pusku 1 tuc1 te. ga ove. . Nije proslo dugo vremena a u nase kraJev~ su st1gle par~1z~nsk~ 'edinice - brigade. U Koricanima sam danonocno pral~ z_~voJe 1 ves borcima tih brigada. Radila sam sa djevojka~n~, ne.. zn~JUCI .~a ~m~r: jer to je bila nasa narodna voj~ka, a ne cetmc1~ koJI m.su msta 1a?1l~ vee pili i napadali seoske djevoJ~e; ~b.rzo ~?staJei? skojevka, a pocet kom 1943. godine stupam u BanJamck1 partizanski _o~red. . Sve prezivljeno do odlaska u partizane ~ mem J~ stvonlo neo.dol'ivu zelju da nosim pusku i da budem u prv1m ~e~ov'lma, a da sam!et ~ude daleko od mene. Nakon stupanja u Odred 1 JaVJ?-O sam ~ekla sta v 1' B 1 J·e otpora i nevjerice, ali je mojoj upornosti udovolJeno. ' lo b'l · 1 d ze 1m. Prva borba sa Nijemcima i moje vatreno 1 ustenJ~ : o ~~ w 1 Vecica nedaleko od Kotor Varosi. Svako zrno koJe Je ~IJukalo :i:lila sam' da ide pravo u mene. Ali strah je postepeno nestaJao. v 600 601 • �. ~ruga borba bila te protiv cetnika Laze Tesanovica u Javoranima. }ad~ .Je kod mene dosl!'l do punog izrazaja mr.Znja i osveta prema Vlado Kecman ~~vtmc1U:a. Ova bor~a :ohl~o me oh~abrila da p~1ska s mog ramena nije s1.sl!'l.sve do~c rat DIJe zavrsen. \)sob1to sam volJela da ostanem u zastitm~r 1 d~ zaJed_nc;>,s Petro;n Ma~Icem-Velikim. tu~e~ov i~ puskomitraljeza. TaJ nazi':' ,Veh.l~,r Petar Je dobw zbog postoJanJa JOS Jednog Petra koga smo zvah ,Mah . Pus!wmitr<7ljez mi je bio drag kao roaeni brat. Voljela sam zaleCi z~ dr.vo 1 l~ratknn r.afahma tuCi po neprijatelju, a njegovo dobovanje b!la Je .rnoJa n~dopJev.ana djevoj.ack~ pjesma. Zbog rnoje hrabrosti i odanostl drugov1 u cet1 su me neiZmJerno cijenili i voljeli Kad su god tra~eni ~ob~ovoljci. za izvrsenje bilo kojeg zadatka uvijek ~am se rnectu P,rV:Im~ Javljala .. B1la sam puna zdravlja, pa ni za umor nisam znala. Gdje b1 god stah - povela bih kozaracko kolo. l(io~a~n~a~t hri~ade, iStevo rSamardzija, cZlnao hi poneikard reCi: ,Kohko h Je tVOJe srce Dujo." . U 14. ?ri~_?-~i postavljena sam za komandira voda. Cesto sam vo~Ill ~od .u ]un~ I ~u~la se sa neprijateljima svih boja. Moja njeznost o azila Je do IzrazaJa u onim trenucima kada vidim pocijepanog ili neopranog borca. I dok se oni odmaraju, ja ih krpim i perem. NESEBICNO DO SMRTI .K 602 603 UCITELJICA MIRA JOTANOVIC ada je poceo rat 1941. godine u porodici Milenka Jotanovica bilo je petoro djece. Zivjeli su u selu Cecavi, a Mira, najstarije dijete, imala je 19 godina i tri mjeseca. Jos kao gimnazijalka u Tuzli 1935. godine ukljucila se aktivno u rad naprednog srednjoskolskog pokreta. Tu je dobila ono prvo sociolosko vaspitanje. Od najranije mladosti kod nje je bilo izrazeno druzeljublje. Kroz svakodnevnu borbu tuzlanske radnicke klase postajala je svjesna znacaja ljudske solidarnosti. Dosta plemenitog ponijela je ri iz svoje kuce u svijet. Omladinsku revolucionarnu aktivnost ozbiljnije nastavlja na uCiteljskoj skoli u Banjoj Luci. Zavrsni razred skole prekida aprila 1941. godine uslijed kapitulacije Kraljevine Jugoslavije. Vraca se u svoje rodno selo Cecavu, gdje zajedno sa majkom Zorom, koja je hila uciteljica u Cecavi, odbija da primi sluzbu uciteljice u tzv. Nezavisnoj Ddavi Hrvatskoj. Mira, tada sa vee jasno izrazenim idejnim opredjeljenjem, sa dosta bogatim fondom procitanih knjiga napredne sadr.Zine, nastavlja s aktivnim radom. Njena aktivnost, rad i borba, postaju poznati u selima Cecave, Rastuse, Ukrinice pa i na sirem podrucju Teslica i Te5nja, i to ne samo mean omladinom nego i starijim ljudima u teslicko-dobojskom kraju. Tiha i blaga po naravi, ali revolucionarna duha, ubjedljh~·:~_ je nastupala sa argumentima progresivnih i slobodarskih ideja u jednom takvom kriticnom periodu u kojem su se nasli nasi narodi 1941. godine. Sa izrazitim smislom i uspjehom izlagala je svoje misli, razoruzavala i kolebala mnoge idejne protivnike. Radi toga veoma brzo je uspjela da stekne povjerenje postenih ljudi u sredini u kojoj je zivjela i djelovala, a da protiv sebe izazove podozrenje predstavnika rezima. Dolazak okupatora u nasu zemlju, proljeca 1941. godine, samo je viSe podstakao mladu djevojku na njenu idejno-politicku borbu, na rad, na organizovanje NOP u teslickom i dobojskom kraju. Potpuno svjesna istorijske uloge svoje generacije, ulazi u redove neumornih radnika i boraca, siri slobodarski duh medu ljudima i postaje aktivan politicki radnik. ,Mi komunisti moramo se razlikovati od drugih, i to samo po aktivnosti; po radu i svakodnevnom zalaganju za opstenarodne interese". �S tim rijecima primljena je u Clanstvo KPJ pred ustanak. Njen prvi neposredni partijski zadatak, odmah po kapitulaciji zemlje, bio je formiranje, rad i rukovodenje aktivom SKOJ-a sela Cecava. Aktiv SKOJ-a u cecavskom kraju tada je imao 7 clanova: Nevenka Dehc, Dobrila i Kosa Stankovic, Obrad JoviC, Marko Tomic i Vlado Jotanovic. Pored clanova aktiva Mira je formirala i nekoliko omladinskih grupa sa kojirr:a je radila, putem kojih je pripremala nove kadrove za prijem u aktiV. . Na sastanku partijske organizacije u Teslicu, kojemu su prisustvova~I: .. Adem VHercegovac, E~o Blazek, Edhem Pobric i drugi, Mira je pazlJIVO slusala referat o d1rektivama za pripremu naroda za oruzanu borbu. Njeno ozbiljno lice, iako mlado, nije pokazivalo ni tremu ni zabr~nu~ost, na ~jel?-u ~ije bi!o zbunjenost.i, a svaka njena rijec, sjecaju se ~.JeJ.?I ~rugovi.' .~Ila Je prozeta odlucnoscu. Odmah je dokazala punu SVOJU IcleJno-pohticku zrelost za istorijski trenutak u 1, ojem se nasla. U predustanickim danima Mira je cesto driala sastanke aktiva SKOJ-a i antifasisticke omladine. Najvazniji i svakodnevni zadaci na k?jim~ je Mi~av i?si~ti.rala ?.iii. S!fv ~azg~l~cenje fasizma i objasnjenje ~Je?ovih osvaJadkih I ImpenJahstickih ciljeva, te borba za ibratstvo i Jedmstvo. Kada bi _joj dru~ovi govorili o tdkocama na koje nailaze u radu sa narodom I omladmom ona bi ih pazljivo slusala i upuCivah kako treba da rade. ,~vije.k je .imala d<;>Vol~no .vre~ena, strpljenja, istrajnosti i volj da ~ve sto Je neJasno obJasni. Bila Je svjesna politickog stanja u svom kraJu, te nase uloge i odgovornosti pred zadacima. Svaki radni sastanak pretvarala je u vaspitni skup, na kojem se zaista od Mire moglo mnogo stosta dobra nauciti. S puno smisla rukovodila je i radila sa om~adinom", kazu o Miri njeni drugovi i oni sa kojima je neposredno radila. . ,Drugovi! M! moramo uspjeti da nase porodice, rodbina i komsije PyYI b~du u borb1, a ovo cemo uspjeti samo na taj nacin ako budemo SVJesm sopstvene odgovornosti pred nasom borbom i Revolucijom. Sarno tada cemo kao komunisti biti istinski cijenjeni i podriavani kod naroda. Mi se svim svojim bicem moramo dati za Revoluciju." Ovo je dio njenih rijeci kazanih na prvom partijskom sastanku kojem je prisustvovala. Shvatajuci ozbiljno pripreme za omzanu borbu, Mira je u Cecavi i okolini ucinila mnogo na razvijanju vjere u mogucnost omzanog otpor~. Radila je na utvrdivanju lica koja posjeduju omzje i municiju, radila na odabiranju i popisu ljudi koji hi se trebali naci u prvim okrsajima. U stalnoj zurbi, sa nestrpljenjem svojstvenim mladosti, cekala je dan kada ce odjeknuti prvi oslobodilacki pucnji Borjem Cavkom, Cecavom. ' Tako se medu organizatorima ustanka u teslickom kraju nasla nesvrsena uciteljica Mira, opaljena u Hcu suncem i vjetrom, kratko podsiSane kose i ovlazene znojem. Avgustovski dani 1941. godine hili su burni. Mira je stalno odriavala kontakt.e i sastanke sa Radom Licinom, Ratkom Brocetom, Vojom Mitrovicem, Edom Blazekom, Edhemom Pobricem i dmgima organizatorima ustanka. Okupljala je seljake, drzala konferencije i zborove, uspostavljala vezu sa partijskom organizacijom u Teslicu, obilazila okolna sela. Saznali su o njoj ljudi na vecem i 604 605 sirem podrucju srednje Bosne. OsjecajuCi opavsnos~ od njenog autorit~ta i afirmacije, pojedini re~kcio~ar! su ~ok':l.savah .da pre.ko ~orodi~Qe neutralisu ovu aktivistkinJU. NJemm roditei]Ima, M1l~nku I Zor.I, s~;rJ---­ tuju ,dobronamjerno" da ~a~tit~ :tyliru. o~ svih napora 1 ol?asno~t1 koJIIDa se njihova dijete izlaze. SvJesm Izda.Jmcke propagande I. kapitu.la~stya ovih reakcionara Mirini roditelji i sami se sa ostalom djecom JOS ~Is~ an0azuju na org~nizovanju pokreta, naroCito pozadine za pomoc VOJSCI i d"me pomazu i Mirinoj aktivnosti. Mira je stalno zivjela sa problen;ima u~tank:=t, interesovala se ~ zivotnim brigama seljaka u ovom kraJu. !JspJela Je veoma ra_no stec~ povjerenje naroda koji je u njoj gledao. Isimsk?g bore~ za ljudska ~ narodna prava. Energicno se suprotstavlJala poJav~.ma. spe~~l.?:nstva. I kapitulanstva, medu prvima je ~sjetila ~ta .se knje 1za nJeCI n~loh velikosrpskih glasnogovornika koJI su poziVah na osvetu na~ ~rvatii?-a i Muslimanima. NOB i NOP je stvar svih naroda JugoslaviJe , tvrd1la je ana. ,Borba ,protiv ~k:9?.a~~r~ je ~.at~'a.zniji z~datak nas b?raca z~ slobodu. Svi koJI su gnJeSui 1h ce gnJeSiti, pa h1lo da su Srb1, Hrva ~~ iii Muslimani, odgovarat c~ za svoja nedjela pred narodnom pravdom.1 Ni prva ratna zima, naj~eza u ~:~vo~o~o~isnjoj borbi, ?.ije SJ:?rijecila Miru u njenoj aktivnostl. Po CICI ZI111I 1 dubokom Sl11Jegu cesto prelazi sama preko Javorove i odlazi•V u. L~~evac u s~ab <;>d_;e~a, ': Snjegotinu, Branesce i druga sela. Sve vise 1 vise trebal? 1e obpsnJav.ati po.\avu cetniStva, njihovu izd_,ajni~Jm ~jela~nost. U proljeC~ 1942. g~dm~ dolazi do puca i otvorene cetmcke IzdaJ~ .u ovom kraJ.u .. Za M1ru I ostale aJktiviste oteZaini tsu uslovi :rada. NJOJ kao :kom~mst.1, poz~ato~ na sirem podrucju srednje Bosne, prijeti opasnos~ od vc~tmka. MI~~ vJ~ tada dobila zadatak da prede u Vijacane, da radi u ceti kao politick! radnik, mada je i dalje hila zaduzena za oml~dinski P?kre.t teslickog kraja. Bila je takode zaduzena za organizovan~e o_ml~d~nsk1h .grupa ~ oko1ini Prnjavora, za politicki rad u partizanslnm Jedi~nca~a 1 n~. P~I­ premi za prijem odanih boraca u Partiju, kao. i for~IranJe partiJskih orgainzacija u partizanskim vodovima, cetama 1 u sehma. Dolaskom Prvog proleterskog bataljona, kojim je komandovao Zdravko Celar, ana se krece na cijelom podrucju centralne Bosne, sa zadatkom organizacije NOP-a. . . . .. Zahvaljujuci izrazitom osjecanju linije KPJ i NOB-e I nJemh cilJeva, ona osjeca i medu prvima otkriva cetnicku izdaju i njihove planove za razbijanje NOP-a putem puceva. Prilikom cetnickog puca u cecavskoj ceti i cetnickog ~apada_ .na partizansku bolnicu u Cecavi, gine politicki komesar batalJona, ~1vo Preradovic, sa oko jos dvadesetak partizana -:-, proletera, ~ .~nog1 su zarobljeni, medu kojima i Mira, Braco Prera~OV1C, o.~rad Kosp1C, .osma~ Pobric i drugi. Sarno par dana kasn~.te M:ra .uspiJe~a da. pobJeg~e 1 stize svoje drugove u Vijacanima. Ispncala nn Je o zvJerstvi~a ~etmka, ubistvu Osmana Pobrica i drugih, ali nije ~po~enula da. }e I sama pretucena i da su je od klanja spasili mjestam lmJI su energ1cno pr<:t~s: tovali kod cetnicke komande Rade Radica i ~a?tijevali da se Mm I porodici Milenka Jotanovica ne smije niSta des1t1. . Mira je tada primila duznost po~itickog, ko_mesara partizanske bolnice u Vijacanima. Pregalacki podnos1 sve teskoce vezane za �drugove i partizansku holnicu u vrijeme cetnickih puceva i jaceg vojnickog pritiska na partizanske snage u srednjoj Bosni. Odlazak pr?leterskog bataljona sa ovog podrucja, a i pucevi u jedinicama doveh su preostale borce i komuniste IV krajiSkog odreda u tezak P<;>lo.zaj. Pro.lete_ri su odlazili, a komunisti sa terena srednje Bosne su ostaJah sa geJ11lskim grupama sa zadatkom da ostanu prisutni i da tu djeluju. Na jednom sastanku kad se odluCivalo da 1i iCi sa Proleterskim bataljon~l? ili. os~~ti sa ostacima vI\;'. krajiskog odreda grupa boraca, !fled.u koJima I Mmn brat Vlado, zelJeli su da idu sa Bataljonom. Mira 1m }e tada rekla: ,,Jeste, vi h_ocete da idete tamo gdje je lakse. Bez obzira ka!~ve vas borbe ocekuJ"l!-, sa Bataljonom je ipak lakse. Ali, od vas s~ trazi, pogotovo od komumsta, da ostanete ovdje, na ovom terenu, sa ovim nar<;>~o.m ... s~?- j.e O":_dje kr~za, tu ste nam potrebniji. Ovdje se moramo bonti I riJeCJU 1 puskom, I pojedinacno i u grupi. Ovdje treba istrajati". Borci su poslusali i ostali. Odlukom Okruznog komiteta Mira sa bratom Vladom ulazi u sastav IDobojs.ko-dervents·fue gerilslke grupe 1kojom .ruJkovode Kojo JotiC i Adem ~e~cegovac. Grupa je djelovala i zivjela u planini Krnjin. Mira je u grup1 hila odgovorna za rad sa omladinom. :rocetkom juna 1942. godine Mira i Vlado dobijaju zadatak da odu .. I uspostav~ vezu sa Skendervakufskom gerilskom grupom. Od Kr.~J~na p~eko Cav~e, Uzlom~a, ~orja stigli su do Maslovara gdje su nars~: na Jednll: vecu ~r~pu cetmka. Uspjeli su izbjeCi zarobljavanje i posl~J~ uzaludmh po~usaJa da dodu do Skendervakufske gerilske grupe, vra~Ih se preko BorJa na Cecavu, a zatim na Krnjin, gdje su ostavili SVOJU grupu. Medutim, grupe viSe nije bilo. OdluciSe da se vrate u Osretke kod teren~k_og radnika Mitra SubotiCa, jer je prilikom odlaska d~govoreno ..u sl~caJu da grupa ode s tog terena da ostavi vezu kod Mitra. P~sl~Je VIse dana. bez hrane (hranili su se samo jagodama) uspostavlJaJu vezu sa Mitrom, ali u meduvremenu on gubi vezu sa grupom. ?iti Tada odlucuju da. se upute prema Cecavi gdje poznaju i ljude i teren .. !oga dana, 21. ]una 1942. godine, padala je jaka kiSa. Bili su mokn .I -ozebli, ~. ~etnic~ su bili obavijesteni da je Mira primijecena u O~:etci~a. Mobihs:r selJake za pretres gajeva i sikara, uvala i dolina. Sl~Jed~ci dan, 22. J~ni, osvanuo je vedar i pocelo je da grije sunce. Mira 1 Vlado su na Jednom proplanku izasli na sunce da bi se osus<ili N.~ znajuCi da je organizovana potjera i da se pretres terena vrsi radl nJih, od m;nor~ s:r zaspali i taka pali u ruke cetnicima. Oboje svezani, uz rr:ait.retlranJe 1 udarce, hili su sprovedeni u cetniCki stab i zatvor u Cecav1. Znali su da im zivot visi o koncu. . c.etnici su in.sistira~i na raznim priznanjima, na razotkrivanju veza Ilegalmh boraca 1 drugih grupa. Udarali su ih, maltretirali na razne naCine. Ka~a su uvi~je~i da njihovi zarobljenici nece pokleknuti zakazali . su Sl;l~enJe. ~u~enJ~ Je zakazano za 28. juna 1942. godine na Vidovdan. ~etmci su ht]eh pnkazati da su oni ti koj:i nastavljaju tradiciju Kosova I brane srpstvo. Sudenje je otpocelo u jednom maloj zgradi kod skole u .selu l!krinici. Na sudenje je doslo nekoliko stotina seljaka. Ugled porodice M1lenka i Zorke J otanovic bio je velik. Po seHma se znalo i pricalo: ,Danas se sudi djeci nase uciteljice Zorice!" Mnogi uticajniji domaCini zajedno sa Zorkom. i. Milenko~ v~c s~ preduzeli mjere i pripremali ljude da naprave pntisak na cetmk~ J njihov sud da bi spasili ,nasu uciteljsku djecu", kako se onda govonl~. Mira je pravilno ocijenila situaciju. Nije _ocekivala da. ce sp:;tsem? pa je na to pripremila i brata. Ostati dosljedan komum~!a 1 _ne IZ.Igra!I narodno povjerenje, ne traziti milost od klasnog nepnJatelJa, b1lo Je njeno polaziSte u drianju pred cetnickim sudorn. Cetnicki sud je bio u sastavu: Jovo _Kitic, predrat.nt policajac, ta~~ na duznosti kornandanta cetnickog bataljona ,TankosiC ; Novo ProdiC, predratni trgovac, zarnjenik Kitica; Franjo Rapo, predratni k_ornandi.r zandarrnerijske stanice, agent GESTAPO-a, :;t .za po_rotu .su ~zeh od :pvnsutnih dva starija seljaka. Sud su predstavih kralJevskirn I, uz uobicajeni ceremonijal, konstatovali da maze poceti s radom. Cetnici su ocekivali da ce se na sudenju Mira i Vlado pokolebati, a ispalo je obratno. Ugled Mire i njene porodice sprij~cili su ~alje rnaltretiranje i cetnici su, pod pritiskorn naroda, rnorah odustatl od zlocina. Mira je bila u kucnom zatvoru, pred kucorn je bila stalna straz.a. Iz kuce nije rnogla, a ni srnjela izaci. To je bila najblaza ka~n~ vkOJU su joj rnogli izreCi. Zaprijetili su da ukoliko nastavi sa f:on;mmstick.orn propagandorn, ili prirnijete i najrnanju uvredu na racun cetmka, ~raljev­ ske vojske, otadzbine ili kralja, da ce je strijeljati bez suda. To Je Jovo Kitic rekao pred ocern Milenkorn i majkorn Zorkom. I pored ovih uslova Mira je vrlo brzo uspost:;tvila vezl!- sa Maksirnom Dekicem, poslije mjesec dana i sa kom~nd1rom. ,genlske ~rupe koja je u meduvremenu presla u ilegalnost -.KoJorn ~~t1~e~, te Mitr,o~ Suboticern, terenskirn radnikorn. Preko Maksima Dekica I nJegove keen Nevene organizuje grupu omladinaca pornocu kojih odvaja vecu grupu cetnika od daljeg ostanka u njihovim redovirna. Jednom prilikom poslate su vece kolicine propagandnog materija~a od Doke Perovica koji je i sam kao sekretar OK SKOJ-a za srednJU Bosnu u to vrijeme zivio ilegalno. To je bilo vrijeme kada na terenu srednju Bosne nije bilo partizanskih jedinca (od j~n:;t do dec~?Jbra 1942. godine). Mira je posredstvorn oca i majke pnmlla ~atenpl, a potorn je organizovala njegovo rasturanje na terenu ovo!?i kraJa:. N~ torn poslu je bila jednom pl'ilikorn zatecena od jedn~g cetmka .. NIJ~ I~~la kuda. Srnjelo i odlucno je stala pred cetnika, sasvim hladno I ubjedlJivo mu kazala: ,Slusaj mladicu, krajnje je vrijeme da ti pocn~s .da radiS ~a NOP. Odlucila sam da te isprobam. Evo ti ovaj paket, ob1ai po selu I putem raspi ove letke". Mirina ,drskost" dovela je cetnika pred svrsen Cin. Prirnio je saradnju sa Mirom. . . .. . Neposredno pred odlazak I .J?roleters~e ,;:h:VIZIJe. u sre~nJu B<;>snu, decernbra 1942. godine Mira uspiJeva pobJeCI 12 pntvora 1 sklanJa se od cetnickog nadzora. avo ani i pored toga sto je bi~a svjesna da j_<;>j roditeljima i cijeloj porodici prijeti opasnost. NastavlJa s radom pnJe 606 607 �oslobodenja ovih podrucja. Bila je u to vrijeme sretna okolnost da su cetnici izvrsili koncentraciju svojih jedinica protiv I. proleterske divizije, od koje su razbijeni, pa su bjezali prema ustaskim i njemackim uporistima, nemajuCi vremena za osvetu, teror i kazne. Nakon prodora I. proleterske divizije u ave kraje, decembra 1942. godine i oslobodenja Skender Vakufa, Teslica, Srpca i Prnjavora, za Miru i ostale drugove koji su dotle radili pod vrlo teskim ilegalnim uslovima preostaje zadatak daljeg organizovanja NOP-a, stvaranja novih uporiMa u selima, mobilizaoija omladine u pa::rtizanske i proiete:rslke redove. Ovaj rad je urodio plodom. Odlaskom sa podrucja srednje Bosne Prva proleterska divizija bila je ojacana sa preko hiljadu omladinaca sa ovog podrucja. Pored ·opste povoljne situacije, i rad terenskih radni:ka, narocito omladins.kih, dop:rinio je ovoa:n 'Uispjehu. Na prvoj sjednici povjereniStva Okruznog komiteta SKOJ-a odrzanoj u oslobodenom Prnjavoru, januara 1943. godine, Mira je zaduzena za formiranje sreskih rukovodstava SKOJ-a, a preko njih i formiranju aktiva SKOJ-a i jezgra USAOBiH-·a u svim selima srednje Bosne. Za nepuna dva mjeseca, koliko je ovog puta podrucje srednje Bosne bilo slobodno, Mira je licno odrzala veliki broj omladinskih zborova formirala vise aktiva SKOJ-a i odbora NOSO BiH, odrzala viSe sastanaka, sijela i konferencija, formirala nekoliko omladinskih radnih ceta, diletantskih i horskih sekcija, tecajeva za opismenjavanje i pionirskih organizacija. Odlaskom I proleterske divizije sa ovog podrucja, formira se ponovo IV. krajiSki odred. Odlukom Partije terenski radnici povlace se u Odred gdje Mira nastavlja da radi kao horae i Clan OK SKOJ-a. U Odredu bilo je ljudstva sa cijelog podrucja srednje Bosne. VeCinu boraca sacinjavali su seljaci i sumski radnici, a bilo je i daka, studenata i poneki intelektualac. Malo je bilo jedinica u NOB taka slozenog nacio.r;.alnog sastava. Bilo je boraca i iz nacionalnosti: Ceha, Poljaka, Ukra]maca i drugih. Ovaj slozen sastav pokazao je jedinstvo i slogu i pored izrazito teskih uslova, zahvaljujuci radu komunista, medu kojima je bila i Mira. Ona je shvacala i podjednako osjecala potrebe gradske i seljacke omladine. Mira je hila komunist koji je veoma brzo uocavao probleme i nalazio naCina za njihova rjesavanje. Uz to je bila veoma aktivna u kulturno-zabavnom radu i zivotu u odredu. Formirala je pjevacki hor i diletantsku sekciju, sto je za te uslove bilo veliki korak naprijed. Rijet•ko se mogao susres•ti covjek koji •se toliko radovao svojim uspjesima u radu i uspjesima svojih drugova. Aprila i maja mjeseca 1943. godine nase jedinice smrtonosno je kosila epidemija pjegavog tifusa na podrucju srednje Bosne. Jednog dana i Mira se nasla u partizanskoj bolnici u selu Koricanima. Opaka bolest je bila jaca. Nije bilo borca u Odredu, niti omladinca sela Jove i Koricana koji nisu dosli na pogreb. Svjesni da se oprastaju od istinskog revolucionara i komuniste za kojeg su revolucija i NOB bili zivot, vise govornika se oprostilo s Mirom. U mnogim oCima prekaljenih boraca zaiskrila je suza. Grab joj je okiCen borovim i jelovim grancicama, jer je Koricane i padine Vlasica tada jos uveliko prekrivao snijeg. Njena porodica nastavila je borbu, pa su cetnici kao odmazdu za taj rad i uticaj koji je uzivala Mira i njena porodica medu narodom i omladinom, iz osvete, mucki ubili njenog oca Milenka, avgusta 1943. godine, kao odbornika NOO u selu Cecavi, a zatim isto taka mucki zaklali njenu majku Zorku koja je tada bila predsjednik Okruznog adbora AFZ-a za srednju Bosnu i mlattu sestru, pionirku Vuku, 10. oktobra 1944. godine. 608 609 39 :tene BiH u NOB 1941-1945. �Velika Zurovac-Popovic DVA SUSRETA S OCEM U Bosni sam ratovala gotovo dvadeset mjeseci. I moja brigada, 4. c~nog?rsk~ p~olete~ska,Jo~~~rana j~ u Bosni, na Zelengori. MOJI naJsnazmJI ratm dozJvlJaJI vezam su :za Bosnu i Hercegovinu. Neponovljivi su moji utisci iz susreta sa narodom. Posebno sa zenama (i zenskom omladinom) na koje sam u svakom selu kao bolnicarka hila upueena. Najupecatljiviji su mi oni iz pohoda proleterskih brigada u ljeto 1942. godine sa Zelengore u zapadnu Bosnn. Kada smo u cetvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, u proljeee 1943. godine, nastupali n obrnntom pravcu, u borbi za oslobodenje Konjica cak sam i tesko ranjena .. Ovog puta, medutim, hocn da iznesem dva licna dozivljaja. o.ba su Iz ':'remena dok sam tu ranu u ljeto 1943. godine lijeCila u usloVIma stalmh pokreta i marseva, viSe na nosilima n pokretu nego na bilo kakvom lezaju, jer kreveta nije bilo. v U J~kn pet~ o~anzive ponovo smo stigli na Zelengoru. Ialm je pro~l.o vise o~ tn mJeseca od mog ranjavanja na Konjicu, jos sam na nos1lm~a u. Bngasfr:oj bo!~i~i. Rana mi se jos i pogorsala. Napori bitke na Sut]esci pretesk1 su bi11 1 za LJdrave borce. Glad i iscrpljenost u danonoenim pokretima i na njima sn ostavili duboke tragove. Mnkama jos ne vidimo kraj. U tim trenucima covjek pocne da se nekako cndno ponasa. Ni na sta ne reaguje, niSta ga ne boli, nema osjeeaja gladi, iako se danima se~ trav~ ili parceta sirovog konjskog mesa, niSta drugo i ne jede: Z~lJ~v za z1votom labavi. l!mi.re se stojeCi, sjedeci. Prodes pokraj druga, m1shs da se odmara, da SJedi, au njega tup nkocen pogled. U snmrak, ~ednog takvog dana, dok sam lezala pod jednim buko. vim stablom, nmde grupa boraca mog bataljona. Skoro se nisam ni osvrnula na njih. Tn se vee nekoliko dana motamo jedni oko drugih sve se neknd ide i vraea. ' !~ te. grupe na casak se izdvoji jedan horae, pride mi, pomilova me 1 p~z: m1 ~omad sirov?g konjskog mesa. Primijetila sam da je to izvadw IZ SVOJe torbe. ,Sme, evo ti, ovo sam cuvao rz:a tebe ako te sretnen:", bile su rijeci moga oca. On je nastavio: ,Dosta dana sam ga nos~? pa se l;l~rva~o, glad nema oci ya ee ti dobro doCi. Pazi se i nedaj se z1va nepn]atelJu u rnke. NemoJ me obrukati. Ko ovaj rat prezivi zl.atnom ee kasikom jesti': .. Poljubi me i ode. Da nije progovorio, tesko b1h ga prepoznala. Neobn]an, veoma slabo obucen, nekad tako snazan . 610 611 i gord, stajao je preda mnom moj otac. Iako je imao ne5to okov ~6 godina, djelovao je kao oronuo starac. Kada je poceo ustanak nash smo se u istoj ceti. Drugovi koji nas nisu poznavali mislili su da smo b~at i sestra, tako je tada izgledao mlad i jak. Od Konjica, kada sam ranJena, rjede smo se vidali. Rastali smo se tu negdje u Zelengori. SvaJko je otiSao n svom pravou. Presli smo .put Foca---,KaHnovik i prugu Visegrad-Sarajevo. Brigada se vee uveliko odvojila od tog prosto: ra. I onda, kada sam mislila da je najteze proslo, dozivjela sam ponovm susrct sa ocem. Bilo je ljeto 1943. godine. Peta ofanziva je ostala iza nas. Vodili smo borbu kod Kladnja. U jednom selu, nedaleko od Kladnja, rastala sam se od jedinice u kojoj je bio moj otac. Ja sam otiSla u jednom pravcu sa Brigadnom bolnicom, a on sa Prvim bataljon~m u drugom pravcu. Zanocili smo u jednoj sumi iznad malog popalJen~~ sel~. Rano ujutru upravo kada se Bolnica spremala da krene, nmsao Je bataljonski l~urir i ispricao kako je te noCi, u selu Gol~tiC!, n~padnl;lt Stab divizije. Na pitanje jedne od drugarica ima li ranJemka 1 sta Je sa niima, kurir je pomenuo kako je u ovom selu, ispod sume ostao tesko ranfen Ilija Popovic. PriSla sam mu i pripitala o kojem je Iliji Popovi6.i rijec, da li o onom iz Prvog bataljona. P.otvrd~o ie da je b~~ o~ ranjen. Bila sam vee odavno n~vik!a d~ sve pnzore 1 b1lo. ~akve VIJV~sti primam hladno, bez nzbudenJa, Jer Je to od mene vnJeme traZI1o. Sad kad sam ovo cula o ocu, nisam mogla zaustaviti suze, one su nekontrolisano navirale. Iako je ovo sa;znanje doslo kao tezak sok, nisam nikoga krivila, znala sam da su drugovi ucinili sve sto su mogli. Ipak se tog m?menta nisam mogla pomiriti sa cinjenicom da on tamo ostane. Zgrab1la sam konja koji mi je kao ranjeniKu bio na raspolaganju, bez iCijeg zna~ja odvojila se od bolnice i uputila n pomenuto selo. Izuzev nekohko kuea, sve selo je bilo popaljeno. Seljaci su vee ranije izbjegli. Dok ~a~ se spustala niz brijeg na obroncima iznad sela, sa druge strane, pnmijetila sam neprijateljske vojnike. Mogli su me vidjeti. Zasto n~su pu~a~~ nije mi bilo jasno. Po dolasku u selo iSla sam od knee do knee, trazec1 oca. S vremena na vrijeme zovnnla bih ga. U jednom momentu zacula sam mukli glas iz obliznje, neizgorjele, kuce. Usia sam u dvoriSte i na pragu kuce nasla oca. Bio je na kraju snage, nepokretan, jednom rukom drzao se za stomak. Stala sam kao ukocena. Jedan clio crijeva bio je vani, a ruka prebijena na dva mjesta. Brzo sam odvila svoj zavoj s ranjene noge, ugurala mu crijeva unutra, a potom tim zavojem stegla oko pojasa. Sada je moja rana na nozi hila bez ikakve zastite. Odvila sam vojnicki uvijac sa njegove noge i uvila mu prebijenu ruku. Nisam znala sta da radim dalje. Dok sam razmisljala kako da ga odvucem do obliznjeg drvljanika naide kurir iz neke krajiSke brigade. Vidjevsi o cemu se radi pride mi i pomoze da ga dignemo na konja. Pri polaskn me upozori da sto prije odem ~z sela, jer Sl;l Nijemc~ blizu: Krenl;lla ~a~ prema izlaznim dvoriSnim vrat1ma. Onako 1zbezuml]ena msam m pnmijetila da je kapija imala nizak dovratak. Dovratak zakaci oca i on pade s konja. Bila sam prinudena da ga odvucem do drvljanika i odatle popnem na konja. Uz velike napore to mi je uspjelo. Uputila sam se jednim seoskim puteljkom uza stranu, prema is'toj sumi odakle sam dosla. Na potoku, kod vodenice, otac nije mogao dalje da izddi na konju. Molio me je da ga spustim na zemlju i ostavim, .a ja da idem za Brigadom. Bojao se dame Nijemci ne zarobe. Nakon nJegovog upornog �insistiranja, popustila sam. Ostavila sam ga tu uzela k · · ·1 prema sumi. ' 011Ja l uputl a se Zora Keselj U sNVD:mi, iz klojek sdam nekoliko sati ranije krenula, nisam nikoga za t e kl a. 1sam zna a u ada krenem Kra · 1 · · b" Pronasla sam tragove lJ"udi i konJ·a 1: upuJt.lm Je 10 potpukno._nepoznat. . dT rl I a se pravcem O]Im SU me ~~r:la I ;~rr: ~c~a~t~~vs~:a~o~i~~ %~an~oga bil~mAnlaiSla. Pala je ~oc. sam se da necu '" d 1" .. ga 0 1. co stanem boJala cula bat konja i~~~~r jj~edfa~~~I~t~a% s~atuce, ?djednom sam iz daljine SU glasovi do . 1" · · umu I osmatra1 teren odakJe a SJECANJE NA BORAVAK U TALIJANSKOM LOGORU VISKO KOD UDINA 0 ~e~:d~* d~~:~t~ ~ili~~f~~:~ .P~~.ti~:~s~~e k~l~~~~a~~e~~:ahj~~:· ske proleterske brigade sa n~k~ j~~~f~a~a~ stvan Bolmca 4. crnogor11 i u ka~~~sj~us~~f:: t~~!h_ je s~m ~i.sp~icta stod mi se desi~o ~a ocem moj otac da ga donesu do bolnifeu ~oa Je an vo VI u se.lodgdJe Je <;>~tao Oca smo nasli u trenutku k d . . . .~am pos a zaJe no sa llJima. telj, htio da oduzme sam sebf z.fv~~, misleci da mu se priblizava neprijaIako na izmaku snage · h k . od drugova se izl"ubio B"' ~SmJe nuo se ~d nas Je ugledao. Sa nekim nosila i krenuli ~z b .d lOKJed preporod~~ ~ sretan. Stavili smo ga na . . r o. a a smo bih ljZnad I N" · · pnmJetili i osuli na nas paljbu al· .k d se.~ IJemci su nas pjesacenja citavog dana i noci 'sti IIi 111 0 0 na.s l11Je st::=tda~. N~kon egdje polovinom juna 1943. godine grupa muskaraca i zena logorasa sa Prevlake - Mamule trans:Qortovana je u logor Visako .kod Udina. To je bio talijanski logor. Za razli®u od zatvora u Mostaru i Dubrovniku i logora na Prevlaci, veci dio logorasa osjetio je izvjestan predah od psihicke napetosti s obzirom na poostrene uslove pod kojima su zivjeli jedni na Mamuli, drugi na Prevlaci, ili po zatvorima u Mostaru i Dubrovniku. Logor Visko predstavljao je ogroman prostor, kompleks zemljista, tacno odreden muski i ~enski logor ograden zicama. Muski logor se sastojao od satora, a zenski od trosnih baraka. S obzirom da sam u tom logoru imala jedan broj poznanika iz Mostara sa kojima sam u Mostaru odrhvala kontakte u vezi s odredenim zadacima SKOJ-a, Partije i organizacije zena, to se moglo da racuna na nekakav zivlji i intenzivniji zivot u logoru. Meni je iz Mostara bilo poznato da je .Zija Seva bio partijski rukovodilac u gradu, da su clanovi KP bili Gaso Ilic i Husnija Kurt. I sama sam u tom periodu bila clan Partije. Poslije nekoliko dana meni je Zija Seva saopstio da je u muskom logoru oformljena partijska organizacija od nekoliko clanova, da je on odreden za sekretara te partijske organizacije, da ce po svo.i prilici dijelom on, a dijelom Gaso Ilic, oddavati vezu sa mnom u zenskom logoru. Ja nisam znala u to vrijeme da li je neko od njih bio clan Partije. Mislirn da je Radojka Krcrnar bila clan Partije, jer sam se po svirn odredenirn zadacirna koje sam dobivala od partijske organizacije u rnuskorn logoru najviSe konsultovala s njom., iako je bila rnlada. Meni nije bilo tesko saradivati u torn logoru s obzirorn da rni je jedno vrijerne 1941. godine rnoja veza bio, iako sam tada bila skojevka, Zijo Seva, pa i u jednorn periodu 1942. godine. Od septernbra 1941. do avgusta 1942. godine do dolaska Olge Marasovic u Mostar, bio mi je Gaso Ilic veza, jer sam tada bila instruktor Mjesnog kom.iteta SKOJ-a. Vjerovatno su te rnoje ranije veze sa Zijorn Sevorn i Gasorn Ilicern uslovile da su oni rnene odredili za rukovodioca zenskog logora, sa napornenorn da u zenskorn logoru isto tako treba organizovati akcije preko odredenih organa. Muski i zenski logor su hili odvojeni svega dva metra sa duplirn zicarna i preko tih zica su tekli i nasi privatni razgovori s drugovirna iz rnuskog logora i sporazurnijevali sroo se o odredenirn akcijarna koje treba u logoru pokretati. Prvo je trebalo uciniti snosljivirn zivot kolektiva u barakarna. s obzirorn da je bio veliki broj baraka, N ~jj~thfoj~~j;~s~j~~~~i~u~r::e~ g}podk~sd~B;~~~~~te~ ;k~gek~~s~~~~ rom. sa ocem, rugom, borcem - prolete1 612 613 �tesko je bilo formirati jedan odbor koji ce oddavati vezu sa svim barakama i preko koga ce se mod imati uvid u uslove zivota i rada u tim barakama, jer je vednom u njima zivjelo od 8-12 zena bilo omladine, djevoja~a: .mla~lih zena iii starica. Zato smo mi prek~ zena koje sm~ P?Z?avah 1h kc:Je. su nam preporuCili oformili jedan Narodnooslobodilacln odbor koJI Je od. P?cetka do kraja djelovao u tom logoru. ~ored tc:ga Narodnooslobodilac.l~og od~o~a u ze~skom logoru postojalo Je. 7 ak~lV,a SKOJ-a .. J?m:-as. v~e VISe ne ~Jecam kohko su brojali ti aktivi, ah ~e SJecam d.a m1 Je Izncito drug ZIJa rekao da se ne formira jezgro sko}evskog a~tiV~ radi vece konspiracije, nego da sekretari skojevskih aktiV<; sarad:?JU d1re~tnC? s<; mnom. Je~an od tih sekretara aktiva bila je Radojka Krc:na~, kOJ~ Je IStodobno bila i clan Narodnooslobodilackor: odbora, a koJa ]e pogmula decembra 1943. godine. · Nase ak.cije su se u pocetku uglavnom svodile na pobunu protiv hra~e. Medut1m, i pored nasih akcija: izvrtanja kazana, odlazenja delegac.1Ja u upravt;. log?ra,..hra.na s~ nije poboljsavala. Pored toga, obrad:iv~l~ s~o letke 1 radw-vi}e_:>.t1, koJe smo dobivali iz muskog logora, orgamz1rah k,t:Itu:no-~~bavm z1vot ? logoru. Za razliku od zenskog logora, prem': pncanJU Z1Je Seve, u. ~uskom logoru su postojale cete i batalioni. U mus~om log.oru v~atvoreJ?..1CI s!l vod:el!i n~..ra~ne vrste radova van logor~, ~e Je na taJV nacm par~IJslmJ orgamzac1.11 b1lo lakse prodirati sa zaht]ev1ma logoras~ u upra~1 logora kod Talijana. Bilo je lakse napraviti ~asr.ored _da se J_edan broJ drugova zaposli u njihovu zdravstvenu sluzbu 1 .l!J1hovoJ m~n.~1, kako b~ se bo_Iesnim i iscrpljenim drugovima od toga d1.1ela hran~ 1 h]ekoya koJe su d1zali mogla da pruzi kolika-tolika pomoc. Kad god b1smo pnlaskom zici vidjeli zajedno Ziju Gasu iii Husniju Kurta, koga smo mi zvali ,Star.im", onda je gotovo 'svako od nas znao da. _nesto treba pripre~iti. kad su njih trojica na okupu, na zici. Inace, UVIJek su. se ~as~?red:1vah na odred:ene krajeve zice, nekad u sredini, nekad pn kraJu z1ce. Ranij~. sam napomenula da su se sve ove akcije u nasem zenskom lo9oru o.dviJale preko Narodnooslobodilackog odbora i preko skoievsk1h akt1~a. _Svaki sk?jevski aktiv imao je nekoliko grupa omladine preko koJih Je prenosw odred:ene zadatke logorasima. Ti zadaci su se ugl<;vn?.m svodili: na sabotiranje svih naredbi koje su dolazile od strane Itah]ans~e koman~~ i, kao sto prije rekoh, na izvrtanje kazana, na Uporno slanJe delegaC1Je U upravu logora, gdje je cesto dolazilo do otvoreni~ sukoba .. Grupe omladine su pod rukovodstvom SKOJ-a stalno bodr.Ile omladmu .na revoluci~a~~e akcije protiv okupatora u logoru, vasp1tav~I.e omladmu u kom~mstic~?m. duhu preko ~artizanskih pjesama. PoshJe svak~ !akve. akc1Je, !ahJai?-1 su udvostrucavali svoj nadzor nav~ logorom: POJ~CavanJem straze, zat1m gotovo svakodnevnom premet~cmom barak~,. Je~ smo . redovno u log?ru dobivali bilo radio-vijesti, b1lo l~tke. Mem Je hcno, b1lo poznato da Je preko partijske organizacije u musko~ I_ogoru uhvacena veza sa partijskom organizacijom Udine i znam da Je ]edan od kurira bio Osman Puzic, zvani Okica" Mostarac. Zahyaljujuci organizovanom mdu u logoru i podrsci' koja ~e dobivala ?d zena - logorasa, gotovo ni jedna akcija u logoru nije propala. No, 1sto tako, gotovo svaki tred ili cetvrti dan po logoru su bila i masovna hapsenja, jer je tamo bilo i nekoliko usamljenih baraka tzv. skurica" u ~oje su bacali najaktivnije u odred:enim akcijama. U tim 6'arakama ob1cno se ostajalo 4-5 dana bez hrane, bez vode i bez pokrivaca.· To v 614 615 su bili novi razlozi za pokretanje akcija, za njihova oslobod~nje iz logora i takve akcije su takod:er bile ceste. Zatvorenim drugov1ma .se od one oskudne hrane koja se imala, bacao jedan dio preko krova, Jer na njima i nije bilo vrata, zatim koja deka i kroz konopac spustala voda. Negdje pocetkom avgusta mjeseca, s obzirom da s~o bil!. dobro infor~i­ sani o stanju na nasem frontu, o stanju pred kapitulaclJU same ItahJe, borbeni duh logorasa je iz dana u dan sve viSe jacao. Koristed se tom situacijom Narodnooslobodilackom odbo:r;: zooskog logor~ i s~abu _u muskom logoru uspjelo je da unutar SVOJ1h logora ob~~b!Jede 1 svo_w straze, jer smo se bojali jaCih represalija od s~rane ItahJana, ma~ovm~ likvidiranja iii mait:etiranj~ bilo koje ~rste:.M1 s~o bez .?d~b.renJa tahjanske komande nasu zam1sao sproveh u Zlvv~t 1 obe~bl]ed!h logor sa svoj.im cuvarima, odnosno ~ed~:ima ..No, musk~ !ogor J~ usp1~ _da prek~ partijske veze, preko orgamz~~IJe ydma, dobav1 Jedan dw oruzm, ,l;>on;b1 i piStolja. Kad smo uspostav1h nase redare u lof.50t;J: onda s~ !,ah]~m. ~ svom logoru, mislim u logoru nad kojim s!l om _b_Ih upravl!ac1, os1et1h izvjestan strah, pa gdje je ranije bio sam_o Jedan l11 dva straza~a,. odnosno karabinjera, njihova straza se povecala ~a 15-20 ~arabmJ.~r~. U takvoi situaciii mi smo pr.ipremali bjekstvo 1z _lo~ora, 1 to sm1s.1Jeno, organizovano bjekstvo, i povezivanje sa nasim Jed!mcama. Zato Je pokrenuta siroka akciia med:u svim odlucnim liudima u logoru, pa su masovno od italijanskih deka siveni ruksaci, kal?e .j priglav~_i za odlazakv u partizane. Taj duh pripreme biekstva vladao Je mea~ vecmo~. logot:fl:'>a, a naroCito je bio izrazen na ocima i akcijama omladmac~ kon ~? b1h _u logoru. Sjetam se u tim danima da je Radoika. K~cmar ·1Zvela c1tav mz usniesnih akcija. <;>na .i.e bi~a jedn~ od o~l~dmk1 v~dro~~ duha, vrlo pokretma, a uz -to ]ako 1.n~eh~ent~a 1. p~omislJena, ko1a m. 1ednog da~a u logoru nije mogla da miru.Je. B1la .Je Jedna od p:e~vodmka delef!vac1~a koie su iSle tal,ijanskoi komandi i istupale sa zaht1ev1m~ za pobolJsanJe uslova u logoru. Negdje polovinom a:v_gu~ta 194~. godm~. u. lo~?ru su bile organizirane masovne demonstraCIJe .Jer se blla pronqela VIJest da ce sve logorase Taliiani predati vlastima, k~~e su ih svojevreme~o ~red~­ le taliianskim vlastima. Na takav stav tah.Janske komande sl11ed.Ila _1e brza akciia: Ne id dobrovoljno u ruke novom okupatoru. U tome ~mis­ lu su organizira:ne demonst.racije i u muskom. i u zenskom.lo~oru koje su iznenadile talijansku komandu. Javila su se 1 prepucavall]_a .1 razne vrste maltret.iranja od strane Taliiana. Mi nismo transportC?yam lZ tog lo2:o_ra, nego smo ostali i to smo objasniavali strahom Tal11ana :>_red takv1m pritiskom od strane logorasa. Med:utim, sve ove nase akc11e u log~rl' sprovod:ene su sa citavim nizom teskoca, s jedne strane zbog toga sto smo imali stalno voiacanu talijansku strazu i njihov. n~dz?r nad po!edincima i nad izvjesnim barakama, a s druge strane, bw Je 1e~ap br?l nr<;vokatora zena u logoru. Mi smo cesto te provokatore kaznJavah. Ta 11jani su poznavali provokatore, .d~vaJi su im nesto h?liu hranu. l?osebn~ hlieb. koji se riietko mmmo vid.Jetl u logon~. Sva~1. put kad l;n se om iskrali iz nase sredine, nekad grupno, nekad Jedan ·lh dva, znah smo da Talijani pripremaju nove revresalije. Zbog toga si?.o bili uvije_k budni i obavjestavali logorase: ,OtiSli su na sastan::~k. vrat!l; su se, ?.udite. ob~z­ rivi." Inace su medu logorasima vladali solidarnost 1 razumi.Jevan]e, Jer je to bio jedini uslov da se lakse izddi stanje koje je vladalo u logoru. Ovom prilikom ne mogu a da se ne sjetim lika Husnije Kurta. Po godinama nije bio star, ali po sijedoj kosi je odavao starca. Po osmijehu �Moj ponovni susret sa Mostarcima iz Sercerove brigade bio je, koliko se sjecam, 17. decembra 19~3. ~odin;:. J ~ sam tada. }:>ila clan Sre.skog komiteta Sodrazice i mada Je bw smJeg 1 hladno vnJeme, r~.no UJUtrc: sekretar Sreskog komiteta me je obradovao vijescu da se mo]l Mostarcr u sercerovoj brigadi nalaze u jednom selu, udaljenom 3 km od cen!ra Sreskog komiteta i kao neku vrstu nagrade dao mi je odsustv? ne~ohl~o dana. Selo u kome je brigada odsjela zvalo se Kot. No, kohko Je }:>10 radostan taj trenutak ponovnog videnj~. s v?ru~ovima ~z Mo~t~ra, }ohl~~ je bila ta radost i pomucena, je~ prv~ ~IJeCI ko]~ su '1!:1 ~putll! ~a~o Ihc i Reuf Zubcevic bile su: ,Zore, 1zgub1h smo naseg Z1JU. Za cetm. da~a skoro sa svakim drugom sam mogla ponesto da razgovaram, a n3av1se sam se zaddala u razgovoru sa Gasom Ilicem, koji je u tom momentn vanredno izgledao. Cini mi se da j~ ~ to vrij~J?e bio ~omesar. il.i komandant bataljona ili brigade. On m1 Je tom. pnhkom pncao d:;t)~ 1 partijsko rukovodstVO brig~de i Stab br~gade Imalo V~n~edJ?-O !fi!S}JenJe ?. Mostarcima i Hercegovc1ma kao borc1m.~ u slovena'?kn~ J.edmtcama,. ;-1 su ih na svakom mjestu zvali - fesfantl]e - ~r~bn declo -: ,da~ah ]m odgovorne i polozaje i funkcije. No, posebno m1 Je ostao u sJecapJu yosljednji razgovor sa Radojkom Krcmar, kada sam sa spomenut1m zenama iz Mostara u Sercerovoj brigadi vodila duze razgovore. Ja sam Radojku inace poznavala kao jedru, 1?-asm~j.an~, p_unu poleta, punu revolta u borbi protiv okupatora. Ta ve?rma n~Je Je m u to!J?- momentu napl!-stila, no jedna sjena umora na nJenom .hsu. dubo~o m1 .se ~rezala u ~J~­ canje. Da li je taj 1!-mor. bio predOSJeC.aJp. d.a ce pogtputl, kako m1 Je rekla, da li je to b1la nJena SJeta zbog ~Je~anJ~. ·r:~ maJku, to dan.as, ne bih mogla reCi, ali se sjecaJ? v~oslovl?-o. nJemh n~ec1: '!Zore, J?r~dos)ecal? da cu umrijeti. Ako ostanes z1va, ot101 kod :rnoJe ma1ke, pa JOJ r~ci da J~ Radojka poginula u partizanima, da je za ovu borbu dala SVOJ dopnnos koliko je mogla dati, da ona kao :o:ajka m.o~~ da bl!-~e po_no~na pa svo.iu kcer, jer misli da nicim n.ije ?kalJala .svoJ z1vot, aJt,Je u .IZVJesm:r, momentima muci kwkvi 'SU ostah, nJen brat 1 sest'ra, .da h ce om do ikraJa iCi njenim stopama." Poslije 1~ dana _ad. rastanka sa nj?m, ja s.am ocl nekih kurira iz Okruznog kom1teta R1bmce saznala da Je RadoJka 20. decembra te iste godine poginula i da je nadena u sumi preklana. i vedrom raspolozenju izgledao je kao mladic. Sjecam se cestih diskusija medu ~en.ama, poseb_no medu o:n:I~di.nom, kad bi priSli zici i u ono:tp rastoJ.aTIJU od ne~o~rko. metara .d1v1li st; elanu, strpljivosti i odluc·· nost1 Husm~e Kurta. Cm1 m1 se da Je svak1 susret s njim svakom od nas da':ao vtse po_leta, SJ?-~ge da se izddiv stanje ru logoru, i sa jacim elano:n: pnstupa no~Im akc1~~a. Cesto :se culo da su zene i omlrudinke govon~e: ,Kad. moze HusmJa Kurt, stari profesor, sa onakvim ponosom n~ lieu, sa s1gur;nim korakom da ,jzdr:lava zivot u logoru, kako onda ne b~smo .I? ogle mt". !.o su uglavnom bili dani zivota u logoru pred kapltulaCIJ~ same ItahJe. Odmah po kapitulaciji sa grupom od 80 drugova 1 druganca, u kojoj sl!- bili ,j Husnija Kurt, Zijo Seva, Gaso Ilic, Radojka !<rcmar, ~euf ~?bcev1c,. Zdravko Ostojic, Okica Puzic i drugi izisli smo tz log?ra 1 PC?ShJe nekohko dana putovanja naiSli na partizansku patrolu. ko1~ .nas Je dov~~a do sta.bfi Sercerove brigade, ciji je nacelnik bio ¥Ile K1hbarda. PoshJe .toga b1h smo ras?ore?eni po raznim bataljonima 1 ~~tal!m Sercerove bnga~e. C?d 80, k?hk? 1h se iz logora dobrovoljno pnJavilo da ostaJ?-U '? partlz':mm.a, 35.Je b1~o Mostaraca, od toga 7 zena. ~ ra~.poredo~ u }edm1ce, n~JveC! .~roJ nas .1z Mo~tara dob.ilo je i funkci.J,e, b1lo u ~et1,. ~:nlo u batalJonu, rh u part1zansk1m orgamzacijama. Siecam se da .Je Zqo Seva odmah postao sekretar partijske celije i~dne cete Pore.d m:ene, od M~st.araca, ~oli~o se sjeca:n:, hili su sljedeci:· Zijo Sev 8 (pogm~o u slo~ena.ck,tm par!1zrun~t;Ia), R~doJka Krcmar (poginula u slovenacbm parttzamma), Gaso Ihc, (pogmuo je negdje pred krai rata kao. komesar. slovenacke brigade na Stajerskoj), Reuf Zubcevic (takoder pogmuo ~ slovenackim partizanima), Osman Puzic-Okica {poginuo u slovenack1m partizanima. Dok sam u Slovenij:i radila kao clan Sresko2: komiteta Ribnica, jednom prilikom u ,Ljudskoj pravici" naiSla sam n~ prilicno opsiran clanak koji je govorio o pogibHi Okice Puzica o niegovom herojskom dr:lanju u jednom jacem okrsaju, i o njegov~m Hku kao clanu SKOJ-a). Nadalje, CiSic Ibro, koji je takode poginuo u slovenackim partizanima i Luce Kujundzic, takoder poginuo u slovenaekim partizanima. Od pre:livjelih drugova i drugarica sjecam se sljedecih: Zdenke Carie, Hide Seferovic, Nire Barakovic, Fatime Tikvine, Milice Slije~evic, Husnije Kurta (poslije oslobodenja umro), Ljube Nikolica, Martma Raguza; Nenada Perotica, Salke Barakovica i Bore Knezica. Nadalje, jedan broj drugova, medu kojima je bio Zvonko Beltram, Zvonko Miletic, Peco Dzemal, Mensur Seferovic i jos nekolicina su takoder jedail period vremena boravili u slovenackim jedinicama ali su se poslije toga povratili u svoje krajeve. ' . Po~lije .20 d~na b?ra:vka ·? pomenutoj. brigadi, Kurt Husnija je na poz1v ot1sao IZ bngade 1 bw pnsutan II zasJedanju AVNOJ-a - novembra 1943. godine u Jajcu. Istoga dana i ja sam krenula iz brigade na duznost partijskog radnika u Sreskom komitetu Ribnice, a kasnije Sodrazice. Toga dana se posebno sjeeam. Bio je to tezak rastanak od drugova sa Cijom vecinom sam aktivno i ilegalno saradivala u gradu Mostaru, zatim u logotu i sada u brigadi. Toga momenta nisam pomiSljala da mnoge od drugova nikada viSe necu vidjeti. U raznim ·susretima sa partizanskim kttriritna Slovenije saznavala sam o smrti pojedinaca- drugova iz Mostara, kao i o jednom broju njih koji su u borbama hili ranjavani. Tako je, koliko se sjecam, medu prvima hila ranjena Hida Seferovic i jednom prilikom sam se nasla sa njom u ribnickoj bolnici. o? 616 •617 �bataljon nego da idu naprijed. Ja i mala Sremica, koju. smo zvali ,Siljeze", posle smo same. B~le ~mo jed~ne drugari.ce u b~talJon.u .. Dugo :mo iSle pored kolone, pospahh 1 umormh boraca rz razmh JedLmca. Svr ~u govorili da je dat odmor. Obje smo bile bose i iSle smo bez zaustavlJanja. Dan je bio bez kiSe a tlo pod bosim nogama mekano i prijatno za ispucale noge. Najednom smo dosle na pocetak kolone i konstatovale da je veza prekinuta. Posle smo naprije~i. ~ut je bio utrt st_?Pa!lla m::o~ gih koji su prosli pred nama. Iznenada Je rskrsla nova poteskoca. Narslr smo na raskrsce. PosHje kraceg razmisljanja krenuli smo liievim putem, gdje uskoro naidosmo na dva ranjenika koji su .l~zali sami uz put. N~ nase pitanje je li kalona davno prosla, odgovonh su: ,Tamo kuda vr idete nema nasih. Tamo su Nijemci a nasi su davno otiSli. Zar ih niste sreli." Pogledale smo se zbunjeno i okrenule nazad. Kroz Citavu ofanzivu neprijatelj nas je neprekidno bombardovao. Sutradan po pogibiji Save KovaceviCa bilo je vedra. Avioni su citav dan izvidali bombardovali i mitraljirali. Tako se desilo da je nas cetvero bomba;dovalo 18 stuka. Prilikom dolaska naseg bataljona na polozaj prosli smo kroz neko selo direktno ispod polozaja. Kad smo se probili kroz posljednji obruc i ~resli rijeku Presu, zeljeznicku prugu i CCJStU, naisliv SID? na .J?-ek~ anUJsh~a?sko .:elo. U.sla sam u prvu seosku kucu. To vece mko nrJe prtao gd]e Je koJI batalJon i brigada. Da li sam tada izgleda:la jadno iii komicno? Imala sa~ ~a glavi njemacku kapu sa spustenim kapcima preko us:iju, ~spod ko1~ Je virila ,kosa. iNjemaaki sinjel koji 'sam nosila bio je rzgono na rledrma od vatre pored koje sam spavala. Ispod sinjela imala sam ~nogo bluza i dzempera, a sve je b1lo sa rupom na ledima od -yatre. MoJa gardveroba se sastojala od jos jednih crnih caks~i~a. sa po.d~rammy1ron:_ a zavrsayala se sa bosim nogama. Ne znam da h Je mo] rzgled rh to sto sam zena pobudio domacicu da bude prema ;neni p~zljivija ne~? :prel?a ostalima. Ponudila me je da legnem na dusek. Skmula sam smJel 1 zavukla se pod jorgan ispod kojeg j~ virilo ~eko~iko dj~cjih glava. Kad sa!ll se probudHa i otkrila, para Je rpokuljala r.~pod. Jvorgana 'k~o da se lr~po~ njega nal~zi lonac .s~ vrelom vodc:m· NIJe. m cudo:. Pra~"ll: sam gazrla 1 preko poJasa. Da h Je ova do~ra zena, m~~a do~acr~~· 1 Jedno~ tre~mt­ ka pomislila na to da sam mazda puna vasiJU koJe pn]ete zdravlJu nJene djece? Ljiljana Prlja-Dursun POSLIJE PETE OFANZIVE eposredno pred petu neprijateljsku ofanzivu postavljena sam za referenta saniteta IV bataljona Petnaeste majevicke brigade. Kada je u petoj ofanzivi sklapanjem obruca oko nasih snaga onemoguceno snabdijevanje na terenu, bili smo, taka reCi, prepusteni sami sebi. Ako je bilo vremena za kuhanje, a bilo ga je vrlo rijetko, dobijali smo konjsko meso. Ono je bilo kiselkasto, ali ipak bolje nego srijemos i kiselica, koju, uostalom, nije bilo uv,ijek moguce zbog borbi i pokreta brati. I danas se sjecam kako sam bila sretna kad mi je jedan drug dao saku zita iz svog dzepa prilikom penjanja uz Velika brdo iznad kanjona Hrcavke. Bilo je to onog dana kada je drug Tito ranjen. Prednost u ishrani ,imao je onaj ko je posjedovao noz s kojim je mogao otkidati od tek uginulog konja dzigericu i meso, pa jesti onaka zivo iii bacati na vatru pa malo spareno i garavo cupati zuhima bez obzira na to sto je iz toplog mesa curila krv. U petoj ofanziv,i nisam njegovala ranjenike. U bataljonu je samo pruzana prva pomoc, a zatim bi odlazili u brigadno previjaliste i dalje. Koliko su lijekovi i sanitetski materijal hili dragocjeni, maze se zakljuciti i iz ovog mog licnog slucaja. Udarila sam se u ~jevanicu desne noge negdje u pokretu mnogo prije pete ofanzive. Medutim, bas tada kada ie bilo najgore otvorila mi se mna koja se gnojila i infidrala 6tavu nogu. Kako do toga nije doslo od ran:javanja, n:isam o tome nikome govorila. Lijekove nisam uzima:la, smatrajuci da je vaznije da ih cuvam za ranjenike. Tek poslije ofanzive na nagovaranje jedne drugarice uzela sam jednu tubu ,prontosila" i izlijecila se. U petoj ofanzivi su se danonocno vodile borbe i stalno smo bili u pokretu. Ljudi su bHi umorni, gladni i bolesni od tifusa. Mnogo puta smo naisli rkraj pogasene vatre oko koje su, prislonjeni uz ib;ukvu, sjedili mrtvaci. Tu su dolazili kao bmci, nalozili vatre a kada je komandovan pokret hili su vee mrtvi. Umirali su od iscrpljenosti. Mnogi su nailazili pored mrtvoga lbrata, 'Sestre, muza. Taka je ,drugarica Marica, Dalmatinka, koja je hila u nasoj brigadi, samo pomakla sa staze mrtvog muza i pokrila ga granjem. Ostala je sama. Dvije male kcerke su joj ostale kod kuce, u neizvjesnosti. Od velikih napora i teskoca mnogi su bili otupjeli na sve sto se oko nj,ih dogada. Jednom prilikom kad je nas bataljon, negdje pred Miljevine, bio u zastitnici, komandant je naredio da drugarice ne cekaju N 618 619 �Jela PeroviC-VukojeviC ZENE PODGRMECA U BORBI ZA SLOBODU* . I ~tinito i slikovito je rekao Rodoljub Colakov,ic da su nase ze~e borb.u za sl.obodu protkale kao srma vez. • k l Vee. u prvrm damma lboobe zena je ,stJUpila na musku stopu" 1 I · renu ~ 'S'lTIJelo ~utem k.ojim '?U posli njen muz, !sin ,j bra:t. Od zaostale 1 zal?ostavljene seljanke rzrasla je nova licnost, svjesni horae ka oslobod.enJe svoga na~.oda, aktivan drustveni radnik i vojnik s puskm u ruer,. sbaku akeiJU za pomoc frontu ona je unosila topHnu zens ~g srea I )~ av. majke, sestre i drage. Zaboravila je na svoj zivot pnJe rata koJI Je b:_<;> pun ~~zn~nja i nepriznanja i posla uporedo s muskareem da ga podrzr I z:'l~IJe:n u J;>orbi i zivotu. Da bi izddala, da ne b·i pos~st;la, pomogle ·SU JOJ 1 zene rz grada, intelektualke i radnice koje du rzas eb~.a J?-eoslobodene t~rit~rij~ i!i su dosle s proleterskim brigaama. Sr IJ~ I Cr-?e Gore. B.I!o rh Je 1z Hrvatske, ali na:jviSe iz Bosne Dolazrle su rz B~n}e Luke, Pn.Jedora, Bosanskog Novog, Bosanske Kru e. s~r:skog M?sta 1 I~ drl!gih r:r)es!~· Medu njima je bilo ucenica, stude~t~ ~lllJ~, radmea, sJuz.~en~ea, ueitelJiea i doma6iea. Pored Rade Vran'esev:ic I_l?usanke ~ovaeeyie bile su tu Irena KiS, Paula Humek, Vahida ~a la ·. ~\ (naiodnKr hleroJ): _Zde?k:'l Cabri~, Mila Bajalica, Jelica Herceg, Pi~ikJa I er, na u enov.rc, Mimiea Hlaee Dusanrka Bozic Nad St N d Jovanovic (narodni heroj), Kata FHipoviC Nada Pod orn~k ~:pdr'c.:'l a Sav~a B~sta, Milena Prokopic, Milka Caldarovic Ani~a Mag'a v.r, aM IJadn, C:uhbrk 1 Jela Perovic. • src, an a ,A.li dosavJi ;t P~dgrmec, one su naiSle na plodno :ulo i nas•le cvrst os1 ona~ u 111apre mm zenama Podgrmeca koje su tu odranije ziv'ele Pome-?kmo. samo Stanu Stupar, sestru Voje Stupara, Soju i Smiljk~ c~ ic maJ u 1 ses.tru Brankovu, J~lenu. Novakovic, majku Ratkovu, Smh·~ Stup~r, ?ameu Medan, Dragrcu Likar, Mariju Drliacu, Maricu i cvdetu _BJe!aJae. ·.. Ove podgrmecke zene su pomogl~ ·'3VO 'im iskusni '.ian drugan~~ma rz grada da se lakSe priblize seljanki Podg~meca. J PnJe rat~ sam bila .tri go~ine uciteljica u selu Hasanima pod Gr~e~om. Otp~sten.a sam rz sluzbe sa svim uciteljima Srbima u NDH ZIVJ~!a sam 1 rad.Ila kao cl~n Parl:'ije u Banjoj Luci, i poslije, po odluci PartrJe, a na zahtjev omladrne Podgrmeca, krenula s delegatima skender- Y. v * Preuzeto iz edicije PODGRMEc U NOB · ' · zavod, Beograd 1972. knj. III, str. 292-297 i 359: SJecanJa ucesmka, VoJno izdavacki v • • 620 621 vakufske partijske organizacije na partijski rad u podgrmecka sela. Kratko vrijeme radila sam s omladinom u Hasanima, zatim sam otiSla u srez Sanski Most za clana Sreskog komiteta Partije, a odatle za prvog sekretara lnicijativnog okruznog odbora AFZ-a za Podgrmec. Kada sam stupila na slobodnu teritoriju Podgrmeca, najviSe me je zadivio i odusevio krupan korak kojim je, ka svom novom zivotu i slobodi, koraknula do juce nepismena seljanka. To - da je ona izasla iz svoje kuce, da je postala drustveno aktivna, da istupa, govori i na vecim skupovima, da odlazi u rats puskom u ruci- nikad ranije se nije moglo ni zamisliti, to im je mogla samo nasa borba dati. Najvazniji zadatak u radu narodnih odbomika hila je pomoc frontu, Narodnooslobodilackoj vojsei. Pored omladine, zene su im bile najcvrsCi oslonac u tome radu. Zato se vee krajem 1941. oddavaju skupovi i obrazuju grupe aktivistkinja za pomoc frontu, koje prikupljaju priloge u hrani (meso, mast, slaninu, hljeb, zito, brasno, sir, kajmak, jaja, mlrijeko, povrce, voce, med i drugo), zatim rakiju i duvan, odjecu (rukavice, carape, prsluk, maje i kosulje) i posteljinu (peskire, plahte, biljee, cebad, jastuke), vunu, predivo, opanke i novae. Desavalo se da zene u selu poste da bi od mlijeka usirile viSe sira za bolnice ili da se odricu vecere da bi vojsci ostalo viSe hrane. Najaktivnije zene u prikupljanju priloga za pomoc frontu i u drugim akcijama obicno su birane u narodnooslobodilacke odbore i bile najs.igurniji oslonac za rad medu zenama. Redovno su organizovane naizmjenicne posjete bolnieama grupa zena iz raznih sela i one su se takmicile koja ce vise i boljih ponuda u hrani i odjeCi odnijeti ranjenim borcima. Nedjeljom i o praznicima (1. maj, 8. mart i dr.), te su posjete bile cesce i mnogobrojnije. :Zene su posjeCivale i stabove ceta i bataljona koji su bili u blizini njihovih sela i nosile .im darove, a posebno su, o praznicima, pripremale i vezle maramice, peskire, kosulje, carape, dzempere i dr. i slale ih kao poklone Titu, Slavku Rodicu, i pojedinim istaknutim borcima u ceti, bataljonu, brigadi, kao i partijskim radnicima i rukovodiocima. Najradosnije su bile kada su u svojim selima mogle docekati borce i ranjenike. Za tren oka bi se prikuplja:la hrana, ispekli pilici, kolaci, i drugo. Zene su se natjecale koje ce boree bolje smjestiti da se odmore u njihovim kucama, a kada su ih ispracale, uvijek su im nesto poklanjale od hrane i odjece. U sve to je unoseno mnogo ljubavi, ponosa i radosti. Sjecam se s koliko je odusevljenja i neskrivenog ponosa Manda Culibrk iz Hasana sila i vezla prvu zastavu za Drugu krajiSku brigadu, tada u Podgrmecu najpopulamiju, sastavljenu najvecma od sinova, brace i muzeva podgrmeckih zena. Neke tuzne paznje bilo je i u kicenju grobova partizana sahranjenih na neoslobodenoj teritoriji. Vazda svjde cvijece govorilo je da zene nisu zaboravile one koji su pali za njihovu slobodu. U vrijeme borbi, zene i omladina su iznosile ranjene borce sa bojiSta. Omladinke su iSle raspletenih kosa na borbene polozaje da se, po narodnom vjerovanju, vojsci puti ne zapletu, a druge su, opet, kitile topovs.ke cijevi vezenim pes1kirima - zato Mo borba ltreba da lbude veselje, svadba, a ne smrt i pogibija. Zene su iSle uporedo s omladinom, takmioile se s njom u radnim cetama i akcijama. Ucestvovale su u rusenju pruga i prekopavanju puteva. Bile su na zetvi u Sanici i otimale zito ispred nosa okupatora, �. Organizovani su i razni tecajevi za opste prosvjeCivanje i kulturno i politicko uzdizanje zena i omladine. Bilo je i politickih tecajeva za kopale bunkere za skrivanje ranjenika i zit . ske vojske, ucestvova1e u pogranicnim sel" a pred nal.etom nepnjateljRudice i dr.) u evakuaciji zita soli i dr Iha (Radolmovac, SokoliSte, ·u. Buge rane na s obodnu teritori1 Poslije osloboden · a grad'ova 'h osanske Kru p ·· d · 1 g1 - zene su organizovano tkale za . . . pe, riJe. ora I druplatna od pamuka koj.i je made VOJSkt; I boln.Ice na stotme metara od neprijatelja u cetvrtoJ· ofanX: gradov.1ma, knle ga zimi i sacuvale N ZlVl. ,. a pre 1' lilla i posijelima, uz citan. d' . . . . . u vecim grupama organizova1e pleten. Je vra IO·VIJeSti ~ p]esmu, zene su pera za borce i ranjene dru ov S J~ carapa, ruk~vica, maja i dzemnekad su izlagali na vecim sk~ e.. VOJe mnog~bro,1ne rukotvorine pokuhanja pekmeza i rakiJ'e za boprcoeVI?Jba ln~roda. Bilo Je zajednickih akcija n·Ir1" Je briga zena za ob o niCe • , 1 ]IVa · b, Q Srpskoj Jasenici u kojem su b'1 ez J: ~nJe hrane djeCijem domu u o~~obodili od ustasa. zene Jaseni~: i sd;es~hna 1djeca .~oj~ su partizani nJ~hove majke i uzele pod svoju zastit ugi ke a za?JIJem1~. su toj djeci bngu rpokaza1e zene Jasenice i pre u sva a po Jedno dijete. Istu su skom domu. ' ma rrunJemm ·boraima u Invalidv aktivistkinje organizacije :lena, zatim tecajeva za osposobljavanje za rad u narodnitn odborima, zdravstvenih, domaCickih i krojackih tecajeva. Na svim tecajevima se uvijek politicki radilo. Govoreno je o nasoj borbi i pobjedama i o uspjesima Crvene armije. Neprekidno se radilo i na opismenjavanju nepismenih, a bilo je vazda pjesme i kulturno-zabavnih priredaba izmedu rada tecajeva d. na njihovom zavrsetku. Na redovnim konferencijama zena podnoseni su izvjestaji o radu organizacija, rezultatima u sakupljanju hrane i odjece u svim akcijama. Neizostavno su citane radio-vijesti, vazniji clanci iz nase stampe (,Borba", ,Vjesnik", iz lista ,Naprijed", ,Krajiskog partizana" itd.). Odbori zena su odrzavali posebne racine sastanke i, cesce, sastanke 5 pretezno politickim temama. Na zborovima zena d.stupale su politricke radnice i najaktivnije i najuglednije aktivistkinje AFZ. Ljekari i drugi strucnjaci povremeno su zenama odr2:avali ~ aktuelna naucnopopularna P,redavanja iz oblasti medicine, istorije, geografije i drugih nauka. U novooslobodenim gradovima, rjede u selima, odr2:avane su usmene novine, a povremeno su se pojavljivale zidne novine. Ispisivale su se aktuelne po1iticke parole o borbi, organizaciji zena i slicne i na neoslobo- - :r v ~dr.Zavanje reda u bolnicama Cis, . . . . I zavo.)a hila je redovna briga zen~ p CT)e, pra~Je. I krp1jenje rublja om1admke i m1ade zene o t . 1 . osv IJe zavrsemh tecajeva, mnoge sto odlazile s vojskom napp~ ~~:j~ ~_t ·polrtvvovan~ bolnicarke j vrlo ce. Preko zdravstvenih sekci. a ~.zv ace ranJ:ne d!ugove. ske I naroda. Tako su zene !~ o~gamzovan~ su I ?edJelje cistoce voju pozadini borbu za suzbij~Jje enJem u pa~Iza~skim .huradima, vodile U Podgrmecu se sm. estilo ~araze, .svr~ a, tifusa I drugog. izbJeg1.i pred ustaskim te~orom tv!f?tme.~er:~;.dje.ce i. staraca koji su kucama. 0 njima se vodila o;eb I s.u a - Iz Je.ghce I razmjestali po uk1jucile u rad i a:kcije orgJ'n·z ~a ?nga. Zene ;rzhjeglice su se ubrzo uvjeriti ih u potrebu vjerovani.:cb~~t~~na .. ~ed~tim, nije bas bilo lako su·r·~J? pojedini prvi susjedi poba1ili kucva a. J-b·1;nstva vnas.ih 1?-aroda, jer mi IJe - djecu, bracu muzeve 1' ve, :po, I I ono sto Im Je bilo naj?Wljista,, na kojima su, godinam~ ~~~~k~.h. Ih1.' .oqeravsi. ih ?a rodenih JOJ okolmi. .zivJe I I VJerovah naJhlizoj svo- denoj teritoriji. U Podgrmecu je bilo devet zenskih horova. Neki od njih su spremili i nauCili da pjevaju i poznatu predratnu pjesmu Himnu zena. Takav jedan hor ja nastupao na prvoj oblasnoj konferenciji zena u Hasanima. Na Dad zena, 8. marta odrzavana su predavanja o tom danu i 0 vjekovnoj borbi :lena za ravnopravnost u drustvu, kao i 0 ucescu zena u narodnooslobodilackoj borbi. Raporte, specijalne skeceve i pjesme ispjevane bas za takv·e i slicne priredbe cesto nam je slao Branko 1 Co pic. :Primjere zalaganja i iborbe :lena 'kod nas i u Sovjetskom Savezu isticali smo na skupovima i u zidnim novinama. Sa tih skupova i priredaba slata su pisma drugu T,itu, cetama, bataljonima i brigadama u kojima je bilo najviSe Podgrmeelija. Kroz sve te akcije li manifestacije mnoge su zene polako ulazile u Partiju, narodnooslobodilacke odbore, opismenjavale se i politicki i kulturno osposobljavale. One su dobro shvatile da se u borbi mora ,izdrzati do kraja i da bez bratstva i jedinstva cijelog naroda nema spasa krajeva u ko'i . , Zene i omla~t::: se OSJecala n_,estasica hrane sakup1Jale po ;kucama hranu ko'u e vsu uz podrsku odbornika preko Grmeca, ill •sela olko , DrJa su y~oi, cesto i na 1edima, odnosile krajeve Bosanske krajine. ra I ' ra 10Va, ill 'te oduvijek pasivne . I . B;ilo u odJe~e, ajesoliPodgrmecu pogotovu. i slobode. Pred cetvrtu ofanzivu organizacija zena Podgrmeca hila je vrlo cvrsta i sposobna da primi na sebe svaki zadatak u pozadini. Izabrani su seoski, opstinski, sreski i okruzni odbori AFZ-a. U nekim odborima bilo je i muskaraca, Clanova .Partije koji su hili zaduzeni za rad sa .. Poro~icama u kojitna nije bilo · v v . . .Jim porodicama narodni odbori s Jace muske .ruke 1 sVIm siromasnioranje ili sjetv~ da usjevi ne hi ~r~~:~~If.mladme i zena, organizovali Mlade, a cesto i starije zene ·v · Novi, Bosanska Krupa Sanski M' ~ pogr:=tmcmm krajevima (Bosanski sku 's1ul!bu, prenosenje' paste vi. savJkno su vrsile opasnu kurir: tor.ija iii iz okup.iranih gradovJesUI ~ poru a preko neos1obodenih teriuzdane i hrahre. · orne su se pokazale kao vrlo po·· Pored pomoCi borcima na fr t d . . narodne -ylas~i i organizacije zena b~ou: ruf naJvazmp -~ada!ak Partije, r;m~ uz~IzanJu. Organizovani su posib :a ·vr;.a,pr?vs.vJeCIVanJU i kultur.e . .JeVI za zen e. Njih su vodile n!. VI~! 1 mz1 analfabetski tecadova. Olovke i harti]'u smo. d.obp'0.J l?mde U~ItkelJICe, daci li studenti iz gra. IJa 1 0 VOJS e. zenama. Odbori su hirani demokratski, aklamacijom i na skupovima. Izabranim odborima prethodili su inicijativni odbori. U neoslobodenim gradovima Bosanski Novi, Bosanska Krupa i Sanski Most postojali su ilegalni odbori sa specijalnim zadacima i vezom na oslobodenoj teri- ot~ ~ v ••• 622 623 toriji.U skoro svim odborima je bilo drugarica iz gradova. One su pruzale veliku pomoc u radu seoskim zenama. Povremeno su izdavana i pismena uputstva odbo:rima za rad sa zenama ... �... U Podgrmecu su odr.Zana dva niza politicka tecaja za zene. Trajali su 15-20 dana, a cilj im je bio da se podigne politicki nivo najaktivnijih zena u organizaciji. Na svakom kursu je bilo oko dvadesetak zena. Poneka od njih hila je i nepismena, te je tu pocela da se opisme~ljava. Za vrijem~ trajanja~ kurs!l o~i?anizovan je zajednicki zivot, ucenje, 1shrana, zabava 1 odmor. Zene 1z CIJelog okruga bile su tako sasvim odvojene od svojih k:rca. One su sve same radile, nabavljale, spremale, k~vale,, prale, orga:uz.ovale .svoje priredbe, zidne novine, pjevale, igrale, b~l~ :rviJek vesele,. s~h~e se I.'s volJo.m uCile. Cak su se jedno Jjeto zajedmclo Impale u fJeCICI Japn, dok Je kurs bio u Hasanima. Sve na tecaju je bilo lijepo, uredno i dobro organizovano. Predavac je hila Jela Perovic, sekretar AFZ-a za okrug Podgrmec. Te~~ preda-yanja su bile sljedece: versajska Jugoslavija, Narodni front ~P.riJe rata 1 u ratu), drugi svjetski rat, nacionalno pitanje u JugoslaviJl, narodna vlast, Narodnooslobodilacka vojska medunarodna P?li~~cka sit~~cija (aktuelni politicki dogadaji), Crvena' armija, Komumsticka partiJa, 8. mart (Dan zena). Predav.alo se, ~lusa.lo, biljezilo, a poslije propitivalo. Bilo je oCiglednog usp]eha u 'SticctnJU novih znanja. VeCina zena se talko osposobila za rad. i rukovodenje u organizaciji zena. Materijal za ucenje Cinili su referat1 sa Prve konferencije zena (Mitre MitrovJc i Cane BaboviC) nasa stampa i radio-vijesti. Drugi kurs ~ena. je, zb<;>~ ce~vrte of.anzive, iz Hasana prebacen u Benakovac. A po~to Je nepnJ.ateljska VOJSka vee hila duboko prodrla u ~e!a p<;>d Gn:ne~om, morao Je obustaviti rad. Materijal za ucenje, namJes~aJ 1 nam1r~1~~ su skl<;>njen~ ~ylaninu Grmec. Zene su se s tugom rasta~ale strahuJUCI za svoJe naJ bhze. U blizini i na sve strane cula se pucnJ~va, a. s B.en~kovca se. dobro vidjelo kako neka sela vee gore. Ne~e zene msu m st1gle u svoJa sela, vee su zajedno s ostalim narodom koJI su uz put sretale, morale izbjeci u Grmec... ' ... U. ce~-yrtoj ofanzivi, prilikom nepl'ijateljevog prodora na slobodnu ten~o~9u u podgrn:ecka sela i Grmec, stractalo je mnogo naroda, ponaJVIse ~en!l•. osob.Ito odbor.~1.ica AFZ-a. Strijeljane su, stradale od bomb~r.dovan}~ 1h spalJene u kucama. Neke su tada otiSle u vojsku kao borc1 1 bolmcarke, a neke su zarobljene. Veliki broj .Zena se tada porazbolijevao od tifusa ,i prehlade. Navodi:n podatke o .stradanju zena u dva sreza Podgrmeca: u sansko:n: srezu Je o~. o~bo:n~ca 1~ poginulo, 14 umrlo, 2 su nestale i 2 zarobljene, a .uz nJih Je JOS 37 zena poginulo, 22 su zarobljene i 366 je umrlo od t1fusa; u novskom srezu je 20 zena poginulo, 10 nestalo i 210 umrlo. Cetvrta ~fanziya _je organizaciju zena Podgrmeca gotovo desetkovala. Tre~al~ Je poceti g~~ovo sv~ iznova. Narod, narocito zene, bio je nesret!ln ~ OJ.aden ~~ SVOJim drag1ma koji su otiSli daleko ili zauvijek J?-es~a~I. LJ~~l su b1h spremni i da se kriju u bazama jer su sve nase ~e~m1ce ot1sle u nove bojeve. Bilo je te8ko ostati i raditi. Ipak ostaJah smo dob~ovoljno, ~vj~sni teskoca i opasnosti. ' . . Na kraJ~, od sv1h zena Podgrmeca, iako su me sve do jedne zadivlJavale svoJom spremnoscu da rade i da se nesebicno zrtvuju za slo?odu svoga nar.oda, mo~~m posebno spomenuti one najaktivnije, one koJe sam zapamtila radem svakodnevno sa njima u pozadini. To su uglavnom odbornice sreskih i OkrU.Znog odbora AFZ-a za Podgrmec. 'Soja CopiC, Smiljka Raseta, Manda Culihrk, Marija Drljaca, Danica Medan, Milka Strbac, Jelena Novakovic, Duja Grbic, Dusanka Mamlic, J oka Grbic, Anda Medic.. Stana Damjanovic, Marija Arnautovic, Stoja Bundalo, Draginja Vjestica, Milka Munizaba, Duka Tadic, Marija Adamovic, Kosa Ognjenovic, Bosiljka Jelaca, Anda Mitrovic, Mileva Gvozden, Smilja Rodic, Danka Jd, SmilJka Vukobrat, Boja Aleksic, Stana Sucevic, Marija Sladakov,ic, Stoja Stojisavljevic, Rosa Kotur, Milica Vujatovic, Janja Vujatovic, Mara Kacevanda, Desa ·Kacevanda, Darinka LiCina, Mileva Culic, :Mileva Ivanic, Stana Sevic, Milka Karic, Mileva Makivic, Cvijeta Bjelajac, Marija Cica, Marija Zec, Dara Trifunovic, Smilja Stupar, Stana Stupar, Dragica Likar, Ljuba Anic, Mika Kantar, Jovanka Dzakula, Ruza Crnomarkovic, Stana Culibrk, Jela Prastalo, Borka Rodic, Kosa Brkic, Zora Vokic, Duka Backonja, Sava Ivanjic, Janja Ernaut, Bojana Mrda, Olga Budimir, Bosa Popadic Jovanka Lukic, Milica BatiC, Jela Sredic, Stana Glusac, Sava Beukovic, Stoja Krnetic, Jela Veselinovic, Trivuna Kukolj i Milka Novakovic. . Neke od njih nisu vise zive, poginule su ili umrle, ali mi koJe smo ili znale ne treba nikad da ih zaboravimo. 1 v v 624 625 40 zene BiH u NOB 1941-1945. �Jovanka AdziC-Bobic secini smo znjeli i to sakrivali. Zito je kasnije stizalo partizanima na polozaj. U Meduvodu ga je primao Savo Majdanac. Pohvaljena sam hila pred Brigadom, jer sam nosila i po 40 kilograma zita. U selu je djelovao odbor AFZ-a kao i omladinska organizacija. Opet se radi organizovano, nosili smo ranjenike, njegovali ih, prali zavoje, prebacivali zito, pleli carape i dZempere. Pravili smo i petokrake. U 1944. godirri pala su kod nas dva francuska pa~obranca .. Jedan se zakacio za drvo pa smo Jma1i puno muke da ga otpetlJamo. Ov1 Francuzi su culi za veliku borbu koja se vodi u Jugoslaviji. Pitali su gdje su magacini, odakle se snabdijeva tolika vojska. Komandir je postroji~ omladinke iz pozadine i tapsu6i nas po ramenima rekao: ,Ovo su nasi magacini". Francuzi su hili iznenadeni, jos su se viSe cudili nasim .drve-nim klompama, pitajuCi kakva j~ to. obu~a na nasim ,P'!~ama. Pa z~r se u njoj moze hodati? Stvarno Je b'llo t~sk?. prenosec1 Zito na udal~e­ nosti sa neoslobodene na oslobodenu tentonJU. U klompama smo pJesacili i do 40 kllometara. Poslije dugog pjesacenja one se polome, i tada s,mo ostajale u carapama, iSle :smo i b?.se .. Je~nom smo d<;>~ili p~; opanaka. U mojoj radnoj brigadi najstanJa Je hila Stevka Milpnov1c. Mi smo odluCili da njoj pripadnu. U toku 1944. godine meni je jednom prilikom hila povjerena duznost da predam deset kola zita u Komandu mjesta u Podgracima. Zito je stiglo iz Lijevce•polja u G11bavce, gdje sam ga ja ·preuzel~. iNa pu~u do Podgradaca nije bilo veCih teskoea, najveea prepreka h1la nam Je rijeka Vrbaska. Vee su sva kola hila pre.sla rijeku, ja ~am ostala na posljednjim i tada se desila nezgoda. Okh~nula sam.. se .1 pala u vodu. Bila je zima i veoma hladno. nok sam stlgla na cilJ, hila s.am ¥otovo sva u 1edenicama. Nisam pomiSljala na toplu sobu dok ne 1zvrs1m zadatak. Tek kada sam predala zito, otiSla sam da se zagrijem i presvuce:m Nisam :se ni nahladila. Vee sljedeeeg dana sam hila spre:mna za novu akciju . Svakako najtezi posao je bilo nosenje ·ranjeni'ka. Jednn!ll ~rili~om smo iz Kijevaca prebacivali ranjene partizane u Podgrace. B1la Je z1ma, hladno ri klizavo. Mi u drvenim klompama, koje same bjeze ispod nogu . Trudile smo se da sto ravnomjernije nosimo. Nismo smjeli pomicati nosila jer je to stvaralo bol ranjenom drugu. Padale smo, posrtale, ~li smo ranjenike prenijele. Jednom smo se isto tako dobro namuc~le kad smo ·S LijevcanskLm NO odredom iSH u akciju. Ustase su pobJegle, a mi smo u vrlo kratkom roku morale prenijeti veliki magacin hrane, municije i oruzja. U selu je bilo dosta djece ciji su roditelji poginuli. Nisu imala 1kuda ostala su :s nama. Duznost AFZ-a je hila da se brine o toj djeci. Nastojaii smo, koliko je god to hilo moguee, da im nadoknadimo gubi~~k roditelja. Hranili smo ih, pra1i i odijevali. U slucaju nailaska nepnptelja vodili smo ih u skloniSta i na sigurna mjesta. U ZENSKOJ RADNOJ BRIGADI R adena sam 19. maja 1921. godine u selu Grbavci na Kozari. B.i~a je ~o siro~asn~ seljacka porodica, koja se tesko prehran.Jivala Jer nas :Je bllo sedam clanova. Otac Marko je bio kovac. Na pocetku ustanka rucno je radio puske za borce na Kozari. Teiak zivot pod neprijateljskom cizmom osjetila sam u svoj svojoj tragicn<;>~ti odmah .poslije okupacije Jugoslavije. U Turjaku je hila zandarmenJska postaJa. Ustase su dolazile u nase selo sa vrsalicom. Piastove ~~ta s? pretvarale u pune vrece psenice. Mi smo radili, a oni su odvozih nasu h~a~m. Svaki dan je bio neizvijestan. Seljaci su krisom u Kozaru odnosih hranu, odvodili su stoku, pravili zemunice. v . Panos Koz~rcana nije mogao da podnese tiraniju. Seljaci, naoruzam. _lopatama? VIlama i. motikama kretali SU nekoliko puta na zandarmenJsku stamcu u TurJak. Medutim, pravu akciju izveli su partizani u decembru 1941. godine. Tada je stanica Turjak hila osvojena. . T.ada sam i ja prvi put ucestvovala u jednoj akciji. Nosili smo :anJemke, puske, munioiju..- j~r, svaki .metak je..bio dagocjen. Na po~etku borbe :vega toga. m.Je _hil.o d?volJno: PoshJe ove akcije Kozara .Je P.osta!~ r:as dom .. Moja kuca Je. hila spalJena, muz otjeran u Jasenovac I st.njelj~n: U zb1egu v1942. godme stradao je i moj jednogodisnji sin. Bilo m~ Je tada !esko. ~ed~os~avno !le mogu da opiSem taj svoj ?ol.. U ofanzivi su damma odjekivah rafah, kao da zemlja gori. Kozara Je hila gotovo opustjela. Mislila sa::m da je sve na Kozari mrtvo. . .. Preostali .narod .se drzao u grupama, tako smo se osjeeali sigur~lJL ~a sam hila sa Jednom grupom kod kuee Stevke Sukalo. Potkraj l1eta Jeda~ dogadaj jev u m~ ponovo unio zivot. Starica Stevka pozvala me J?apolJe, povela ? s!alu. I rekla: ,Ne boj se." U stali su hila dvojka P':rtl.za~a, Vaso RadiVOJac I Jovo Kos. Oni su se probili iz pravca Topole 1 zei1eh ;m .da se prebace u sumu. Moj zadatak je bio da odvedem jednag konJa I da pronad~m hran~ i da konja privezem u blizini jednog vrela. _Tu ~am se opr~stila od ~v1.h ?oraca, a ·?ni su mi uz osmijeh rekli: ,Do videnJa, uskoro cemo se Vldjetr. Kozara Je puna partizana". . .Borba s: ponovo raspl~m~ala. Proslo je bilo vrijeme u kome je hila ]edna puska na deset ljudr. Moje selo Grabavci ostalo je pusto. Ljudi. su v?- logoru )li. u sumi, ost~le su samo zene. U ljeto 1943. godine opet Je Zito nepoznJeveno. Ustase su ponovo dalazile i silile nas da radimo za njih. Bjezali smo. Danju smo se krili a noeu radili. Po mje- 626 627 �Nada Manojlovic Bila je to rodna godina. K~ys~~· k<;tjsije, j~~~ke sarle d~ ss~ Pp~t k k ' d oriSte od1se c1stocom, SVJezmom, ao . rodoJ:?. Sva a k" ~ca, ':k Grupe ranjenika i rekonvalescenata pnstizu. v §d~f~~ata~o nti~l·alo;?fnoarifJ~bli~:~·g~z:::Jk~lije ct:a J~eb~~c:n P~::¢~~v~l~r~~ ruga, pnJa e J , · . d · A nogoJ· se srce AKCIJA lENA SEMBERIJE NA PRIHVATANJU RANJENIKA IZ V OFANZIVE · keerku Mnogoj su lice obhle suze ra osmce. m . . ni ona nije u sku ljubav prenijela na htil~ dJ~~u o~~o~~e~e nap;avljene su perionice praznjen~ i p~et':orel!-e u 0 m~=~u rale rublje i zavoje. gdje ~ zen.e 11 ~~e:~atedij:v~~fa ra~enika, koji nisu bili S!fl_jesteni ~o do utancine. kue~, ~~je selo, ~oja. opstma trd~~ ~dba;;e koji su bili glavni organiranJemclma. Pre m~esne naro one kola sC: bogatim ponuaama. Seoske zatori ovoga p~sla, sdizale su kol t'l kola i nevjestim rukopisom slale ?d~o!ni~e A~~-a re ovn~ su pl~i-: o izvrsenom zadatku. Jer sel<l; i lZ\~}~staJ Opstins~om o a e>pst:me su se ,meuusobnodbotrkmicile ko ee odnijeti vise i bolje ranJe- ~k:~enilo, ~li pokle~la ra~u, n~ljje ~~~g~vlj~e~n:~c~~~ v. kueam~~bW:ajc~J sproved~n.a U bijeljinskom srezu prvi odbor AFZ-a formiran je sredinom 1942. godine, i to na obroncima pitome Majevice u selu Donjoj Trnavi. Uskoro je organizacija zahvatila i druga sela, a narocito ravanjska :i brzim tempom jzrastala u snazan oslonac Komunisticke partije i NO vojske. Vee u ljeto 1943. godine u selu PatkovaCi u kuCi Ruze SpasuriC izabran je inicijativni odbor AFZ-a za srez bijeljinski. To je vee period kada su zene Semberije organizovanije i masovnije priSle izvrsavaniu vrlo slozenih zadataka koji su stajali pred Partijom, narodom, zemljom. nom ffu~~iji z~ z~rinjav~)e ranje:J~!an~~; ~':,n]~ ~:!~~. ~:J: Durkovie, predsJ.edmca <?pstmskog 0 AFZ-a · nonje Crnjelovo, 1Dara T,riSie predsjedmca Op~t~nsNog odbora AFZ-a Gorn ,.i Brodac, Lepa KuPotiparsk~ se~retar VOpstk~sko~b~~~o~~Z-a Popovi, krsie Jelena odbordie pre~s~edknica o o_ra nica Opstms og OdpbstmsAFo~-ao CengiCi i Krsmanovic Jela odbornica Op~ v stinsk~~h~~yj~j~~o~d~~~:t~;e~~~~trasivosti, .tophb'ni bie, sva koa~ur!~J·~~i ljubavk~n .. k , . teskim damma or Pored niza zamasnih akcija koje je sprovodila organizacija AFZ-a od njenog formiranja do svrsetka oruzane borbe, jedna akcija je ostavila na mene naroCito snazan i nezaboravan utisak. To je hila organizacija prihvatanja ranjenika NOV, prezivjelih boraca iz pete neprijateljske ofanzive. Poslije krvavih borbi .i natcovjecanskih napora na Sutjesci, Kosuru, Vucevu, TjentiStu, negdje sredinom ljeta 1943. godine, pronese se glas da u Semberiju dolazi jedan broj ranienika i rekonvalescenata iz V ofanzive. Oblasni komitet KP za istocnu Bosnu bio je organizator prihvatanja ranjenika. Na terenu sreza Bijeljine organizacija AFZ-a dala je punu podrsku Sreskom komitetu KPJ u ovom poslu. Zene Semberije kojima je revolucija otvorila svijetle perspektive i dala smisao njihovom zivotu kao jedna predale su se ovoj pleinenitoj akciji. Prkoseei neprijatelju koji je bio na domaku, sa neogran.icenom ljubavlju prema onima koii se bore za slobodu i bolju sutrasnjicu, primale su odredene zadatke, Odr:lano je niz sastanaka sreskog i opstinskih odbora AFZ-a. Doneseni su konkretnj planovi sta koja opstina, selo, kuca treba da urade. Semberija je postala radna kosnica. Danju i nocu zene su radile na uredenju svojih domova, dvoriSta, na kopanju baza za smjestaj ,svoje drage djece", kako su to one govorile. U nekoliko sela otvorene su i male radionice gdje se na mobama silo, krpilo, plelo, prekrajalo. Tih dana su semberske djevojke siroka srca otvarale sanduke za ruho, l izvlacile metre vezenih tkanina, svatovskih peskira, cevrija. Uz revolucionarnu pjesmu na usnama, spretne djevojacke ruke tovarile su robu na kola, koja je uz pratnju jedne odbornice AFZ-a prenosena do stovariSta zavojnog materijala. T~ck~ .~e s~i~a PJ:c~~~~~o:~J: rod Se!flberq~ po .a~aov u ovim velikom i plemenitom srcu sem0 borac Je pomo naJlJepse ~~poic:n~ 0 sto mnogi od prezivjelih boraca berskog covjeka. I zbat~ .m~et ucaJn rata kuea u kojima su nekada bili. s dodu i danas u Sem emJu 1 o Viore v 1 628 629 �Bahra Dukic ,. ~· . NA MENI BILA SAMO CRNA DUGACKA KECELJA I U DZEPU MARAMICA, STO MI JE MAJKA STAVILA ... " U aprilu 1943. godine uhapsena k vi · teta Komunisticke partije J sal . :'lo c an M~esnog komizvjerskog mucen ·a sv . ht"·gos aV:IJe u SaraJevu. Nakon upucena sam u junu 1943 iodin a I~o d Icena, Isprehijana, nepokretna, centracioni Iogor Stara G;adiSka~ sa Je no~ grupom zatvorenika u konSa mnom u grupJ su hili M h . M h ,Braco", drug Sadovic i Mara i ~ok I T ~. ~medif.ed!ahagic, Ivica PeriC u strasnom stan1 drugi'h se n ·u . ~ OSIC sa I ze. Posto sam hila e I z zatvora su• nas vozili M SJecam. . , . mrcvarena, a i ljuta donekle , a~IC_?m ~a stamcu. Iako sam hila izpresla. sam preko svega, sakupN: s~:~~~e s!o I su me 'hteretili. 1?-a poli~iji, ?am.pJesmu i mi smo pjevali kroz grad lfc~ a skm8I h?dnti. Zapocela h. 1 0 .Je 0 o .. sati navece. Korzo Je hllo puno. Mi smo pjevali· N vije" 1i ,Crven je Istok i Zap~d;; ~ "Yr t ?ore Ro.k.amJe. crveni se harjak s~ morala zaustaviti. Agenti su · hj~;e Je. zas!~J .I-yao I s~usa<?· I kola su kirana agentima. Drugovi su me •v ne1 ~I'PriJeti 1 Stamca Je hila bloI I. mene je vee pocela paraliza Na vise nosii ~ego sto su me vodili. Kod cijele nase grupe U Iogor sm. o tpul!u sa~ hila predmet hnige i paznje · · s Ig I navece. Naporna noc, a uz to i temperatura k . d v puta, stvarali su mi jezive vizije pred v· OJ~me rzala ~i_j~lo vrijeme dva druga. Zloglasni Runjas ustasa ockm~. v ene su :t;osih Ispod ruku ,Ovo je carstvo vasih ·snova" I: st . v' olJakc,k docekuJe nas rijecima · · v. · ravicno se i oce I rna na staklu pokazuje vizija izohl'v v · meJ?-I se pred OCI· momente. Icene nage zene. Guhlla sam se na Prvu noc se ohavezno prespav . . I' rasa, a onda raspored Run. a v . a u samic;, to s Jeduje svakog logosicke) zloglasnoj ustasici M1jis rt~vared{;;o. zene (mene su vod.ile Toskog Iogora, direktno ·e ucest on aJ~. Buzdon, komandant zenje za nji? pojam ideal~og ust:~;)~ a u pokolJima sa muskarcima i hila MaJa nas propitkuje uz sa · . d c~ ~am P?ka.zati kako se zene haa::nJ~li~~k~os~d~ Prisla je ~e?i: ,Ja ci_la. ,Pa I VI se, gospodice, havite dok . m . a t<? sam J,OJ doha?Ilo ~ovoljno za tu zvijer zenu. Sli:edile azuJb v:'lsa umforma. Ovo je Je doslo propratno pismo opa . s.u atine, muke . . . Uz mene Pokrajinskog komiteta , I "I'. ~tl omumsta, pretpostavka da je clan od ,carkara" (obicnog ust~J~e) Ipa sd mrcva~endi8; svak<?dnevno. Pocev a o zapovJe mka SVI su me tukli . I 'k ' 630 631 bilo da se radi o udarcima Cizmama ili mucenju sa odredenim planum. A, zatim, svakodnevno uskraCivanje hrane i vode. Paraliza me je zahvatila. Bila sam zatvorena u specijalnoj samici - celiji bez prozora sa ogromnim zeljezmm vratlma. 14 aana nisu mi davali ni hrane ni vode. Pod ove prostorije hio je prekriven vodom Vl sine nekoliko centimetara. Ovo je bila prijava voda koja je tu pusten, ko zna kada. U nju su vrsili nuzdu zatvorenici koji su hili prije mene. No ja sam tu vodu morala piti. Isprebijana ranije, a u logoru jos vise, paralizovana, morala sam lezati, a lezala sam u ovoj vodi. Iako su me saradnici NOP-a izvan logora snabdijevali preko veze u logoru, sve mi je oduzeto ina meni je hila samo crna dugacka kecelja i u dzepu maramica, sto mi je majka stavila. Ovu maramicu sam stavljala na prag pod glavu i tako mi je glava hila makar u suhom, a tijelo je bilo skroz u vodi, prljavoj i smrdljivoj. . Sedmi dan lezanja u toj celiji cula sam da neko tiho zove ,Cico". PlasHa sam se provokacije, ali nakon upornog dozivanja. s naporom sam se privukla jednoj rupi u zidu odakle je dolazio glas. Tuda mi je dotureno parcence kruha, slanine i jedna bomhona. Ovo se ponavljalo nekoliko dana. Cak sam dohila i malo limuna i secera. Ovo Ini je doturao Zvonko Odic iz Banjaluke, koga su ustase sa jos nekoliko drugova, poslale da malteriSu i okrece susjednu prostoriju. Oni su izbusili zid moje celije, zakamuflirali to i po zadatku partijske organizacije logora uspostavili sa mnom prvi kontakt. No to nije moglo potrajati dugo s ohzirom na kraj radova. Medutim, njihova pomoc je za mene znacila ne samo fizicku okrepu nego i ogromnu radost zhog saznanja da drugovi vode brigu o meni. Poslije toga ustase su me premjestile u drugu samicu. Nocu su se culi jezivi krici umirucih i mucenih, a u samici naiSla sam na tragove mucenja, krvavo smrdljivo ruhlje. (Inace su ustase krili d. uniStavali tragove zlocina u logoru, spaljivali rublje, kreCili prostorije). Pocela sam dohijati hranu - parce prljave repe, kuhane na vodi. Nocu me je hladnoca natjerivala da dopuzem (hila sam nepokretna) do gomile krvavog prljavog rublja i tamo sam se zavlacila da malo prodrijemam. U toj samici bila sam svjedok · ubijanja nekoliko zarobljenih partizanskih rartjenika. Da hi ustase vrsile na mene pritisak otvorile su vrata moje celije da 6ujem vrisak ranjenika. Ustase su zabadale kame u rane ovim partizanima i onda su kame okretali u rani. Kakvi su to bolov.i, covjek ne moze ni predociti, a ti jauci i krici nisu bili viSe jauci J krici covjeka, vee nesto stravicno, jezivo, sto je odjekivalo kroz ionako stravicnu noc logora. Izmrcvarenog su uhijali metkom. Svaki hitac znaCio je kraj muka, zavrsetak jednog mucenja. A tada su pijane ustase, krvavih ruku, dolazile u moju celiju i mene mrcvarili. Mislila sam da je ova noc trehalo da ,donese kraj d. mojim mukama. No dogodilo se nesto sto ni tada ni kasnije nisam razjasnila. Kada je odjeknuo i posljednji hitac nad mucenima, cula sam uzurhane korake, pozuriva:nje galamu. Iznosili su leseve, uklanjali tragove, jer cekalo ih je jos ,zadataka" u toj jednoj od mnogih krvavih noci. Neko zalupi moja vra:ta. Vidjela sam siluetu visokog covjeka u ustaskoj uniformi. Pozdravio me je, upitao sta mi je, zasto sam tu, jesam li partizanka i na kraju mi je rekao: ,Hajde sa mnom." Kad je vidio da sam nepokretna, uzeo me je u narucje i prenio u drugu celiju, spustio me, izasao i zakljucao vrata. Sa uzasom sam oce'k!ivala nastavak. Iz moje sa- �mice cula sam psovke, lupu, galamu, i na kraju grobna tisina. IScekivala sam izbezumljena svaki sum. Dobila sam sok, kazu da sam hila luda i da sam tu noc dobila pramen sijede kose. J a znam samo to da sam stalno nesto trazila ocima, izgubljeno, nesvjesno pipajuCi oko sebe. Pod dojmom te noCi ~ ujutro sam izgubljeno pipkala oko prozorcica i sjecam se da sam iznenada dosla k sebi kada sam odjedanput pipkajuci po prozol'cicu oborila neki kamencic. I tada mi je najednom sinulo, pocela sam zapazati. U meni se probudila svijest od straha da nisam onim otisnutim kamencicem nanijela nesrecu nekome u dvoriStu. Jer ako ~u to us~as7. vi~jele, mogle bi pomisliti da logorasima dajem neki signal 1 tada b1 shJedila odmazda. No, ovad kamencic vidjeli su samo neki lo~or~s~ i to je bio -~nak ~~ sam ja ziva, jer su zivjeli u uvjerenju da sam h.kvi~Irana. te ;wei. P~shJe ovoga d.rugovi su sakupili paketic: parcence s1ra 1 slanme 1 pola c1garete, vezah su to crvenom tracicom i sa natpri.s~m '.'Hrabroj .Cici od San~_i_Iija" poslali ~~ ga uz smrt;m .opasnost po teti Ljubi (Teta ~Ju,l;>~' l?gorasrc~, bez noktiJU--:- ~,d mucen]av:- bila)e kao nekav ,logormc~ ~zvJesno VriJeme,.~ ,logormce su logoras1ce ·koJima su ~stase davale IZ~Jesnev.k?mpetenc~Je ':1. odnosu .izmedu ustasa i logorasica. Ova t~ta LJ~ba cm~la ?-~ .Je mz usluga uz stalnu smrtnu opasnost. Kasm~e su Je ustase hkvidirale. Takode su i muskarci imali logo~?-ika". Jedl?o vr~jeme bio je to Nijaz - Banjalucanin. Kasnije je t"on ubijell na ZVJerski nacin, jer SU konstatovali da je Cinio niz usluga logorasima). . . Logar je bio podijeljen ovako: Kula, najjeziviji clio logora, gdje su h1h strpani Srbi, Jevreji ~ cigani i ljudi kandidovani za likvidadju. Ja s~m hila u K1fli. ·Pored svih ostalih uzasa, nocu, zimi, culi su se nepreki1;w S;;tJJ.?.rtm vapaji cigana, zena i d~ece koji su hili pred Kulom na smJegu I ledu, goli, bosi, bez hrane i tako su ih pustali da umiru u strasnim mukama, jer su navodno zalili metke za njih da ih likvidiraju. U drugo~. dijelll: log~ra ?io je. ~zv. hrvatski logor, gdje su hili smjesteni Hrva:t1 1 Mushmam pnpadm01 narodnooslobodilackog pokreta. Log~r je imao crkvu i dzamiju da imaju logorasi gdje da se mole. 0, kakve.Ironije na sve te ceremonije! Nijaz je uticao na hodzu da mi dovedu lJekara. Hodza me je posjetio u celiji ri. vidjevsi me onaka iz~rcvare~u, .~ole~nu, .valjda se ~azalia .i uticao da me prebace u bo.In~cl!, g;dJe niJe hil,? m~a~ve razhke od ostalog logorskog zivota, samo u nJOJ msmo mo~ah ra~Itl. No za r_nene je bilo ogromno poboljsanje, jer s.am dovedena IZ sam1ce medu ljude. Dakle, u tu bolnicu dolamo je i lJ~~~r --:- ~agoras u pratnji ustasa. On nije smio davati nikakve lijekove mti I~ Je 1mao. Sva njegova pomoc hila je lijepa rijec bolesniku, a i to nam. Je ·~ ovakvim prilri.kama bilo dragocjeno. Ljekar je tada bio Buki Konforti. Ka.d. sam I:~ebace~a u bo1ni~u, hi!a sam u strasnom stanju. Dok~or Buk1. ,.1e po CI}enu :l!vota dolaz10 nocu da me abide. Doktor je davao mstrukciJe za mdje lijecenje drugarici Timi - Fatimi Brkic strudentkinji me~~cine ,iz Mostara, koja je hila tada u logorskoj boln'ici u svojs~v~ ~olmcar~e. Drugov.i su krali lijekove iz ustaske bolnice, gdje su radih, 1 doturah nama uz ogromnu opasnost, jer u logoru je hila smrtna kazna za svaki i najmanji prekrsaj, a o kradi i da se ne govori. Po izlasku ~z ~olnic_e .uklopila sam se u ,normalan" zivot logorasa - rad, glad, ~ucenJe, ah 1pak protkan raznim vidovima nase politicke aktivnosti sa VJerom da Ce Se SVe tO izdrlati. U zenskom logoru ,imali smo partijsko ruk~v?ds!vo u kom~ ~am bila i ja od izlaska iz bolnice. Zapravo dok sam JOS lezala u ~olmc; (~ Iezala sam tri do cetiri mjeseca), drugovi su racunali sa mnom 1 tret1rah su me kao clana partijskog rukovodstva. Sa mnom su u partijsko~ rlfkovodstvu zenskog logora bile tada: Danica Milic, tekstilna radmca. ~z Zagreba i Marica Pataki, radnica, partijski radnik iz Zagreba, a kasmJe je. kooptirana i Zora Vucilo~s~i Za~reba. . .. v . . v Sjecam se da smo drzah 1 kraca predav~nJa, po.ht1cka o"J;>av]este· nja i sl. Najizraslije su uzimale poneku temu 1 obrad1vale su Je rpa s~ onda o tome diskutovalo. Bilo je i nepismenih drugarica, pa smo 1h mi opismenjavali iako za. to nismo. imali sko~o ni~a.kv:ih ~re_?stava. Sjec~m se neke Nazife iz BanJaluke, koJU smo op1s:r;nemh, pa Je.vcak. osposobl]ena za bolnicarku. Kasnije kad je pustena 1z logora otisla Je u narodnooslobodilaeku lborbu i hila je rtamo zaista odlicna :bolnicrurka, ikako sam to kasnije cula. . . . . . . Nas veoma vazan zadatak b10 Je bodrenJe druganca, po~zanJe morala bilo da se to .Cini kolektivno iii individualno. ·Ponekad Je p]esma tiho z~pjevusena djelovala ~o~j7 nego da s.e ne. ~~m sta go~ori. ?a nekim intiman razgovor u cetiPI oka, nekohko riJeCI ohrabren]a,, utJe: he. Sve ovo mazda naoko sitno imalo je ogroman podstrek za ljude 1 . . .. v . . v . pomagalo je da se izdrzi. Praznike smo vrlo konsp1rativno obilJezavah mahm sv~~anost1m.a: Povodom 8-og marta, Prvog maja, Dana oktobarske revoluciJe govonh smo prigodno, re:zJimirali smo uspjehe, tiho otpjev~~i koju na:su pje~mu, a uz to bi se nesto podijelilo za jelo, sto smo pnJe toga dugom stednjom pripremali. !z 632 633 �nja:ma kako su savladale gradivo, zavdile kurs, itd. To se utvrdivalo na osnovu ispitivanja. Poslije uspjesnog zavrsetka prvog kursa pristupilo se organizaciji drugog takvog kursa, samo na drugom kraju Kozare, u Podgradcima, hivSi bosanskogradis.ki ·srez. Ovaj .kiurs je blio organizovan na istom principu sa drugaric~ma iz v?jske i. pozadine. Kurs je tr<l[jao o.d 10. d? 25. oktobra 1943. godme. OvaJ kJU['S Je pohadala 21 drugarica, ah, 'S obzirom da je to hila vee jesen, bilo je niz poteskoca koje su imale negativnog odraza na ~urs. Jeda~ ~roj dru?iarica bio je bos •. ~isu imale ~b.uee, pa su isticale cesto da ce Jill poshJe ovog kursa b1t1 tesko rad1t1 na terenu. Ovom kursu su prisustvovale sljedece drugarice: Bosa Balaban, Milka Knezevic, Desa Saramdija, Petra Dukic, Slavka Kantar, Branka Dojcinovie, Zlata Kolic, Milka Stojakovic, Milka Kukic, Staka Kondie, Dragana Batoz, Tankosava Kos, Jagoda Vlajnie, Tankosava C~tic, J~la Cado (hila je najstarija medu polaznicam~! ali _j~ po sv?m ucenJU ~luz1la kao primjer), Petra Burazer, Staka Durasmov1c, RadoJka Zec, DuJa J>aliJa, Marica Licanin i Stoja Golub. Ovaj kurs je zavrsen sa dosta uspjeha i drugarice su se po njegovom zavrsetku vratile u svoja sela i pristupile organizovanju zena i pocele organizovati seoske odhore AFZ-a u svojim selima. Poslije izbora seoskih odbora AFZ-a oddana je i Opstinska konferencija i izahran opstinski odbor. Mica Vrhovac KURSEVI AFl-a NA KOZARI 1943. GODINE ada sam se aprila 1943. godine, poslije IV neprijateljske ofanzive, ponovo vratila na Kozaru, odmah sam se uklJucila u rad sa zenama koji je poslije kozarske ofanzive, u jednom prilicno dugom periodu, bio kao organizovani rad potpuno prestac To, medutim, ne znaci da zene nisu radile i pon::lagale pokret kao i prije ofanzive, ali nije bilo organizovanog rada zena preko organizacije AFZ>a kao sto je hilo prije. Medutim, bilo je nuino ozivjeti organizovani rad zena na Kozari, okupiti zene i pruiiti im pomoe da hi one mogle dalje same raditi. U veZ!i s tim donesena je odluka da se na oslobodenoj teritoriji organizuje jedan kurs za rukovodioce AFZ-a. Ja sam dobila zadatak da organizujem taj ,kurs ida s njim rukovodim. Kurs je oddan u selu Strigovu. Taj prvi kurs otpoceo je s radom 25. avgusta 1943. godine. Kurs je posjeeivalo 19 drugarica, od kojih su dvije bile sa neoslobodene teritorije Lijevce-polja, a dvije iz vojske. Kurs je 30. i 31. avgusta bio prekinut radi prodora neprijatelja na slobodnu teritoriju. Sjeeam se da smo hili pokupili sav materijal i zakopali ga pod jedno drvo, jer je neprijatelj vee bio na domaku kuea u kojima se kurs oddavao. Kasnrije smo ustanovili da je to u stv:ari hila samo njihova patrola koja :nije predstavljala veeu opasnost, pa je kurs nastavio sa radom i trajao do 5. septembra 1943. godine. Za ova~j kurs bile su odredene teme koje je trebalo obraditi. Rad je bio organizovan tako da su teme preradivane jedna po jedna. Poslije predavanja i ucenja, utvrdivalo se znanje putem kracih ispita a na kraju su pravljene zabiljeske i karakteristike o ucesnicima, tako da je to za ono v.djeme bio sasvim solidno pripremljen kurs. Koliko se sjeeam, na kursu su odredene teme: ,Narodnooslobodllacka borba i vaznost ucesca zena u njoj", ,Zene i fasizam", ,Zene u Savezu Sovjetskih SocijaHstickih Republika", ,Organizaciono pitanje AFZ-a", ,Komunisticka partija i zene", ,Pregled politicke situacije od 1918. godine pa sve do narodne revoludje". Tih sest tema obradilo se za 10 do 12 dana koliko je kurs trajao. To je postignuto zahvaljujuCi intenzivnom radu i po dvanaest casova dnevno. Na kursu se vodila evidencija s podacima o godini rodenja polaznica, o tome da li je clan Partije iii nije, kao i zahiljeske o kursistki- K 634 635 �Odlaskom ovako velikog broja aktivistkinja u jedinice NOV nije oslabio rad zena u selu. U toku seste ofanzive i sve do drugog oslobodenja Bugojna, omladinke i zene i dalje su radile na izradi i prikupljanju odjevnih predmeta za borce NOVJ, prikupljanju podataka o kretanju neprijateljskih jedinica, te drugog potrebnog materijala za NOP. Iako se u nasem selu viSe mjeseci nalazila satnija ustasa - erne legije, koja je viSe puta vrsila pretrese, omladinke su i pored toga radile. Ako niSta drugo, prikupile bi po torbu iii bisage potrebnog materijala i preko veze poslale na polohj. Devetog septembra 1944. godine Bugojno je konacno oslobodeno. U jesen te godine u Cipuljicu se ponovo nalazila bolnica. Tu su hili smjesteni borci, koji su imali zivcarrm bolest. Omladinke su svakodnevno radile oko tih bolesnika. Poslije je dosao stab Petog korpusa. Drugovi su tada pripremali neku utakmicu, koja se trebala odigrati u Jajcu. Bilo je kratko vrijeme za pripreme. Drugovi su dali nacrt za tzv. stucne za igrace. Omladinke su uz pomoc zena isplele 12 pari stucni i obojile, za nepuna dva dana. Tim je bio spreman i odigrana je utakmica. Pocetkom 1945. godine vrsene su pripreme za napad na Sarajevo. U Bugojnu je formirana Omladinska radna brigada, u kojoj su bile i omladinke iz Cipuljica. Zadatak je bio da se sa Scita, gdje se nalazio magazin, oruzje i hrana prenose na polozaje oko Sarajeva. I ovoga puta omladinke iz Cipuljica su bile medu najboljima, jer su bile skoro sve organizovane, nekoliko od nj.ih vee su bile Clanovi KPJ, a druge su bile clanovi SKOJ-a. U ovom periodu u okolnim selima cesto su bile smjestene partizanske bolnice, u Pruscu, Stolovacu, Gornjem Vakufu, Bistrici i Dobrosinu. Omladinke su stalno posjecivale ranjene i bolesne drugove u ovim mjestima. Nosilo se sto se god imalo i moglo skupiti. Prosto se takmicilo iko ce vise ponijeti pokrlona ili doprinijeti rda se :Sto viSe hrane i :voca skupi za bolesne i ranjene drugove. Cipuljic su drugovi iz proleterskih jedinica, koji su boravili tu, nazivali mali Drvar. Rukovodioci su ga cesto uzimali za primjer po broju zena-boraca, po aktivnosti omladinki i zena na, izradi odjevnih predmeta za borce, po smje8taju i odrzavanju higijene jedinica NOV-e koje su bile na prolazu ili su tu boravile. Jela Maksimovic ZENE SELA CIPULJICA U NOB-u ase selo nalazi se nedaleko od Bugojna. Prve omladinke iz sela pristupile su narodnooslobodilackom pokretu u proljece 1942. godine. Bile su to Joka i Zdravka Popadic. Joka je iste godine u okolini Uvna ;poginJUla 'kao horae Cetlvtl'te cl111ogorsrke ;proleterske brigade. Kada je u ljeto 1943. godine Bugojno oslobodeno, u CipuljiCu su formirani aktiv SKOJ-a, odbor USAOJ-a i odbor AFZ-a. Odmah se pristupilo aktivnom radu za NOP, borci su primljeni kao rodena djeca iii braca. Tu su se nalazili dijelovi Trece krajiSke brigade i odmah smjestena bolnica Prve divizije. Po kapitulaciji Italije dosli su tenkisti. Zenska omladina je svakodnevno radila u bolnici, oko ranjenika. Pored rada u bolnici omladinke i zene naroCito su se isticale u pletenju odjevnih predmeta za borce i ranjenike. Omladinke su zajednicki sa borcima pripremale igranke i priredbe za ranjenike i stanovnistvo. Na izradi odjevnih rpredmeta za borce, ,pored rpojedinaC.nog rada, radilo se i grupno u omladinskom domu. Bilo je noci ·kada bi se za jedno vece iScupalo i po S-6 kg vu:ne, oprelo i isplelo po nekoliko pari carapa, kapa, pulovera, rukavica i salova za borce i ranjenike. Radilo se sa mnogo volje i ze1je da se sto viSe pomogne NOP. Bilo je slucajeva da sa istim elanom radi zena-majka, koja je imala i po dvoje djece u borbi, kao i zena-majka, ciji je sin i muz ranije bio ubijen kao zrtva fasistickog terora. Rezultat ovako aktivnog rada u toku cetiri i po mjeseca, koliko je Bugojno prvi put u toku rata bilo oslobodeno (23. VIII 1943. do 13. I 1944. godine), je izmedu ostalog postignut odlaskom dvadeset i jedne djevojke iz naseg sela u jedinice Narodnooslobodilacke vojske Jugosla'vije. Bile su to: Marica Durie, Jovanka i Staka Erak, Krista Bilanovic, Ana Glamocak, Lenka Devura, J oka, Mica i Kalina Krstanovic, Zora Nenad i Veselka Spremo, Mira rSavinovic, Anda i Dusooka Lukic, ILjuba i Dobrila Ristic, Ranka Raduljcic, Jelica Vuleta, Gospava Vukovic, Radmila Cango i Smilja Zoric. Jelica Vuleta je, medutim, uskoro, u toku seste neprijateljske ofanzive, poginula kao horae u Sestoj lickoj diviziji. Jos dvije Cipuljanke stupile su ove godine u redove Narodnooslobodilacke vojske, ali ne iz svoga sela. Branka Durie iz Puracica kod Tuzle i Veseljka Brkic iz Viteza. N 636 637 �Katica Suh-Siki<~ GLAVNO VALTEROVO SKLONISTE M oj suprug Ferdo Suh bio je komunisticki opredijeljen. I mene. je u tom duhu odgajao. Tako sam se opredijelila za borhL< protiv okupatora. On se cesto sastajao u nasem stanu sa ne ·· kim ljudima koje ja nisam poznavala, ali sam im cesto cinila raznc usluge. Jednog dana kod nas je dosao Sahin Sahinpasic. Moj drug me pozvao u sobu da sa mnom nesto razgovaraju. Meni je gost predstavljen kao drug Josip i do oslobodenja ja za njegovo pravo ime nisam ni znala. On me je pitao da li bih hila voljna saradivati za rNOP. Prvo, ukazao mi je sto se od mene trazi: Vljernost, konspiracija, odanost, pa ako treba, i zivot. Iako sam hila svjesna sto me ceka u toj ulozi i da reskiram dvoje, tada malodobne djece i svoj dom, ja sam prihvatila poziv i dala obecanje da se necu ogrijesiti. Nisam bas znala sto i kakv.i me zadaci cekaju. Nas stan je sluzio za sakrivanje drugova rukovodilaca NOP-a za grad Sarajevo. Ja sam vodila brigu o njihovom smjestaju i ishranri. Zbog konspiracije njihove haze, nisam smjela imati veze ni sa jednom drugom organizacijom u gradu. Zadatke sam izvrsavala samo po direktivama koje sam dobivala od druga Josipa. Kasnije, kada je on otiSao na slobodnu teritoriju, na njegovo mjesto dosao je drug Valter '(Vladimir Peric). Za cijelo vrijeme rata ja sam najviSe odlazila na izvrsav~nje zadataka obucena :kao muslimanka, u zaru i sa valom na lieu. SJecam se zadataka koje sam izvrsavala a da nisam znala koliko su opasni. Jednom me je drug Valter poslao da odnesem pismo nekom ustaskom ..rukovo~lio~u; hila sam. obucena k~~ Muslimanka. Valter me je kasnq~ zagrho 1 rekao: ,Kat1ce, hrabra s1 . Naravno, za mene je to bio komphmenat. Tada sam vee hila primljena za kandidata Partije. U istom dan~ smo hili kandidovani ja i moj drug, to je bilo u proljeee 1943. go~hne. Ne sjecam se datuma. Drug mi ie pos1iie toga postao clan KPJ, a Ja sam ostala kandidat sve do oslobodenja Sarajeva i 5. V 1945. godine primljena u clanstvo KPJ. Isto tako poslao me drug Valter u Zeljeznicku direkciju da odnesem usmenu poruku Olgi Odic Hi Odo·vic (zaboravila sam, ali je jedno od ovih prezimena). Mi se nismo poznavale. Dohila sam dva uputstva kako cu uci. Prvo, trebalo je dane ulazim sama nego kada nas bude viSe. 638 639 Kada me hudu pitali kod koga idem, treba da kazem da idem na III kat. Tamo 'Smo, moj drug i ja imali jednog poznanika, nekog Ferdu Opavu. Posta je Olga radila u prizemlju lijevo, ja sam trebala skrenuti na tu stranu, a ukoliko hi me primijetili, trehalo bi da se napravim da popravljam cipelu koja me zulja da hi izgledalo da sam zato skrenula. Kad sam vidjela da na mene nitko ne gleda, a isla ih je puna uza stepenice, komotno sam usla u predsohlje Olgine kancelarije. Tu je stajao valjda njihov partir i ja ga zamolim da mi pozove Olgu. Bila sam napravila vrlo prijazno lice kao da sam njena najbolja prijateljica. On je usao unutra i cula sam kako Olgi kaze da je zove prijateljica. Ja sam i nju docekala sa osmijehom i odmah sapatom pitala gdje bismo mogle malo nasamo porazgovarati. Ona je vjerovatno predosjecala kojim sam paslorn dosla .i odmah smo se povukle u jedan kut. Kada sam joj prenijela poruku, rekla je: ,Bit ce sve u redu." Zapravo, ona je trebala uspostaviti vezu sa drugom Matosem (pseudonim Esada Cengica), koja je hila prekinuta. Nosila sam izravno i Crvenu pomoc majci drugarice Bahre Dukic, pa jos jednoj drugarici koja je radila u kuhinji hotela Evrope (ona se zvala Soldo, ili tako nekako, zahoravila sam). Drug Valter je govorio da joj je muz herojski poginuo, pa su nju novcano pomagali. Nezgodno je hilo to sto nisam ljude poznavala, a trebala sam da dm novae urucim. J a bih do hila opis kako izgledaju, i to bi bilo sve. Mnogo lakse mi je bilo iCi sa sifrom. Jednom sam isla preko puta Gradske vijecnice i Miljacke malo nize Fizikata u jednu zgradu, ali samo u stubiSte. Tu me je cekao jedan muskarac i ja sam ga pitala za odredenu ulicu, a on mi je dao odredeni odgovor i onda ceduljicu koja je hila mala i cvrsto pakovana, a to sam trehala predati Valteru. Drug Valter mi de rekao kojim putem da se vratim kuci. Ja sam iSla jednom drugom ulicom koja mi se cinila blizom. Kada je Valter dosao doma, strogo me upitao ko,jim sam se rputem vracala. Ja mu lkazem kojim, a on pita: ,ZaSto". ,Pa", odgovorim ja, ,tuda mi se cinilo blize." ,1Nema blize ni dalje, onako kako ti ja kazem i ni koraka drugac~je. Ti ne znas zasto!" I dobro se naljutio na mene. Nije htio ni rucati i ja se rasplakala, tako je to potrajalo jedan sat vremena. Molila sam da mi oprosti, jer ja sam jos nezrela. Malo kasnije predlozi da se pomirimo (hvatajuCi se mal.im prstima u znak pomirenja). Ja sam mu obecala da ubuduce necu nikad niSta na svoju ruku uraditi. Bio je strog i ostar kao mac, ali pravedan i dohar. Cesto smo Mira StaniSic i ja oplakale zhog izvjesnih propusta. Mira mi je_ kasnije ohjasnila zasto je toliko strog i da nismo smjeli drugacije nego sto je on rekao, jer uvijek kada smo isle na izvrsenje zadataka pratio hi nas neki ilegalac (ako hismo bile uhvacene da moze odmah ohavijestiti). Ja sam tek u tom ilegalnom radu hrusena. U praksi sam ucila ono sto ranije nisam znala i zato sam grijesila. Sjecam se, jedne veceri sam se kupala .i oprala kosu i onako ras}Jarena kazem mom drugu: ,Zamisli da sada dode Josip i kaze: ,Katice moras izaCi, a vani cica zima". Kad malo poslije toga dode Josip i rece: ,Hajde samo tu do pred skolu u Logavinoj ulici". Rece mi jos da ce tu setati jedan drug i da mu pridem sa .izvjesnom sifrom. Ja stvarno ucinim po 'naredenju i sve je teklo po planu, a covjek mi ne dade odgovor koji je trebao, nego rece: ,Ja niSta ne znam", i produzi dalje. Uhvatila me muka. Sto je sad ovo. Kada sam 'Se vratila, Tekla sam Josipu kaiko je �bilo, on se uzvrtio i sve me pita kako je izgledao. Ja kazem. Sve se slagalo osim sifre sa njegove strane i nije mi dao niSta. Josip se brzo obuce i ode van. Tu se noc vise nije ni vracao. Mi smo se zabrinuli. Kada je Josip dosao drugi dan, rece: ,Dobro je, sve je u redu!" Zapravo bilo je ovako: Na sastanak s tim drugom trebao je dod muskarac, a dosla sam ja sa istom sifrom. I covjek pomislio da je taj drug uhvacen i odao svoj zadatak, a da su mene poslali sa istom sifrom kao mamac. Zato je dao onakav odgovor. Ja sam mislila da sam naletjela na nekog drugog. Uglavnom bilo je dosta trke oko svega toga. Covjek nije smio doCi svojoj kuci. Svi su bili zabrinuti gdje je nestao, pogotovo .kada je Josip pitao za njega. Mi smo kod kuce posakrivali sve sto bi moglo biti .kompromitirajuce i dezurali. U toku noci smo cesto pogledali da li se tko vrti oko kuce. Eto sve je sretno proslo. Meni nije naskodilo sto sam mokre kose izasla m.a zimu i nije hila provala. Tada sam shvatila zasto je Valter govorio: ,Ni pedalj drugacije, nego kako ti ja naredim!" Cesce sam iSla kod Hasana Ljubuncica u skolu na Vratnik. Hasan je bio upraV'nik te skole. Od njega sam prenosila oruzje i druge poruke, jer su se i kod njega krili ilegalci. Jednom sam trebala prenijeti viSe piStolja. Drug Hari (Ismet Maslic), koji se tu krio dobro me u pasu podvezao i naslagao oko mene piStolja koliko god je stalo. Ja sam tada imala jedan k;;tput koji je bio sirokog kroja i vrlo podesan da imitiram trudnicu. Takav je po dogovoru trebao biti i moj izgled. Osim toga, morala sam u svakoj ruci nositi po jedan snopic drva. Drvo je bilo vrlo skupo. Sno:pi6i !koji su hili rtada u prodaji, sastojaLi su se od dvadesetak kratkih letvica veza:nih zicom. Jedva da se sa tim mogao skuhati rucak. To je sluzilo da se manje zapaza moja nepravilna figura ,trudnice". Kada •Sam .dosla u hlizinu Sagrdzija i •trebala da se popnem ruz nekoliko stepenica, zasvirala je uzbuna. U neposrednoj blizini ispred karaule stajalo je nekoliko ustasa. Jedan se okrenuo i priSao mi. ,'Ajde, gospodo, brzo, uzbuna je". Uze mi ta dva snopiCa i prenese preko tih nekoliko stepenica, .kao eto, da mi pomogne. Bila sam sretna sto sam tako ubjedljivo licila na trudnicu. Jos sam jednom hila u susretu sa ustasama. Imala sam da prenesem Pod hrastove i predam Enveru Klrzicu jeda:n ,orni ikofer" u ikejem je bila partijska arhiva. Bilo je dogovoreno da se po svrsetku uzbune uputim sa djecom i koferom ulicom Sagrdzije i dalje put Hrastova. Djecu sam natrpala sa njihovom robicom, a i ja sam imala preko ruke dosta robe da bi se kofer sto manje vidio. Djelovali smo kao da bjezimo na periferiju. Kad smo hili na vrh Sagrdzija, sreli smo patrolu ustasa. Jedan do drugog, ustase su zauzele citavu sirinu uske ulice. Kada su dosli u blizinu mene i djece, ipak se malo razmakose i propustiSe nas. Eto, imala sam srecu sa djecom. Da opiSem malo taj famozni crni .kofer. Njega je jednog dana drug Enver donio kod nas. Moj drug, Valter i Mira StaniSic radili su noci i noci na sredivanju kartoteke i svih moguCih podataka o ljudima koji su davali Crvenu pomoc, odlazili u sumu, bili neprijatelji, iii simpatizeri a bilo je oznaka i za teske zlocince. To su hili podaci za sve koji su nesto znaCili za NOP. Valter je donosio podatke i onda se za svakog pisao karton tako da bi do oslobodenja bilo sve sredeno i gotovo. Dok su oni u jednoj sobi radili, ja sam u drugoj sobi cuvala strazu. Taj kofer je imao i svoje skloniSte. Zgrada u 'kojoj smo stanovali imala je 640 641 u prizemlju jako siroke i debele zidove. Mi smo ispod jednog prozora izvukli daske sa sredine, izvadili nekoliko redova cigli, koliko nam •je trebalo da komotno stane taj crni kofer. Preko dana bi se daska vratila i pokrila dekicom rucne .izrade tako da se rnista nije primjeCivalo. Isto tako nocu smo radili na sapirografu. Umnozavali smo razne biltene. Cini mi se da smo to radili kada je bio Sahi:npasic. Za biltene ne znam tko ih je iznosio iz nase kuce na teren. Jedrio vrijeme su gradanima plombirali radio-aparate. Posto je Valter u izvjesne dane morao slusati neka obavjestenja, to sam ja nosila aparat kod nekog druga Avdica. On mi je sa :nekakvom zicom objasnio kako ce se radio slusati a da se ne dira plomba. Posto susjedi nisu smjeli cuti radio, moj drug i Valter pokrili bi se dekom preko glave i aparata, slusali i biljezil.i neS:to S:to je Va!lteru 1trebalo. Zica hi •se o:pet i:zvukla i nije se niSta primjeCivalo. Cesto puta sam zajedno sa mojom djecom prebacivala i Valtera i Sahinpasica do izvjesnih ulica, pogotovo ako su morali izlaziti po danu. I:qace su pretezno izlazili po mraku. Posto je Davor bio mali, oni bi ga nosili m.a t'uci. J a rbi ih dr:laila ispod 1ru:ke, a 1kcerlru za ruku, tako da djelujemo kao bracni par sa djecom. Vera, iako je hila mala, cinila je innogo usluga Valteru. On bi trebao da prode pokraj nekih ulica a trebalo je znati da slucajno ne stoji neko iza coska. Tada bi Veru poslao ispred sebe (oni kao da se il1e ,znaju) pa ako bi neko stajao, u tom slucaj:u ona bi trebala da se sagne i popravi mesto na cipeli, a ako nema nikoga, poprav,ljala bi kosu iza vrata. Bilo je situacija gdje je samo dijete moglo ici. Jednom je hila provala u jednoj obitelji i kada su ljudi odvedeni, trebalo je vidjeti da li su ustase u stanu. Kako je Vera imala bas u toj zgradi skolsku pdjateljicu Tanju Besarovic, a to je kat povise njihovog stana, trebalo je prekontrolisati ko ce otvoriti vrata. Vera se !trebala kao zbuniti i pozvoniti na vrata toga stana. Kada je pozvonila, 'vrata je otvorio jedan ustasa i pitao koga trazi. Ona je rekla da je dosla Tanji Besarovic da je pita za zadacu. Na to je on rekao: ,Ona je kat ispod". ,Oprostite, ja sam se zbunila" odgovorila je Vera. Ipak ju je ustasa drzao :na oku da li ce uci kod Besarovica. I drugom prilikom Vera je spasila jednu tesku situaciju. Kada je u Sarajevu hila bombardovana Bratinska blagaj.na, u Kosevu je tom prilikom poginuo sin jedne nase susjede. Uzasno su vriskali i plakali njegova majka i sestra, pa smo se svi sletjeli oko njih. U tom momentu usia su dvojica policijskih agenata i trazila po imenu mog druga. Moj mill je upravo radio na nekim materijalima koje je htio da zavrsi sto prije i to je sve bilo po stolu rasireno. Znajuci sto je ostavio na stolu, rekao im je: ,Tu mi je negdje zena, pricekajte da je nadem." Zapravo, htio je da dobije na vremenu i nesto smisli. Vera je vidjela i cula da joj traze tatu, a :zmala je da nesto radimo sto ne smije nitko znati, odletjela je u kucu i sa stola sa stoljnjakom sve skupila, prebacila se prelko prozora Jmji je sluzio za odstupnicu i saikrila se medu da:sike koje su tu bile. Moj drug je putem iduci u kucu cuo da traze i pitaju za Bracu, a •to je rmoj pastoralk lk:ojli ima i1sto ime ikao i dtac (Ferdo). Odmah mu je olaknulo. Tada mi rece: ,Uspjela •si skloniti 1to Sto sarm na stolu radio". Ja kazem: ,Pa nije nista bilo na stolu". Mislila sam da je on to spremio prije izlaska u dvoriSte. Odjednom upita: ,Gdje je Vera?" Poslije kraceg vremena Vera polako zakuca na taj prozor i upita jesu li atiSli? Eto, i ~tako lbi .na:s ona 1spasila da je .koj,irm slucajem lbi1lo dru~a41 :Zene BiH u NOB 1941-1945. �cije. Kada smo to pricali Valteru, hio je odusevljen Verom, a mom drugu je rekao da ce za ovo odgovarati kada se oslohodimo, jer to po danu nije 'Smio raditi. Vera, na zalosrt, nije vise ziva. Od .najtezih i najneugodnijih momenata u mojoj sarardnji bio je slucaj sa Iva:nom Fohtom, sadasnjim profesorom Filozofskog fakulteta u Sarajevu. Jednog dana Enver Krzic dovede nam Ivana da hude kod nas sakriven dok se oslohodi kanal kojim se prebacivalo na oslohodenu teritoriju. Kada su Ivanove roditelje kao komuniste odveli i uhili hila su i njihova oha sina Ivan i Vlatko odvedeni u zatvor. Ivana su toliko :tu:kli u zatvoru da on viSe nije mogao izdrzati i u namjeri samouhistva skocio je kroz prozor sa treceg sprata. Kako je hilo zimsko doha i visoki snij~~' on je. p~o na neke .supe u snij~g. Kada je primijetio da mu nije msta, sa t1h supa prebac10 se na hrzmu preko zida i pohjegao do nekih poznanika i tu se zadrzao kratko vrijeme dok ga drug KrziC nije prehac~o k. nama. I~~o smo uvijek bili budni, ipak nas je jednog dana iznenadll~ ]edna rac1p usta~a. Nas troje, Ivan, moj drug i ja hili smo sami u kuCI. U momentu neko pozvoni na vrata i kako sam ja hila izvjezhana (kod kuce sam hila u hlacama i gojzericama) za sve moguce situacije J;>reko hlaca sam morala imati kao jedan uckur i cim hi neko pozvonio, Ja sam odvezala uckur, malo se razdrljila da .izgledam kao da treham zavrsiti ohlacenje. To sam i ovaj put ucinila. Kada sam otvorila vrata, iJ::9.ala sam sto vidjeti, stubiSte krcato ustasa i dva-tri civila - upitam ih: ,Sta zele?" Ovaj sto je bio prvi kaze: ,T·reha rpregleda:ti da nemate vojnickih stvari u stanu." Ja kazem: ,U redu, samo dozvolite da se ohucem". Vrata nisam smjela zakljucati nego sam pritvorena ddala nogom, dok me moj drug oCima upitno gledao, a ja mu sutke rukom pokazah da Ivan hjezi. Kada mi je drug, isto hez reci, dao znak ruko~ da otvorim, ja sam otvorila i rekla: ,Izvolite". Oni su, ja ne znam kohko njih, upali u sve prostorije. U spavacoj sohi razmetnuli su kreve~e. U ormarima su sve isprevrtali kao i u drugoj sohi. Kucali su zidove 1 podove. U kuhinji su bila vrata sirom otvorena, tu nije niko usao. Na zayrs~tku Je trazi? legitimacijl! od mog druga i pitao ga zasto nije u VOJSCl. MoJ drug ]e rekao: ,N1sam pozvan", ali mu taj oficir odbrusi: ,A zar Hrvate trebaju zvati, oni sami moraju znati svoju duznost." Kada su odlazili, ja hrze skoknem u sobu da ih vidim i kada sam ih ~a prozora izhrojala, hilo ih je ravno 40. Mnogo ih je hilo sa hajon.etlma na puskama. Djeca govore da su i ispod soba stajali pod prozonma. Kako djeca u dvoristu, tako je i susjedstvo hilo uzbudeno. Predem u drugu sob~, kada tamo, moj drug i Ivan isto gledaju za njima. Upitam: ,Ma, Iv1ca, kako si .znao da su otiSli, i kako si se tako hrzo vratio?" ~ on mi ka~e: .',Pa, ja n~sam ni ~1ezao." ,Zahoga, rna gdje si hio"?. ,Tu 1za vrata, SJediO uz rad10-aparat. Kada su vrata sirom otvorena stvarno se t~j kut ne vidi. Kaze da je prosto bio paraliziran i nije se 'mogao ma~nut1. Ivan je u to vrijeme bio, tako reCi, dijete, imao je oko 17-18 god1.na. U.. Citavot t.oj gu~vi kroz kuc,? .nije dao nikakvog glasa od sehe. Da Je ~OJ1~ sl~caJem k1h~uo~ nakasl]ao se, mogao je, naposljetku od straha 1 vnsnut1, prepoznah h1 ga odmah po modricama od hatina. . I to Je hila jedna situacija koju nikad iz sjecanja necemo izhrisatl. Zato 1 danas kada se sretn~m sa Ivanom Fohtom ovlaze nam se oci, jer smo zivo vezani za te dane. ' . Posta. se I?nogo dolazilo i odlazilo kroz kucu, najprije sahinpasic Jedno 7 mJesec1, pa drug Valter, Valter mi je predlozio da negdje na periferiji nadem dvije sohe i da tamo predemo. Susjedstvu sam morala reCi da se hojim hiti u gradu usljed homhardovanja i da cu sa djecom otiCi izvan grada. J a sam 1Pod hrastovima nasla rdvije 1SO:he kod nekog Teufika Hafizovica. On je imao svoju kucu na sprat. Pokraj same kuce hilo je malo muslimansko grohlje. Najprije smo dosli drug i ja sa djecom, a nakon malo vremena dosao je .i drug Valter. Mi smo TIJjega predstavili Teufiku kao mog zemljaka koji .je dosao k nama u posjetu i zvali smo ga MiSo. Kod kuce smo ga isto zvali MiSo zhog djece. Valter mu je rekao da je on visoki domohranski oficir. Cesto puta hi Valter otiSao k njima u sohu na kafu. Zena muse nije krila i Valter hi sjeo ala turka. Ni za zivu glavu nije htio spavati :sam u sohi koju smo odredili za njega, nego je spavao s nama. Kada god je hilo suho i toplo, moj drug i Valter spavali su u tom malom grohlju, jer je hilo 1jeto pa se moglo. Pokraj grohlja rjedna stara udovica imala je hastu, pa je unajm.ila jednog cuvara da to nocu cuva. Taj cuvar, Cini mi se da se zvao Suljo, hio je ozlijedene kicme i usljed toga ponizak. Fantasticno je lijepo pjevao. Jedne noCi ohilazeCi hastu naide na Valtera i mog druga. Oni su se tako sprijatelj.ili. Suljo hi dosao kod njih pa im pjevao a gdjekad hi i oni s njime potiho pjevusili. C:Ujeli taj komsiluk je znao da Suljo cuvn hastu i vazda pjeva. Niko nije nikad niSta posumnjao, pa ni sam Suljo. Tu smo hili oko dva mjeseca, a zatim smo se opet vratili, naravno po direktivi, u svoj stan. Drug Valter je imao veliku zelju da Teufiku vidi lice kada Teufik poslije oslohodenja dozna ko je Valter. Kada je Sarajevo oslobodeno i Valterovo mrtvo tijelo hilo izlozeno pred Zemaljskom hankom .i njegova velika slika visila na Banci, k nama je dosao Teufik, sav zadihan, jedva govoreci: ,Ma, gospodin Ferd~">, je li ono MiSina slika na Zemaljskoj hanci? Ma je li ono MiSo poginuo ?" Ka:da mu je moj drug potvrdio da jeste i ispricao kako i zasto je hio pod tim imenom s nama kod njega, Teufik ga je zagrlio i zaplakao. Poslije toga Teufik je u toj svojoj sohi, u kojoj smo mi spavali, skinuo ogledalo ko,je lje onda visilo izmedu dva prozora, kupio Valterovu slilm, na tom mjestu ohjesio i okitio je cvijecem. Razglasio je kako se kod njega krio Valter i u toj sohi i na tom minderu spavao. I naravno, na tom terenu je postao popularan. Kroz kucu mu je hilo maltene hodocasce da vide tu sohu. U krarjnjoj linilji, sve je to hila .istina, nije niSta. pretjerivao, osim sto u ratu nije znao pravu istinu o Valteru. Na noc oslohodenja moj drug je iSao na teren sa ~os nekoliko drugova, a ja sam ostala u kuci isto sa nekoliko drugova. Oni su dohili direktivu, da u slucaju provale dadu otpor posto je kuca hila ohezhijedena sa velikom kolicinom oruzja. Djecu sam odvela kod mog pastorka Josipa Suha. Bilo mi je naredeno da ne hudu djeca u kuCi, jer se nije znalo kakva ce hiti noc. Kada su se ujutru vratili sa terena za koji su hili zaduzeni, sa pozdravom stisnute sake rekose: Sarajevo je oslohodeno. Ta se radost ne da opisati. Odmah poslije te vijesti rekose nam da je poginuo drug Valter. To je hilo jako tesko za nas koji smo sa njime hili u jako hliskoj vezi. Odmah poslije oslohodenja hila s·am ukljucena u organizaciju Antifasistlakog fronta zena. 642 643 �bolnici, ponovo bilo ranjeno od 1?-eprijateljskog. bombardovanja. I~~om prilikom i ja sam hila tesko ranJena. To se zbllo oko Ko.tor-Va;osi, u ·ednom selu. Njemacki a vi on koji nas je bomba~doy~o. 1mao J.e. P~'~ ~ogodak u zgradu u kojoj smo hili. S~oro svi ranje::n~1 1 ~ol~smc:,1 bill su ponovo ranjeni i iz rusevina zgrade Jed':'a .smC? USPJ.el.1. da 1h IZvkcego. Ne mogu da se ovom prHilkom ne SJetlm I pogi1~IJe. dolkto~. e. ~IJ:: man ikoju su cetnici zajedno sa jednom grupom TRinJemka stn]el]ah I mas~krirali. To je bilo koncem 1944. go?in~ pr!likot? napada ~a gr~pu cetnika na Motajici. Uvece su n~ki. bata~J0111 na.~e ~ngad': na:pal~ na c.~t­ nike i poslije teskih borbi uspJeh da 1h :az~HJU 1 :pro.tJeraJU IZ nasih sela. Medutim, i nasa brigada je it?al.a .ranJ~mka ya Ih Je ~reba!o otpre!miti u bolnicu u Siprage. Sa ranJemCima I J:?ahm. ?bezb_Je~enJem krenula je i doktorka Gutman. Ujutro smo pnpremih. ran]em!ce za put: preveli ih, a onda se pozdravil~ sa nji~a i s':. d?kt?ncom. k<;>JU ~mo svi lmnogo voljeli zbog njenog pozrtvovanJa u hjecenJU raJ?-)~mk:;t I bolesnika. Nije proslo mnogo vremena a jedan od boraca ko]I Je. bw u pratnji vratio se nazad i uzbudeno ·nam ispricao sta se dogodilo ;n,a I?utu prema Sipragama. Iz zasjede su cetnici d~cekali kolon71, razbili. nJ~no obezbjedenje i onda ubili i poklali doktor;~u GutJ?an I ?Ye. ranJemke. za nas je to bio tezak udarac, jer smo izgubih nekohko odhcmh drugova. Sadeta Svrgo-Kantardzic USPOMENE IZ 14. SREDNJOBOSANSKE UDARNE BRIGADE a NOP sam se opredijelila jos 1942. godine, dok sam hila ucenica u Derventi. Ustase su pokusale da omladince i omladinke uvuku u tzv. ustasku mladez, ali veCi broj omladinaca je to odbijao. Naprotiv, preko Omera PorobiCa vezale smo se za NOP i pocele po njegovim uputstvima da sakupljamo sanitetski materijal. Uslijed provale u partijskoj i skojevskoj organizaciji Dervente, doslo je do izvjesnog zastoja u nasem radu. Ali, na pocetku 1943. godine zaprijetila nam je opasnost od ustaskog zatvora. Zbog toga sam ja 15. juna 1943. godi:ne izasla iz Dervente i stupila u V kozaracko krajisku lbrrigadu. Iz V brigade nas nekoliko drugarica upucene smo na s<l!nitetski kurs u Siprage. Sjecam se da su sa mnom tada bile: Smilja Sipka, neka Zora (prezimena se ne sjecam), a pridruzile su nam se i neke drugarice iz Tesanjskog odreda. Na sanitetskom kursu bilo nas je oko 20 drugarica a rukovodilac kursa hila je dr Danica Perovic. Po zavrsetku kursa koji je trajao oko 20 dana rasporedena sam u Prnjavorski NOP odred, koji je u oktobru 1943. usao u sastav novoformirane 14. 'srednjO'bosanske NOU brigade. U brigadi rsam rrasporedena u Prvu cetu III bataljona i hila sam cetna bolnicarka. Sa brigadom sam ucestovala u svim borbama koje je ova brigada vodila u centralnoj Bosni. Iz tog prvog perioda borbi najviSe mi je ostao u sjecanju napad na Derventu, koncem 1943. godine. Tada sam i dozivjela najteze trenutke, jer je dosta drugova poginulo boreCi se na zivot i smrt sa ustasama i Nijemcima. !mali smo i veCi broj ranjenika koje smo u grupama, poslije previjanja, upuCivali u bolnicu u Derventi, koja je vee hila zauzeta. Medutim, najteze mi je bilo kada su ustase izvrsile protivnapad. Ja jos nisam hila zavrsila sa posljednjom grupom ranjenika koje je trebalo previti i uputiti u bolnicu, a ustaski streljacki stroj je mailazio. Jedva smo uspjeli da pokupimo ranjenike i umjesto u bolnicu da ih iznesemo iz Dervente. Tada je doslo i do povlacenja nasih jedinica. Mada sam se radovala kada su nase jedinice usle u Derventu i jedva cekala da ugledam kucu i majku, zbog zauzetosti oko ranjenika nisam u tome uspjela. Odstupali sino pod vrlo teskim okolnostima i uz stalnu borbu. Tada na:m je poginuo kod pruge jedan prvoborac, Dorde se zvao, ali sam prezime zaboravila. Ubrzo poslije napada na Derventu dozivjela sam jos jedan tezak momenat, kada nam je oko 20 ranjenika, koji su lezali u jednoj nasoj Z 644 645 �Dana Simic FORMIRANJE ODBORA AFZ-a U RAZLJEVU I OKOLINI ~ a! i uv~ta~ak doc.~kala sam u selu Razljevu, gdje mi je muz U ~nJeme ~,ada se u njemu nalazila ceta narodnog ?eroJa Ve!J~a Lukica-Kurjaka, tj. koncem 1941. i pocet- J:< bw ucite~J. kom 19~2. go~me.' u R~~lJevu j~ postojala partijska celija ciji je sekre~ar .hi~ RadiVOJe ~uk1c .. S obz1rom na uticaj Partije, ovaj ravnicarski kraJ. ]:no Je ~ <?snovi partizanski i ustanicki. Ali, s druge strage, zbo cetm.ckog utica_Ja, ~aostalosti sela, trebalo je mnogo raditi sa masam~ da hi se one pndobile i pomagale narodnooslobodilacki pokret. . Znacaj_niji i .mas~vniji rad na aktiviranju zena pocinje 1943. godm.e, ~~da ]e ova] kraJ ponovo osloboden i bio skoro stalno slobodna t:n~onJ<l: svc:_ ~o s~dme o~anzive, tj. do proljeca 1944. godine. Tada su nd~I prvi_opstmski .odbon .AFZ-a u ovom kraju i prvi Sreski inicijativni o or AFZ-a: A aktiVnost Je pocela i ranije. Pocetkom 1942. godiJne (u februar_u .:t;IJesecu).. Svetolik Gospic-Brko, sekretar Sreskog komiteta ~omumsti~.ke. partiJ~ za. srez ~rcko, rekao mi je da sam kandidat za ~ ana Pa!tiJ.e I da ocekuje moJu punu aktivnost u radu sa zenama da ~rgamzu]:m za svve ?blike. rada koji koriste partizanskim jedinic~ma, a .Im govor!!ll. o nasoJ borbi, o pravu i ravnopravnosti zena da im govonm o zlocim:t?a do~acih izdajnika itd. Nesto kasnije _ 'u mjesecu martu. ~~43.vgo~me, ?osle .~una teren skojevke: Jelenka Vockic, Tamara Begovic ~ Dzemila .AJanov~c. Prve dvije su dobile zadatak da rade na ter0ednu sda zenama, .tJ. u AF~-u •. a Dzemila je preuzela rad sa omladinom. ta a s.mo rad1le sve tn zaJedno. d" Na Jednom od prvih masovnih sastanaka u Razljevu (mart 1943 go I·~e) k.ome je prisustvovao i Svetolik Gospic, sakupile smo otov~ sve z~ne IZ _nekohko sela. Sastankom smo rukovodile Jelenka !5 · btvor:o ga J~ ~rvobo~ac. u ~~zljevu Radivoje Lukic. Na njem~ J:{n~ ~<;>konle 01 C:I?S!OJ r~tnoJ situaciJI, o borbi Crvene armije i zapadnih savezI a, o z o9!mm~ I. svirepostima fas.ista, o pomoci NOV-u itd. Sjecam s;:fh sa~ c~tala Iz J~dl!og partizanskog biltena clanak o zlocinima fasisti.c !. ZVIJen u Gra~Is.~I nad l!eduznim majkama i djecom. Bilo je veoma ~Irl)hV?· Zene vsu pazlJ~vo sl_usale, saosjecale su, a neke su i plakale. Mara Ik J~ ~ pocetku tesko bile;> po~ren~ti na akciju i rad, jer su bile se' J~n. e I cvrsto ve~ane .za kuc~, d~ecu v1 selo, bile su pune top log osjecanJa .I dobrote za ljudsku sudbmu I nasu pravednu borbu. Zakljucile smo na •sas.tanku da i ani 1trelba da clarno svoj udio u nasoj boflbi a ne da f 646 647 sjedimo skrstenih ruku. Razumljivo je da je ovaj sastanak imao odjeka medu zenama i da je postigao svoj cilj. Otada su se cesce odrzavali sastanci sa zenama a najcesce navecer i na sijelima uz pletenje i sivanje. Ali, u radu je trebalo dosta takta, jer je sredina bila takva da dosta zena :nije ranije bilo angazovano. U mjesecu aprilu formiran je u selu Bukovici prvi inicijativni Sreski odbor AFZ-a za oslobodeni dio brcanskog sreza. Prva predsjednica postala je majka narodnog heroja Veljka LukiCa-Kurjaka, dok je za sekretara izabrana Jelenka Vockic. U odboru od pet do sest clanova ·sjecam se da smo jos bile Tamara Begovic i ja. Vee tada su postavljeni sekretari opstinskih odbora AFZ-a koji su dobili svoje rejone, djelokrug rada i zadataka da formiraju opstinske odbore. Uskoro poslije toga nikli su opstinski odbori AFZ-a u mnogim selima: u Dragaljevcu, Ciji je sektetar bila Jelenka Vockic, u Rahicu, ciji je sekretar hila Tamara BegoviC, u Magnojevicima i drugdje. J a sam hila sekretar odbora AFZ-a u Razljevu, ali sam radila i u Popovom polju, Brezovom polju i u Pipercima. Poslije formiranja prvih inicijativnih opstinskih odbora AFZ-a u Razljevu i ostalim selima sreza, pocinje sistematskiji rad sa seoskim zenama. Sastanci se pocinju odr:Zavati cesce, a zene uzimaju viSe udjela u njima, vise se angazuju na pomoCi nasim jedinicama, cije su potrebe u hrani, materijalu, obuCi i odjeCi stalno rasle. One su isto tako pocele viSe da pomazu narodnooslobodilacke odbore, koji su vee bili osnovani u selima. Medu skojevkama i mladim aktivistkinjama u Razljevu i u blizoj okolici istakle su se: Mica Kisic, ciji je otac bio prvoborac, Radojka Pantie, Zora StaniC, Mara Lakic i jos neke druge. One su radile predano i mnogo su se kretale po terenu. Cesto su u sela dolazili bijeljinski daci i skojevci, kao na primjer Jovica LazareviC, odrzavali su sastanke i podizali svijest ·i borbeni mladalacki zar. Zajedno sa ostalim zenama one su mnogo doprinijele da Razljevo, u kome je bila i partizanska komanda, bude primjer i uzor za sva ostala sela. Ra:Zljevacke zene plele su carape i dzempere za borce, krpile i sile kosulje i odijela, prikupljale sav potrebni materijal za ranjenike i borce, spremale hranu, obavljale kurirske poslove, bile vodici i sl. Po svom nesebienom radu i pomoCi od seljanki ,se isticala Bosa Dojic, koja je kasnije poginula. Muz joj je bio cuveni prvoborac. Njihova kuca, koja je bila usamljena na putu, bila je pravi partizanski dom. U ovaj ·kraj i u Razljevo dolazili su Rodoljub Colakovic, Toso Vujasinovic, Edhem Camo i drugi partizanski rukovodioci i partizanski komandanti i drzali zborove. U proljece 1944. godine skojevke su mnogo radile na agitaciji medu omladinom za odlazak u Narodnooslobodilacku vojsku, za pomoc borcima Majevice i Semberije. Formiranje Majevickog odreda, 1943. godine, ciji je komandant postao narodni heroj Veljko Lukic-Kurjak, a zamjenik Jovo Radovanovic-Jovas predstavljalo je ujedno i masovan zbor naroda ovog kraja i manifestaaiju jacanja iNarodnooslobodilackog ,po:kreta i partizanskih snaga. Zene su prisustvovale zboru u velikom broju. Bilo je svecano: igrala su se kola i pjevale nase i ruske borbene pjesme. Ovo je imalo velikog odjeka u narodu, koji je vjerovao u partizansku pobjedu i u njihovu pravednu borbu, a unijelo je i strah medu rasprsene cetnike i njihove rijetke simpatizere. �v Posavlna i Semberija, a i Ra2T evo i ok 0 r · . znacajnu ulogu u prihvatanju iznur~n·h . ~na, od1grah su veoma 1 bosih partizanskih boraca i jedinica . ' ranJem.~, P~lugladnih i poluraVinicarski ikrajevi a i ob2Jirom d . 12 P et~ nepnJatelJske ofanzive. Ovi · · k' '. · · a su re1 ativno 1bogrut' · .. 1 p~rt1~a_ns 1, mogh su izvrsiti tu znaca . . .• 1, a .U 11srto vnJeme 11 ?knJep~~1, ovdje su se nase jedinice odm J ::UISIJbud OvdJe su se borci .. 1 matenJalom. on e 1 sna Jele novom hranom . ~ Razljevo su dolazile regular . d' . . . l!e Je. mice, dolaz1le su i prolazile poJedme grupe pojedini borci . posklije pete neprijateljske ofan;i::n~~nb~t f.ako ~t u R_azlj~vu nalazio sa. omandantom Vojom IvanoviCem 1 . a 1°11 • . m~Jev~cke brigade bng~de sa komandantom Branom Sa batalJon. yr Istocnobosanske .v~cem. Dolaz1h su i vojvodanski h?rCI. Medu borcima hilo 'e i zen mteta Y hataljona VI istdcnobosaa. ~Jebal!l sd vrlo dobro referenta sa!ankovic, koja je poginula u sed ns .e fng~ ~, narodnog heroja Rave Izmrcvareni, ranjavi, bolesni od tif~~J i o tdZI_vi. B?rci su bili iznureni, . g a m. Pa Ipak, narod se mnogo radovao. Sav narod a na ose v radosnih ali i tuznih tre~~tak:enet. radile su. nestedimice. Bilo je mnogo u nn susretima: majka su sretale svoje sinove, sestre bracu. Zene su spremale hranu · I" k d kove, iSle s kolima u susret b~r~Je. o, ~va.Ie. i nosile odjecu i Iijena ugovorena mjesta nocu u nek va 1 ra~Jel1lcima. Najcesce smo iSle vezi za partizanske holni~e i b u su~, 1 p~oyodile ranjene borce po ~ena je hila velika i neophodna a:eo u rnovd1 'II na. Mackovcu. Pomoe stvom. ne su ra 1 e SVJesno i sa zadovolj. .Nesto docnije, kada su osloboden . . prn~JeX: Brezovo polje i Ugljevik . k a nova illJ~sta. I varosice, kao na nalmirn;.ca, odJece i platna, razlje~~ck~d~ su pad~tlza~u z~I:lijenili mnogo sea sasde su I obukle odjecom . bl' zene I JevoJke I zene susjednih To j.e bio veliki ponos razljev~ck~h J~m g~todvo cijt;Ii Majevicki odred. b orcima. zena I ragocJena pomoc nasim Milja Pralica OSNIVANJE ORGANIZACIJA AFZ-a NA PODRUCJU POUNJSKE OPSTINE 1943. GODINE ·f .Y v jesen 1942. godine prezivjelo stanovniStvo hosanskoduhickog sreza, koje je za vrijeme kozarske ofanzive hilo internirano, pocelo je da se vraca svojim kucama i da se nastanjuje po selima. Uglavnom su se vracale zene i djeca, te poneki stariji covjek, dok su svi odrasli muskarci, koji su zarohljeni od Nijemaca i ustasa, bili internirani u logore i tamo u najvecem hroju stradali. Ovo doseljavanje trajalo je sve do proljeca 1943. godine. Zajedno sa svojom porodicom stigla sam u selo u jesen 1942. godine. Tada je doslo viSe porodica iz sela Mrazovaca. Putovali smo preko Bosanske Kostajnice, jer smo se plasili iCi preko Bosanske Dubice, gdje su ustase docekivale i opet upucivale u logor. U selu Bacvanima u to vrijeme nalazila se jedna neprijateljska jedinica koja nas je zadr:Zala. PrenoCili smo u Crhni ocekujuCi da ce nas u toku noci pobiti ili otpremiti u logor. Medutim, sticajem okolnosti u ovoj neprijateljskoj (domohranskoj) jedinici nalazio se jedan nas poznanik, I>enadija, Cija je sestra hila udata u 111asem 1selu, pa je on insistkao /k(jd domoihra111skog oficira da nas pusti kucama. Ovaj je otisao u Bosansku Kostajnicu i otuda nam donio propusnicu sa kojom smo dosli u nase selo. Selo Mrazovci hilo je pusto. Putevi i dvoriSta hili su ohrasli travom i korovom, jer duze vremena ovdje nije hilo zivota. Ljetina, psenica i kukuruzi, te voce i povrce hili su opljackani od strane neprijateljske vojske koja je iz Bosanske .Duhice dovodila civile radi sakupljanja. Sarno na ponekim imanjima ostalo je nesto krompira i neohranog kukuruza. Ponegdje se mogla primijetiti kokoska koju neprijateljski vojnici nisu uspjeli uhvatiti. U selu je vladala prava pustos i, prosto receno, divljina kao u pustim sumama gdje je samo divljac zivjela. Mrazovci su udaljeni oko 5 km od Bosanske Dubice. To je relativno malo, ali u nekoliko zaseoka grupisano selo. U njemu su prije rata zivjeli ugledni domacini: Nikoletici, Rucnovi, Crljenice, Dragicevici i jos neki. Selo je imalo i svoju osnovnu skolu u kojoj je radio istaknuti ucitelj i komunista Nikola Luketic, odva:Zni i hrabri partizanski komesar bataljona koji je poginuo u kozarskoj ofanzivi. Kuce i ostali domacinski objekti hili su popaljeni ili poruseni. Sarno se po cadavim zidinama i zgariStima moglo zakljuciti da je tu nekada bilo zivota. Takvu pustos ostavili su iza sebe neprijateljski vojnici - Nijemci, ustase i domobrani koji su prosli potkozarskim selima. U , 648 649 �Slicna i ista sudbina snasla je i druga okolna sela pounjske opstine: Komlenac, Suvaju, Tuklicane, Johovu, Vranovac, Sevarlije i Dizdarlije. Prosi:ri ·smo 1kroz neka od ovih 'sela ikada smo se JVracali iz zarobljenistva. Teska smo prolazili putevima koji su bili obrasli korovom. Cinilo nam se da osim poneke kokoske i macke nema viSe nikoga zivoga u selu. Medutim, uskoro su se pojavili Marko Ranilovic iz Celebinaca, te Slavko Crljenica i Mihajlo Dragicevic iz naseg sela. To ~m blli prvi prezivjeli borci sa kojima smo se susreli. Bili smo iznenadeni i od rado~ti zbunjeni. Svako je zelio da cuje sta je sa njihovim porodica"ma, a mi opet da saznamo za sudbinu mnogih boraca iz naseg sela. Ohrabrili smo ih kada smo pricali da se jos nalazi porodica u Slavoni ii i da se maze ocekivati njihov dolazak. · Neposredno po nasem dolasku pocelo se sa radom. Zrtve i stradanja koja smo prezivjeli u toku kozarske ofanzive jos viSe su nam dali podstreka i snage da nastavimo sa radom i borbom. Prvo je trebalo da se smjestimo i organizujemo prikupljanje hrane. Uglavnom onaga sto .i~. ostvalo i~a _neprijatelj~k~ vojske. Sarno na ponekoj njivi ~oglo se naci nesto vps~mce. sv~l~upl]ah s~o preost~lo kla~je u kojem je bilo poneko zrno psemce. Sus1h smo to 1 spremah. Brah smo orahe i kestenje ciji plodovi su u jesen dospijevali. I to bi nam opljackali neprijateljski vojnici da je ranije sazrelo. Porodi.~e su se udruzivale. ~ne porodice cije su kuce potpuno unisten~. nastanJiva~e su .se sa porod1cama koje su mogle i imale nesto od SVOJih stambemh obJekata. Stanovalo je pet-sest porodica, zena sa djccom, u jednoj kuCi. Bio je i poneki stariji covjek koji je pomagao kod opravke porusenih i popaljenih kuca. . !eda?- od .veo~~ va~?ih z.adataka bio nam je da se obezbijedimo od nepnJ.atelJa: Nik~ VIse lllJe vhtw da padne neprijatelju u ruke. Zato smo orgamzovah..stra~arsku sluzbu na mjestima odakle se moglo osmatrati prevma. nepnJatelJu. Pos!? s~o bili ?lize Bosanskoj Dubici, otuda smo 1 ocekivq.h dolazak nepn]atelJske VOJske. Osmatrali smo prema Veriji i Ko!ll!en~u i dalje preko rjecice Mljecanice. Inace, sela na desnoj obaJi MlJecamce pren:a Bo.sanskoj Dubici - Verija, Spilja, Vrioci i dalje prema NovoselCima bila su potpuno pusta. Ostalo je tako sve do oslobodenja. P!ezivjeli ~aro.d mora<_> se. isel!ti u druga sela da bi pre:livio rat. I u nasem selu bilo Je porodica IZ ov1h sela. Poce!ko~ novem~ra 1942. godine uslijedilo je formiranje partijske ?;g~~Izaci}e ~ nasem selu ... Na jednom sastanku u kuci Mihajla ~r~gicevica pnmlJene su u PartiJU - Sava, Persa i Milja Rucnov DragmJ~. Dragicevi~ i ~<_>rd~ Ni~oletic. Bilo je to, u stvari, obnavljanje' rada part~~ske organ~zac~~e, Jer Je u nasem selu jos 1941. godine postojala par!IJ~ska. o~gai?-IZaCIJ.':· .U <_>voj partij~k~j, organizaciji u to vrijeme bili ~u ~~s .1\:'hl<.>s Nikoletic I ~Irko J?_ragic~vi.~. Jedan od njih, mislim Dragicevic, bw Je sekretar nase partiJske cehJe, a kasnije ce u 1943. godini ovu duznost preuzeti Ljuban Basic: · · Otpocelo se sa radom. Trebalo j~ raditi medu narodom. Poceli smo sa odr:lavanjem masovnih skupova. Dolq.zile su zene i zenska omladina. Oni su bili glavna radna snaga koja se angazovala na zadaeiina pokreta. ,Osn?vno je ~~l_o da. se pdkupi hrana i sinjeste porodice koje s~ dolazile~ ~er se bl1Zll~. ZI~a. Isto tako trebalo · je obaviti jesenJu SJ~tvu .. ~t.ocmh z~prega ?IJe bilo pa smo morale zakopavati. Radilo se zaJedmch svakoj porbdici. Nas nekoliko drugarica koje smo bile primljene u KPJ ~ile smo obavezne da se nademo na svakom skupu- i zena i omladine 1 nr; tzv. masovnim sastancima koje su sazivali narodnooslobodilacki odbon, odnosno odbor u selu. Pocetkom 1942. godine u selu je formirana skojevska organizadja. Sekretar skojevskog aktiva bila je Savka ~ucnov. . . ·v . , Formiran je i odbor AFZ-a u koji su Izabrane: pragm.Ja J?rag~cevic, Jovanka Rucnov, Milja Rucnov, te jos neke drugance. PredsJedmk adbora bila je Jovanka Rucnov. . . . v.. U toku prve polovi~e 1943. godine u syim ~~hm~ pounJske op~~I!le formirani su odbori AFZ-a, a nakon toga .I Opst:nski <_ldbor. Pre<.LJ~d­ nik Opstinskog odbora bila je Radosava BI~~' a .c~anovi _I;Jever;tk<: \~uJa­ novic, Milja Rucnov, Sava Cibic, Olga Vukovic, M.IlJ~ Mavic, k~Ja J~ Istovremeno bila i clan Opstinskog narodnooslobodilackog odb?ra. Iz s~la Tuklicana u opstinskom odbo:ru bila je MilJa R~us. Ka~o 1 u. ostahm selima nije bilo odraslijih muskarac~, to s~ zene..I omladm~e. b1le angazovane na svim zadacima. Bile ~u clar;tov~ Pa~tiJe, odb<_>rmci na~odl~o­ oslobodilackih odbora komandin radmh ceta I na drugim odgovormm funkcijama. U selu Tu'klicanima clan Partije .~ odbornik nar?~r;ooslobo~ dilackog odbora hila je Ana Pralica, u SevarliJama Ro~a Do!I,mc, t~koa.':' odbornik i Clan Partije, u Dizdarlijama Nevenka V1fJanovic, u SuvaJ~ Radosava Biga, u Komlencu Milja Mavic, Mara Stnka, Vrebac Ana I Vrebac Savka. Poznate su bile istaknute omladinke i clanovi Pa~tij~ Vaja .~vajce­ vic iz Suvaje, Sava Miljatovic iz Sevarlija i s.ava T:kulja IZ ?;ukljlC~na, koje su istovremeno bile i sekretari skojevskih aktiva u SVOJim sehma. One su primljene u KPJ u 1943. godini u vrijeme obnavljanja rada partijskih i skojevskih organizacija na ter~nu. . v Vee u proljece 1943. godine fo:m1rane su omladipske radn~ c;te P<.> selima. Iako su se nazivale omladmske, ove r~dne cet.e .?kui?lJal,::' su I zene. Cak bi se moglo reci da su u m;kim sehma. ~rolmJe bile zene u radnim cetama od omladine. To je hila glavna 1 J~dma rad?a snaga koja je sluzila narodnooslobodilackim odborim~ za Izvr~.avanJ.e ve?ma slozenih radnih zadataka. Cete su kolektivno radii~ na zas!J~van~lf USJeva u proljece i jesen. Vodilo se racuna da se svakoJ porodici z~SIJe neophodna zemljiSna povrsina psenicom i kukuruzom. Posebna br~ga vradmh ceta bila je da se pomogne star:icama k?je su ?sta~e bez od~ashh c~~~ova porodice zatim maikama sa sitnom djecom I omm porod1cama CIJI s~ se muze~i, ocevi iii braca nalazili u partizanima ili su pogin~li ka~ b?rc~. Sakupljala se i hrana u zitu i povrcu za potrebe. parvtlzanskih Jedinica. Kasnije smo to zajednicki organizovano po radmm cetama u ~~lo: pu omladinskog radnog bataljona prer;osi~i .sa Vranovca yrema _n.JeCI Sani, zatim u Kozaru. a zito se prenosJlo I . IZ JY!eduy<_lda I Pod~I ada~a prema Priiedoru. Posebna aktivnost zena hila Je pnhko~ za?rzavan.Ja partizanskih jedinica na terenu. Tada se spremala hrana I nosila na <?dredeno mjesto. NajviSe se sakupliao hlje? i mlijec~i proizvo~i. No~Il_? se hrana i za bolnicu u Kozaru. Obicno hi se po sehma sakupilo I?lJecnih proizvoda i voca i organizovano odlazilo vu partizan~ k.~ bolr:,1c~ u Kozaru. Pjesacilo se na desetine kilometara:. Islo. se u ~alVIse sluc~Jev"a po noCi, kada je bilo sigurno da nema nepnJatelJske VOJ~ke-;, Iak<.> .Je ren bio tako reCi slobodan, vodilo se racuna da sc sacm;aJU zene 1 om adina od eventualnog ispada neprijatelja na neka podrucJa. jv· 650 651 �. Po~ebna briga kon:~nista i odbornika narodnooslobod'l vk'h db 1 ra b1la Je. da se obezbiJede sela i prezivjeli narod od a~. 1 <: onapada. Bile su organizovane posebne straze s t 1' deRnJat~J.Jskog dine koje su danonocno bile na odredenirn . a~.av Jene o z~na 1 ornlaBosanskoj Dubici, prerna Bihacu i d .lllJes ~rna na pravcm~a prerna jatelj vrsio upade u nasu oslob d esn?J <??ah Une; o~ak1e Je nepdtrebnije sto je hila prekinuta SV~k~llU tentOriJU ..f?vo ~e ?1l0 Utoliko poBosanskoj DubieL Iako se oskudije vlza sa ~~Pn}a~~lJskirn l;!POriStern u u soli i petro1eJ·u ipak se ni'ko n" va o au· naJnuzmJirn narnirnicama . . v. , IJe usu 1vao da ide u d H · 1 . . 1' gra . tJc o :-.;e 1 na ovaJ nacm onernoguciti snabdijev . ne, z?alo se da ce svako onaj ko saanJl nj~Jate Ja, a, s. ~ruge svtrauhapsen_, i ?tprern1jen u logor. se a 0 e u gr~d h1t1 zadrzan, Tesk1 su hili ratni dani zena p 1· S na nekorn zadatku. Radi1e su i najt~z se/TI?-~k ta1nl su bile angazovane kopavale zem1ju da hi se posijali us. e . Iz~c e pos ove. :r<opa1e su i zaosjeca1e umor, uz pjesmu i veselje. JeVI. ve su to radlle kao da nisu Naj tezi zadatak im je bio opi . . omladinka treba1o je da nauci cit 1 s~enJ!ivanJe. Svaka ,mlada zena i .. 1 1 nizovani analfabetski tecajevi pisat~. Jato su po selima hili orga1 P:?~1ev.kroz tecaj opismenjav~nja z~~ le .n~. od djevoj~ka koje su uc1t1 c1tati i pisati. Kasnije sam veom a JU~U~I toke uspJela sam nak?:niteta KPJ na sastancima mogla da 'b.J~~~esno a? cl.an ~pstinskog mJ.e. Inace, zene kao c1anovi PartiJ' 1 J.~jim ono sdto Je b~lo najnuzopismene. e moi a e su me u prvima da se Dusanka Ostojic OKRUZNA KONFERENCIJA AFZ-a ZA KOZARU 1943. GODINE B'\ f z Slavonije na Kozaru stigla sam 12. septembra 1943. godine, a vee 13. septembra sam se javila Okruznorn komitetu KPJ, koji se tada nalazio u Koturovima kod Bos. Dubice. Istog dana sam se sastala sa drugaricama iz Okruznog odbora AFZ-a za Kozaru Micorn Vrhovac i Kosom Tomas. Sa njima sam se i od ranije poznavala. One su mi odmah saopstile da se tih dana treba odr:lati sastanak Okruznog odbora AFZ-a za Kozaru. Kada su 14. septembra 1943. godine dosle drugarice iz Oblasnog odbora AFZ-a za Krajinu Pirika Siber_ i Mila i8aja1ica, 'Sa zada1tkom da rpdprerne o'kiruzrm ko111ferenciju AFZ-a za Kozaru, odmah smo pristupile izvrsavanju odredenih pripre:!na. Sve do ovog vremena na Kozari su postojali inicijativni odhori u organizaciji AFZ-a, i to pocev od seoskog pa do okruznog. U toku priprerna za odr:lavanje okruzne konferencije AFZ-a sprovedeni su izbori za seoske, opstinske i sreske odbore AFZ-a. 15. septembra 1943. godine odr:lan je sastanak Okruznog inicijativnog odbora AFZ-a na kom je utvrden plan priprema za okruznu konferenciju. Na ovom sastanku Clanovi Okruznog inicijativnog odbora AFZ-a dobili su konkretne zadatke i sektore na kojima ce obaviti pomenute pripreme. Ja sam dobila zadatak da pomognern sreskom odboru AFZ-a za Bos. Dubicu jer sam se tada nalazila na odmoru u selu Muratirna. 17. septembra 1943. godine odr:lan je sastanak :lena sela Murata kome sam i ja prisustvovala, i izabran seoski odbor AFZ-a za selo Murate i delegati za opstinsku konferenciju AFZ-a za opstinu Knezica. 20. septembra 1943. godine odr:lana je opstinska konferencija AFZ-a za opstinu Knezica. Konferencija je odrzana u dvoristu u zaseoku Pralice, s obzirom da je to centar ove opstine. Konferencijom sam rukovodila ja. Tom prilikom je izabran opstinski odbor AFZ-a za Knezicu, a takoder su izabrani delegati za srcsku konferenciju AFZ-a za Bos. Duhicu. 22. septembra 1943. godine odrzana je sreska konferencija za srez Bos. Dubicu. Ova konferencija je odr:lana u selu Meduvodu, u zgradi osnovne' skole. Ne sjecam se tacno dnevnog reda, ali mislim da je prethodno rezimiran dotadasnji rad :lena na ovom srezu, zatim su doneseni zakliucci o daljem radu i na kraju su izabrani delegati za Okruznu konferendjru. Ovom :sa1stanllm 1e prisustvovala drugarica Pkiika 'Sibelf, iz ' · b'l To su samo neki od zadataka n k ·· nizacija :lena u toku rata Na nji a b 1_Jima J: I a angazovana orgadinke radeci isto tako aktivno k m~ su I e. angaz?vane sve zene i omlanici narodnooslobodilackih odboao I.ol.ne kodJbe Sl;l bile cl~novi KPJ, odborra I I u o onma AFZ-a. 652 653 I �Okruznog odbora AF?-ay za Kozaru, drugovi iz S~eskog. ~omitet~. i Srcskog narodnooslobodilackog odbora za Bas. Dub1cu kOJl su svoJIID govorima pozdravili konferenciju. Konferenciji su prisustvovale zene sa svih opstina bosanskodubickog sreza. Bilo je prisutno oko 100 delegatkinja. Na konferenciji je izabrano oko 20 delegata za Okruznu konferenciju AFZ-a za Kozaru. 23. septembra 1943. godine odrzan je sastanak Okru2nog odbora AFZ-a za Kozaru u selu Koturovima na kojem je utvrden dnevni red za Okruznu konferenciju, zatim sastav prijedloga za Okru2ni odbor AFZ-a, pregledani referati koji su se trebali citati na konferenciji i na kraju je rezimirano sta je sve uCinjeno u pripremama za ovu konferenciju. Vee do tada su odr2ane seoske konferencije po svim selima na terenu Kozare, zatim opstinske i sreske konferencije na kojima su birani seoski, opstinski i sreski odbori AFZ-a, delegati za odnosne konferencije, a analizirani i rezultati dosadasnjeg rada i svi problemi koji se pojavljuju u ·radu AFZ-a na terenu. Izvrsene su sve pripreme .da bi Okruima konferencija uspjela, te da lbi sagledaia probleme i odredila zadatke organizacije i odbora AFZ-a. Vee tada je bila siroko razvijena aktivnost zena na Kozari. Skora sve zene na oslobodenoj, a velikim dijelom i na neoslobodenoj teritoriji, kao na primjer Lijevce-polje, bile su obuhvacene u ovu organizaciju. Sve su one ucestvovale u izvrsavanju zadataka Jwji su se postavljali pred organizaciju AFZ-a. Mislim da posebno trcba podvuCi politicku aktivnost zena po selima. One suizvrsavale zadatke i interesovale se za politicku situaciju. Politicka svijest zena na Kozari dosla je do izrazaja kroz diskusiju na pripremnim sastancima za Okruznu konferenciju, gdje su zene masovno ucestvovale, kao i u diskusiji koja je vodena na Okruznoj konferenciji. Sa sigurnoscu se maze reCi da je situacija bila potpuno sazrela za izbor Okruznog odbora AFZ-a. Aka bismo analizirali rad AFZ-a na Kozari poslije kozarske ofanzive do septembra 1943. godine, mogli bismo doCi do zakljucka da su rezultati ave organizacije stvarno ogromni. Na sastanku Okruznog odbora AFZ-a u Koturovima dobila sam zadatak da izvrsim tehnicke pripreme za okruznu konferenciju i tom prilikom mi je stavljeno na raspolaganje 15 drugarica koje su mi pomogle oko ovih priprema. 24. septembra poceli smo sa uredenjem sale, u stvari; osnovne skole u Meduvodu, gdje je i odr2ana Okruzna konferencija. · U sali je podignuta bina koja je kao i cijela sala bila uredena cilimima, parolama, zastavama, dok je sama zgrada s vanjske strane hila okicena zelenilom, zastavama i parolama. Na dva prilaza u skolu stajali su slavoluci sa parolama doceka delegacija. Uopste cijela okolina je svecano izgledala. Tu je bilo i sjediSte Sreskog komiteta KPJ za Bas. Dubicu i Sreskog narodnooslobodilackog odbora. Sa tehnickim pripremanjem Konferencije mi smo bile gotove oko 12 sati, 25. septembra 1943. go dine. Istog dana navece stigle su delegatkinje sa prijedorskog sreza kojima je obezbijeden smjestaj, dok su delegatkinje sa neoslobodene teritorije Lijevce-polja i gradiSkog sreza prenocile u selu Koturovima, a delegatkinje sa sreza Bos. Novog i Bas. Dubice, stigle su na dan konferencije izjutra 26. septembra. Oko 9 sati ujutro na dan 26. septembra 1943. godine otpocela je u skoli u Meduvodu Okruzna konferencija AFZ-a za Kozaru koju je otvo- " · · ·· . s ·1· Batos tada sekretar Okruznog llllClJUt'IVnag od. rila dru&_anca ; I J~u i pr~dlozila konferenciji radno predsjedmstvo. bora AFZ-a da. do~~tv~ pored clanova inicijativnog okruznog odbora u radno pre SJ.e n: r' ktivistkin·(!! AFZ-a sa podrucja Kozare. AFZ-a, usle su 1 dnc;~~i~~v~ je predl~zilo dnevni red. Ne sjecam ~e tacn~ Radno pre .sJ . , d . odnesen referat u kame su 1znesem dnevno9 ~~da, ah s~ SJCdan: odr~d:Ui zadaci koji predstoje pred orgadota~~snJI rezultati ra a .I • Okruzni odbor AFZ-a za Kozaru. . nizaciJOITI AFZ-~ ...IzabraJ?. JC 1 ale pored delegatldnja sa srezova 1 de. KonferenciJl ~u pnsusdtvov 1 '·b d·lacvke voJ· ske koje se nalaze na . . . . I . I . legatkmJC IZ Je d'mca Naro noosf 0 e0lciji su prisustvova1' c anovi Obl asl I vl 1 podrucju Kozare. Osim t?.ga, don er. p· ·ka S]ber Mila Bajalica i Bora nag odbora AFZ-a za '!<raJiku' ~gtn~PJ Ir~a Kozar~, clanovi Okruzno& Batos, clanovi ~k~uznogdbomi e a Kozaru i drugovi iz staba Odreda I narodnooslobodllackog.. 9 ore;crzd mislim iz staba ~.I .kraJ~ske tb~~:roe~kupno 84 delegatkinje. 'k dru ih or anizacija i podKonferenciJI JC pnsus v Poslije pozdray~ih g~vora pre~st.~v~~e~tvov:o je ~ diskusiji i dale nesenih r~fer~ta vehki ,broJ dd~l~t~JiJ ove organizacije. Iz diskusije se ;m vrlo hJepih predl9ga za . ~T .. e shvatile svoju ulogu u narodnomoglo vidjeti da su zene. naJol I Jlll~ d. ti politicka zrelost zena koje su oslobodilackom pol~retu I.mo~ a sle Vlacl~tke govorile o njima i davale vrlo ozbiljno i savjesno Izvrsava e z ' prijedloge za nove zadatk~.. d d .. dniStvo je predlozilo sast:w Na kraju konfe~enCIJC ra no Pf:b~~e. e obavljen aklamacijom Okruznog odbora A_FZ-a za. ~o:r~. Okruznl odbor AFZ-a za Koz~ru. su dizanjem ruku. Kohko se. SJeca ' d . dn ·ka Okruznog odbora Je IZ:lizabrane slijedece drugance: z~~~~~ sbl<:t~znog narodnooslobodilack;og brana majka Perc Curguza, . c J·ec'am za sekretara druganca v•J·eg se Imena ne s ' . . ]' K . odbora za Kozaru, a CI vl . M' Vrhovac, Drag1ca BaJa 1ca, v 0 ~?Smilja Batos, a u ~~bor Sl;l usMe .. ,Ic~afiJ·a Redzepovic, Stoja Knezcvic, Tomas, Danica Pavic Dragic~ , anc, . .. ja i druge kojih se s.ada ne ys.rcamd 27 septembra 1943. godine posllJe . Konferencija Je z~vrsi a vra . . . dna riredba <i oddano je :kao podne. Istog dana nave~e o~rzar;a JC J~ M~a naroda, narocito omla: neko slavlje u cast _ohdrz~ned(<?nl eJ_reenncaiJ~~u svecanost i do :kasno IU noc · v · okolm ·se1a os a d. i~~=l~ ~~nk~~~r~cko kola i pjevale borbene pjesme. 1 654 655 �februaru 1944. godine uspjeli smo da se prebacimo u Siprage, gdje se nalazio i Okruzni komitet SKOJ-a. U sipragama sam nasla Mieu Kulundziju, koji je bio sekretar OK SKOJ-a. Postavljena sam za sekretara Sreskog komiteta SKOJ-a za K~: tor-Varas. SjediSte tog komiteta bilo je, takode, u Sipragama u kuc1 Nenada BoziCa. U njemu su hili: Milka Kovacevic, Mustafa Karaselimovie, Dimitrije Grubac, Milka ~ajie, A:senij~v Benic ! ~even~.a Pt;tri~. Bilo je jos nekoliko clanova Ko~nteta, ah se..vise ne SJecam nJihovih Imena. Tu u Sipragama smo ostah sve dok mJe oslobodena Kotor-Varos, povremeno smo se prebacivali u Maslovare i opet se vracali u Sipragc. Vremenom sam se prilagodila omladini i radu na terenu, tako da mi je Drvar izgledao proslost, iako mi je ranije bilo daleko lakse. Medutim, ovdje u srednjoj Bosni, osjt;eala sam se jak~ ~adv<?v?ljnom, jer sam nesto stvarala, podizala i orgamzovala. Sve to m1 Je cmilo mladost dinamicnijom. Omladinke i omladinci. ~u b.ili divni, imala .~am o~ro~mo povjerenje u sve njih i oni u mene. NIJe bilo zadataka koJI se mJe Izvrsavao s voljom i na vrijeme. ' Najjaci utisak na mene je ostavila Zivka Kukolj, koja .it; ta~a bi~a sekretar Opstinskog komiteta KPJ za Skende~-V~ku~. Ta djevo~ka Je liZivala ogroman autoritet kod naroda ovog kraJa 1 svih drustvemh faktora. Slusali su je sa duznim postovanjem k~d bi .dos~e na seoskt~. konferenciju bilo u kojem selu skenderske opstme. ~Ila Je uzor p~rt1bskog radnika. Kad sam nekad po zadatku OK SKOJ-a Isla na podrucJe ..,kendera, posebno me je radovalo sto cu se sus_resti. ~a Ziv.koJ? Kukolj. Uvijek mi je prijatno bilo iCi s njom na teren 1 raditi sa ljudi!fia. . U srednjoj Bosni sam docekala i konacno oslobodenJe nase zemlJe i napustila je maja 1945. godine. Boja Vuckovic-Petrovic ODLAZAK U SREDNJU BOSNU oktobru 1943. godine pozvao me Vaso Trikie u OK KPJ za Bosansku krajinu, cije je sjediSte bilo u Drvaru. Govorio je o sirenju ustanka u svim krajevima nase zemlje i potrebi da veei broj omladinaca i omladinki iz drvarskog kraja ide na druge terene. Naglasio je da ee put za pojedince biti dalek i tezak. Dok sam ga slusala, bilo mi je jasno da me to neee mimoiCi, ali gdje i kuda cu iCi to nisam znala. Cutaia sam i slusala Vasu kako govori. Kad je zavrsio Vaso, poceo je Juraj Marek, koji je bio s njim u Komitetu. Juraj je istakao kako sam ja dobar masovnik medu mladima i kako sam poluci1a dobre rezultate na drvarskom podrucju. Misli da eu tako biti i na drugim terenima. Podvukao je da to cini cast za Bosansku krajinu sto rnoze da salje skojevske i partijske kadrove u druge dijelove nase zernlje. Vidjevsi da se Juraj raspricao, ja jednog momenta povikah: Pa dobro, drugovi, gdje se ide recite, nemojte nas ubjedivati. - U centralnu Bosnu. - Tako, drugovi, da znamo. Nasmijase se obadvojica, i u jedan glas rekose: - Tako je, Bojica, tako. Komuniste ne treba ubjedivati. Kad Partija trazi, iCi se mora. Vidim ja da nema kud, iCi se mora, a znam da su u Drvaru pripreme i u idueoj godini kongres USAOJ-a i vee svi radimo na tim pripremama, te ,mi bi nekako najviSe zao sto se mora iCi, a ostaviti vee uhodani rad omladine i rad na pripremama kongresa. Kad sam izasla iz Komiteta, odmah sam otisla kod drugarice Bose Torbice i sa njom sam o svemu ovom razgovarala. Bile smo nerazdvojne drugarice u radu sa omladinom. I njoj je bilo zao sto moram da idem, ali mi je ipak rekla: · - Bojice, to za tebe treba da bude i ponos i cast sto ides da pomognes razvoju omladinskog pokreta tamo gdje je potrebno. Osjetila sam se stvarno ponosnom. Mene i moje drugove i drugarice salju u druge krajeve da radimo sa omladinom koju nikad nismo ni culi ni vidjeli. Kada smo se u Drvaru sakupili, krenuli smo u Ribnik. Tu smo astali oko mjesec dana; nisu nas pustali da idemo u srednju Bosnu, jer je hila na pomolu sesta neprijateljska ofanziva. Jednom smo pokusali preCi, ali su nas kod Beljavina docekali cetnici. Vratili smo se. Tek u U 656 657 42 zene BiH u NOB 1941-1945. �Ibrahim Karabegovic Hakija Muradbegovic Muhidin Spuzic i\.KTIVNOST :lENA MODRICE I OKOLINE U NOP-u M asovnije ukljucivanje zena Modrice, Terevaca i najblize okoline u NOP poCinje nakon oslobodenja ModriCe 8. septembra 1943. godine. Od tog momenta Modrica je narednih osam mjeseci neprekidno predstavljala dio oslobodcne teritorije na kojoj je NOP razvio najrazlicitije oblike djelatnosti. Medutim, revolucionarna aktivnost zena ovog kraja je u naju:Zoj vezi s predratnim revolucionarnim radnickim pokretom, koji je pod vodstvom Komunisticke partije Jugoslavije i u ovom dijelu nase zemlje ostavio zapazen uticaj. Povremeni i stalni boravak istaknutih clanova Partije: Ugljese Danilovica, Edhema Came, Mustafe Mujbegovica, Vjekoslava Bakulica i drugih, koji su sirili uticaj KPJ nastojeCi da se Partija poveze s najsirim dnistvenim slojevima, pokazao je u godinama prije pocetka drugog svjetskog rata vidne rezultate. Iako jos nije postojala organizacija KPJ, u Modrici, Terevacima i najblizoj okolini formirani su u godinama pred rat aktivi simpatizera Komunisticke partije, koji su se smatrali komunistima i koji su, kao takvi, cesto hapseni, proganjani i osudivani od policijskih vlasti. Ubrzo nakon uspostavljanja ustaske vlasti, 1941. godine, pod sumnjom da su komunisti, uhapsena je grupa od preko dvadeset aktivista iz Modrice i Terevaca i upucena u zatvor u Gradacac, gdje se tada na mjestu kotarskog predstojnika nalazio poznati zloCinac Montani. Intervencijom videnijih gradana (u meduvremenu je Montani premje5ten u Brcko) ova grupa zatvorenika je oslobodena u novembru 1941. godine. U vezi s ovim dogadajem je i prvo zapazenije a:ktiviranje zena ovog kraia u NOP-u. Nairne, iedna delegacija zena, medu kojima je bilo i supruga uhapsenih, u cijem sastavu su se naJazile: Hanumica Sirbegovic, Safa Halilovic i Jelka Liubas, intervenisala je kod kotarskog predstoinika u Gradaccu Montanija da se zatvorenici puste na slobodu. Pored toga, zene uhapsenih su, za cijelo vrijeme dok se ova grupa simpatizera KPJ nalazila u gradacackom zatvoru (zatvor se nalazio u kuli Hnsein-kapetana Grada~cevica), dva-tri puta nedjeljno nosile hranu zatvorenicima. Vecina iz grupe koja je 1941. godine hila zatvorena u Gradaccu prikljucila se u toku 1942. godine NOP-u kao aktivni borci, pa je, pored ostalog, i ta Cinjenica znatno uticala na jos vece angazovanje zena. Vee 1942. godine u Modrici je formiran .ilegalni odbor AFZ-a, koji je radio . 658 659 na prikupljanju pomod NOP-u u novcu, odjeCi, obuCi, ~rani .i oruzj_l~. Ova grupa, u kojoj su. se nalazil~ S<;tfa HaliloviC,_ Hanym1ca Sirbegov1c, Ruza Sperac i Jelka LJulbas, 'rad1la Je 1942, rpo '?;rektiVama ~~vera Hu me Slobodana Jankovica i Jovana Radovanov1ca. U Modnc1 se tada nal~zila stacionirana Begica bojna i zene su, koristeCi kao vezu domo~ branskog magacionera, pored hrane, nabavljale i municiju koju su slah partizanima. Istovremeno je i u Tarevcima P?Stojala jed~a grup~ aktivistl~~nj~ koja je na slican nacin pruzala pomoc !'JOP-u_. Akt1vnost zena ryiodnce 1 Terevaca je za cijelo vrijeme NOB-a b1la tohko povezana da Je prost? nemoguce ovu aktivnost razdvojiti. Na to_ je utic<;tla,_ pored <;>stalo~, bhzina ova dva mjesta (Tar~vci su_ ?d ~odnce ~da~Jem 2 km) 1 :?dbmskc veze, posebno izmedu MuJ begov1ca, S1rbegov1ca 1 M~radbeg~v1ca. .., Oslobodenjem Modrice 8. septembra 1943. g?dme,. aktiv~?s~. zena Modrice Terevaca Milosevaca, Dobrinje, Garevca 1 drug1h obhznJih zaseoka d~zivljava ~agio polet. Na osloboden~j teritoriji _i pod neposre_~: nim rukovodstvom organizacija KPJ ova akilvnost popnma raznovrsmJ1 sadr:Zaj i revolucionarniji smisao. Ubrzo nakon oslobodenja Modrice septembra 1943. godine u ModriCi je formiran Opstinski odbor AFZ-a koji su sa~injayale: Je~~a Ljuba_s (predsjednica) Safa. Halil~vic (se~:eta~!, ~-anum1~~ S1rbegov1c ~?IagaJ­ nik Ruza Sperac C1ca St]epanov1c (uc1telJ1ca), D1sa Karabegov1c, Sel~­ zada ZeCic Rem~a Kapetanovic, Zorka Radovanovic i Eva HodolJ, clanovi odbora. Uz pomoc odbora AFZ-a iz Modrice, a posebno Mevle J akuboviC formirani su mjesni odbori u Tarevcima, Milosevcu, Car?aku, Donji~ Kladarima, Vranjaku i Koprivni. U m~~snom odbor1;1 AFZ:·a u Tarevcima hila je predsjednik Habib~, Sir~ego_v1c, se~retar _1?1ka s:_rbegovic, a clanovi Almasa MuradbegOV1C, ~z,emll_a M~J begov1_C} Baks~ Spahic, Hadzira Mujk~c, P~sa ryiehmedb~~ov1c, "Mma _S1rbegov1c. U. ~~: losevcu je hila predsJedmk Ljuba Rod1c, a clanov1 Bosa Popov1c 1 Mitra Cicic. Odbori AFZ-a su, organizovali sakupljanje P?~noc! u hrani. i ~djeCi, njenom doturanju do partizanskih jedinica i vod1h bngu o ranJemcima. Oni su organizovali pletenje carapa i dzemp~ra i v9d!li ?rigu o. ~~zbri­ nutim porodicama boraca. Pored toga, v_eh~a paznJa J~ posvec~vana kulturno-prosvjetnom radu. Tako su, na pnmJ_er, u T<;trevc1ma form.r_a_n~ dvije citalacke grupe ciji su ruk~vodioci bi!1 Dzenula _Muradbegoy1c_} Lorka Svok. Ove grupe su na SVOJ1l11 sastanc_I~a prorad1val~ markst~~1c­ ku literaturu i Citale stampu NOP-a. u Modnc1 se pos~bno lSta~la U~I~e­ ljica Cica Stjepanovic, koja je, pored ostalog, o_rgamzovala_ mz" teca)eva za opismenjavanje zena. U ~okl!- 194~, 1914:- 1 1945. g?;h~e zene su organizovale niz kulturno-p1~o~vJetn~h P:!r~db!. z:e~e Mo~nce. 1 ~arevaca SU se posebno istakle U zbnnJaVaTIJU, hjeCC~JU 1. 1~~r~m _ranje~1ka XYJ vojvodanske divizije. Da ih neprijatelj ne b1_ l?nm_1Jetw 1 ot~no, ran]~­ nici, medu kojima je bilo najviSe :lena, smJeste~l su kod z~n.a ~ush­ manki u Tarevcima, koje su ih preobukle u mushmansku nosnJU 1 dale muslimanska imena. . . .. Znacajan poduhvat zena Modrice i okoli~~- hila }.e "org~mzaciJ~ proslave 8. marta 1944. godine. Toga dana, po k1s1 I_'O!fliJesanOJ S<;t smjegom, u ModriCi je,.odr:Zan zbor zena, koji je po ~VOJOJ masovno~t1 prevaziSao sve ranije zborove odr:Zane u ovom kraJU. Osku~?o . odJeven_e, neke cak i bose, zene su od ranog jutra pristizale u Modncu Iz okolmh �sela,. pjevajuCi. i nosed transparente. Po masovnosti , organx'zac· · · 1 o d uIJl · . . su se IStlc.a1 zene. !arevaca. Zbor je oddan na mo.e. dnckoj I?IJaCI, a kao.gov?rl1ICI lStUplh su Mladan JevtiC, clan OK KPJ Jelena Ljubas, predsjedmca Sreskog odbora AFZ"-a 1 Mod nee 1 Bon'k' 'z •v · a S tanCic, sek retar S res k og komiteta KPJ c Nakon zbora t 1_. · · · · . Zb oru JC pnsustvovalo oko 300 zvena Nnas av Jeno Je I naro d no vese..Je. 1 v h . a ovom z b oru zene su za. tiJeva e ravnopravnost, skidanje zara i feredze · dl v ?orbu. protiV ok~pator:a ~ domaCih izdajnika. Aktivnost zen~ ~od~~~ I okolube nasktavljen~. JC ~ u. u~lo~iJ?a neprijateljske ofanzive i privremenog orav a nepnJatelJskih Jedmica u ovom kraju . . . Od 8. septembra 1943. godine, kada je Modrica i njena okolina prv1 put oslobodcna, zene ovog kra 1 se sve viSe uklj'ucvuJ·u 1 u ·a · · · d' ' k kt' ' b · · .· VOJ11C Jell1l~e ao a. 1vm .' or.ci ..T~ko Je 1z ModriCe, Tarevaca i blize okoline u razn1m'dpart1zansk1m Jedmicama' pocevsi od 1943 . go d' v k t k v v 1ne, ucestvova1 o ?. .O n es~tav. zena. Osam zena, uglavnom omladinki, iz Modrice 'Jolo1 ~~1! su s.':oJe Ziv~t.e u NOB-u, i to: Ehlimana BeCirbasiC, Borka Miha 'lone, Saf~Ja ~~s~1c, Derva Huskic, Nevzeta Halilovic, Mejasa Delic C~ri­ ~a Ce~1~ag1~ 1 Muharema Hurtic. Potrebno je istaCi da su se u 'omla ?mskoJ ~ sk?Jevsk~~ orga~i~~~iji narocito isticale Borka Mihajlovic, Nev~ zeta Hahlov1c, RabiJa MuJlnc 1 Sahzija Muradbegovic. v v 1 se~VJe~Ju. ~aJ.VlSC v • • Radosava Marin • AKTIVNOST ZENA SELA MEDEDE NA IZVRSENJU ZADATAKA NOP-a , a dvanaestom kilometru od Bos. Dubice prema Bosanskoj GradiSci nalazi se selo Mededa. Kao i mnoga sela bosanskodubickog podrucja, i Mededa je u toku rata, narocito za vrijeme neprijateljske ofanzive na Kozaru ljeta 1942. godine, ostala bez mr1ogih svojih mjestana. Najvise su stradali muskarci. U selu su uglavnom ostale samo zene sa djecom. Zivjelo se pod veoma teskim uslovima. U ljeto 1942. godine stanovniStvo iz Medede i ostalih potkozarskih sela pohvatali su Nijemci i ustase i internirali u logore iii otpremili u sela Hrvatske. Svi smo bili u teskom strahu i ocekivali da cemo biti pobijeni. Poslije izvjesnog vremena narod iz Medede otiSao je u selo Budice. To je vee bila partizanska teritorija. Sutradan nam je jedan partizan odr:Zao govor isticud da oni vee imaju vezu sa Kozarom, da partizani na Kozari nisu uniSteni. Mi smo inace zivjeli u uvjerenju da se glavnina partizanskih snaga probila iz obruca Kozare, a sada nam je bilo jos prijatnije kada cujemo da rpostoji veza slavonskih ,partizana sa Kozarom. Rasporedeni smo po seoskim domaCinstvima. Bili smo u selu Bu.. diCima sve do jeseni, kada smo saznali da se moze iCi kucama. U meduvremenu moja sestra Darinka Loncar otiSla je u partizane. Nasli smo tamo Milorada Vidovica, iz nasega sela i Mirka Basica, koji su kao partizani sa Kozare dosli u Slavoniju. Tamo su bili i krajiSki proleteri. Jednoga dana, novembra 1942. godine, odluceno je da podemo nasim kucama. Receno je da podu samo zene sa djecom, a da mladc zene bez djece i djevojke ostanu. Bilo je vise porodica koje su posle. Putovali smo sest dana dok smo stigli do Novske, odnosno do jednog sela nedaleko od Novske. Odavde su nas prebacili sa konjskim kolima do Novske. Vozile su nas zene. Kada smo dosle u selo, naiSle smo na zene koje su stigle prije nas. Nase selo bilo je potpuno opljackano. Sva psenica, kukuruz, povrce i voce, sve je bilo pokupljeno i otjerano. "'· U januaru 1943. godine partizani su napali na susjedno selo gdje se nalazilo neprijateljsko uporiste u Orahovi. Tada su se iz ovoga uporista povukli Nijemci, a istovremeno su se povukle i ustase iz nasega sela Medede. OtiSla je i oruznicka postaja. Sa neprijateljskom vojskom bjezali su iz Orahove i ne!k:i mjestani 1koji su i1m ib.ili naklonjeni, , 660 661 N �Selo je s~da ?~tala relativno vs_lobodno. Uskor? su kod nas poceli da do laze partrzam IZ Kozare. Dash su Petar Damca, J ovo Jankovic i Sin:<? TriviC. Oni su se za vrijeme ?~anzive bili sklonili negdje u Prosari. Javllr su nam. se ikada s!?o prolazrh kroz Prosaru iduCi u Bijakovac po k~ln~ruze. ZaJ~dno sa DJima dolazio je i Rasim Golubic, koji je kasnije ?w clan_ O~ruznog nar_odno<;>~lobodilackog odbora za Kozaru. Sa njime Je dolazw 1 Jovo Maqanov1c, takode iz Okruznog narodnooslobodilackog o.dbc:ra. Povra~il.i_ ~u s~_i neki drugovi iz partizana - Dusan Taroman 1 N1koJa KrnJaJIC, kOJI su nastavili da organizuju narod u selima ravljanske opstine. · . v <?dmah je pocela or~anizacija. zivot~. Izabran _je narodnooslobo~hlacki o~bor u selu. U nasem selu Izabrah smo Bancu Munizabu. Bila Je ~o na~.wna!nosti 1-~~vc;ttic~. Sa. njon: je ~ad~la i :r<:rista Loncar. Kasnije su ~h NIJemci uhv~t1h ~ ot_Jerah. Knsta Je .mtermrana u Njemacku, a Banca se _<?pet vr.atilc;t (bi!a Je _u drugom stanJu). PoshJe Bance 1 Knste Izabrali smo druge zcnc u narodnooslobodilacki odbor. Izabran j~ i vseoski odbor AfZ-a ciji sam bila predsjednik . . , U naro~nooslobodllackom odhoru b1le su: Gaga Rosa, Milena Petrov1~, omladmka, _Ja9oda J~~kovic, !<_rajpu!ov:a Ana i Trivic Jagoda iz DonJe Medede, ikoJu ce kasmJe uhvat1t1 ustase 1 zarklati. U ~yim. organizacijama bile su samo zene i omladinke. Muskaraca u selu DIJe bllo sve do oslobodenja. . Pocele smo sa prikupljanjem peskira i carapa za ranjenike u bolmcai?~ u ~ozari. Hrane. jos nismo i~a~i, jer smo se i sami tesko preh:~mh u z1mu 1943. godme. Poneko Je 1mao kravu, a veCina nije imala msta. Sreski narodnooslobodilacki odbor donio odluku da se sav narod_ iz ravljanskih sela oko ceste Bos. Dubic~-:-Orahova ~ ispod Prosare iseh u sela prema Kozari. Mene su raspor~dil1 u selo _M1rkovac, g~e sa~ provela od proljeca 1944. do oslobo.de~Ja 194_~· _godme. Rasfo~r~urano JC Ol~­ stinsko rukovodstvo, a rukovodiOCl su O~Ish. na druge o:pstme. ~<?Sa Dlmic, sekretar Opstinskog komitet~J~.PJ 1 M1la~ D<??Ik, cl':n. Opstmskog narodnooslobodilackog odbora ot1sh su u mostamcku opstmu, a predsjednik Opstinskog narodnooslobodilackog odbora Dusan Toroman u knezopoljsku opstinu. . . ,v . . . Nase susjedno selo b1la Je Orahova. Pretezno JC ~11~ nase~Jeno muslimanskim stanovnistvom. I u ovmne selu dje~ovao Je Ile!?alm narodnooslobodilacki odbor. Za vrijeme dok sam radlla u Meded1 u toku 1943. i pocetkom 1944. godine odlazila sam p_o zadat~m ~ Ora~ovu. No .. sila sam postu. Predavala sam je Kati. Zlo~a~I. Kata Je b1~a ~ _Ilegalnom narodnooslobodilackom odboru. Sa nJom JC Isto ta~o radiO 1 Jedan. Musliman, cija kuca se nalazila blize dzamije (zabo~a':_Ila sam mu prez1m?). Na moje ime je iz Okruznog narodr:tooslobodllackog odbora dolazlla posta, koju sam nosila i predaval~ Ka11 u O~aho~u. , . Sa stanovnicima Orahove mi smo odrzavah svakodnev:J?-e kontaKte. Oni :su znali kaiko je narod nas:ih sela stmdao ru toku ofanz~v~. Poznato im je bilo da su u selima ostale zene i djeca, d:; nemam<;> ~tocmh zapr~g~ za obradu zemljiSta. Priticali su nam u pomoc. U prolJece }9~4. godme iz Orahove je doslo viSe domaCina Muslimana sa ok? 40 ~tocmh_ za~rega i pomagali su nam u oranj~ i zasijavanju rpro~Jeta:uh 'llSJeva .. B1l~ Je it? solidarnost susjednog mushma~skog ~~anovmstva sa srpskiiT,l s~a~~v­ nistvom potkozarskih sela u vnJem~ UJihovog r~tnog s~radanJa .1 ShOmastva. I mi zene iz sela smo odlazde kod .mushmanskih vpor:od1~a _POmagati im u poljskim radovima, okopavanJu kukuruza, ~~tv1 psemc:,e, kupljenju sijena i sl. Pojedi:J?-i ~oma_c~ni. iz Or_?hove ~ol::z1h su u nasa sela, gdje su obradivali zemlJu 1 kos1h hvad~ sto su 1~ Z~J?-e prodavale ili ustupljivale za neku protuu.slu~u. Pomagah s.u nam 1 pr:I_Ik.o?J o?ra.d~ basti. Bila je to zaista neprocJeDJ1Va usluga koJu ?u nam cm1~1 poJedmi Muslimani iz Orahove. Dovozi1i su nam i drva u ~.Imskom pe_rwdu, kada je veoma tesko bilo doCi do ogreva. Jedan od UJ~h, zc;tborav!!a. sam mu prezime, posebno se ist}.c~o u pomo~i. On nam JC zarsta ucmw neprocjenjivu pomoc. I sada ZIVI u Orahov1. ~ravel~ smo u ~.elu ~itavu 1?43. godinu. Morali smo ilegalno raditi. Opet Je dosla nepnJatelJska VOJska u selo koja je imala zadatak da ?bezbijed~. dozrije':,c;tnje i zet~u psenice. ~ Ravni, koju je neprijatelj zasi-lao. n~ ve.cim. povrsmama. M1 ~~o .dob1h zadatak da pazimo kada ce se ze~I psemcc;t 1 da o toT?e ob~VIJestimo. Planirana je akcija omladinskih bngada koJu su orgamzovah narodnooslobodilacki odbori sa zadatkom da blagovremeno pozanju psenicu. Po.cetkc:m jul~ 1943. godine doznali. SJ:?O da se neprijatelj sprema dana VJerski praz.~Ik :r~trovdan u ponedJelJak pozanje psenicu. Uspjeli smo o tome. obaviJestiti ?arodnooslobodilacki odbor, koji je blagovre~~n~ o~ga~:nz~v~o o~ladmske radne. cetc; i bataljone, koji su prlje poznJeh psemcu 1 Izvukh u selo Pucare 1 da]Je prema Kozari. . ~ako je neprijateljska vojska bila u selu, mi smo nastavile da rad1mo Ilegalno. Takav nam je bio partijski zadatak. ViSe nam iz Kazan:: nisu mogli dolaziti. ~vi oni koji ~u bili medu narodom poznati da su u NO odboru, morah su se povuc1 u potkozarska sela. Nas nekoliko zena i omladinki koje smo bile clanovi Partije i SKOJ-a djelovale smo ilegalno i imale ~adata~ da ostanemo u selu. Medutim, kasnije smo doznali da su ustase 1z. Dub1ce ~pad~I.e u .nek~ sela i t~ !zvrsile pokolj nad zenama i djecom. Nr ~ama VIse ~~Je .~btlo ~I~mo b1t1 u rselu. Organizovarna je danonoana straza prema nJeCI Sav1 1 prema Bos. Dubici, odakle su obicno ustasc dolazile. Radi bezbjednosti, morali smo se iseliti. Proveli smo zimu 1943/44. u selu Gunjevcima. Najprije smo bili popravili neke kuce u ~ojima su ranije T;>ili na~t~njeni fo~ksdojce.r~ u nasem selu. Kada su. pocetkom 1944. godme na1sh Cerkez1, popahh su nam ove kuce. Zato je 662 663 �Ljiljana Golub-Primorac OD LJUBUSKE CETE DO ZAPADNOHERCEGOVACKOG NOP ODREDA d ~j}luskog u pravcu l'v'!~tkov.iea s obje strane puta nalazi se ne o I o se a medu kOJima I moJ· e rodno mJ'esto B·' · Ona upr ·v .. h IJaca. selima Dalmacije. ;j~d~ ~Isd~VfJ~d~:rlaka cini sponu. ~a s~sjed~im 1 0 v ~n;~~~~k~laot~~J~m~irugog SVJetsk~kcije u J~~sa~~nJ~~~t~~~~~ihz~~~t~~~= zajedni~ke og rata gotovo uzalud su t · 1· d · e v ~g~~~:c~~~1oo::kf3?:p~k~~~a~udao~ezbijede ndajosnovnija ~~!Jit~~ t . N k Izvore zara e pronade I na drug z: · e o. u radu pod nadnicu, neko kao lucki radnik. Sve ·e .OJ 1 ~u~ot~fn~ 1 ~es~~· Izmedu ostalog trebalo je iei pjesice prefo ~iJ~ ~ .df p: ~ n ~~~vic~, J~ do Chapljin<? iii Ljubuskog, a cestom i dalje. Ljud ' •t JI . I mi · Jeca, s vatah su poteskoee koje nameee zivot u rus venom s1stemu onog vremena jedino · b'l , 1 · · · lazenjem pronalaziti rjesenja za egzistencij~~ I o moguce v astltlm snas ram. da jeUp~h~d~ij~f~OJ·e~~O!~U ~;li)em~ kada je moja generacija trebala S 1 . o Is I u cetvororazrednu osnovnu skol ov~. • e a ku Dal~acij~. Poneko zensko dijete je iSlo i u Ljubuskiu d~ N 1 tkl~~}:~:t~Ja~t~c~cis~~~·J;e~~~~~a~~n:;a;~:~e~~~b~b;~/~~~!~:~H~: 11 potes~o~e, ~h I na ono pozitivno StO Ce kasnije imati odlaz J s ~P:.edJelJenJa prema revoluciji i borbi za nove odnose i nov~ ~:u~~oa • I ;e I ~a. m a Ima IZ okolme ostala su sjeeanja iz d ·etin ·stva ~ , riJe rata smo se morali sami snalaziti i u pogledu zabave k · · u~!a:rnoil'l: svodila na seoske vasare. Tu su se sastajali mladi 'iz o;~ s~ ~Icmh mJ;st~ z~J?adne Hercegovine i Dalmacije. Sjeeanja sezu i 1 d~~k a se moze Istaci kako su se na tim vasarima ili zborovima · P7ed~tavni~i pojedinih stranaka. Istupali su sa obecanjima koj!m;.ks~h msu IspunJavana. To su narocito radili pred izbore. m a a . ..Nepdos.~edno pred drugi svJ~tski rat osjecao se u Bijaci organizovamJI ra canova KPJ, a narocito od dolaska u Metkovie mo · · k ~~~es~~~k-VI~iko?. Taj ~~icaj se poceo osjeeati i iz Ljubu~kog~ i u~:lc~ . J UP.J_anJ~ mladica, m~du kojima su se nalazili moj brat MariJan,. u~~ Gahc-RoJak, Ante Pnmorac, Ivan Paponja iz Zviriea i · neki. NJihov rad ~e odvijao. u strogoj ilegalnosti, ali .e do rin. JOs uspostave kontakti sa orgamzovanim ljudima i u LjubJusko~.. IO da se 664 665 Grupa mladih ljudi ukljucenih u rad, kao i neki stariji na podrucju Bijace, energicno se suprotstavljaju :divljanjima onih koji su svoji"m ponasanjem i djelovanjem vee odmah stali na stranu okupatora i njegovih pomagaca-ustasa. Pristupilo st; priprema.ma. z~ iz_vrsav.~nje obaveza postavljenih u Progl~su ~.PJ. ¥Jesta sasta]anJ~ I. diskusiJa mor~l-~ su biti u strogoj konspiraciJI. Ob1cno su se sastaJah u zaseoku GahCI, Verajinoj OO'radi te n~ R~vnom Hu.J?CU i. Vior1_1ici. Uskoro se jav~jaju prve akcije n~ po~ druCJU Izmedu BIJace 1 Novih Sela. Posebno JC odjeknulo rasturanje letaka i Proglasa CK KPJ na Humcu i po drugim selima oko Ljubuskog. Hapsenjem nosilaca ove aktivnosti Jure Galiea-Velikog, Jure Galiea-Rojaka, Marijana Primorca, Ante Primorca i Ljube Primorca rad u selu nije prestao jer smo i mi dmgarlce lbille u •toku. I u olkolnim 1selima, u Hardomilju i drugdje, pojedinci su vee hili ukljuceni urad. Nasa aktivnost doprinijela je da se 1942. godine u Bijaci formira aktiv SKOJ-a. Njega je forminfo Jure Galie-Rojak, a sacinjavali su ga uglavnom djevojke, i rto: Anice Cuze, Kata, Ljilja, Damica i Ruza Primarae, Ivai Joka Galie, Tada Zovko, Jaka Begie, Ruza Primorac, te omladinac Ilija Primorac. Koliko se sjeeam, za sekretara je izabrana Ruza Primorac. Rad aktiva usmjeravao je drug Rojak. Na svakom sastanku davao je iscrpne informacije o rezultatima NOB-a, predocavao i objasnjavao naredne 1Zada1tlke i IZa<htijevao od .nas da :proucavamo lilteraturu koju je sam donosio. Svi smo hili ponosni na rezultate koji su se postizali. Uskoro smo izrazile zelju i mi djevojke da odlazimo u oruzane jcdinice NOV. Drug Rojak nam to nije odobravao isticuCi znacaj zadataka koje izvrsavamo na terenu, kao sto su prikupljanje oruzja, municije, sanitetskog materijala, hrane i druge opreme za nasu vojsku. iR.ojak je povremeno do'lazio na 111as 1teren i ponovo odlazio na dmga podrucja. U drugoj polovini 1943. godine ponovo je dosao iz podrucja Biokova i kao ranije, tom prilikom zatrazio da se odrzi sastanak aktiva SKOJ-a. Brzo smo to organizovali i Rojak je predlozio kao tacku dnevnog reda: Odlazak u partizane. Bez dvoumljenja svi smo izrazili zelju da idemo. Medutim, Rojak je objasnio da se tako ne radi i da se ne moze ostaviti teren. Dokazivao nam je od kolike je vainosti rad aktiva SKOJ-a na terenu i koliko to doprinosi nasoj opstoj stvari. Nakon kraee pauze odluceno je da u jedinice krenu nas pet djevojaka, ito: Anica Cuie, Jalk:a Begie, te moje sestre Ruza, Danica i ja. Dogovorili smo se kako da se prebacimo do jedinica. Rojak je svojim iskustvom stecenim ilegalnim radom dao ideje kako se neopazeno mozemo povezati sa jedinicama. Nasa porodicna kuea hila je mjesto sastajanja i prihvatanja ilegalaca. Tim putem se oddavala i veza sa biokovskim partizanima. Upravo uvece kada je trebalo da krenemo dosla su u nasu kueu tri druga i sa njima smo posli. U toku noei stigli smo u selo Ostojiee. Sutradan smo rasporedene po cetama u Biokovskoneretvanski NOP odred. Prethodno smo dobile oruzje i uniforme . . Rukovodeei drugovi u jedinicama su se interesovali kako smo uspjeli doei. Objasnili smo im da smo, prema preporuci, koristili stalnu vezu u Pozloj Gori kod Ante Cotiea i Mile Dominikoviea. U cetama u kojima smo rasporedeni istog dana imali smo kraeu obuku, bolje reCi, provjeru u rukovanju oruzjem jer smo mi o tome imali osnovna znanja stecena na terenu. Nekako u to vrijeme poceli su u Odred stizati u nesto veeem broju borci sa podrucja Ljubuskog, Gabele, Capljine i drugih mjesta. I sa njima je bilo drugarica. Brzo smo se prilagodile zivotu �oruzanih jedinica i ukljucile se u rad i izvrsavanje borbenih zadataka. U ne.iz.b~isi:v~m sjec~nJu. ostao je i danas nacin na koji su nas primili borc.1. 1 JC~m~ce u_ CJelm~. Impo~ov~~o nam je razvijeno drugarstvo, razumiJevanJe 1 medusobm odnos1 koJI su stvarno bili na najvisem nivou. . l! drugoj_polovirii 1943. godine pocele sui pripreme za formiranje L~ubus!ce par~1za~ske cete. To nam je saopsteno i svi smo s nestrpljenJem ocekiVah taJ dan. Jednog rpopodneva odr.Zavao se odredski sastanak - ~<;mf~r~ncija. Na tom sastanku _Ivan PrpiC je saopstio da ce se formirat~ le~1m~a od boraca sa podruc.Ja zapadne Hercegovine. Davao je sira obpsnJenJa .. Izmedu :>stal'-?~· napom~nu? je .da ~~rei iz tih podrucja ?ob_ro po:z;:t;taJ~ te!'en, ~to _mJe z:: potcJenJIVanJe pnhkom izvodenja oruzamh akCIJa 1 pnkuplJanJa novih boraca. Naglasio je i to da u selima zapa_dne He~cego~ine r~~e ~ase organizacije i djeluju narodnooslobodilacki odbon. Nase akc13e I stalna saradnja dace nove rezultate. Kao za~~jucak d?dao _je da u _tu )~dinicu. nece uCi samo borci sa tih podrucJa nego I nek1 DalmatmCI 1 drugi. Na ovim pripremama radili su: Jure Galic-Veliki, Jure Galic-Rojak, Marijan i Ante Primorac, te drugi . . . Jed:r;oga dana, da~u~a se ne sjecam, uputili smo se, kako je to ~amJe receno, u ~el? 1rklJ~ na ~j~sto gdje_ ce se formirati Ljubuska ceta. ,U selov su_poc~h da s_tizu bor~1 I_ s~ drugih_ terena. Vladalo je pravo vese~J~ u oc~kivanJu s~roJa ~.ave JediJmce - Ljubusike parNzanske cete. Vodi~I su se I _razgovon u koJima su se mijenjala iskustva iz dotadasnjih borbi. Navodili su se naredni zadaci, zracio je optimizam o skorom oslobodenju. Prikljucili su nam se i mjestani ovog malog i lijepog sela razbacaI_IOg po kamenjaru. Oni su ;se takmicili kako da nas sto bolje prihvate I vrlo brzo su organizovali nase snabdijevanje hranom. . S~tradan smo se nasi~ na jednoj ledini u stroju ispod jednog izrazi.to_ :rehkog ~tab_la. ·~ ~~trOJl;l LJ~buske <J?artizanske cete stajali su drugovi I d~1;1gance 1z B~J!'lc~, LJub~sko~, Graba, Radisica, Orahovlja, Gabele, CaplJ1?~· .tyietkov1ca I_ ~rugih. J?Jesta. Ona je stvarno bila jedinica bratstva I Jedmstva. U nJOJ su bih borci Hrvati, Muslimani i Srbi. . , 0 narednim. z~daci~-~ ~jubuske p::rtizanske cete govorili su Ivan Prpic, te koma?~hr I po}Iticki komesar cete Dusan Mandrapa i Marijan Pnmorac. Mem Je saopsteno da sam desetar jedne desetine. Anica C:uze je imal:: duinost ~olnicarke. N~ zna!ll koliko je ceta imala ukupno borac~, ah znam da Je nas druganca bilo petnaest. Raspolozenje je zracilo sa hca boraca. Nastalo je veselje u koje se ukljucilo stanovniStvo sela. u ~olu koje s~ _talasalo na ledini cuse se tek sacinjeni stihovi pjesme ~OJU smo ka:smJe stalno pjevali i time se ,podsjecali na Jt:renutak fmmiranja jedinice: Naprijed, zenske, naprijed muski, Kroz Bijacu da se prode, Kroj Bijacu da se prode, u Ljubuski da se dode. K:,:~t:ko vrijeme. _rposlije to;ga ?dr.Z~n je sastana;k rpartijs!ke celije i pnhkom u PartiJU smo pnmlJene Ja, Anica i jos neki. Mato Rakic Je davao upute za rad aktivu SKOJ-a. Pred mrak su od boraca nase cete formirane grupe. Dobijene zadatke imale su izvrsiti u toku noci i po izvrsenju vratiti se u. Trklje. ' ~om 666 667 Ja sam hila u gmpi sa Alndrijom Galicem, IBrunom Talajicem i Antom Radeljcom. Dobili smo zadatak da odmah podemo na teren Gabela-Metkovic i postavimo mine na zeljeznicku prugu. Mine je vee od ranije u Biokovu izradivao ~ndrija. Uspjeli smo merprimjetno doCi do pruge u neposrednoj blizini Metkovica. Zurili smo da uspjesno izvrsimo zadatak. Znali smo da voz treba brzo da naide. Bruno i ja dr2:ali smo strazu a Andrija i Ante su postavljali mine. Stalno smo mislili da li ce uspJeti. Imaju li dovoljno vremena .. O~~uskivali smo. Bili sn:o radosni kad ih spazimo kako se kroz mrak pnmicu. Brzo smo krenuh u pravcu sela Crnka gazeCi veliko blato. Sarno sto su stigli, cu se velika d.etonacija. Andrija rece: ,Uspjelo je." Ante dodade:. ,:'Kako. :t;tece uspjeti, ja u to nisam ni sumnja?. S!.JJ?-O n~ka voz na?az~ .. Zagrhh smo ~'? radosni i ponosni sto smo 1Zvrs1h prvi zadatak. Zunh smo da na vnJeme dodemo u Trklje gdje je ostala glavnina cete. U putu razgovaramo kako ce to sutni. da se cuje u vijestima. U jedinicu smo dosli prije svanuca. 0 izvrsenom zadatku obavijestili smo Komandu cete. Ne cekajuCi da sve dovrsimo, Marijan nam rece: ,Znali smo koga da uputimo na ovaj zadatak." Pocele su stizati i druge grupe koje su te veceri izvrsavale zadatkc prema BaCini Novim Selima i Vrgorcu. Svi su podnosili izvjestaje. Svakod~evno se zatim iSlo u akcije i postizani su znacajni rezultati. Poceli su svakodnevno da pristizu novi borci. Brzo su se uklapali u jedinicu. Ceta je svuda gdje je boravila razvijala politicki rad i druge forme u slobodnom vremenu. Drugarski odnosi, razumijevanje i pravilan adnos prema nama drugaricama zais~a j~. bio na _najvis~I?. niyou. Ostalo ;rni je u sjecanju kako ~e d;ugar~~I vrsila raz~~Jena vmi~lJenJa: )rako s~ pravilno upuCivane kritike I razVIJana samokntika, sto Je pozitivno uticalo na ukupni borbeni moral. . . . • v Stalni pokreti i prelaz u borbu IZ pokreta bile su odhke nase cete. Uspijevali smo tako dolazit~ do l??trebne. rat~e opreme. . Pogodnost trenutne situaciJe kao I pnsustvo drugih faktora, kao sto su brojnost ljuds_tva u c~ti te partiJska ~ sk<?jevska organizacija! uk~­ zivali su da su zreh uslovi da se pnstupi pnpremama za formiranJe Ljubuskog bataljona. . Borci koji su pristizali sa ter~~a. ul?~znavah . s1;1 na~ s.a t_eroro~ koji provode Nijemci i ustase, te o cmJemci da vehki broJ lJu~h. d<?laz! do saznanja da neprijatelju tone tle pod nogama. Isto tako su Istlcah kako se shvata misa borba. U istinitost tih informacija mogli smo se uvjeriti preko nasih saradnika iz Bijace, Oraha, O~ahoylja, yrgoracke Balje, Tihaljine i drugih mjesta zapadne Hercegovme I susJedne Dalm~~ . Organizovano se radilo u jedinici, davane su blagovremene I potpune informacije o rezultatima ~oj~ postize. NOV.~ saveznici. na svim frontovima. Izrafavala se stalno zelJa da se sto pnJe oslobodi zapa~!l~ Hercegovina. To smo zaista svi osjecali i govorilo se da to predstoJI I da se za to pripremamo. . Polovinom 1944. godine nasa cet~ nal~zila se ~a pr.<?storu Dug1~ Njiva. Na taj prostor dolaze novi borc1 p~ Je u Dugim NJIVa!Ba form~­ ran Ljubuski bataljon. Nasa ceta postala Je Prva. Sada sam Ima_la du~­ nost delegata voda. Bataljon je imao tri cete. Komandant batalJona JC bio Aziz (Ziza) Kudra, a komesar Marijan Primor~c. . . Nismo uspjeli do kraja sprov~sti sve sto Je bilo plamra!lo .~a s~ sprovede prilikom formiranja BatalJona. Iznenada su nas napah NIJemci �vodeni pregovori o razmjeni zarobljenika. Tu su narn i avioni pomocu padobrana spustili hranu i neku op~~ml!. Koristili srno. platn~ padobr~­ na za sivenje bluza za drugarice, koJih Je sada u BatalJonu bil_? n:;mogo viSe nego ranije. Na izvrsavanje borbenih zadataka odavde spustah smo se i u priobalno podrucje. v . U septembru 1944. godine forrniran. je Z_?pad:wh~rc~g~vac~l NOP odred u Ciji sastav ulazi i Ljubuski batalJon: Fo:miranJe J.e I.zvrseno na podrucju Bajtinih staja. Ubrzo poslije fo~rniranJa O~r~d J~ I?J~O tesk.u borbu u selu Stiljirna. U toj borbi sl!ko_b1.o se sa ~htmrn .J.edm1carna IZ sastava Divizije ,Prine Eugen". Te Jedm~ce su b1l~.. spec1plno ~pre~11ljene i osposobljene za ratovanje u brdskm1 po~ruCJ.IIfl:a: Borba )e b1la izrazito teska i imali srno zrtava. Ni~am ~ ~tanJu SJetitl. se ~o Je t?k1 prilikorn po()'inuo od nasih boraca, ah se sJecarn ~~ narn .Je .s~npa tes. o pala pogibij: Ante Cuie iz Bijace. Bio je jako ornllJen u J~~m1c1, ~ osu~? toga bio je jedinac. Uspjeli srno uniStiti potpuno tu speciJa~nu nJern~c­ ku j~dinicu. Ovaj uspjeh je ohrabrio sve nase borce.v N~stayll~v s~ sa IZvodenjern akcija u pravcu Irnotskog, Ljubuskog, Koce~m~ 1 Llstlce. Neprijatelj je grcevito davao otpor, i uprkos tome, .I?ost1zah srno z:a;~ovo­ ljavajuCi uspjehe. IPri:dola:zHi. su novi borci, .razviJaO se masOWliJ·I rad na terenu gdje se Odred nalaz10. . .. . v· Uspjesi koje srno rpostizali bili su :e.zl!lt~t ·vrso'ke ~svi)est.I 111asioh boraca, rezultat drugarstva, ravnopravnostl 1 Je~mstva .. Is~1cana Je hrkb~ rost i pozrtvovanje drugarica kao ravnopravmh s~d10mka u sva. OJ borbi i drugirn aktivnostirna koje je jedinica. orgm;nzova~o sproy?dlla. Mnoge nase drugarice su pohvaljivane za sv~J ra~ 1 bor~~ku ~ktn~ost. Osirn navedenih, u sjecanju su rni ostal~ !enda .~1~darev1c, Mtla Pehar, Ubavka i Beba Dikovila, Olga Lojpur, Mlltca Pens1c, Pe~a _Gaspar. . Pri kraju 1944. godine rasforrniran je Odr.e~. Borack1 s~stav uk_lJU· cen je u druge hercegovacke i dalmatinske jed1mce. Jedan d10, U kOJel11 sam se i ja nalazila otiSla je u LjUibinje i rus~o ill sastav Tr~e (~~rce­ govacke) brigade KNOJ-a. Brigada je stalno blla uvpokre!u ,! akC1Ja~ll,?­ na sirern prostoru Herceg_?vi!le. ~ i~tocne Bo~~e obracunavaJUC1 se uspJesno sa ostacirna kolaboracwmsttck1h forrnac1Ja. i ustase. Uspjeli su da nam se neosjetno primaknu na blisko odstojanje i da zauzmu kljucne tacke na dominirajuCim kotama u blizini. Borba je pocela. Na samom mjestu formiranja imali smo ranjenih drugova. Ranjen je bio Murat Sadikovic. Nismo se dali zbuniti. Bataljon je odmah stupio u protivnapad. Tom prilikom ranjen je i Berislav Susac. U jednom zalklo:nu nalazio •se rsa mnom St1pe Belbic odC~Jkle smo oWaraH vatru na neprijatelja. Ranjen i zabrinut zbog situacije u kojoj smo se trenutno nasli, Stipe je rekao: ,Znam da si organizovana i ubijeden sam da me ranjenog neces ostaviti." Uspjela sam, iako u teskim okolnostima, da ga odvucem do ivice surne, rizikujuCi da obadvoje poginerno. Nesto kasnije je putem veze otprernljen na Vis. Bataljon se uspio prikupiti i krenuti u pravcu podbiokovskih sela stupajuci u nove borbene akcije na torn podrucju. Posebno mi je ostao u sjecanju dogadaj koji se desio u Buklijasima. Na torn prostoru nalazio se Bataljon u predahu. Bila je radna atmosfera. Dde se konferencije i sastanci. Izrnedu ostalog Ljubica Soljak obradivala je neka teorijska pitanja sa clanovirna SKOJ-a i KP. Drugi su cistili oruzje ocekujuCi da hrana koju su pripremali rnjestani bude gotova za podjelu. 0 tome se brinuo Janko Turic iz Buklijasa. U tom rnornentu dotrcao je jedan rnjestanin i saopstio da su ustase zauzele polozaje okolo. Bataljon je stupio u dejstvo prema rasporedu koji je odmah saopsten. Jedna ceta ostala je upravo tu da ne dozvoli ustasama da nas napadaju s leda. nruga ceta posla je u pravcu polozaja koji su vee ustase bile zaposjele. Prirnakli srno se blizu i pojedine ustase pocele su da .nas dozivaju. Na•roci!to nCI!s drugarice, upueujuCi nam pogrdne izraze. NastupajuCi prerna njirna culi srno pucnjavu upravo tarno gdje je ostala ceta da nas stiti od napada s leda. Tarno su ranjeni Meho Nevesinjac i Jaka Begic. Tada je stigla Treca ceta. Ustase su natjerane na povlacenje. U rtoku borbe ustase su se tbile prohile do dvojice .nmjeni:ka, ali srno ih brzo oslobodili. Jaka Begic narn je ispricala kako su je pitali za ime i odakle je, ne prirnjecujuCi da se radi o drugarici. Irnala je kratku kosu i uniforrnu. Brzo se snasla, predstavila se kao Jozo Bubalo iz Hardernilja. Rekli su im: ,Vi ste sad u nasim rukarna pa cerno se malo kasnije objasniti", a i postavili pitanje: ,A, gdje varn je Ljilja Skorpina i Jaka Begic", te gdje su ostale Bijacanke. ,Da samo njih rhozemo pohvatati, cinilo bi narn posebno zadovoljstvo." Jaka i Meho su potorn prebaceni naVis u bolnicu, a Jaka u Italiju na lijecenje. 0 njenoj snalazljivosti i hladnokrvnosti viSe puta srno kasnije razgovarali sjecajuci se tog trenutka. I danas pri susretu cesto kazemo: ,Gdje si, Jozo Bubalo"? Bataljon je nastavio i dalje da izvodi akcije. Pojavila se jednom njernacka kolona sa karnionima u kojirna su prevozili oruzje, rnuniciju i drugu oprernu. U svakorn karnionu imali su po nekog civila iz tog podrucja. To im je sluzilo kao neka vrsta sigurnosti da ih ne napadnu partizani, a ako bi to ucinili, poubijali bi ljude koji su bili u kamionima. Bataljon je kolonu napao i uspio da je uniSti. Zarobili srno 7-8 vojnika. Od oruzja i oprerne Bataljon je uzeo sto je trebalo. Ostatak je zajedno sa kamionima zapaljen. Poslije ove uspjesno izvedene akcije Bataljon je rnarsevao u pravcu Bajtinih staja vodeCi sa sobom i zarobljene Nijernce. Na torn prosto\ru Bataljon 1se priiJ.<Jupio i zairobljenici su 'saslusavCIJDi. Nesto rposlije akcije u kojoj srno uniStili njernacku kolonu karniona sjecam se da su v 668 669 �Paula RistiC-Izrael rografu, koji sam ja cuvala ispod kreveta. Sile smo petokrake, ·a imali smo pripremljenu i zastavu. Ocekivali smo promjene u Italiji, pa je i nas rad u logoru prilagodavan tim ocekivanim promjenama - pripremali smo se za borbu. Rad u nasem logoru bio je koordiniran sa radom u logoru Slovenaca. Neko vrijeme obavljala sam duznost kurira - oddavala sam vezu izmedu nasa dva logora. Viktor Hajon mi je predavao materijale, a ja sam ih na odredenom mjestu kroz zice prebacivala Franceku Drenovcu, koji je po zanimanju bio novinar. U partijskom rukovodstvu na Rabu, pored Viktora Hajona, bili su, koliko se sjecarn, i drugovi: Majo Hajon, Cuco Albahari, Erlih Evald ... Dogadaji su nas obavezivali na budnost i pokretali na akciju. V nasem logoru fo,rmiran je ba,taljon, a drugovi Slovenci :su se SV'rs,tali u brigadu. Iako se nismo smjeli posjecivati i mijesati, nasu solidarnost, idejnu povezanost i radost zbog razvoja dogadaja u nasu korist, mani· festovali smo na drugi nacin: izlazili smo na zice i pjevali, pjevali. Talijani su nas razgonili, a mi smo se ponovo okupljali oko zice i jednog i · drugog logora. Dosao je i dugo ocekivallli dan - 8. septembra, Italija je ohjavila kapitulaciju. Nas logorski komitet zasjedao je cijelu noc. Opet sam bila na duznosti kurira i pred prostorijama u kojima je oddavan sastanak Komiteta ocekivala zadatke. Sutradan su otpoceli pregovori sa Talijanima. Medutim, oko nasih logora su jos bili bunkeri, a u njima strazari sa mitraljezima. NiSta ozbiljnije u cilju naseg oslobadanja i napustanja logora nije se moglo uCiniti dok su oko nas bili naoruzani strazari, Cije raspolozenje nismo poznavali. Zakljuceno je da se bunkeri zauzmu bez oruzja. Formirane su patrole u kojima su bili i drugovi i drugarice. U jednoj patroli bila sam i ja. Mi, djevojke, zagovarale smo strazare, a za to vrijeme drugovi su trebali da se domognu mitraljeza. Manevar je uspio, logor je nakon toga bio u nasim rukama. Odrzan je i zajednicki miting sa vojnicima koji su cuvali logor i sa onima koji su bili na polozajima u okolini logora. Istoga dana, oko podne, ostali vojnici posade logora ukrcali su se u kamione, spremni da krenu u Italiju. Pred njih su izasle grupe iz oba logora i sa pet-sest 'pusaka razoruzali ih. Tim vojnicima i nije bi,lo stalo do borbe. Neki od njih su nam se pridruzili, dok je veCina krenula kucama, da bi, 1ka'ko 1smo :kasnije obavijesteni, usput ~stradala od Nijemaca. Posto smo preuzeli vlast u logorima, objedinjeno je i komandovanje nasim jedinicama. Posto u Slovenackom logoru nije bilo djevojaka, osamnaest nasih drugarica preslo je dobrovoljno u njihovu brigadu. Medu njima sam bila i ja. Brigada je odmah krenula na put. Ukrcali smo se u trabakule i nocu otplovili do Bakra. I tek tada smo se osjetili potpuno slobodni. Iz Bakra smo krenuli u Klann, a zatim u Masun, u Sloveniji. Tu je Rabska brigada :rasformi:rana, izmijesali smo se sa borcima iz jedinica XIV divizije, prekaljenim u brojnim okrsajima sa neprijateljem. Ja sam rasporedena u Sercerjevu brigadu u kojoj sam ratovala sve dok nisam prekomandovana u Primorsko-goranski odred XIII divizije u Hrvatskoj. KAPITULACIJU ITALIJE SMO DOCEKALI U LOGORU, ALI SPREMNI ~og! Je~reji)z _njemacke okupacione zone u takozvano· Ne M k~~I~H~a ~~z~'; ~~b~~~i~o~, prije sv~ga_ iz Sara.j~va, r1zni~ pacionu zonu. To je uspjelt i m . losS 194~. godme u t~h]ansku okunje i tamo neko vrijeme radila ;~~i z a~aJeva sa~ pobjegla u Trebiiz Dalmacije, .uskoro bili internlra~i ~=mo I Jamo_, {aJeyno sa Jevrejima To je bilo samo utoliko bolje st~ sn:an; b ?spl~e a Ill ogo<r na Lopudu. 0 Iz Jeg I potpuno unistenje u Ausvicu. Dalm~i~~k~:~:i!~rf~~i~~ t:~i)afski fasisti su svev Jevreje iz logora u sali na otoku Rabu Sm · t.l-P I, opudl, Hvar, Korcula ... ) s:fuoncentrid . . . . Jes II su nas u ogor u kome ·· b'l· CJ?_DftiiTCI IZ Slovenije. iPrije nase dolas'k su pnje ~la~ 1 I kO]I se nakon toga pojavio, stradal; 4 800 1" ad_tuT J~ bod _po_plave.} tifusa nadoknadili mi naselivsi nove b .~u I. a3 ' TOJ d]elom1 1cno smo :prezivjele logor~se iz Slovenije i o~:~· Izgradeile . nadkon p_oplav~. Za ]e novi logor prekoputa nase sa d OJe su sta no ovodili, podignut je bilo smjesteno 1 800 ljudi. g, ruge strane ceste. U to vrijeme tamo I • . I u logoru na Lopudu s · . je .rukovodio tim ilecralni e orga~_Izov~no_ radilo sa omladinom. Ko radila Valika Stajn oPored ;~d~I?t niJ~ 1~111 bilo P~znato, ali sa mnom je i objasnjavala teku~e dogadaj~ ;r~r~~ Jl preno~Ila krdnev:ne i?focrmacije ma-lenjinizma Znam d · d 1 Iva e .smo I ne e teme IZ marksiztivama dubro~acke par~i/sk:~r~~ ?go~~ ,b~o organizo_van prema rdirekradu imao udjela i Iv K f n~za~lJe. retpostavl]am da je u tom u ~Ci rata bio formirm~~ BrkJi ~~eb~~~nk~~c~~~radiodo_g ~og?ra, koji je , Ibero confino" _ slobodno ~e kretao , u ' g .3e JC Imao status morao javljati policiji Znam da os tr~u, ah se svakog dana 1 3 I ega no u azw u nas logor i oddavao sastanke. · 1 .e . to 1 Na Rabu je organizacija rad ·1 d . rani su kruzoci od po pet clanovaa (;pin ago_ kenav nkovun uslovima. Formi. · ruzod a pri]. e svega ' b'l· su ob avezm. d a posJecuju sanitetski ku anovi.. . k v' l I clanove. Vjezbe previjanja obavljal" ~s, OJI JC o .rzava~ skupno za sve odr2avana su i povremena teor t ek mo ud <:ruz<;>cnna. U okviru kruzoka nosene sui dnevne informaci'e ~s a pre avanJa. Put~m kruzoka prepartijskom organizacijom na \~.ab~se rukovo~stvl<;> odrza~alo je vezu sa mo zbivanja u Italiji i na frontovi~ pa Vs.f!lo _Ima I mogucpost. da pratia. IJesti smo umnozavah na sapiv v 670 671 �Nevenka Dujanovic-Kojic SLICICE IZ BORBE J""\ odena san;. u selu ~~tkoyaciv nadomak samog grada Bijeljine. J:<. U selu pnJe rata ll1Je bilo skole pa su se seoska djeca sko- . loyal~ u gradu. !mali smo i studenata iz naseg sela koji su mahom stud1ra~1 u Beo~ra~u. Praznike i ferije provodili su u selu, sa s~~skom omladmom. Bilo Je nekoliko zanatlija i cinovnika koji su radii! u gradu, stanovali u selu, i druzili se sa seoskom omladinom. . . Uti~aj ~lizine grada i druzenje s gradskom omladinom doprinijelo Je mtenzivmJem, kult~rnom i politickom zivotu na selu pred rat po ugled~ n_a grad, u nek1m naprednijim selima u okolini, poceli smo da <?~gamz~Jen;o kultu~no-za?.avni zivot. Tako smo formirali pozoriSnu druzmu koJa Je okupila naJistaknutije mnladince i omladinke a dobar broj i .s!~rijih ~~ljana i roditelja cija se omladina angazovala ~ drustveno-pohtickom z1votu. Nism? im~li uslo;re za rad:.~arocito prostorija za okup)janje omla. dme. U P~!v~tmm, naJprost:~IJim seosk1m lkucama, wsili smo prirp,reme pozonsmh k<;>mada~. u nJI~a davali priredbe. Preko zimskih praznik."!- znalo s~ na t1~ n~s1~ pnred~ama okupiti omladine, a i starijih iz CIJele okoln~1e. Pnred1vah. smo pnredbe i u drugim selima pa se pred r~~ patkovlJ.anska arnlad111a procula po svojoj pozithmoj alkitivnosti u CIJelom kraJu. .. Negdje 1940.. kada su davani prvi sovjetski filmovi poceli smo odlaziti u grad na bwskopske predstave i na priredbe koje je priredivala napredna studentska, skolska i radnicka omladina grada. Ovo isticem zbog ~?g~ sto se 1941. godine sva nasa omladina gotovo bez izuzetka o:prediJehla ~~ NO~:. Tako je .vee d:ugom f?Ol~vinom oktobra 1941. godme, ?d ~aJsiguTmJih omlaldmaca 1 omladmk1 ru Patkovaci, fonnira 111 a orgamzaciJa SKOJ-a. v Prvo jezgro ~K<?J-a, ka~o smo ga mi zvali, formirano je od pet clanova: Od oml~dmk1 sn:o. bile Ruza Spasojevic i ja. Angazovali su nas n~v razmt;n ;a~aCim?. Ra~1~1v s~o na s~kupljanju oruzja i municije, vojm~k~ odJece 1 obuce, VOJmckih vunemh cebadi, od kojih smo sami sili odj~cu za b_?rce, na sakupljanju hran~. Od sakupljene vune mi, djevojke I mla~e. zen~: plele ~mo ~a borce dzempere, carape, rukavice itd. Bi1i s_n:o ku.nn, v:s:h str~zarenJa, prat~li k~etanje neprijateljskih patrola i VOJske I obavJestavah o tome. Odrzavah smo veze izmedu organizatora ustanka i organizacije u gradu. 672 673 Krajem novembra ili pocetkom decembra 1941. primili smo jos omladine u SKOJ, tako da smo prvo jezgro razdvojili u dva skojevska aktiva. Ja sam bila sekretar jednog aktiva. Koliko se sada sjecam, pored omladinaca primljene su Mara i Jevra Spasojevic, te Jovanka Kojic. Organizacija SKOJ-a se razvila i u veCini drugih sela, a pocetkom 1942. godine formiran je i Opstinski komitet SKOJ-a. Tako smo se brzo ukljuCivali u tokove revolucije. Zadaci su postajali sve slozeniji, ali njihovo izvrsavanje nije izgledalo toliko tesko. Tome su valjda doprinosili licni primjeri starijih komunista i utisci koje smo snazno upijali u susretima sa njima. Evo nekih od njih. Prva dva su vezana za poznato okruzno savjetovanje SKOJ-a za Majevicu i Semberiju odr:Zano u Loparama 16. na 17. febmara 1942. godine. Sa jos nekoliko drugova iz moje organizacije bila sam delegat na tom savjetovanju. Dan ranije u susjednom selu Mackovcu bilo je partijsko savjetovanje, pa sam upoznala mnogo drugova i drugarica. NajveCi utisak na mene ostav.io je susret sa Fadilom Jahicem·Spancem. Bilo je to u kuCi Steve Popovica u selu Vukosavcima. Mi delegati smo tu stigli 15. februara 1942. pred vece, umorni i prozebli jer je snijeg bio veoma dubok. Grijali smo se i odmarali, a onda mi je priSao povisok partizan i raspitao se kako rad na terenu, iz kog sam sela itd. Iako je bio iz Bijeljine, ranije ga nisam poznavala pa sam i u razgovoru s njim bila prilicno rezervisana. Tek kad mi je Izo Jahic rekao da je to njegov brat, Fadil-Spanac, komesar Odreda, osjetila sam tremu i bilo mi je krivo sto nisam otvorenije razgovarala s njim. Okruzno savjetovanje SKOJ-a morali smo odr:Zati za jednu noc. Cetnici su sve viSe zaostravali odnose i vee poceli presretati i zarobljavati nase kurire. Jos nismo ni stigli na svoja odrediSta u povratku sa savjetovanja a cetnici su 20. februara 1942. muoki napali Stab odreda. Poginuo je i komesar Odreda Spanac, koga sam eto prije tri-cetiri dana bila upoznala. Tada sam se srela i sa nekoliko drugarica koje su bile u Odredu Upoznala sam Slavicu I rae iz Kreke, Mevlu J akupovic iz Tuzle, Milenu Popovic iz Vukosavaca i druge. Susret sa Mevlom najviSe me se dojmio. U razgovoru sam doznala da je predratni komunista. Radila je ilegalno u Tuzli. Kada viSe nije mogla da opstane u gradu, dosla je na Majevicu u Odred. U Tuzli je kod rodbine ostavila dvoje nejake djece. Mevla je prv.a drugarica - horae u jedinici koju sam tada upoznala, a koja je posla u borbu ostavivsi djecu daleko od sebe. U tom nasem susretu izgledala je vesela i zivahna. U trenutku pomenutog cetnickog napada u Stabu Odreda nalazila se i Mevla. Ona je vrsila duznost sanitarke. Dok je otpor jos trajao, vrijedno je pomagala drugovima, dodavala municiju. Na kraju se iz te paklene vatre izvukla zahvaljujuCi tome sto je bila obucena u seljacku nosnju tog kraja. U borbi je izgubila muza Jusufa. On je bio sekretar Okruznog komiteta KPJ. Cesto sam se u toku rata raspitivala za Mevlu. Srele smo se opet u ljeto 1943. u tek oslobodenoj Bijeljini na savjetovanju kome ~mo ~_?-­ jedno prisustvovale. Iskoristile smo priliku da se u pauzama sto vise ispricamo o proteklim dogadajima. Sjecam se, jedan dan smo tako intenzivno radili da nismo isli ni na rucak. Negdje pred vece, kada je zavrsen sastanak, posli smo u Komandu mjesta da u njihovoj menzi nesto pojedemo. Kada smo bili blizu zgrade, u kojoj je bila menza, 43 zene BiH u NOB 1941-1945. �Zafira Ademovic Mevla se izdvoji iz grupe i uputi se polako pored jednog drvoreda. Ubrzo sam rto primijetila, sustigla je i pozvala da idemo na veceru. Ona zastade, osluskujuCi: "Cuje5 1i topove? To nase jedinke napadaju da oslobode Tuzlu. Da li ce ko skloniti moje dvoje djece?" Ni,sam mogla da je ostavim samu, ni ja nisam iSla na veceru. Pomislila sam kako je tesko biti majka- borac revolucije. "£!, Bijeljin!, a i ciJeloj ~embe;~ji dovoljno je da se kaze Zora Pajkanovic - . m~J~a brace PaJkanovi~ - pa da se zna o kome je rijec. Tako sam Je I Ja poznavala. Zora Je rano ostala udovica i svoja cetiri si.r;a podizala je sama .. Najst~vri~i sin Vukasin, jos kao gimnazijalac, oprediJeho se za napredm radmcln pokret. Kada je 1941. godine izbio rat ?.r~ca Pajkar;oviCi, a sa '~.iirr;a i majka Zora, pristupili su NOP-u i uklju~ c1h u orgamzovano pruzanJe otpora neprijatelju. Zorina kuca iako u cel!tru ~ij~ljine, postala je ~tociSte komunista- ilegalaca. Ali, ~ec u prVOJ. god1m narodnooslobodilackog rata sudbina je postala kobna za ~aJ~U Zoru. U pryoj neprijateljskoj ,ofanzivi, ~dje je u borbama u MacVI ~cestV~:>Val~ I J.edna ce;:!'l semberijskih partizana (Bijeljinska ceta), pogm~o Je nJen Sill Vukasm, student - ·komunista. Dugo drugovi nisu smo~h .snage .da kazu majci Zori za Vukasinovu smrt. Poslije prvog, stigao Je I drugi, te.za~ vudarac za majku Zoru. Poginuo joj je i sin Drago, horae Prvog ~~Je':~ckog odreda. Smrt dvojice sinova nije pokolebala ~oru. Ona se ]OS v1se vezala za narodnooslobodilacku borbu. Radila je Ilegalno u gradu i pruzala sve sto je mogla NOP-u. . Rat je zavrsen i majka Zora je docekala slobodu za koju je dala ~VOJ~ d.va sina. Najmladi sin Mile (1941. godine je imao 16 godina) izasao Je. IZ rata k.ao teski ir;va~id, ali i kao nosilac Partizanske spomenice. z.C?ra Je n.ast~vil~ sa aktivmm radom u ~ drustveno~politickim organizaCIJam.a. Bila .Je cia~ Sreskog o9-b~ra AFZ-a u Bijeljini. Kada je u mjesecu J:rnu 1945. god~ne sazvan yrv1 kongr~s AF.Z-a za Bosnu i Hercegovin"?, zaJedno sa ostahm delegatima u SaraJevo Je krenula i Zora. U Zvormku su se prikljucili delegati zvornickog, a u Vlasenici vlasenickog sreza. J a sam tada bila r:rkovodilac AFZ-a u zvornickom srezu. Zbog kv~r~ ~a autobusu, zakasmle smo, tako da nas je prvi mrak poceo hvat~~~ J_D~ u ~okoc:r. Tu su nam savjetovali da prenocimo, jer je na RomalllJI JOS ~VJek bilo dosta ce!ni~a .. Ali, mi smo zeljeli da sto prije stignemo: A .1 ?vaka od nas,. fuoJa Je Imala nekoga u Sarajevu, javila je da dol~z1: S.Je~am se kako Je Zora trazila da idemo rijecima: ,Cekace me mo.J Sill Mile!" Krenu~e. smo, a mrak .ie postajao sve gusci. Kada smo, na izlazu iz Mokrog presh mos.t prreko Mokranjske Miljacke i :poceli se penjati uzbrd?. prema Sumbulovcu, sa gornje strane ceste cetnici su iz zasjede baCih bombu pod tockove vozila, ranili sofera, a zatim osuli mitraljesku yatru na nas, goloruke, svecano obucene, spremne za dolazak u SaraJevo .. To~ prilikom. su poginuli Zora Pajkanovic i Bogdan colakovic, veterilla.~ IZ ~r~brel?-1ce. Desetak drugarica bilo je lakse iii teze ranjeno, medu nJima 1 Ja. T1h dana sahranjena je Zora Pajkanovic - zena koja je sve pa i svoj zivot dala za slobodu. ,SVE STO SMO CINILE, CINILE SMO OD SRCA ..." ol za djecom je velika. Majcin ponos je iznad boli. Dok su mala, djeca idu za majkom, a fuada odrastu- ,ako su na pra: vom putu, majka se povodi za njima. U borbu su krenuh mladi, majke su stale uz njih. Sedad K:aric, prvoborac iz Odzaka, poginuo je. Ulica u kojoj se on kao djecak igrao sada nosi njegovo ime. Njegova m~_jka Hajr!'l obr~­ dovala se kada je ugledala Sedadove drugoye pod or~zJelll:. Obnsala Je suze krajickom samije i uzdahnula: ,Alah Je kadar, silt;t mkome ~du.go nije ,bila!" Djeca su stasala do oruzja, a do nedavno zaJedno sa nJemm Sedadom jurila su za krpenjacom ispred kuce. Sedadovi drugovi bili su skriveni u stali majke Hajre. Rekli su joj zbog cega su tu i povjerili su joj duznost stra.zara. - Pobite, dusmane, djeoo - bile su rijeci njena odobravanja. Grunuo je rafal i pokosio zloglasnog usta~kog s.~tni,ka ~)uc~. Odzakom se brzo ,pronio glas: ,Nasi ·se svete, rto Je akciJa rpartiJaca, partizani su sve jaci, pobjeda je na nasoj strani." Ustase su se razbjesnile. Bio im je cilj da pohvataju komuniste i otkriju njihovu vezu u poz<l;dini. Poce~i. su sa. sas.Ius~~~njima. Ubi_jali su, tU:kli, maltretirali, a kada 1m plan mJe usp1o, 1Zvrs1h su pokolJ u Vrbovcu. Veliki broj patri.otkinja, saradnica NO~-a iz .ovog k~aja, go!o~o su nepismene zene, ali im to nije smetalo da Cll:e ?Jela vkOJ~ !laslUZUJU d~ udu u istoriju ovoga kraja. Zajed,no sa akt1':1:·nm u~esmc1ma u borb~ njih je oko pedeset, pa je nemoguce da sv~ nJihova 1_men!'l u~u u ovaJ zapis. Njihova djela ce ostati kao nepresusno vrelo msp.Ira~JJe za buduce generacije koje ce ih spominjati. Sarno nekoliko drag1h 1mena ne~a ukrasi ovaj zapis: Rosa Mrsic, Lejla, ~atima, Dzerr:ila, ~and~; RaziJa Sirbegovic, Emina Catic, Ljeposava Mrs1c, Stana, Pasa Cehkov1c ... Rosa Mrsic je bila clan Mjesnog narodnooslobodil~ck?g ~dbo:a u Lipiku-Vrbovac. Ona je i zivi svjed~k usta~kog poko~Ja l Z~IvanJa. u ovom kraju. Jula mjeseca 1943. godme potJeral~ su J~ ustase. sa JOS dvanaest aktivista u logor u Potocane. Putem su 1h tukh. Rosa )e ~r':a: rila na usta, nos i usi. Srecu je imala da umakne. Dok su progom.oci ~sh u jednu kucu da istjeraju zivalj, nj~ je p~~t~o u~tasa Ma~o ~rmc, nJen komsija i bivsi drug njenog brata M1ke koJI Je bw u part1zamma. · 674 675 B �Jedne nod, po pricanju Rose, cekalo se u kuCi Ljeposave Mrsic u Lipiku da dodu Mato Bjelic, Mika Liletic i Bosko Milutinovic clanovi KPJ, da odrte sast;;tnak. Najednom je od Novog Gracia naiSlo 36 ustasa i pred njima Ivan Calusic, poznati logornik iz Potocana. Rosa se sakrila kra~ ograde "If dvo-:~stu. ~jeposava je ostala u kuCi, ali je morala da izide da 1m otvo.n kapi}l!·. B1la j~ u bijeloj kosulji, oko nje samo tkanica. Odma~ s~ JC o?onh 'I :po<:_eh d.a ~u~u. Pit.ali su je gdje su Mate i Mika. Rosa J.e b1l~ bhzu, sv~ J~ cui~ 1 ~~~Jela. LJeposavu su premlatili i pustiH u nad1 da ce preko TIJe 1mat1 pnhke da saznaju za komuniste. Onda su se vpor~dali u st~?J i ljuti k~enuli u gornji clio sela, odakle se ubrzo ~acu~ )au~. Izvrsll~ su po~olJ u nekoliko kuca i otiSli pjevajuci. Tada Je na.Isao Jed.an s.el)ak, po 1menu Krsta, sa kojim se Rosa uputila prema gornJe~ kraJu L1p1k~:Vrb~vac .. Tu su saznaliv da su ustase poklale majke b?raca 1 sve one koJ1 su !~~h nekoga clanova porodice u partizam.ma. Zaklal~ su Pe~;~ M~s1c 1 P~tru Punc. Petra Puric im je pokazivala sh~u svoga s1fl:~ ~OJ1 J~. bw .u NJei?_ackoj, .ali joj to nije pomoglo. Ubili su ! Maru Punc 1 ~anJ.U. V!d~~ov1c,. ~OJOJ je sin bio u partizanima. U ~~zaku su bolesnvoJ __Enum c::atlc, .maJC1 A~metov<?j, s~avljali mitraljesku c1~ev na usta trazec1 da kaze gd]e se knJU par11zam. Majka je cutala a 1zmedu ostalih u njenoj kuCi se krio i Enver Humo. ' . . Me~? tim! i po~lije pok~lja rad na terenu se nastavljao. Kod ManJ~ Rak1c ~knvana Je h-:a?a ~ ~prema_.za partizane. Lipik je zajedno sa C?dz~kom b10 centar aktivistkmJa. Raolla Je skojevka Ljuba Mrsic koja Je b1.l~ u l.ogoru. u vPotocanima..i ostala je ziva. Iz D. Dubice, D~rinka Drag1c sknv~la J~ clanove PartiJe Matu Bjelica i Miku Miletica. Iz Novag .Grad~ dJeV<?J~U Dra~icu Dakovic su otjerale ustase u Brad i ubilc. Radlle su 1 DragmJa Rakic, Stana Dinic i Cvijeta Miletic. . Na ovom nepodesnom ravnicarskom terenu nije se moglo lako skrivati. Na teren su, po zadatku, marta 1944. godine dosli Mika J\,1iletic Tom_o. ~adic .i .l\Iirjana Mijojlic. Ustas~ ~u ih stigle na Merin-polju u D: Dub1c.I I .~ob.Il~ ~h. U !'Jo-yom Gradu ubi11 su komandanta pozadine Stevu Y,ukoJevica 1 JOs 40 ljudi. Ovaj pomor su izvrsili zloglasni ustaski koljaCI Ivana C:alusica i Ra:jkovacica. . D.vadeset cetvrtog. marta 1944. godine ustase su napale i Rosine roditelJ~· Otac s.e ibi'~mo sa tavana iz podreska (puska ;kojoj je podrez':lna CIJev~. Do~IVa? Je u pomoc komsije. Ljudi su plakali, ali pomoCi mv~u. mogh: Skmuh su ga sa •tavana, odsjekli mu nl'ke, noge, iskopali oc1 1 z~dah se~amn.aest rana nozem. NaiSao je seljak Marko Matanovic sa ·kolnr:a, natJe_rah ~u ga da komade pokupi u ponjavu i ibaci u Savu, a kada Je Sava 1zbacila komade u plicak, snaha Duka je molila da oca sahran~: ali joj nisu .dozvolili. Poslije oceve pogibije Rosa je pobjegla u Teshc da se sklom. . Sakuplj<;t~e smo se u kuCi Sirbegovic Razije u Odzaku, kaze Fa~Ima Ade~noy1c. Spremale smo J sl!-sile rezance ~a vojsiku, pravHe kola~e za ranJemk~, dogovarale se sta 1. kako da rad1mo. Sakupljenu hranu 1 opremu st<;tVlJ.ale s~o u s~ndt;tke 1 slale preko veze partizanima. Prilikom ~akuJ?lJanJa pnloga nmlazile smo na poteskoce. Morale smo narod da ubj~~UJ~J?O d~ ce pobje~a biti nasa. Ljudi su ·se bojali da neko drugi n~ pobiJ~di 1 da 1h ne pobiJ.e k~da ~~ rat zavrsi. Klele smo se u svoju <;!Jecu,. :pncale .kako se razv9a situaciJa :r:a frontu, da su stigli i Bnglezi I R~s1 1 ?a sv1 nama pomazu. Sa nama Je radila Desa, uciteljica i druganca AJsa, sto se krila kod Catic Emine. One su bile pismene i citale su nam. Nasa aktivnost je hila raznovrsna. Ja sam morala da sakupim od Muslimanki zarove, da obucemo sestre Srpkinje i da ih sprovedemo na slobodnu teritoriju da ih ustase ne pokolju. Nikada nisam zaboravila izraz srece na licima zena koje sam sprovela kada su skinule zarove i predale mi da ih vratim Muslimankama. ,Pozdravite, sestre Muslimanke i recite im da ih necemo zaboraviti dok smo zive". Iz Odzaka i okoline otislo je mnogo omladinki u partizane. Krenula je avgusta 1943. godine skojevka Mara MilanoviC. OtiSla je sa crvenom maramom oko vrata. Nju, Srpkinju, zarobili su cetnid i ubili je zbog crvene marame. Nije htjela da pred njima mali Ocenas jer je mrzila i one koji ubijaju u ime boga i taj izmisljeni kult jedinog koji ne pomaze. Sa njom je otiSla i njena drugarica Zarifa, koja je imala ratne srece da sa jedinicama Treceg korpusa, kao pobjednik, ukoraca u Sarajevo. Otisla je i poginula u borbi za Tuzlu Zorka KrstiC iz Gnionice. Slijepcevic Draginja iz D. Dubice otiSla je u Sestu istocnobosansku brigadu. SaCiroviC Pasu iz Odzaka su zarobili Nijcmci i htjeli od lijepe plavuse da naprave svoju metresu, ali im je brzo dosao kraj .. OtiSle su jos dvije Ademovicke, Razija i Sabiha, Mejaza Delic koju su stigli i ubili. Veliki je broj zena saradnica iz ovog kraja koje su svesrdno, vodene ljubavlju svojih milih i dragih sto aktivno stupiSe u NOV, pomagale da se borba razvije i da se prije stigne do pobjede. Ustase i cetnici su pokusavali da pridobiju ovaj kraj, ali im to nije uspjelo. Narod je mrzio okupatora i one koji sa njima saraduju. Narod hoce svoju vladu, a ona je iznikla iz borbe naroda i os•tala 'takva . .Na terenima je radio veCinom zenski zivalj. Mnoge saradnice su zive. ,Sve sto smo cinile, cinile smo od srca, nagrada nam je mir i sloboda" - ka:Zu nase majke, sestre i zene. ?? 676 677 �Emilija StijaCic 678 67~ bile zajedno u koncentracionorn logoru. Ona je za to kratko vrijeme obavila i razgovor sa doktorom .Kauferom i prenijela mi spretno njegova uputstva na sta da se zalim kao nedavno operisan bolesnik, kako bi me mogli duze zadrzati u bolnici. U vrijeme mog hapsenja, provala u sarajevskoj organizaciji se jos s·.Lrila. Mnogi ljudi su pohapseni da bi ka1snije hili poslati u logor. Ali organizacija se nije dala, odmah se popunjavala, reorganizovala. Umjesto Esada CengiCa, sekretara MK KPJ Sarajevo, koji je uhapsen, do.sao je Vladimir Peric-Valter. Provalu su zaustavili svojim dobrim drzanjem oni clanovi organizacije koji su imali snage da izdrze mucenje. Ali neki nisu imali te snage i pokleknuli su, pogotovo ako su se i sami suocili s izdajom. Neki su se uplasili i privremeno ili stalno povukli. Ono sto je jednu vrstu ljudi revolucionisalo, vezivalo za NOP i stvaralo od njih heroje, drugu vrstu ljudi je obeshrabrilo. I tako, dok ja i mnogi drugi jednima dugujemo zivot, dotle ga zbog drugih umalo nismo izgubili, ili su ga neki izgubili. Ipak, kad se danas u mislima vracam tim danima, osjecam kako je na ovoj vremenskoj distanci podjednako lako i osuditi i oprostiti. Prije mog odlaska na operaciju zatvoreno je viSe ljudi iz moje okoline, ali zahvaljujuCi nekima od njih dugo nisam bila otkrivena. Najprije je zatvoren Esad CengiC, sekretar MK KPJ Sarajeva cijem herojskom dr:lanju dugujem zivot. Zatim je neko izdao Lepu Carkic, moju drugu vezu, tako da je hitno prebacena ;u partizane. Ta hrabra zena i iskusni ilegalac, moj drug iz logora s kojim sam dijelila lezaj, kocku secera i jednu cetkicu za zube, umalo nije bila uhvacena. A vratiti se u logor znacilo bi samo jedno - smrt. To se i dogodilo drugoj nasoj drugarici, Jagodi, koja nije tako brzo reagovala na provalu, ili nije bila na vrijeme obavijestena. Uhapsena je, tucena, vracena u logor i kasnije ubijena. Jos jedna nasa drugarica iz logora, Cilika Hajnrih, predratni komunista i neumorni radnik, bila je otkrivena na policiji, ali zahvaljujuCi samo jednoj zbrci oko imena, ona nije uhapsena. Veza izmedu Lepe CarkiC i mene, ,djevojka Mila, taJkode je bi,la uhapsena. Slavica Milicevic, s kojom SaJm imala iJzvjesne veze, rtakode je uha1psena, mucena i na kraju odvedena u logor, da rtamo ostane zauvijek. Malo oudno zVlllci .u ovoj prilici izraz ,zauvijek ostati" kad znamo da ih je u logoru relativno malo ostalo zauvijek, lesevi su plivali Savom, sijani su usput iz logora u logor i pokraj logora i ko zna gdje ie ko ,zauvijek ostao". Ali neka tako bude u nasoj uspomeni neki likovi su spojeni s pojmom logora u tragicnu cjelinu. Uhapsen je i kolega iz moje kancelarije, Branko Vitas, s cijom sam se sestrom Jelenom razminula u logoru (on je kasnije poginuo u partizanima). Kad sam stigla na odjeljenje I-3, rdjelimicno vee rspasena samim tim sto sam tako izbjegla najgora mucenja, tamo su vee lezale dvije drugarice. Nijednu nisam poznavala od ranije. Jedna je bila mlada partizanka Dragica. Ona je, odmah da kazem, ziva i zdrava docekala oslobodenje Sarajeva. Bila je ranjena u nogu i dr:lala ju .ie u gipsu, ali rana .ioj se inficirala, tako da se cijelo ono vrijeme koliko sam tamo provela mucila i trpjela bolove. Ali ni za trenutak se. nije pokolebala ni klonula. Druga je bila Ana Bozic. Kao Clan KPJ bila je mucena i pretucena u sarajevskom zatvoru. Kad sam stigla, bila je tek djelimicno oporavljena. Kasnije, Ana je otpremljena u koncentracioni logor i tamo je �kako sam cula ubijena. Sva jos pod utiskom svega pretrpljenog, o cemu se ustezala i da govori, nada se da ce se nad neki izlaz za nju. Ali ni I-3 nije bilo za nju spas, nego 1samo mali predah na iputu 1ka smrti. Slika o tadasnjem I-3 ne bi hila potpuna ako ne bih pomenula Acu Vinsbaha i Esada Cengica, koji su se tada tamo nalazili. Aco Vinsbah iz Sarajeva (docekao je oslobodenje Sarajeva) bio je ranjen u ruku, ali pokretan i drug u kojeg se moglo imati puno povjerenje. Posto je uvjerio osoblje da nije uhapsen iz politickih razloga nesmetano je setkao po odjeljenju i bio veza izmedu nas. Istovremeno bio je veza Esada Cengica sa spoljnim svijetom tj. sa organizacijom u gradu. Ovu ulogu vrsila je jedno vrijeme i moja majka Ela PetroviC. Prilikom posjete donosila mi je poruke izvana i na.Se odnosila. Pa cak i nakon mog pustanja sa odje'ljenja, u dva-tJri maha je nastavi.Ia svoj obilazak, uglavnom u vezi sa zamjenom Esada Cengica. Uspjela je da pridobije bolnicarke i dezurne strazare dobrotom svoje naravi, a uz to, svakako, i materijalnim dokazima te svoje dobrote. Zahvaljujuci tolerantnosti nekih strazara, Aco Vinsbah me je odveo u veli:ku zajednioku sobu da vidim kuriozitet odjeljenja, covjeka kojeg su zvali Nijemac. Otkako je doveden, bolje red donesen na odjeljenje, nije progovorio ni rijeci. Sarno je lezao, gledao i cutao. Niko nije znao razumije li sto mu se govori, sta osjeca, sta misli. Uvijek isto lice, bezizrazno, nepomicno. Odmah sam znala o kome se radi. To je bio Esad Cengic. U Sarajevu su kolale razne price o njegovom hapsenju. Jedni su tvrdili da je slomio kicmu i obje noge iskacud kroz prozor kad je na partijski sastanak banuo Gestapo. Drugi su tvrdili da je u tom .skoku po;vrijedio glavu i ostao u besvjesnom stanju. Bio je potpuno osiSan, gotovo nepokretan i nijem kad sam ga prvi put vidjela. Ukocenim pogledom docekao me je s vrata, ali sam njegov govor razumjela. Tek nekoliko dana kasnije, posto je premjesten u jednu manju ,sohu, a premjestan je nekolilko .puta 'iz 'Sobe u sobu, valjda iz nekih mjera bezhjednosti, uspjela sam da porazgovaram s njim. Razgovor se vodio tiho, hrzo, oprezno dok je Aco cuvao strazu. Kad danas o tome mislim, guhim tadasnji mirni, prirodni odnos prema tom povjerenju u nasi sa cudenjem i postovanjem posmatram, sa razdaljine godina, tog covjeka, tog horca, kako u opasnoj atmosferi ustasko-gestapovskog zatvora, u kojem je on glavni zatvorenik nepokolehljivo vjeruje ljudima. Interesovao se za novosti u gradu, posavjetovao me poslije Jakuhovicevog saslusavanja i maltretiranja, pricao ukratko o svom mucenju. On je zaista u padu hio tesko povrijeden, ali ne toliko i ne na taj naCin da ne hi osjecao holove. Medutim, on je izahrao upravo taj put - pretvarao se da je izgubio moe osjecaja, jer mu je povrijedena kicma. Postao je nepokretan, nijem i tup na hoi. Primjenjivali su sva moguca sredstva, ali uspio je u onome sto je naumio. Priskocili su i ljekari u rpomoc s podmetnutim rtudim .rendgens·kim snimcima i nalazima. Ali glavni teret snosio je on sam. Ni jaukom, ni pogledom, ni holnim mrstenjem, nijednim trzajem, ni najmanjim drhtajem usana, nije pri·· znao svoje holove. Morali su povjerovati i poslati ga u holnicu. Njegov slucaj je valjda nesto najteze sto sam cula u vezi sa nasim herojima NOP-a. Iz Gestapoa su cesto dolazili da obidu Esada Cengica. Stalno su trazili da se uvjere u njegovu nepokretnost i neosjetljivost, majuCi wlo toku su bili pregovori o dobro koga iJ::?aj? u rukama. A osim toga, u . n'ihovo obilaska kad sam bila u n~ponjegovoj _zamjelll. Sjec<:n;t ~e d<??ro Jednog ~ flasJ\ad su neke erne sjenke P!'.esJeksrednoj bhzmL Tocila sam vodu la sam se i okrenula. U pratnJl dokle suncanu zraku s prozora. Trgnu t la nad krevetom cengica. Lezao tora KovaceviCa tri ges~apbvc~ su s al<,ao covjek koje je van bola i poje kao i ohicno i gle~ao ~~. ezi~:azn~k~zao ni iznenadenje, ni nela~od­ malo van stvarn~st1. NI~Im mJe P ·. kojega nisam niSta razun;~ela. nost, ni iScekivanJe. Vodw ~e razgovofu ~~icnom, ljekar ,podize Cengi.c~vu Tada u jednom ltrenut\ku, vJerovatno ~ ~ udari nJ· om o gvozdenu IVlCU . * · ·· · . . . h.' kla skoro i najzdraviJa k os t 1 koJ· eg pozliJeuenu nogu 1 svom snagom s VlSlne, kreveta. Tup udarac o~ k~Jeg I. pu m Ali niSta se nije culo, mt~ se covjek mora da oglasl kr~kom 1 srzo Bez i jedne rijeci gestapovcl se sta izmijenilo na zatvoreD;l~OVdJ:? l'lC~· ,Prote!klo je ]pak dosta dana okrenuse i odmah ~ap~stll~e 0 Je J~rJe · · · rehacen u partizane. .. dok je najzad zamiJel1Jel1 1 na. UOSl Ima ~ovela na 1--3' niko noV za tih petnaest dana, kohko sa!ll P s·-1 drugovi i drugarice prosh • . . .. . l'J' e mene mnogi su na t . a dosao. Ah 1 pnJe l P~~. 1 , B'l ·e to jedna mala usputna s amc kroz I-3 i hili razhclte srece. ~a~ hrili se za posljednji korak. na kojoj su prikupili novu snagu 1 o ra mr: 680 681 �Jela Bijelic AKTIVNOST ZENA POTKOZARSKOG SELA GUNJEVACA crro_ljece 19v43. g?di:~le veCina prezivjelih porodica iz sela unJevaca, .zen"!- 1 djece, pocela je da se vraca iz zbjegova organizova~a~d s:a ~~~~~t~l·~ ~~~~ rl9.s4e3 nar·do~a, ·~ sbe1u Je o~et otpoc~~ S l NOO " . go me Iza ram su I odbormci . res wg . , · Za odbornice NOO izabrane su Jovanka Misiraca Ma · · sed:adkilo sve ~o n~~ja 1943. godine. Isto tak~ je ~~~ ~~~da ~e.~j~·. T~ko 1 . JC 1om a ms a orgamzaciJa. ~ l]eto. 1~43. godin~ ra~_omladine i :lena je bio jos aktivnn. Fo. ·b~d~I1~k~~Jbvs~a 3rgan_IzaCIJa, C?db_ori AFZ-a i obnov,ljeni nar~dno=0 1 .1 ~ ~ rgamzovana Je 1 omladinska radna ceta u k · . b 1 e u kl' v . JUcene I zene. U selu je bilo bolesnih od tifusa OJU · ~~ Jednu prosto:riju u 'koju smo ih smjestali i brinuli .se o Jjf~"~o odredili bila ~cfse. e~.Y _izabr~li za ~eJ<:retara odbora AF:Z-a, a Marija Petrovic je . . Pb"l Jv m~a. Bilo mi Je veoma te8ko vrsiti ovu duznost NajtezP m1 Je 1 o sto msam znala sta znaCi - dnev · d k · · · 1· "~ ~vakom..sast~nku. Napisala mi je jedan dne~~{~ed ~~s~e j~~~a~dek~:a Jk ~asny~ l;nla s~kr~tar Opstinskog komiteta SKOJ-a na naso- r~vl' a~~ s 0 J ops.ym. a ~nla J~ pr_va omladinka clan Partije iz nasega s~la D~go ~~k ~si a ova} nap1sa:~11 dnevni red misleCi da on vazi za svaki. sastalike. daes~a~dja ne~k l!moge ddruge om_ladi?ke i ~ene nisu imale pri. . . vno s o UJU, a sa a nam Je bllo nuzno da znamo ~·t t' ~~~~tt 1:lato smd. okno_vale anaJtabetske tecajeve na koje su bile ob~v=z~ Klek~v~c~ fm 1a ~n e I _mlade zen~: Ucila nas je Stana Repajic iz sela . I' sd nJom Milenko .Obucma, omladinac iz nasega sela Sasta J~. 1 x~U: 0 s~ u. omu u Gunjevcima i tu uCili prva slova i sastavlJ'~li p..-.·e· rIJe'-'l 1 recen1ce. •• U 1 i Jela ~i-~llco .v~jemeGu odboru A~?-a bile st; tri zene: Marija Petrovic, borniki. I osa oga, a kasmJe se ovaJ broj povecao na pet od- noo~l~b~d1f~~kiv~dt~~j ~~;;~l~~~~~sj~d~fk~db~~. ~2: s~~e~~~~~at~od~ 1 bspJe~. da n~u~Im n.~sto c1tat~, 1 p1sati. U narodnooslobodilackom odlj~r~o~:. su JOs ManJa Petrovic, Milka Mataruga, Stoja Vidovic i · Smi- stavlj~llc;~~d~~r~d~~~~~bodtl~~k~s~dbj~e.8~~i~~~a!c;!~ !~j~ ~~abd~~~ 682 683 vanju, prikupljanju i prenosenju hrane za partizanske jedinice, a odlazili smo organizovano na teren bosanskogradiskog sreza, odakle smo prenosili zi to i druge namirnice. Odbor je bio duzan da organizuje redovno odr:lavanje strazarske sluzbe prema neprijatelju. Nase selo hila je najblize neprijatelju jer st narod iz Ravni i iz sela Klekovaca bio ise1io u potkozarska sela. Nase selo nalazilo se neposredno uz Prosaru i zato je bilo nuzno postaviti strazu na odredena mjesta da bi zastitila narod od neprijateljskog upada u selo. Imala sam kod sebe ustrojenu evidenciju zooa Jwje !Su ibile odreuene na strazu. Stra:larska slu:lba dr:Zana je i po noCi i po danu, na mjestu zvanom Zvon~k, na S'red1ni sela, i na lbrdu Batica. Redovno su na strazi bile po dvije zene ili omladinke. Odbornice NOO obilazile su i kontrolisale ove straze. Radna ceta u selu bila je glavni oslonac narodnooslobodilackom odboru u selu pri obavljanju veoma teskih i slozenih zadataka. Najvaznije nam je bilo da se blagovremeno obave proljetni i jesenji usjevi zitarica. Uslova za oranje nije bilo jer nismo imali radne stoke. Onda smo odlucili da se organizuje kopanje i prekopavanje zemljiSta. Bilo nas je po 15 i viSe u jednoj grupi. U radu su se posebno isticale: Grozda Goga, Stanka BoriC, Jela i Savka Mrsic, Smilja Goga i Jela Bijelic, odbornice narodne vlasti. Mi odbornice morale smo i raditi i organizovati pojedine akcije. Cesto bi se navece sakupljale i dogovarale sta sve jos treba da se uradi i kako da se blagovremeno i uspjesno obavi neki zadatak. Zanimljivo je da su te ratne godine veoma dobro radale. Nismo jmali mogucnosti da zasijavamo vece povrsine zitom i povrcem, ali zahvaljujuci tome s.to. je dobro radalo imali smo dobre prinose :ta;ko da nismo oskudijevali u osnovnim prehrambenim artiklima: u hljebu, krompiru i grahu . Pored niza akcija koje je izvodila radna ceta u selu, zatim u sklopu radnog bataljona i omladinske radne brigade na zetvi psenice u Dubickoj ravni, odlazili smo i na bosanskogradiski srez ,sa zadatkom da iznosimo :lito iz Lijevce-polja. Imali smo i cetu :lena kosacica. To se nekada smatralo najtezim poslom koji su mogli da obavljaju samo vjesti i fizicki jaki muskarci. Sada su to morale da obavljaju zene. Kao odborn~k · vlasti, morala sam medu prvima da poka:lem da zene mogu kositi. ISla sam na celu grupe kosacica. Prvi dan bio je najtezi. Bilo je u jednoj grupi preko dvadeset :lena kosacica. Odlazile smo pomagati starim zenama koje su bile same, jer im je sve izginulo, ili su bile bolesne od tifusa. Sakupljale smo mlijecne proizvode, mlijeko, sir i kajmak, od porodica koje su imale kravu, iako su takve porodice bile vrlo rijetke, zatim smo plele carape, pulovere, kad bismo uspjele da dodemo do vune, onda smo brale jagode i drugo voce i sve to smo organizovano no· sile ranjenicima u bolnice u Kozari. Gotovo svakih petnaest dana odlazile smo sa poklonima u bolnicu. Pod kraj 1944. ili pocetkom 1945. godine u selu Gunjevcima izvrsen je teski zlocin nad nevinim stanovniStvom. U nasem selu bila je partizanska straza ili, kako se tada zvala predstraza. Nalazila se u kuci gdje je nekada bio ducan Ilije Vidovica. Komandir predstraze bio je Mile Dakovic, a komesar Cedo Zakic. Sjecam se i nekih boraca kao Gojka Pasica, te jednog Muslimana koga su �zvali Diktum, ali ne znam kako se prezivao. Sve do ovoga pokolja i ranije je na ovo podrucje izhijala neprijateljska vojska, ali smo svaki put osjetili i hlagovremeno ohavjestavali narod pa smo se povlacili prerna selu Vojskovi. Medutim, ovoga puta hili smo iznenadeni. Uoci toga dana provela sam noe u kuCi gdje je svaki dan dezurala neka od odhornica zena. Tu smo primale i otpremale rpos,tu .koja je dolazila iz Sreskog odhora i otpremali je dalje kuda je glasila. Imali smo i kurire koji su ovu postu prenosili. Uvece sam imala sastanak sa odhorom AF.Z-a, a sutradan je hio zakazan sastanak odhora Narodnog fronta. Odlucila sam da tu vece ne idem kuCi, jer je hila udaljena, a vee sutra opet sam morala da se nadem ovdje. Sutradan kada je trehalo da se oddi zakazani sastanak odhora Narodnog fronta, vee rano ujutru osjetila se snazna pucnjava na mjestu zvanom logor u selu Sreflijama. I u nasem selu kao da se culo pucanje, ali samo poneki pucanj iz puske. I u pravcu prema Klekovcima culo se pucanje, ali prema Prosari se niSta nije primjeCivalo. Tek sto smo se udaljili nekoliko stotina metara, primijeti'li smo da je ikuea u ikojoj se 111alazila podstraza zapaljena. Kretali smo se prema Sihovitoj, ali usporeno jer komandir Dakovie nije mogao da se hde kreee. Neprijateljska vojska, uglavnom ustase vee su hili izhili na hrdo Mijatoviea u selu Sreflijama, odakle su tukli jakom mitraljeskom vatrom. Dakovie me je smirivao da se ne plasim. Uskoro su tu pristigla dvojica stra.Zara koji su ponijeli svoga holesnog komandira. Krenuli smo jednim putem prema gaju Jugoviea i spustili se prema rijeCici Rakovici. Sarno sto smo hili presli preko vade primijetili smo kako ustase tree kako hi presjekle put narodu koji je bjezao u ovome pravcu. Ustase su stalno jurile za narodom koji je bjezao. Ljudi koji su krenuli prema mjestu zvanom Kamenica hili su pohvatani i pohijeni. Sarno je neki slucajno ostao. Mari Vidovie, koja je nosila djete u naramku, uhili su dijete i odhili joj jedan prst na ruci. {spustila je mrtvo dijete iz ruku i uspjela da pohjegne. U selu je, kuda su ustase prosle, hila sve razhacano. Klali su ovce, otvarali trapove i razvlacili krompir i jahuke, 1znosili su sve sto su smatrali da im maze koristiti. Sutradan je formirana jedna komisija od predstavnika iz Opstinskog komiteta KPJ, narodnooslohodilackog odhora Opstine i Sreskog narodnooslohodilackog odhora. Koliko se sjecam, u ovoj komisiji bili su: Velimir-Velo Cado, clan Sreskog narodnooslohodilackog odhora Bosa Dimie, sekretar Opstinskog :komiteta KPJ ravljanske opstine Dusan Toroman, predsjednik Opstinskog narodnooslohodilackog odhora, Milan Dokie, clan odhora i ja kao predsjednik Narodnooslohodilackog odhora u selu Gunjevcima. Krenuli smo kroz selo. U KrnjajiCima smo nasli dvije sestre, Bosu i Perku Krnjajie, ko1je -su bile zaklane. Zaklan je i !Miloja Mi'Siraca i s~tav­ ljen izmedu Bose i Perke. Miloja je do tada hio jedini covjeik u nasem selu Gunjevcima. Isto taiko tu je zaklano i jedno dijete Miloja Miskace zajedno sa jos dvoje djece iz Klekovaca. Lezali su svi jedno pored drugoga ohliveni krvlju koja je prskala oko njih. Dolje u Krn}ajiea jarku nasli smo zaklanu Stoju Vidovic, majku proletera Milorada Vidovioa, te njegovu sestru. Tu smo vidjeli i jedan tezak prizor. Nasli smo Zagorku Pjevic, radom iz Gradine i njenu mrtvu . k, k z k Zagorka je bila tesko ramajku koj~ sedbilal savilka o~o tcerM~la:b~dll~ je priSao da vidi da li je njena. J os Je ava a zna e z1vo a. starica ziva. T d · u kuci Krenuli smo dalje u zase:l~k KamGeni~u i ust~~~v~~ t~ Jbile zene Gece Vukmira spaljeno 45 mJestana unJevaca. i djeca. . . 'h t dJ'ece a sin U ovoj kuCi izgorjeli su: Dr:a~inja. G?ga I. nJe:r;n ce ":~d~o sa Milam Milan, 'koji je bio sko~evac, s.asJe~~:v~:~z fs;~r~~k~a i:;~rjele su Milica 1 Gogom: , t~ko~e omla_d~ce~ :~k £z Klekovaca, zatim Boze Petkoviea Jankovic 1 lllJena. kd7> a t ' ~J s mnoge zene i djeoa cijih se imena ne zena i njer:o d;roJe. Jece, e J.~. ko je sve stradao. Tek kasnije kada su 1 sjeca~. T:sko Jev~n.o us!anov~ 1d'eca mo li smo da ustanovimo koga se pnkuplle prezivJele kzlene ~ JbiJ·~ne igsahranili a pepeo zapaljenih nema. Pokup1h smo po an~ 1 rpo ' u kuCi Gece Vukmira pokupile I zakopale. . . p . v· • 1' 1' di 1 Poslije toga. prestao je zivot u rl~ ~~~~:vJ~~pre~lJ;~~ u Js~la upuceni su u susJedna P 0 \~o~arska s.~ ~· da ohidemo ave porodice. ISle prijedorskog sreza. U pro J~~e ko ks miteta KPJ Rosa Petrovic, sekresu Bosa Dimie, sekre.tar OpSsKtiOnJs o~ Jo la BiJ' elic predsjednik Narodnotar Opstinskog kom1teta -a I e' , oslohodilackog o~hor~. .v • t k nakon oslobodenja nase zemlje. .Zivot u GunJeVcima otpoceo Je e v 1 1 684 685 �Neprijatelji su l?orodice ColoviCa . otjer~li o~ nji~ovih za~aljenih. d?mova oko dva k1lometra. Kad su 1h dotJerah do jedne dolme, koJa Je bila obrasla hrastovom sumom, naredili su im da sjednu. Kada su rh ihtjeli strijelja:ti, hraibra i neustr~~iva T?:aJka Mara colovic iako u odmaklim godinama, ni sekunde mJe o~hJevala, sk~vila ·e ~a mitralJ"ez sarac" govoreCi: ,Bjezite, djeco, pob1se vas. krvmc 3 , k ,,. . d ikik ci." Mara je uhvatila za cijev mitra!~ez~ o ·r~cuci.~a ~ svoJ~.gru 1, a ~ bi spasila svoju djecu. Ni mrtva mJe .1spu?t1la CIJeV IZ sVOJih ruku, .vee onako cijelim tijelom pala preko mitralJeza. U .tom .momentu dj~Ca i zene su bjezali sa gubilista. Ali na veliku zalost, 1~~~ Je h~:;tbra majka pokusala da svojim tijelom zastiti ostale na gubi~Ist~, mJe yotpuno uspjela. Pored nje ostala je njena .snaha Stana . \bi!a Je g~.av1dna) . ~a sinom od dvije godine u. nar~cju i Mi~~a .tolovic, ze:r;a Il~Je ~olov1ca sa sinom od 8 godina. M1lka, mko preb1~en!h ruku, drza~a Je .sma ~era za usta i tako mu nije dozvolila da se JaVL Se~:noro dJec:e Je usp,.1el? da pobjegne sa strelista. <?na ~u, i~k~ mal:;t •. otisla u parti.zanske Jedinice. Kasnije je colovic M1lka 1skonst1la pnhku da se sa smom Perom izvuoe sa mjesta strijeljanja. Hrabrost majke Mare, kao i ostalih majk~, nije moguce opisati. To je samo moguce dozivjeti. Njihova hra~rost 1 odanost sv?:U nar~?u je usla u istoriju nasih nar.oda i narodnost1. <?_ne s_u to ~as~uz~le svoJim hrabrim i odanim ddanjem i borbom. Na nJihovim pnmJenma treba da se uce mlada pokoljenja, da im hrabre majke sluze kao uzor kako se zivi i umire za .svoju zemlju i za slobodu. Anda I vkoviC-Grubacic JUNACKA HEROJEVA MAJKA ad se govori o zenama i njihovom doprinosu NOB-u, smatda je :k:orisno predstaviti i zenu juna>ka, Maru C01lovic, majku narodnog heroja Save Colovica, predratnog grafickog radnika iz ,sela Krekavica, iz okoline Nevesinja. Posebno je znacajno istaCi njeno junacko ddanje u trenutku napada neprijatelj1a na selo. Nairne, po6etkom jula 1943. godine, u ranu zoru, u doba kad se covjek najmanje nadao, okupator~ke jedinice predvodene domaCim izdajnicima, cetnicima, opkolile su ku6e Colovica Vidaka i Ilije, koje su bile jedna pored druge, misleCi da su obadvije familije u kucama. Pozvali su ih na predaju. Medutim, u navedenim kucama nije bilo nikoga sem zena i nejake djece. Pa ipak, napadaci nisu smjeli u kuce vee su pozivali na predaju. U tom momentu pojavila se na vratima starica Mara Colovic, Savina majka, sa pitanjem: ,Zar ste dosli, krvnici, da dokusurite i ovo sto je ostalo, ali samo ne zaboravite da ce vas to skupo kostati." Treba kazati da su uoci samog napada na kuce Colovica, cetnicki elementi, 'komsije Colovica, odnijele iz kuce sve, a ono malo stoke cime su raspolagale porodice Colovica otjerali su i raspodijelili medusobno. Jednom rijecju, preduzeli su sve da se porodice Colovica do temelja uniste. Hrabra majka Mara, kada je vidjela da ce djeca i zene biti zapaljeni zajedno sa kucom, pozvala je djecu da izidu iz kuce, smatrajuci da ce napadaci ipak odustati od te namjere, s obzirom da pred sobom vide djecu i zene. Na veliku zalost, prevarila se. Napadaci su ostali neumoljivi. Ponasali su se kao da pred sobom imaju naoruzanu formaciju. Psovali ,su. Ta psovka lje hila cas na stranom, a cas 111a srpsikohrvrutskom jeziku. Kako je jos bila noc, nije se znalo ko su, ali je bilo ocito da su napadaci okupatori i njihove domace sluge, koji ne prezaju ni pr.ema nezasticenim zenama i djecom. Po izlasku djece i zena iz obadvije kuce Colovica, napadaci su izvrsili pretres iako su znali da u kucama nema niko. Poslije pretresa kuce su zapalili naocigled zena i nejake djece. Medu kucnom celjadi je bilo i unuoe Marino sa nepune dvije godine, kao i Mar.ina snaha pokojna Stana, koja je bila pred samim porodajem. Ali sve to napadacima nije smetalo da poslije paljenja kuca potjeraju zene i djecu g~:>voreci, uz najgore psovke, 'kako ih treba protjerati iz sela Krelmvica, da, kao komunisticka porodica, ne bi zatrovala ostale mjestane. K ~ram 686 687 �da je u Vojno-tehnickom zavodu hio izraden i kalup za petokraku zvijezdu. U antifasisticki pokret zena hilo je ukljuceno mnogo aktivistkinja koje su ucestvovale u svim akcijama, pokazujuci veliku smjelost (raznosenje letaka, lijepljenje Titovih slika itd.). Na pojedinim >Sastan· cima posebno su proradivane neke teme iz marksizma, kao npr. o seljackom pitanju, o agrarnoj reformi, o kolhozima itd. Cak smo hili organizovali i kurs ruskog jezika, na kome je predavao profesor Ante Berus, muz Anke Berus. U pododborima AFZ-a u rpojedinim kvartovima je hila po jedna drugarica zaduzena za obavjestajnu sluzbu. Prikupljani su podaci interesantni za tu sluzbu, tako da smo prilikom oslobodenja Sarajeva imali jednu dobro 1sredenu ikartoteku sa potprmim rpodacima o lfa:du pojedinih gradana, saradnika okupatora i kvislinga. U kartoteci III reona, za koju sam dobila zaduzenje uoci pogibije Valtera da je prebacim u Skenderiju, bilo je najmanje 500-600 kartona. Ova kartoteka pocela je da se vodi pocetkom 1944. godine. Azra Dzubur-Grebo ILEGALNI RAD U SARAJEVU PO IZLASKU IZ LOGORA STARA GRADISKA P o dolasku i:z logora iz Bosanslke GradiSke, av:gusta 1943. godine, povezala sam se sa sarajevskom partijskom organizacijom. Na moje trazenje da me odmah uputi na oslobodenu teritoriju, sekretar Mjesnog komiteta KPJ Esad Cengic odgovorio je da je sarajevska pa-rtijska organizacija u takvoj situaciji da kadrove kao sto sam ja treba zaddati na ilegalnom radu u Sarajevu. iU ,to 'Vlrijeme u SarctjeVlll su postojale orga:nizacije logorSikih grupa. U jednoj grupi hili smo: Emica Kapri, Vinka Marinkovic, Inga Kraljevic i ja. Povezivanje logorasa u posebne grupe hila je linija Mjesnog komiteta KPJ. Posto je kratko vrijeme poslije toga Esad Cengic uhapsen, za sekretara Mjesnog komiteta dosao je Vladimir Peric-Valter, koji je smatrao da je ovako povezivanje logorasa suv:ise rizicno i bez svrhe. Zato je on te grupe rasformirao. Od tada ja sam hila direktno vezana za Valtera. Ovakav stav prema logorasima pokazao se ispravnim, jer do kraja rata nije bilo provala. Valter je smatrao da je neophodan uslov mog ilegalnog rada zaposlenje. Na njegovu ideju ja sam pocela radi.ti u bifeu tkina Dubrovniik, ciji je vlasnik bio Barjaktarevic, jedan od predstavnika sarajevske carsije. U bifeu sam izmedu predstava prodavala bombone i ookolade i na taj nacin sam zaista hila izlozena policijskom oku. Posta je izmedu predstava bio mrak, drugovi su dolazili kod mene i predavali mi ilegalni materijal. Uglavnom sam oddavala veze sa starijim drugaricama i drugovima clanovima KPJ i aktivistima NOP-a (Vera Snajder, Ante Babic, Ljerka Cvitkovic-Babic, Mira StaniSic, CiIika Hajnrih i dr.) Ovako sam radila sve do pocetka 1944. godine. Te godine u Sarajevu je formiran Gradski odbor AFZ-a u koji su usle: Mira StaniSic, Ljerka Cv:itkovic, Vaska Vukalovic, Cilika Hajnrih, AnCika Durie, Hiba Ramadanovic i ja. 'Prvi sastanak odbora odrzan je u jednoj kuCi u Kosevu u koju se ulazilo kroz bastu. ,po gradskim kvartovima formirani su pododbori, ciji je glavni zadatak bio prikupljanje Narodne pomoCi, prosirenje organizacije AFZ-a, prorada marksisticke literature i raznog politickog propagandnog materijala . .Kako se priblizavalo oslobodenje, rad je postajao sve intenzivniji. Zene su se angazovale na raznim poslovima. Izmedu ostalog, pravile su i vezle znakove na <Zas,tavama (~n~kove snpa i cekica na petokraikama) iud. Sjecam se 688 689 44 zene BiH u NOB 1941-1945. �Gospojinka Lazarov-Radomirovic NAROD SEMBERIJE NAS JE SACUVAO o cici zimi 15. februara 1944. godine bolnica laksih ranjenika iz sela Bjelosevca (podnozje Majevice) hila je spremna za pokret. Desetak saonica sa upregnutim .volovima kreee preko Cengiea u Posavinu. Slabo obuveni, slabo obuceni, tesko se rastajemo ad toplih udzara (vajata), ali trebalo je ustupiti mesto tezim ranjenicima koji su to jutro krenuli iz Trnave. Celo selo nas je spremalo, pakovalo, ispraealo. Poneli smo svu svoju imovinu: eebad, eilime, porcije, sve do kazana. Starica Smilja Vasie ljutila se s.to idemo po ova!kvoj zimi kada imamo mesta u njihovom selu, a novi ranjenici neka idu tamo gde smo mi krenuli. ,Nano, mi smo vojska i moramo slusati komandu." ,Sve je to lijepo, djeco, ali ee se iksan smrznuti." Ispraea nas kroz sljivik pun inja i snega, skripe koraci. Zdravi se sa nama, ljubi nas a niz staracko i izborano lice okrunise se dve suze. Do sada je izgubila dva sina, a znala je da smo nas veCina iz daleka i brinula se za nase zdravlje i zivote mesto nasih majki, koje tamo preko Save u Sremu posluju u toplim kueama, zabrinute i ne sluteci da bas tog dana najljueeg mraza ranjeni i bolesni koracamo po snegu u susret fasistima. Bijeljina je u to vreme hila ponovo u rukama fasista. Preko Cengiea prosli smo kroz Modran i spustili se u Janju. Kad tamo nikakve vojske, ni nase, ni fasisticke. Ljudi i zene iznenadeni gledaju nas, vrte glavama, a mi prolazimo cestom kroz varosicu bez zastoja. Sedamo u sanke, silazimo, utrkujemo se, a zima za kosti ujeda. Bele se zavoji na glavama, rukama, a svima inje o kosama. Idemo sredinom druma i ubrzo skreeemo levo u selo Glogovac. Bilo nas je oko stotinak ranjenih, bolesnih, osoblja za negu i desetine za obe:zJbedenje. Terenci su nas poveli iz Bjelosevca i predali NO Odboru - drugovima u Glogovou. Pred vece smo smesteni u zaseok Cardacine kod J okiea kuea. Tu smo rasporedeni po kueama - ud:larama, vee top lim i punim sveze slame. To je bio pravi raj posle pesacen]a po ljutoj zimi. Domaeini nam dadose veceru i do zore spavali smo kao dojencad. Pre naseg dolaska u jednoj porodici umrla je mlada zena- majka troje dece. Najstarija je hila keerka, devojka oko sesnaest godina, visoka, lepa, ali ozaloseena. Svako jutro prije sunca izlazila je i oko kuee naricala za svojom ma:jkom tako tuzno ·da viSe n~ko niie mogao 'Spava:ti. Preko dana je poslovala po kuei i mladoj deci zamenjivala majku. U P 690 691 nasem kraju su drukciji obicaji, pa smo radoznalo slusali i gledali devojcinu zalost i zajedno sa njom zalili njenu majku i svu decu sirocad. Vee sutradan se nas nekoliko razboli - visoka temperatura. Nas lekar ustanovi paratifus. Odmah nas izoluju kod jedne samohrane bake. Kao bolnicarka je dosla dobrovo1jno nasa starija drugarica Dalmatinka da nas slu:li, jer je prebolela tifus, a u V ofanzivi izgubila je mu:la i sve sinove (dva ili tri) ne secam se tacno. Jaka temperatlura steze srce, kao najjaci ikovac i vise smo u nesvesti - horimo se za zivot. Tako nekoliko dana i uz neke lekove i negu nase drugarice Dalmatinke dosli smo sebi, temperatura Je pala. Ne mozemo na noge, izgubili smo snagu i puzemo kao hebe. Mori nas jaka zed, a vade ne daju, samo po malo. Jeli smo i snega, ali slaba vajda. NajviSe nam je pomogao rasol od kiselog kupusa, kOJI smo knsom uzimali. On nas je proCistio, dobili smo apetit i poceli se brzo oporavljati. Po nasem dolasku u selo Glogovac odmah je pocela sa radom nasa kuhinja u kuCi jednog domaCina, a narod je donosio namirnice. Nemci su iz Bijeljine preko sela Patkovace sve cesee i blize slali svoje patrole, rako da smo za nekoliko dana vee nekoliko puta morali silaziti u baze. Svaki dan, svaki cas smo se nadali da ee izaei iz Bijeljine i krenuti u ofanzivu. Za nekoliko dana samo sto smo se ogrejali i prezdravili usledi pokret. Ovog puta neee celo odeijenje iCi nego nas trideset ranjenih, bolesnih, sa tri bolnicarke: Mika KrajiSkinja, Milka Dalmatinka i Gospava Sremica. Posli smo nocu, svecera. Vodio nas je jedan drug terenac i posle kratkog pesacenja stigli smo na odredeno mesto. Tu nas je docekalo nekoliko odbornika i povelo u kucu na kraj sume, gde je bilo vee nalozeno. Kuca je hila 111apuMena, a imala je dva odelenja: sohu i ikuhinju. U svanuee morali smo napustiti toplu sohu i otiei u haze, nove, nepoznate. U kolonu po jedan a sneg veje i zatrparva nase tragove. Dovedose nas do jednog kanala. Teren je ravan, a haze iskopane u ibajeru, cekaju svoje prve stanovnike. Ima ih svega tri, a prilicno su velike. Svaka moze da primi od deset do dvanaest drugova. Bde, brze, pozuruju odhornici, jer zora samo sto nije zahelela. Nas ee horavak ovde hiti ilegalan jer smo najblizi neprijatelju. Nosimo sve svoje stvari, da u kuCi ne bude traga. Brzo smo se raspodelili i poceli sa tugom, dobrovoljno ulaziti u sveze grohnice. Nije ovo prvi put da idemo u haze, ali su one bile drugacije. Kopane u hrdu, vise su Heile na tunele a ove nekako su strasne svojom velicinom, vlagom i mrakom. Uneli smo i svoje stvari, kako licne, taka i zajednicke, cebad i nesto duseka, zauzeli mesta pored zidova i pokusavamo da se nasalimo na svoj racun. Odbornici nam dodaju stapove u slucaju da nam se ventiladje zapuse, pa da ih stapovima ponovo husimo iznutra. Vrata ee za sada svima ostati otvorena, .a za to vreme ee dezurni odhornik motriti kretanje neprijatelja i kada se fasisti prihlize, hrzo ee namaci poklopce. Nasi cuvari hili su zene i ljudi, srednjih godina, sa sekiricama u rukama. Hodajuci u neposrednoj okolini haza, sekuCi grane za ogrev, natenane i budno su pratili sva;ki korak ljudi u blizini, jer nasi su zivoti hili u njihovim rukama. I taka svaki dan, svi u bazu od jutra .do mraka, a odbornici su se smenjivali na strazi, dezurali, cuvali ranjene i holesne partizane, poma:luei nasu borhu, nasu revoluciju. Oko podne se desilo ono najva:lnije i ono najteze. Fasisti su u to vreme slali izvidnice iz Patkovace po dva konjanika, sve do na drugi �kraj sumice u kojoj ·smo hili hazirani. Kako ih je nas dezurni primetio, a izdaleka se moglo dohro videti, jer je drveee hilo golo, odmah je pocelo zatvaranje baza i saopsteno nam je da se ne smemo cuti, a cim se fasisti vrate, oni ce nas otvoriti i pustiti nam svez vazduh. Kako su vrata od baza hila u stazi, tako su konjanici iduci stazom preko vrata morali preei. Da li ee jahac osetiti kada konj kopitom stane na poklopac baze, hoee li propasti u bazu i tako nas otkriti? Bat koraka nismo culi dok nisu stigli u neposrednu hizinu. Zastaje nam dah, napeto iScekujemo. Prode jedan konjanik, odahnusmo. Sa zebnjom cekamo drugog i tako ih redom ispraeamo. Sada treha da se vrate istim putem. Svaki put hi pozivali naseg dezurnog koji nije daleko odmicao od baza, nesto ga ispitivali, sto mi nismo mogli razumeti, ali smo culi glasove- razgovor. Nisu ni slutili da je tu deo bolnice i da je partizanska komanda imala toliko smelosti da pusti nas u ravnicu njima pod nos; jos manj'e su posumnjali u ove mirne seljake - drvosece, sto kresu oko sebe i tako nas hrahro cuvaju. To je protiv pravila svake ratne strategije i taktike. .v Nama ~o ~i.je ~ilo 11:eohicno, jer nasa je borha i pocela hez igde Icega, ~a gohm z_IVoti_ma, Jakom voljom, junackim narodom, od malog, do vel~kog. Tu Je b1la nasa ogromna snaga koja je vodila pobedi i slohod1. v ~ad:'l se patrola vratila i konjanici odmakli prema Bijeljini, nas cuvar 1h Je budno motrio, da se slucajno ne vrate i brinuo se za nas da se ne P<;>?us~mo. Za t~ vreme ~ama je ponestajalo vazduha i vee smo se smenJivah na otvonma ventllacije. Tesko se diSe i dok smo se tako ~?rili za..zivot,. cuvar dize poklopce. Svetlost, vazduh, radost: vraea se ~Ivot koJI nas Je. ~ee poceo polako i sugurno da napusta. Sreea je nasa sto se patrola mJe mkada dugo zaddavala. Osmotri Majevicu i nalevo krug. Za dan~s smo sp~se?~· a s.utra videeemo. Pocinje komesanje, zagor, razgovor sa cu":a~em, Ispitiva:r~IJe sta su ga pitali. A odhornik zapi:tkuje kako smo, da h Je kome pozhlo. Mi smo sedeli svako na svom mestu jer nismo sme~i d~nju ?i prst. iz haza promoliti, a odhornik je cuca~ k_od ot~ora. Poceo Je rucak, zat1m pesme, tihe, setne, od dackih do partlzanskih. · . ' S~aka ba~a h~ll:vvezu sa cuv~rem, a izmedu sebe nikakve. On je bw nasa veza 1 naJVIsa komanda 1 morali smo ga slusati. Nas cuvar hranitelj, roditelj, najblizi rod. ' . Kad:'l pocne mrak da se spusta, nastaje veselje. Pokretanje, pako:van.}e za I~laz~k, kak~ s~ to d!u~o~i iz sal.e nazv~li,, ,,uskrsnuee", jedno po Jedn~ Izlaz1mo puz,;rc1, p:ruzaJUCl ruike 1 pomazuci .se doik ne izade i poslednJ1: Ve~_elo ~ora~amo, opet u rlw!oni po jedan, ;pa rkuCi •Ukraj sumi~e, prav?J kuc1 za z1ve l]ude; tamo nas ceka toola soba i topla vecera. Zene 1 or:tlad_mke donel~ go~o~u hranu i posle pozdrava pocinje deoba vecere. Tu Je b1lo s-:ega ~ Izob1~JU. Od somuna do pite, od slanine do praprikasa. Hrane smo Imah dovolJno, i to sve najlepsa i najjaca jela. U baze smo ~osili hleb i slaninu i jeli preko dana ko •je koliko mogao. Ta hrana nas Je ddala, a zemlja izvlacila snagu, zderala zdravlje i mladost. _ Dan za danom u nadi da ee se situacija izmeniti, ostasmo mi u ?vim ~aza~a, zivi u grobovima, oko trideset dana. Dok 1e sneg padao 1 z~mlJa _b9~ smrznuta, bilo je podnosljivo, ali kad udari jugo, sneg se poce top1t1 1 u kanalu nadode voda. Kaplje voda sa greda i natapa du·· seke, pojacava se vlaga, pocinju napadi kaslja. Preko noCi se grijemo, previjamo, peremo, susimo, celu noe se ne spava. Kada se sve sredi oko higijene, dr.Zimo politicke casove, a kurir donosi vesti. Proucavali smo osnovne zadaee SKOJ-a. Bodrili smo jedan drugog da izdrzimo, ne samo radi nas, vee i radi ovih dobrih ljudi koji nas tako verno cuvaju i hmne. NajveCi problem je bila jedna drugarica, vee tada plueni bolesnik, nasa Sremica, koju nisu uspeli prebaciti u Srem pre ofanzive i njeni napadi kaslja bili su opasnost za sve nas kada smo u bazama. Hila je svesna toga i uspela je da se ne oda uz samrtnicke napore. Bio je jos jedan drug, zvani Macoka, takode iz Srema. Njegova rana nije mogla da zaraste od jake vlage, iako smo imali dobru hranu. Posto ·se fasisticke snage nisu pomerale iz Bijeljine, mi smo trazili od nase komande da nas povuce jer vise nismo imali snage za ove baze. Za nekoliko dana smo povuceni u brda. To vise nisu bili rumeni mladi ljudi, to su bili ostareli ljudi, pozuteli kao mrtvaci. Vreme je bilo lepo, cak i suncano, a mi smo bezali u hladovinu, bezali od sunca, jer smo dobijali vrtoglavicu . · Nasi drugovi cuvari, hranitelji i sva omladina koja je ucestvovala u nasem obezbedenju ispratili su nas jedne noCi. Odahnuli su, jer ovako tezak zadatak trebalo je izvrsiti, a i ponosni da su to i uspeli, da su nas mesec dana hranili, cuvali i sacuvali. PiSuCi ove redove, ja im se ujedno toplo zahvaljujem. 692 693 �Mile Stevanovic POKOLJ U MLADIKOVINAMA KOD BLATNICE N e sjecam se datuma ali je bio novembar 1943. godine. U selc Blatnicu dosli su cetnici. Cim su doSli, pokupili su muskaree .zene i djeeu u Blatniei. i potjerali nas u Mladikovine, susjedn~ selo Blatmea: Tog sumraka P?tJerali su Topica Radu i njegovu zenu Pet~~· Iv~na 1 M~~ga:etu. (pre~~mena im se ne sjecam, hili su obucari), Sane Kati.eu, Sane ~mu ~ Sane Bebu, .koja. je imala samo 6 godina. Ja sam t~~a m;ao 9 god11~a, 1 mene su pot]erah. Kada smo se svi iskupili u Blatmc1, reeeno nam Je da krenemo u komandu u Mladikovine. Go:r:ili su ~a~ n.~pov.ezan~. Kad smo. do~li u zaseok Kremenjak do . Je~ne ~uee u koJOJ .mJe bllo mkoga, a to Je hila kuca Boze Trivuncevica, Ut]er~h. su ~vas u nJu .. Prolaze~i kraj kuce primijetio sam jednu jarugu, u koJOJ . o?leno u ov1m plamnskim selima ljudi kisele konoplju. Ovo lokva m1 Je ostala u strasnoj uspomeni. Siedili smo oko vatre i cekali do~ J:?-e s!~gne ~omandant S~an~o Kupresak. Njega nije hilo i kad smo poeeh dn)emat1, posebno m1 djeea, povikao je strazar, taj glas kao da r sada CUJem: - Stoj, ko ide? - Stao sam. - Ko ide? - Brat komandant. - Br~t k?mandant naprijed, a ostali stoj. Kada Je usao Kupresak u sobu, odmah je pocelo ispitivanje. Prvog .fe saslusavao Radu Topica. Cim je Rade usao, upitao ga je: · - Zasto si ti poslao sina u partizane. Cim je to pitanje postavio, odmah ga je poceo tuci. To je bilo u~asno s~usati.. Kad ..je ~adu izm~evario i isprebijao, pozvao je. Petru. nJe!lovu zenu, 1sta mtanJa postavw i udarei - zena kuka i moli ali molba ne pomaze. Kada se nauzivao tukuci goloruke zene i musk~ree ?aredio je cetnicima Dorili Lazicu i Duri Cucku da nas sve povezu u .1edan konopae i ovi su to ucinili. Povezani smo najprije hili zicom dvoje i dvoje a onda tako za ko.nopae. · Tada ie naredio cetniku Vladf Joticu, onskomitraliescu da nas vuce prema lokvi. Vlado .ie to odbio da uradi. Nastala ie svaa~ izmeau KP presaka i ytad~. Toliko su se svaaali da je Vlado iskocio i stao Z2 bukvu pov1kavs1: _.: Puska ti, komandante, puska mi, ali to nareaenje necu izvrsitt. 694 695 Tada se Kupresak naljutio i povukao za konopac za koji smo hili privezani i mi smo popadali jedno preko drugog, on je tada zapueao iz ,smajsera" preko nas. Kad su nas dovukli do lokve, prvo su odrijesili Ivana i njegovu zenu Margetu. Ivana de oborio Stanko Kupresak, a Margetu Dorde Milivojevic-POlJar i navallli na nJihove gruct1 Kamenje tesko oiko 100 blograma. Dorde je izvadio ka:mu i poceo da kolje. Najprije je zaklao Ivana, a onda je poceo da kolje Margetu. Sa Marge tom je imao vise muke dok ju je savladao. Kakva je to hila borba za zivot. Vikala je i psovala, tukla ga rukama koliko su joj bile slobodne i napokon je hila savladana. Mi smo stajali svezani i gledali svojim ocima zlocine. Odvezali su Radu Topica, a samrtni hropae poklanih, onih koji su umirali, bio je jezovit, culo se krkljanje preklanog grla i trzanje tijela. Dok su odvezivali Radu, on je pooeo da moli i koliko se sjecam, u svojoj posljednjoj molbi pred smrt rekao je: - Braco, postedite mi zivot, ja sam Srhin ·kao i vi. Ja sam preko Albanije kao srpski dobrovoljae nosio starog kra1ja Petra. Kupresak ga je prekinuo rekavsi mu - ... kralja i ispalio mu metak u zatiljak i Rade je pao, ni javio se nije. Petru je ubio Damjan Dilas. Kada je ubio Petru, na red je dosla 18 - godiSnja Fina Saric. Nju su klali pred majkom Katicom i sestogodiSnjom Bebom. Jos smo. ostali Katica, Beba i ja. Katicu je odvezao Stanko Kupresak. NiSta nije govorila, ali je imala toliko prisebnosti da je skinula zlatan prsten i u prolazu kraj nas dvoje djece ( ona mi je hila kao i majka, hila mi je maceha, poslije smrti majke otae se ozenio Katicom i Beba mi je hila sestra po oeu) i stavila Bebi u dzep misleCi da ce Beba kao dijete biti zasticena. Kada su S8ricku ubili dosao je red na nas dvoje. Tada je Kupresak povikao na Dilasa: - Sta ce ova djeea ovdje, ja to nisam naredio. - Pa djeea su Sarickina- odgovori Dilas. - Mars u kucu - povika Kupresak na nas. Kada smo usli u kucu, Kupresak je jos bio vani. Nakon pet minu ta uae u kucu Dorae Milivojevic-Poljar i obrati se maloj Bebi: - Daj prsten mala. - Nemam ga, ciko, rece Beba. On zavuce ruku u dzep i izvuce prsten na maramici, onaj sto joi ga je majka ubacila u drep pred smrt, a Beba to nije ni znala. Tada ju je Dorde udario nogom u stomacic i Beba je pala. Povikao je na nas dvoje: - Mars napolje, brzo izlazite. Kada smo hili na vratima, tada se isprijecio cetnik Kosta J okic na vratima, zgrabivsi za prsa Doraa vicuCi- djecu neces vodit nikuda. Tu su se gusali, a mi smo stajali - cekali smo svoju sudbinu. U tom guranju Kosta uhvati mene za ruku i uvuce ponovo u sobu, a zlikovac Dorae odnio je malu Bebu u noc, i ona se viSe nije vratila - hila je zaklana. Bila je to stravicna noc. Posebno mi je bilo tesko ujutru kada su mi donijeli Bebine krvave carape i nudili mi da ih obujem. Ja ih nisam htio obuci - plakao sam i ostavili su me na miru. Dok su mi nudili carape, sjetio sam se Bebe 1kalm rrni je, 1kad su nas odveli u :kucu poslije klanja i ubijanja rekla. - Bato, ako mene potjeraju da ubiju, hocex 1i i ti ici sa mnom. Hocu- rekao sam joj. Kada su zavrsili svoj gnusni posao oko ubijanja, usli su u kucu i Stanko Kupresak me je upitao: �- Mali, Ciji si ti? - J ole Stevanovica - odgovorih mu. - Pa sta ces kod Saricke? - Otac me je odnio kod Saricke kad mi je majka umrla. Tada se obratio Damjanu Dilasu i poceli su se svadati oko toga zasto su dotjerali djecu. Kad su se dobra pocastili pogrdnim izrazima, poslije svega sto se desilo u ovoj kobnoj noci sjeli sui vecerali. Vecerali su kao da su hili u sjeci drva, a ne u k].anju i ubijanju ljudi, zena i djece. Kad su hili pri kraju vecere, upita me Stanko Kupresak: - Mali, jesi li ,gladan? - J esam - odgovorih mu. Dali su mi kukuruze i slanine. Jeo sam, ali nisam mogao da gutam. Nocio sam u toj kuci, ali moje oci se nisu sklapale. Kad god je koji od cetnika ustao, mislio sam taj ce mene da zakolje. Kada je svanulo, Kuprdak je naredio Dordu Milivojevicu-Poljaru i Dragoju Trivunovicu da dotjeraju 16 - godisnju Nadu Saric, kcerku Katicinu, jer nije hila kod kuee kad su nas potjerali u Mladikovine hila je kod Sime Stevanovica na vadenju krompira. Kada su dosli u selo i kad ih je Nada ugledala, briznula je u plac, bacivsi se mom ocu, a svom ocuhu Bogdanu Stevanovicu u krilo vicuci: - Tata, spasi me, tata, spasi me ... Bila je jos uvijek prisebna. Dok je lezala na njegovom krilu, gurnula mu je novcanik sa novcem. Kad su usH u kucu Sime Stevanovica, podigli su je i poceli tuci sljivovom sibom. Nada je vriskala a !judi i zene su moliH da je puste. Otac je ponudio i novae, ali sve je bilo uzaludno - zlikovci su. dosH da izvrse zlocin..Potjerali su je kroz naselje Blatnice. Do crkve je plakala, a od crkve prema Mladikovinama, gdje su joj bile ubijene majka i dvije sestre, pocela je da pjeva. Bila Je potpuna smetnula sa uma -hila je poremecena iz straha za zivotom. Nisu je dotjerali do komande Stanka Kupresaka- ubili su je mucki s leda. Eto, taka sam kao dijete dozivio blatnicku tragediju i zlocin koji mi je jos uvijek pred ocima. Adila Salkic-Bajramovic SA SLAVONSKIM PARTIZANIMA (DVIJE CRTICE) odno selo Orahovicu, kod Bilece, napustila sam u avgusL 1941. godine, kad mi je bilo 12 godina. Izbjegla sam sudbinu mnogih mojih suseljanki i rodica, koje su ~ih dana p~~e kao zrtve bratoubilackog divljanja. Poslije gotovo tri godme muhadz1rskog mukotrpnog potucanja, uglavnom po Bosni, sa 15 g~dina sal? se nasla u Babinoj Gredi u Slavoniji, i tu 10. marta 1944. godme stuplla u .noyoformiranu Osjecku brigadu 12. udarne divi~ije Narodnoo~lobodi~acke vojske Jugoslavije. Rasporedena sam za bolmcarku u Prvu cetu, n]enog 1. bataljona. Kada je pocela VII neprijteljs~a ofa~ziva, dobili smo .n~redenje za pokret. Mi borci nismo za to znah. Posh smo _prem~ planm1 Papuk. Kada smo stigli na Papuk, 'komandapt Joka nam _Je odrz~o gov~~- ~fan· ziva je pocela. Nijemci stezu obruc. Ta~a nas J~v hrabr~?· d?CI ce do teskih okrsaja, bice borbe prsa u prsa, ub11}e sto v1se nepnJa.tel)a. Mnog? smo se motali po Papuku. Zalihe hram.e pocele su nam Eesta]ati. nastuplla je glad. Jeli smo bukovo liSce, srijemus - diylji luk.. B<?rci su ni~a~i puzeve i pekli ih na vatri. Kud god smo .pokusah probo], msmo uspJeh. Jednog dana su nam javili da nam u pomoc dolazi ~II brigada. Ona ce udariti neprijatelju s leda, a mi da pokusamo pro~OJ sa ~aJ?uk;;t prem~ Drenovcu. Nijemci su sve viSe stez.al_i ob;uc .. M~ s~o J;tnsah ¥1adm i iscrpljeni. Sjecam se da su nam naJVIse _gmuh mitralJescL Probo.1 nam je uspio. Kada smo stigli u Drenovac 1spod Papuka, pogledala s~m drugove kako nesto jedu i sva sam uzdrhtala od gladi. Posta sam b~la bolnicarka, imala sam ranjenih drugova te se nisam m<?gla od~ah pn?liziti. Kada sam ih smjestila, potrcala sa~ i _ja da ~ld1~ sta J<?du. ~w je to peceni ·krompir u podrumu zgrade koJU Je nepnJatelJ zapaho. NJim smo se dobra okrijepili. Poslije VII ofanzive poceli smo oslabadati poj~dina mjesta P<? Sl~­ voniji. Napadali smo na Slavonsku Pozegu, ·Pletermcu, Dakovo,. VIroviticu itd. Meni Hcno bilo je najteze kada bi rekli da idemo u zas.1edu na GrubiSno Polje. Znala sam da je to ravnica, tu bi pustili neprijatelja da se priblizi i onda bi .juriSali na njih .. Kad smo jednom. I??.~ovo iSH tamo dobila sam naredenje od komand1ra cete Steve Mllicica da moram skinuti cipele sa mrtvog Nijemca, jer su se moje potpuno raspale. U jurisu smo pregazili dosta mrtvih njemackih vojnika. MisleCi da je i taj mrtav, pocela sam jednom omanjem skidati cipele. Ali, Nijemac ' 696 697 R �je bio samo ranjen. Njegovu masinku sam hila vee sklonila. Skinula mu cipele i pocela izuvati svoje. Najednom mi se uCini da se nesto pomaklo. Pogledam, a on zavlaci ruku u dzep, kako bi izvukao pistolj. Bila sam izgubila nadu u zivot. PiStolj mi nije bio u rukama jer sam drijesila pertle. Mislila sam da ce biti bdi od mene. U strahu sam povikala: ,;Komandk~.!" i ne. znaduci rda se nalaZii u mojoj blizini. On se okrenuo, pucao u NIJemca 1 ubio ga. Spasio mi je zivot a dobila sam i dobre cipele. Kada bi sve pisala, bilo bi toga mnogo. Sad cu ukratko napisati o ~vom a:-anjy;tvanju. Napadali smo Krndiju, selo sa jednom velikom crkvom 1 ~tvr$lenJ~ma. Dobro se sjecam, bilo je vece, oko 20 sati kada smo se pnbhzavaL1 za napad. Vodruk, koga smo zvali Ilerica dobaci mi: ,Di:Iko, ti ima~ srece, zarobi piStolj! Ti meni pistolj, ja cu tebd bi. Jelu kap1cu. I tako cemo te zvati doktorice." Ndje proslo ni 10 minuta, cula sa;m glas: 11Ranjen ·Sam!" Prittrca.Ia s~am i vtdjc:Ia da Je !o vordnik d da je smrtno pogoden. Ponovo sam osjetlla ??·1 za 1zgublJen1!ll drugom. Vodili smo borbu dva dana i dvije noci. ?ob1~1. smo naredenJe za pov.Jacenje jer Je ustasama stiglo pojaoanje nz OsJJeka. PrHikom povlacenja opet neko povd·ka: ,Ranjen sam!" Potrcala sam da :nu pruzim prvu pomoc. ·Prilikom previjanja osjetila sam jak bol u tkolJenu desne noge. Na tom mjestu nas je ranjeno devetoro. Sve jedno drugo spasavajuci, i sve ru :mku od, kako se meni cini 10 minuta. Tada je do.trcao Jwmandir ..Povikao je: ,Jeste 1i ludi, zar n~ vidd<te odakle tuce?" Zgrabio je mitmljez i omoguCio nam odstupnicu. Ja sam bila teze ranjena, .taka da su me vodila dva bolnicara. Poce~i ~1! da. na~ tuk? i av.ioni., Kada .sam vidjela da se ustase i Ndjemci r:~bl~zavaJu, 1 da Je nemoguce da se sve troje spasimo, rekla sam boJmcann:av da se spasavaju, ~ da :m~me ostave. Imala sam samo jedan metak 1 cuvala ga za sebe. N1su htJeh dame ostave. Ponovo sam ih zamolila da ~se spc;tsavaju. Rekla sam da kazu komandiru da sam ja poginula. Na IDOJU veLrku mo.Ibu, to su napokon i ucinili. Iz vazduha bombe a sa svih strana pras·tanje metaka. ' Pon9yo sa.m iz~ubila nadu ~~ ziv:ot. Najed~o~ sam vidjela da u pravcu mene ·trCI nek1 ~uskaa::ac. Sa p1stol]em u rruc1 cekala sam da se ub.ijem. T.ada .sam sr,a:ria. rda ama. petok~~ku na rkap.i. Istovremeno je i on zaV~·~<:?· ,St!l ces ~1, .drugance, tu ... Rekla sam mu .da sam· ranjena. Bez :1Je~ ~e }e pomo 1 dugo .trcao.. N.ismo niSta jedno drugo pi tali. INi ko Je, .rn sta Je. Kada m7 domo _do Jednog gaja, spustio me je i rekao: ,Ne boJ se, sest:o. Osrtav.l!t te necu. Ja sam komesar 18. hrvatske brigade." Posmatrao Je malo avione i rekao da .su naS.i zauzeH polobj. Ponio me je ponovo i upitao j:z koje sam cete i brigade. Rekla sam i on me odilli.o u moju cetu. Ni dan danas ne znam ime toga dTuga. To ·~U samo dvije c~tice, sal?o ~va trenutka iz mojih borbenih dana, prorvedemh .sa slavo~s.k1m yart1Za.J?Ima, ·?ale~o zavicaja na sasvdm drugom kraJu domovme, ah u bm-b! za zaJedmcke 1dea:le. Na te trenutke na borbeni elan i zanos mlados.ti podsjecaju me dva ordena, za zaslug~ za narod i za hrahrost. . Svoj borb.eni put zavrsila sam ca:k na jrugu Italije, posto sam tamo av1onom evakmsana ikao teski ranjentk na 1ijecenje. . Duja Maric-Vujanovic TRI TESKA I NEZABORAVNA TRENUTKA rvi bataljon 14. srednjobosanske udarne brigade marta 1944. godine napadao je na Rudanku, ·koja se nalazi sjeverno od Doboja na oko 6-8 kilometara. Napad smo izvrsili nocu, a Rudanku su driali Nijemci,' Cerkezi i ustase. Nas napad je bio silovit, ali i odbrana neprijatelja bila je zilava i organizovana - dat nam je jak otpor. U toj borbi imali smo dosta gubita:ka, bilo je i mrtvih i ·ranjenih. Ne mogu se sjetiti broja i imena poginulih drugova, ali jedan gubitak te martovske noci bio je najtezi, ·ne samo za bataljon nego za cijelu 14. brigadu. Ostao je ,zauvijek neda.teko od Rudanke ve:li:ki junak brigade, junak Imljanske cete - Ljuboje Panic. Ta smrt za mene ·zenru- ratnika bila je najteza do tada. On me je svojom hrabroscu uvodio u sve tajne partizanskog rata i zato sam cesto uz njega i bila puskomdtraljezac. · Pos•ljednja sam se povukla sa polozaja na Rudanci, te nisam odmah ni znala da je Ljuboje smrtno ~Tanjen. !Njega je skoro dva kHometra zajedno sa drugovima nosila Kremic ·Anda do kuce, .u :kojoj je zauvijek sklopio oci taj veliki partdzanski junak. . . Kada sam usia u ku6u li vidjela ga na sa:mrti, oblio me je hladan znoj. Kad me spazio, sa ikrajnj'im naporom izgovorio je: - Sele, daj mi vode, vade ... Kada sam mu donijela J.oncic vode, nije ni 'kapi proguta:o, voda se raz1ila, a njegove oei su zadrhtale i zivot mu se ugasio. Nije hilo borca koji Illije zaplakao za ovim divnim junakom. Sahrani1i smo ga i krenuli u nove borbe da osvetimo Ljuboja i drugove. U svakoj borbi Ljuboje je bio pred mojim ocima, kao da cujem njegov glas :kad komanduje ce,tom- glas koji je znacio mnogo za :njegove borce. Ljuboje ni1kad nije vjerovao da se zadatak ne maze izvrsiti - to su bile njegove odlike i zato su ga voljeli 1i. postovali svi njegovi borci. I smrt NikoJe Marica, komandira cete, veoma me je pogodila. Bila je iznenadna, rkao grom iz ·vedra neba. ·Prvi bataljon je u koloni prolazio kroz selo Po1tocane d iSao ru pravcru Hrvacana. •Prva ceta iSla je na celu bataljona, a na celu cete tilsao je njen komandir N1kola Marie. Bilo je to pocetkom juna 1944. godine oko 9 casova, 1kada smo se spustali prema potoku Dabraka, ikoj,i je :tekao kraj druma .Prnjavor-Banja Luka. Nije prucalo, niti je bilo u blizini cetnika. Medutim, dz irejona naseobine-Selista odjeknuo je samo jedan pucanj i :komandir cete pao je na P o? 698 699 �dru~. Kad smo mu pritrcaH, umirao je vee, a oci su mu bile pune suza. Sa N:1kolom sam odrasla, ratovala, pa je i ovo za mene bio nenadoknadiv g~_bitak. Do~ .sm;o. s.taja~i o~o njega, pucalo je. Suze su mi nes,taJe iz ociju, nJih su zamiJemla mem koJe sam s.rpala po cetnicima. RazbHi smo ih u prvom naletu. . !K:,<?man~:Hra.Nikolu smo sahraniH u potocanskom groblju, na dostoJan nacn~ .. DJeVoJke ·Potocana donijele su vijence od poljskog cvijeca da mu poknJu grob, a kad su plotuni tukli, nije bilo borca u ceti J bataljonu koji nije plakao. u. septembr.u 1944. godine mi smo se nalazili na podrucju dobojskog J tes~~s·kog kraJa. Napadali smo ustaski polozaj na Putni,kovom brdu. ~e SJ~cam .se s~la gdje smo se odmorili J ja sam tog dana spavala na Jedn<?~ stal1. Vee se bilo dob,ro smracilo kad je Jovi:ca Trkulja poceo da me VIce: - Dujo, gdje si, ne cujem te. "Kada sam siSla d otresla slamu sa pantalona ri bluze, bataljon se . nduz~va~ pre:na ~utnikovom brd;t. Tada n;i je Jovica dao .k:onja da jasem, Jer Je Mile bw boles.tan, a nJegov konJ slobodan. Jahali smo pored kolone i Jovica meni veli: . . - Slus~j, Dujo~ da ja .tebi dam ove moje fotografije da dh das Mih ako pogunem veceras, ovu burmu da td dam pa je zadrzi za sebe. Tada ja na njega povi:kah: - J ovice, sta je tebi, 0 cemu to pricas. - Pa pricam, ako nocas poginem, da mi ove fotografije ne propadnu, a b'ice to MHi draga uspomena. -:- Nemoj, Jov.ice, da mi tako nesto pricas, ja rtebe znam .kao junaka, a ti sada ;razvezao pricu tkao da se boj,i•s smrti. - Dujo, ti znas da je mene metak udario u cipelu, a zar tak:o ne moze udariti i u srce i ·viSe ti nema Jovice. I dok smo mi taka vodW razgovor i smijali se IoVlica mi zaista izvadi fotografije dz dzepa i pruzi: - Ovo sutra predaj Mili, a ovu burmu ostavi za sebe i neka ostane znak da smo vjereni. Meni je to tesko palo i rekoh mu: - Slusaj, Jovice, ako ja poginem mozda isto veceras ko ce onda dati Mili ove fotografije, a ova burma... ' On me ponovo pogleda i rece: - Ako i ·ti pogines, ima dosta rtvojih Koricanaca koj.i ce uzeti fotografije Ji dati Mi1i. rKada je napad izvrsen na IPutnikovo brdo, Jovica ie u prvom naletu pao. Ka? je izvucen, samo je davao znake zivota. Stajala sam kraj njega sa ~uznim ocima i trenuta'k-dva razmiSljala - pa on je predosjecao SVOJU smrt. On je .Zelia da ja sa njim jasem naporedo na konju, da se sa 'rnnom posljednji put isprica. Mi tu vece nismo zauzeli Putnikovo brdo a izgubili smo jos jednog junaka, naseg dobrog i plemenito:g Jovicu _.:_ komandira cete. To je bio za nepunu godinu dana treei komandir po redu kojeg su bataljon i brigada Z.aliLi. • Pero Sapardic DVADESET DANA POD ZEMLJOM v vadeset sesti aprH 1944. godine. Tmuran i kiSovit. U malom pax;tizanskom selu Mihajloviei, kod Sekoviea, bilo je vrlo zivo. Po kueama je razmesteno na .desetine, veCinom tesk,ih i nepokremih ;ranjeni,ka. Lekari i ostalo saniJtetsko osoblje imali su pune ruke posla. Sa veoma skromnim lekovima i skoro nikakvim sanitetskim instrumentima ulagali su :krajnje napore i umesnost da pomognu i olaksaju bolove ranjenim drugovima. Sedma neprijateljska ofanziva hila je u punom jeku. Po MajeVlici, Semberiji i .Posavini vee je harala 13. SS-divizija .koja je za ik:ratk:o vreme pocinila vise rzlocina nego svi neprijatelj·i sto su po6inili dotle u ovom tkraju. Nase oslabljene snage, koje su se zatekle na tom podrucju, prinudene su na postepeno povlacenje. Uz ·tO, one cine necuvena junastva, u nastojanju da zastite civilno stanovniStvo lroje je izlozeno strahovitom teroru. Posebno teske i krvave borbe vode za spasavanje <!'anjenika i bo[esnika. lNegde p;red mrak stigose obavesterrja .da su esesovci dospeli i na Birac d da se neke njihove jedinice vee nalaze ispod samog sela, nedaleko od nas. Odmah su pocele p;ripreme za evakuaciju ranjenika i bolesnika. Ubrza:no, ali bez pani'ke. U pogledima pnisutnih zapaza se umor i zabrinutost. Veo ogrubelos>tri, satkan kroz ratne patnje i stradanja, postepeno je nestajao sa njihovih Iica i pocela se ocitovat.i neznost koju mogu izazvati samo situacija kao sto je ova u kojoj smo se mi nasli. Ona je zracila dz njihovih pogleda, oseeala se u blagim pokretima kada su nas dodirivali, pa~ili da ne povrede. Pokretni ranjenici i bolesnici vee su otpremljeni. Onda je krenula kolona sa nosilima, u pratnji sanitetskog osoblja. Lagana, potocima i jarugama. Put je bio klizav d neravan i zato su mestani, a prije svega zene i omladina, koji su nas nosili, morali pazljivo da se krecu, kako hi nas na sto bezbolniji nacin dopremili do baza koje su se nalaZiile u sumi. Bili su to sve provereni ljudi koji su, sa citavim porodicama, od prvog dana ustanka, uces.tvovali u borbi protiv okupatora, kojima se moglo poveriti gde se nalaze haze. Uz to, hili su vicni ovom poslu, jer im ovo nije bilo prvi put da sklanjaju ranjenike ispred neprijatelja. Vee se spustao mrak kada su nas, kroz uzane otvore, uvlacili u haze i smestali jedno pored drugog. Baze sru bile, ,za one prilike, dobra pripremljene. Radilo se, u stvari, o prostorijama koje su bile iskopane u " 700 701 D �bregu, sa malim 01tvorom sa .strane. Velioina baze, u .kojoj sam se ja nalazio, bila je otprilike ·tni metra dugacka i dva siroka, visina nesto veca od metra. Tlo baze ima,lo je blagi nagib, kako bi 1se voda, koja bi se eventualno cedila sa zidova d krova, mogla slivati u jedan ugao. Na dnu baze pruce, a onda s•lama. ZLdovi baze bili su oblozeni pleterom (kolje opleteno prucem), dok se plafon sastojao od greda i dasaka. Preko baze nabacan je debeo sloj zemlje, a onda busenje sa travom, tako da je sve bilo prirodno i ni u cemu se nije .ra:dikovalo od o;koline. Mali ulaz, koji se nalazio sa stnme, dmao je kapak na ;kojem se takode nalazilo citavo busenje sa •travom. Jedini dovod vazduha u hazu bio je jedan mali otvor, u vidu tanke cevi, koji je izlazio pored drveta izraslog u neposrednoj bldzini haze. U bazi nas je bi1o sestoro . .I~ored mene, hila su jos dva teska ranjenika, Mrda, mladic iz Bosans,ke krajine, ,i Esad, takode mlad momak dz Tuzle, ,koji su, kao i· ja, ·lezali na nosilima. Od nas trojice, Esad se nekako osecao 111ajbolje, mada je bio ranjen u kicmu. Cetvrti ranjeni•k je sedeo d celo vreme cutoo, bio je ranjen u ruku. Uopste se ne secam da je neko izgovorio njegovo time. Bolnicarka, kojoj smo 1povereni na negu i cuvanje, zvala se Mika Rodic, iz Bosans:ke krajine. Sesti stanovni:k nase haze hila je jedna mlada, nezna Sremica, 'koliko ·se secam zvala se Zlanica. Nasupmt Mi1ki, koja je, pored sve plemenitosti ;j dobrote, odisala ra1nickom gruboscu, iz cijeg je bica zracila nekakva muska Sll1aga i samopouzdanje, Zlatica je bi,Ja sva nezna, vitka kao sib, malo pegava, bleda i bolesljiva. Na njenom je lieu stalno Jebdeo neka:kav tu2an osmejak. .. Te noci zapoceo je 111as novi :lJivot. U mracnoj i zagusljivo1 prostord}1, pod zemljom, skoro bez vazduha, u prostoriji i'spunjenoj vlagom i neprijatnim mirisom koji se sirio iz nasih rana. Mika je hila neka wsta doma&ce, i lekara ·i sest·re. Najvise teskoca zadavao sam joj ja. PrHikom ranjavanja, imao sam veliki odliv krvi, tako da skoro mesec dana nisam mogao niSta da jedem. Kasika-dve vode dnevno, to je bHo sve. Da bi 1situacija hila jos teza, rana mi je nepres1tano gnoj.i·la i Mika je morala sva:ka dva sata da mi menja zavoje. Tako sed ,ono malo krvd, sto je ostalo u meni posle ranjavanja, stalno smanjivalo. Mika me je terala da jedem. Uporno sam odbijao, jer mi se prHikom ;same pomisli na jelo gadilo. Onda je pocela da uoenjuje: ,Aiko pojedes ovu hofnu, dobices kasi•ku vode, ako ne, nema nista." Molio sam je, preklinjao, niSta nije pomagalo. Onda sam uzimao parce krof:ne, preturao jezikom po ustima, mljackao po nekoliko minuta, ali badava. U lJrlu kao _da se nesto ]sprecilo i nijedna mrva nije mogla proci. Posle duzeg razm1sljanja ka:lm da se .snadem u ovoj teskoj situaciji, resdo sam da zamolim Esada da on kriSom pojede moje jelo. NekoHko puta me poslusao, a onda se i on uzjogunio i poceo da vice na mene: ,Pojedi Jto, vidiS da ces umrijeti." Bio sam na izmaku snage. Svejedno mi je bilo da umrem, cak sam jednog dana to i zazeleo. Lezao sam bespomocno i tupo zurio u mrak, u pravcu gde se nalazila saka sa vodom. Bila mi je skoro nadohvat ruke. Ali uzalud, ja nisam imao snage da se maknem sa nosila. Sv·i su oko mene spavali, cu1o se njihova disanje. Pogledao sam u pravcu mojih nogu, neposredno ispred nj<ih ,Jezala je Mika. Hteo sam da je probudim, ~li sta .vred! kad znam da mi neoe dati vode. Sarno ce me prekoreti sto Je bud1m, Jer stvarno njen JSan je iskidan, premorena je i iscTpljena. U ocaJanju, pocmJem da je mrzim. Ali, samo za trenutak. I opet me neka tupost ohuzima. Najzad sam se resio na novo lukavstvo. Kada dode vreme jelu, odrbijao sam, kao d obicno. Tek posle upomog Mikinog navaljivanja, pr.ihvatio sam jelo. Posto je bio mrak, mljackao sam glasno, kao da jedem, a onda jelo stavljao pod nosila. ,Tako, vidiS da moze" - govorHa je Mika zadovoljno 1 dava·la mi vode. Posebna Mikina br.iga bio je Mrda, cije je ranjeno koleno sve viSe oticalo, zatim je noga pocela da crni, da bi po izlasku iz haze hila amputirana. I pored tes·kih bo1ova, koji ·su hili oCigledni, Mrda se drzao cvrsto. Sarno je povremeno ispoljavao znake nervoze. Baza je preko dana hila zatvorena, jer se neprijatelj nalazio u nepos!I'ednoj hlizini. iK.ada bi se uvece kapak na bazi podigao, moralo se cekati po desetak minuta da bi se fenjer upalio, jer se sibica, bez prisustva vazduha, odmah gasila. A mi smo ipak ziveli, disali. I sa nestrpljenjem ocekivali noc, da se neprijatelj smiri. Tada bismo, pored neophodnog kiseonika, dobijal[ svezu hladnu vodu, rt:oplu hranu i obavestenja o stanju napolju. Drugovi koj1i su hili zaduzeni da brinu o nama, vesto su se &krivali preko dana, po uvalama i jarugama, a kad padne noc, spremali hranu, vodu i osta1o sto su imali, i donosdli nam. Preko celog dana vodene su borbe. Nase jeClinice su Cinile natco~ vecanske napore, suprotstavljajuci .se daleko brojnijem li opremljenij_em neprijatelju, u nastojanju da po svaku cenu odbrane slobodnu tent~­ riju, jer su esesovci nemilosrdno palili i ubijali sve na sto su nailazih. Sarno u jednoj kuci, tih dana, spalili su dvadesetoro ljudi, zena i dece. Od jutra do mraka zujale su iznad nasih glava ;topovske grana.te neprijatelja i odatle na polozaje nasih branilaca. Neke su se rasprskavale u neposrednoj b1izini nasih baza, sto je bio znak da su polo:laji veoma blizu. U nekim od baza nalazili su se tifusari. Sa njima je bilo jos teze, jer su, pod velikom temperaturom, buncali, vikali, trazi1i vode i time svakog casa mogli skrenuti paznju neprijatelja. Jednog dana, njih dvoje - drug i drugarica, napustHi su bazu i u potrazi za vodom, stigli do dzvora koji se nalazio u blizini. Posto je bio dan, neprijateljsk·i vojnicd su ih spazili i uhvatili zive. Drugovi su ih nasH obesene pored izvo!I'a, a nj,ihova izubijana tela govorila su da su hili strahovito muceni. Umdi su hrabro, ne odavsi baze u ikojdma su se nalazili njihovi drugoVIi. Tako smo proveH dvadeset dana, pod zemljom, u neizvesnost'i. Cetrnaestog maja ,izneseni smo iz baza. Mrsavi, hledi i sa izmuceniJ.?llicima zmirkali smo ocima nenaVIiknutim na dnevnu svetlost. Neki drugm;i su guhili svest. Umesto tmurnog, ·kJiSovitog vremena i mracne sume sa ogolelim granjem, koji su nas otpratili u haze, docekalo nas je svetl? majskog dana, u sumi punoj zele~ila, k~oz Cije s~ ·se lisn~te ~rane_pr?ht­ jali suncevi zraci i cuo cvrkut ptlca koJe su SVOJlm vesehm cavrlJanJem i pesmom og'lasavali prolece. 702 703 �mandanta Mirka K:ovacevica d. sprovela u Goricu kod Trebinja, u stab cetnickog Trebinjskog 1ko.rpusa. Tu sam dozivjela torturu najgoreg d najsramnijeg mucenja. Docekali su me kao vazan izvor informacija, pa sam, valjda zbog toga, dobila cast da me, uglavnom, muce cetnioki koma.ndanti MiSo VidaCic, komandant korpusa, Radovan Pejanovic, nacelnik korpusa, kao i cuveni z1ikovci :Slav:ko Hujdur i Bulatov;ic. Bila sam sva pretucena tojagama i dobila povrede kuka, glave i bubrega, koje ·su mi, dugo poslije, povlac1le posljedice. Da bi dobili pojedinos.ti o organizaciji lilegalnog pokreta u opstini Tcrebinje, jednog dana su me sedam puta vjesali sa svezanim nogama o gredu tavanice J tada naizmjenice mlatili teskim stapovima. Skidali bi me s tavanice kada bih se onesvijestila ili kada hi mi z:bog unutrasnjih povreda udarila krv na usta. Stalno su mi podnosU.i nekakve potpisane smrtne presude i vrijedali me do ponilienja. Spasena sam, sre6om, brzo ,j neocekivano. U meduv.remenu, do'k sam hila zatvorena u Gorici, Organizacija je pokrenula akciju da me izvuce od cetnika. Intervenisali su s motivacijom da su cetnioi u mom slucaju prekrsili upravno redars.tveno pravo. Tadasnji kotarsk,i predstojniik NDH trazio je da me odmah predaju hrva:ts:kim vlastima. Time hih se •spasila muka i sigurne smrti, a stvodla bi se i sansa da neka:ko budem oslobodena. Medutim, moj s.Iucaj je preuzeo sam GESTAPO. ~PrU.iJwm preuzimanja u Gorici moraLi su me nositi, jer sam bila u besvjesnom stanju. :Poslije lijecenja u njemac:k:oj ibolnici ill Trebinju, koje je trajalo 10-15 ,dana, privedena sam ponovo saslusanju. Iako su nastavili sa zlostavljanjem i mlatili me samarima i pendrecima, to je lbila rprava :pjesma prema cetniOkim zvjerstvima. Till sam saznala da su na osnovu rprijave istog dezertera zatvorili drugove liz domobrana Kadra i Maha Fetahagica i neko1iko sumnjivih drugova i drugarica, medu kojima je hilo i onih sa ikojima sam ja radila, kao: Mara Pavlov,ic, Jovanka Milinic, Jovo Par.ijez, Ahmet i Ismet Hadziahmetovic. Saslusanje je vodila grupa gestapovaca iz Dubrovnika2, pod rukovodstvom cuvenog Kincla. Pos1ije niza suocenja, saslusanja, zlostavljanja i ·sto je najvaznije odlicnog drianja pred neprijateljem, svi drugovi su pusteni na slobodu, a Kadra i Maha Fetahagica i mene sproveli su ill Dubrovnik na dalj.j postupak. Bi1i smo prebaceni u zatvor Karmen, u zidinama grada. :Neposredno pred polazak u Dubrovnik otvoriSe se vrata moje ·samice i ude nekoliko viSih oficira. Tumac mi objasni da komandant mjesta, pukovnik FiSer, hoce da me vidi. Visok i debeo, sa prezrivim pogledom i ostrim njemackim naglaskom, rece mi da je oruzjem, koje sam slala odmetnicima, poubijano hiljade Nijemaca i da ce mene i saucesnike odgovarajuce kazn1ti. Sestra Dragice Pravice, Zora Kolic, koja je stalno bila nastanjena u Dubrovniku, sa:znala je da sam zatvorena u Karmenu i .da sam bolesna. Zamolila je zatvoreillickog ljekada dra Anticu da me pregleda i pomogne. Iako je bilo proslo izvjesno vrijeme od zlostavljanja, jos sam hila zuto-modra, otek:nuta i nepokrertma. Odma:h mi je stavio udlagu na kuk i stegao nogu, jer mi je casica kuka hila povrijedena. Svaki dan je navracao i donos.io mi lijekove. Zora Roganovic-Krusevac NEOBICNA ZAMJENA 0 dm~h prilikom dizanja ustanka u nasem lkraju 1941. godine do~JII.a .samv ~d:eaene. z~datke. od or~an~~atora u~tanka u ta. ~as~}OJ. opstm1 Tr~?mJe: M~Ja Zubcev1ca, Drag1ce, Pravice, Za1ma Hadzov1ca 1 Steve Bratlca, da rad1m u domenu obavjestajne sluzbe. U strogoj konspirativnosti organizovana je obavjestajna mreza. Uz pomoc :r:avedenih drugova, kao i Jova Parijeza, stupila sam u kontakt 1 sa nas1m drugovima koji su pr.isilno hili mobilisani u domobrane: sa S~ajom Arslanagicem, Husom Salahov.icem, kasnije Karlom Vuleticem, M1dhatom Babovicem ii dr. kao i domobranskim oficirom Aleksandrom Benicem, Baldom Kojakovic i Dervom Voloder. Od ovih drugova dobila sam pisacu masinu, sapirograf i drugi materijal. Putem organinovane kurirske sluzbe svakodnevno su stizali ~zvje­ staji o s.tanj~, ~amjeral?a !i kr~~anj~ neprijateljske vojske, kao i o mjestu s~~novanJa il kretanJa nepnJatelJskog rukovodeceg kadra. Ove informaciJe su obilato lmristile operativne jedinice, a takoder i diverzantske grupe u gradu. U 1943. godini postavljena sam i za predsjednika Komrs,ije protiv Pete kol~ne ~. terorizma za srez Trebinje. JJobila sam pismeno uputstvo za organilzactJU ov:e sluzbe, ali strogo povje111jive prirode. U svakom ikvartu .grada, u domobranstvu, u cetnicima, u hotelu ,Zagreb" i u svako okolno selo opsNne Trebinje postavila sam povjerenike ..Povjerenici se medusobno nisu znali. Sv.i povjerenici su direktno kontaktirali sa mnom. Ja sam im prenosJ.la zadatke za rad, :kao i o eventualnim diverzantskim ~kcijqma. Svll;ki yo~jerenik J.e 'imao svoj~ mr~zu, a sa ljudima u njoj Je, .tavko~e, pojedmacno sarad1vao. Od povJeremka sam redovno dobivala ilZ':Jes~aJ7, ra~ne sp_iskove, cetnickih i drugih neprijateljskih voda. Od ov1h 1ZVJestaJa povJerenika ja sam sastavljala izvjestaje i redovno dostavljala Oblasnoj komisiji protiv Pete kolone i terorizma za Hercegovi~u. Vrsill~. sa~ i cenz.uru. f?Oste. Ov~ sluzba je bila u strogoj ilegalnostl .. U par.tiJskoJ organ~zaciJI su znah samo da radim na specijalnim zadac1ma. .. :U prolje~e 1944.vgo~ine izdao me je horae X hercegovacke brigade, koJI Je dezert1rao u cetmke. Zatvorila me .ie grupa ,Z"t, cetnickug ko1 1 '!'?-" je pocetno slovo rijeCi ,zakla,_ti':. Stavljanje nekog lica pod slovo ,Z ~~asrlo J~ ~mrtn~ _Presm;tu. U .ovom slucaJu slovo ,Z" oznacava trojke i grupe Letecrh cetmckrh .Jedmrca koJe su rzvrsavale te presude. , 704 705 2 Ispostava 2. operativnog odreda njemacke policije i sluzbe bezbjednosti (Einsatzgruppe ,E" der Sicherheitspolizei und der Sichercheitsdienst - Einzakkommando II) iz Sarajeva. 45 :Zene BiH u NOB 1941-1945. �Poslije jos nekoliko saslusanja nama troma je saopsteno da cemo biti internirani u Njemacku na rad. Cekajuci konacnu odluku o nasoj sudbini, u zatvoru sam se upoznala sa viSe drugova j drugarica, medu kojima je bilo i clanova KPJ. To su hili Gruber, Mikota Avlic, Mjgo Bolmric~ i dr. Uz pomoc cuvara Salka iz Bosne, koji je bio nas covjek, orgamzovana je doprema hrane i ostalog potrebnog materijala u zatvor, a preko domaCina MiSa BO'karice rasporedivano prema potrebi ostalim zatvorenicima. Tu su se unaprijed pripremali paketi za internirane u koncentracione logore. Prema mogucnostima o1mpljanja odr.Zavall su se i sastanci, koji su mnogo znacili za odrzavanje licnog i kolektivnog morala. Poslije mjesec dana boravka u Karmenu, jedne noCi oko dvanaest sati, u nasu sobu na petom spratu zatvora, u zenskom odjeljenju, pojavi se patrola. To je bio znak da nekog odvode. Bila sam budna, kao i ostale tri drugarice iz moje celJje, Jelka Raso, Marica Vilic i Ivka (ne sjecam se prezimena). Pomislila sam odmah najgore kada su se otvorila vrata nase celije, narocito kada je prozvano moje ime i kada sam prepozna.Ia gestapovca Kinda. Naredi mi da se u roku od pet minuta spremim za polazak, bez ikakvih drugJh objasnjenja. Podosmo, ali na izlazu se sjetih da sam zaboravila novcanik sa 70 000 kuna, koje mi je u zatvor poslala kao pomoc partijska organizacija Dubrovnika po Fanki Dzivic. Zamolila sam strazara da objasni Kindu kako sam zaboravila novcanik i neke stvari u celiji. To mi je hila dobra prilika da se pozdravim sa dobrim drugaricama iz sobe i posaljem po.rnku mojim, jer sam skoro s.igurna bila da idem na s.trijeljanje. Sjeli smo u automobil i posli prema Gruzu, kako sam kasnije vidje~a, na zeljeznicku stanicu. Ugurao me u vojni voz, u poseban kupe, gdje Je odmah namakao zavjese na prozorima. U kupeu smo hili sami. Kind, grub.i plavokosi gestapovac, naoruzan automatom ri ja. Voz je posao u mem nepoznatom pravcu, ali u razgovoru Kincla sa sprovodnikom voza, prilikom pregleda objave, cula sam da se spominje Mostar. Pomislila sa.m da me vodi u Mostar, jer sam znala da u Mostaru ima neki logo'T, ah mnogo v.iSe me brinula \llijest, koju sam cula dan ranije, da su neki cetni~ki koJ:?a?danti iz Trebinja hili u Dubrovniku, u njemackoj ko~an.di. Pom1s!.Ila s~m da se nesto novo otkrilo i sada me vodi na strijelJanJe. SumnJa m1 se povecaJa i zbog toga sto me krije i,za zavjesa. Vr:z se nij.e zadr.Zavao, osim nesto malo na Humu i u Capljini, gdje je Kmd prvLl. put otvorio prrozor i razgovarao sa komandantom s1anice. R:;tzgova:ali su nesto tiho, ali jednog trenutka, okrenuvsi se prema meni, :K!md fiLl rece nesto kao ,partizaski konzul" iii tome slicno sto me je jos viSe zbunilo. ' . . Stigli smo u Mostar. Pored toga sto me usput cesce vrijedao i prijetlo ( tada sam prvi put primijetila da prilicno dobra govori nas jezi.'k) na ~os.tarskoj staniai je trazio da nos.im njegov Tuksak, pored mojih stvari 1 bolesne noge. Posta sam odbila naredbu, udario me jako preko leda automatom, od cega sam pala. Sada je morao porrijeti i mene i ruksak do stanice. U stanici je razgovarao sa nekim telefonom, a poslije malo vremena sa ,Cindap" motorrom sa prikolioom stigose dva v.iSa oficira iz njemackog mostarskog garnizona. Kind je nesto raportirao, okrenuo se a ~a m~ ~i~e ni pogledao i otisao preko ulice. Znaci Kind me je predao ov1m oficinma. Odmah me iznenadio lijep odnos prema meni. Jedan od nj.ih, sa puna uvazavanja i etikecije, zamolio me da udem u prikolicu motora, a pos.to smo krenuli, nudio mi je naocare i cebe, jer je duvao vjetar u Mos:taru. Podosmo prrema Stoou. Negdje ispred Bune veli:ka njemaoka vojska. Tu stadosmo. Moji saputnici me zovu na rucak pomocu tumaca koji nam se prikljuoio. Meni nije bilo ni do sta, a kamoli do jela. Tumac mi je preveo rijeci viSeg oficira, koji mi je objasnjavao kako me traze moj.i ljudi, kako me ceka moj muz i slicno. Vidim, opet neka zamka. Muz mi je godinu dana ranije poginuo na Sutjesd, a ovi pokusavaju na perfidan nacin da nesto iznude. Osjetrivsii da ne znam o cemu se radi iii da ne vjerujem, viSi oficir vrlo ljubazno i uvjerljivo rece: ,Vasi Ijudi su zarobili njemackog ofidra ljekara i traze zamjenu sa varna. Veceras idete u Stolac, tamo cete nociti i sutra u 10 sati izvrsice se zamjena u Poplatu.3 v;i ddete vasim ljudima, a nas dolazi nama." Ova taka nenadno i olaksavajuce saopstenje ucinilo mi se vrlo vjerovatnim. PustiSe me u avliju oficirske menze, samu, prvi put bez straze. Poslije dva sata krenusmo u Stolac. Sada je vee rrastala nova sritua9ija. K:omandant Stoca me ljubazno docekuje i prvo se sa mnom mkuje. To je Austrijanac, njemacki oficir, poznaje dobra nas jezik. Objasnjava mi kak:o su partizani trazili lMrgana ('izgleda Salka) i mene. Prije nekoliko dana ugovorena zamjena nije uspjela, jer su, navodno, umjesto mene hili doveLi ne'kog drugog !iz mostars.kog zatvara. U Stocu nisam hila u zatvoru. Dali su mi sobu u Komandi mjesta, pored same Bregave. Od uzbudenja nisam oka sklopila. Slusala sam citavu noc kreketanje zaba. Ujutro, oko 9 sati, dosao je Austrijanac- prevodilac, po mene u sobu. Napolju je hila pPipremljena i naoruzana jedinica vojske. Komandant mjesta, .sada stalno ljubazan, kavaljerski mi uzima manti! i paket, predaje ordonansu, a ispred komande polazi neobicna kolona. Ja se nadoh izmedu kamandanta i kapetana prevodioca, a iza nas ona vojska. Kao mlada i svato'Vi, a po ulioi narod. Taka smo iSli jedno 3 kilometra, do Poplata, na ugovoreno mjes.to. Onda je pala komanda. Vojska se postrojila sa d:vije strane puta u borbenom poretku. Mene su doveli dvadesetak metara ispred vojske. Tu su, pored mene, komandant i kapetan ostavili naoruzanje i opasace, uzeli bijelu zastavu i flasu konjaka ri otiSli p;rema brdu olko 500 metara. Dugo su se zadrzali na pregovorima. Negdje oko 13 casova ispaljena je svijetleca raketa. Sa jednim vodnikom iz Vrazije divizije, koji me cuvao i koji je stalno U'sput vikao na bandite partizane, posla sam prema brdu. Istovrremeno, sa druge strane isli su nas covjek 'i uniformisani Svaba. Jedovremeno smo dosli na mjesto pregovora, pred njih cetvoricu. Prepoznala sam nase. U zamjeni je bio Milos Stamatovic i Dako Kundacina- politicki komesar i komandant Juznohercegovackog NOP odreda. Milos StamatoV:ic je mene uzeo ispod ruke, a komandant Stoca njemackog oficira. Pozdravili su se sa ,Smrt fasizmu"! i ,Hajl Hitler!" Taka je zavrsena ova neobicna zamjena, koja mi je poslije nekoliko dana odmora u Hrasnu omogucila da se vratim na raniju duznost. Raz- 706 707 3 Bila je to stalna stanica za razmienu zarobljenika izmedu 29. udarne divizije NOVJ i njemackog 5. SS-brdskog armijskog korpusa, ciji se stab nalazio u okolini Mostara. �voj oruzane narodnooslobodilacke borbe u Hercegovini medutim sada je omogucavao ~a ~oje sjedi~te bude na s.Iobodnoj t~11itodji, k~ju je uglavnom obezbJechvao batalJon ,Rade Pravice" Juznohercegovackog NOP odreda. ~jesec dan~ poslije ove. z.amjen.e, po sluzbenom .zadatku, ponovo sam b1la u. o~t;P~~anom Trebi~Ju, gdJe sam pored svoJe mreze obiSla j odbore Antifasistlckog fronta zena koji su uspjesno nastavljali svoj rad. Anka Causevic-MarjanoviC SJECANJE NA KONGRES USAOJ-a 1944. GODINE U DRVARU asto su se sjecanja na kongres USAOJ-a od prije 31 godinu ta.ko urezala u moju svijest, tesko je re6i. Jer, Vl'ijeme Cini svoje. Mnogi detalji iSceznu, cak i mnoge drage uspomene s v.remenom izblijede, ali o kongresu USAOJ-a ostali su u sjecanju trajno velicanstveni prizori iz herojskog Drvara i neki detalji .kojih se i danas tako rado sjecam. Bila sam mlada, puna poleta, a vee omladinski rukovodilac III dalmatinske brigade. Kolika cast i povjerenje. Rodena sam u Bosanskoj krajini, hila horae u kraJiSkim jedinicama, a poslije V neprijateljske ofanzive nasla sam se medu Dalmatincima - tako dragim i divnim borcima. Birana sam, kao delegat za .kongres USAOJ-a. Drugovi sa kojima sam saradivala su se plasili da se sa kongresa necu vratiti, da eu ostati u mojoj Krajini. Voljeli su me. Rekli su: ,Ti sad ne mozes iCi, jer imamo neka vazna posla ... " Bila sam ocajna, neraspolozena, ali eutala sam i cekala. Tek na intervenciju 'komesara divizije Andre Kovaceviea drugovi iz brigade pustili su me da i ja podem i stignem nasu grupu koja je vee krenula na kongres. Mojoj sreei nije bilo kraja, kao da sam krila dobila. Nasu grupu stigla sam u Kicevu i odatle smo zajedno nastavili put. · Nasa slobodna teritorija. Nema neprijatelja blizu, bar se nama tako Cinilo. Putovali smo dugo, umorni, a 1 gladni svraeali smo u sela na odmor. Kako su nas lijepo primali, kako gostili - kao svoju djecu. ,Ova je nasa drzava zaista velika, nikad stiei ... " - rece jedan od drugova. Bio je sav sretan sto ide na k0111gres, a i prvi put u Bosansku krajinu. U jednom selu, nedaleiko od Kiceva, na putu u Drvar, gdje smo prenoeili, vodio se ovakav razgovor: ,Gdje eete, djeco"? - ,Na kongres omladine" - odgovaramo. ,A sta eete tamo raditi" - nastavlja sa pitanjima jedna starica. Mi, onako razdragani iako umorni, odgovaramo da eemo se dogovarati kako dalje da se borimo protiv fasusta, kako ih treba uniStavati itd. ,,Djeco, samo se cuvajte, pas im majku njihovu, gledajte to sto bolje ... " Sutradan smo nastavili put. Drvar je blizu. Cini nam se da smo odmorniji nego ikad. Tamo cemo sresti drugove i druganice iz svih krajeva. Drvar iskicen, zgrade okrecene, ulice ciste, docekuju nas de:lurne omladinke i omladinci. Ovdje su politicki radnici sa terena, bolnicarke Z 708 709 �iz jedinica, omladinke bombasi, drugovi iz neoslobodenih krajeva. Svi su dosli u Drvar da .ispricaju kako su radili d kako ce ubuduce raditi. Rasporedeni smo za spavanje po kucama: omladinci i ornladinke odvojeno. Mnogi su spavali pod satorirna. Puno satora oko Drvara. Kao da se citava ornladina Jugoslavije sjatila ovdje. Kongres treba da pocne. Ulazirno u salu - divno iskicenu s cvijecern i fotografjjarna nasih rukovodilaca. Cinilo rni se da tako veliku i tako uredenu salu nisad viSe vidjeti necu. Zagor, srnijeh, price i upoznavanje potrajalo je sve do pocetka .izbora radnog predsjedniStva. A onda grobna tiSina. Pocinje rad kongresa. Bira se radno predsjedniStvo u koje ulaze drugovi iz Centralnog korniteta SKOJ-a, predstavnici ornladine sa .terena i omladinki i omladinaca iz partizanskih jedinica. U glavi rni je, sjecarn se, kosrnar. Sve to tako velicanstveno, rnnogo ornladine, pa takva sala - bila sam prosto zbunjena. A onda, gledajuci oko sebe, pocinjem da se p:risjecam divnih drugova i drugarica kojih ovdje, na kongresu, nema. Pr.isjecam se i kursa higijenicara, odrzanog pocetkom 1943. godine, odmah poslije oslobodenja Bihaca. Sa kakvom voljom smo sticali prva znanja na tom kursu. Zadatruk nam je bio da se pripremimo za iborbu pmtiv zaraznih bolesti, ·kako .na terenu, tako i u jedinicama. Rtikovodioci toga kursa i rpredavaci hili su pok. dr Simo Milosevic i Voja Dukanovic. Kurs nije zavrsen, jer je pocela IV neprijateljska ofanziva. Omladinke i omladinci - slusaoci kursa organizovano su se povlacili, sa namjerom da se kurs nastavi. Na zalost, to nije bilo moguce. Rasporedeni smo po grupama kao higijenicari iako nezavrsenog kursa. Tako, u jednoj grnpi .nasla sam se sa Muharemom i Enisom iz Bihaca, Brankom, studentom medicine iz Zagreba (ne sjecam se njihovih prezimena), Ljubioom Nedimovic iz Prijedora. Ljubica, koja je imala samo 16 godina, a vee se brinula o starijdm i iznemoglim. Citava porodica joj je u partizanima. Brine za majku. Koliko je bila ozbiljna i sa kakvom ozbiljnoscu je pr.ilazila poslovima. Dr Simo MilO'sevic mi jednom rece: ,Pa zbilja, Anka, to je dijete, treba je nekako predati majci, da majka brine o njoj a ne ona da se brine i o majci i bratu i sestri i o ovim nemocnim ljudima ... " Ipak, ostala je da bi pred kraj rata poginula kod .Prijedora. Ona nije hila ovdje na kongresu. Pa slucaj s onom drugaricom u Zlopolju, kod Duvna. Ni nje nije bilo medu nama da cuje tople rijeei svojih drugova i drugarica. Sjecam se teSkih ranjenika koji su bi1i smjesteni u pojate. Prema Prozoru su ih nosili borci V dalmatinske. Jedno poslijepodne naiSao je neprijatelj, a u pojati nasi teski ranjenici. Nas je bilo malo, nismo ih mogli pokrenuti, a nije bilo ni nosila. Ranjenici su nas molili da ih napustimo, da se mi zdraVli spasavamo. Njihova bolnicarka zahtijevala je od nas da se pO'Vucemo. Ona je ostala sa njima. Kad je pao mrak, prikrali smo se do pojate, da vidimo sta je sa njima. Mislili smo da su svi mrtvi. Nasli smo ih sakupljene oko vatre, a bolnicarka medu njima. Svi su pjevali. Nisu znali da se neprijatelj povukao. · Sjetih se i drugarice iz jedne banijske jedinice. Peta ofanziva je u pun om zamahu. Sve se komesa. Svuda puca, na sve strane se · jurisa. Toj drugarici, bolnicarki, pade granata bacaca medu noge. Noge j.oj se pretvorise u parcad i meso. Strasan prizor. Nema joj ni 16 godina, a moli da je drugovi ubiju da neprijatelju ne padne u ruke. Pod teskim uslovima smo je p;renijeli do pokretne bolnice. Nije mogla da prefi;vi. U tom mom razmiSljanju, kao da sam u snu- prenu me gromki glas. Bar mi se tako ucinil?. U ~ali ti~in~. . . , . ,Djeco, sinove sam 1zgub1:o, ah VI ste rn<?Ja dJ~C~ ... v T<;> govor~ dr Ivan Ribar. Suze su mi potekle. U dvoram potaJm plac,. J.e~ stan Ribar ne .place. Govorio je o nasoj borbi, o omladini, o izdaJmCima, a mi svi se pretvorili u jedno veliko _uvo. . . . . . Ostali delegati iznose svoja 1skustva sa .terena, 1z. Jedu!-Ica. NaJ~~nom aplauz. Delegati, citava sala trazi od jedn~ o~lad!nke 1z. Slover;tiJe da isprica kako je talijanskom voj~iku otela m1tr~lJez 1 ~.ak<? _Je uspJela da ga zadavi. Pojavi se za govormoom, moglo b1 se re~1 dlJ~~e. Mala, siCusna a tako ozbiljna i snazna. Cudi ~e sto se to. <;>d nJe. ?'az1,_ kad su i drugi u borbi protiv fasista, i veca .dJela naprav1h. Ispncala Je to taka mi;no i stalozeno, a zatim se prolomi salom ponovan aplauz. O:na mirno ode na svoje sjediste. . . v Kongres u Drvaru nij.e se odr:l~va.? samo 1;1 sah. 0~ Je odrzavan u citavom gradu. Odr:lana Je smotra 1 hskulturmka, a zat1m raz~a takmicenja: skok uvis i udalj, trcanje, bacanje ,,kamena s r~m~na . Odrzana je i fudbals·ka utakmica. Razni skecevi ~oje ?U pojedme grul?e spremile izazivali su smijeh i razdrag~n~st .. Zatim,_ pJeS~~ boraca,. k_oJe su sami sastavili o narodnooslobod1lackoJ borb1, straz.1, patroh 1td. izazivale su posebno inte~esovanje. Sva t~ ~ktivn~s~ u to~u k?ngre~a dala je tom skupu omlad1ne posebnu draz 1 sadrzaJ. To Je zmsta b10 skup mladih, hrabrih i odvaznih. . .. . Tri dana je ;proslo kao u snu. Kao da smo godmama bl11 zaJedno. Krenuli smo ponovo u svoje jedinice, na tere~, na<;>ruzan~v novi~ poletom i novim saznanjirna. Mislila sam da taka nesto mka? vise necu dozivjeti. Vratila sam se u svoju jedinicu - III splitsku ~ngad~. Strahovanja drugova da se necu vratiti nisu bila opravdana, Jer: b1la sam vojnik, clan Komunisticke partije Jugoslavije. 710 ?Jl �Milan PantiC CETNICKA ZLODJELA U TOKU SEDME OFANZIVE 1944. GODINE U SEMBERIJI edma ofanziva u Semberiji je pocela .koncem marta 1944. godine. To je bio, u stvari, napad Trinaeste SS-divizije naMajevicu i Semberiju, to jest, oslobodenu teritoriju. U isto vrijeme i jedinice ,Prine Eugen" divizije napale su ostali dio osJobodene istocne Bosne. Pod pritiskom nadmocnog neprijatelja nase jedinice su se povukle u SekoviCe i na Romaniju, .tako da je neprijatelj, to jest SS-ovci, usao u Bijeljinu i .ponovo uspostavio ustasku vlast u Bijeljini. Uporedo sa njima aktivirali su se i cetnici koji su hili razbijeni, ali 111j.ihove manje grupice su ostale na Majevici,. dok je jedan hroj pobjegao u Srbiju. Ali, poslije uspostavljanja ustaske vlasti u Bijeljini ponovo su se vratili i otpoceli su da mobilisu svoje p.ristaliee u tom kraju. Oni su sebi postavili zadatak da potpuno uniSte narodnooslobodilacki pokret i Partiju na tom terenu, pa su otpoceli sa sistematskim fizickim uniStavanjem :najistaknutijih partijskih aktivista, a za druge aktiviste stvorili su neke kaznene bataljone, nekakav svoj logor da bi te druge aktiviste - clanove Partije, omladinee, omladinke i zene, slali na neku vrstu prisilnog rada u koncentraoioni logor. Oni su jedno v.rijeme ima!li u Batkovicu svoj koneentracioni logor. Taj teror su cetnici vrsili narocito preko Raje Banicica, svoga komandanta, koji je u :Semberiji razvio progon svih pristaliea narodnooslobodilackog pokreta. Mnoge !jude su ubijali, cak i za najmanju sitnicu, naroCito muskaree. Masovno su premlaCivali i siSali zene, aktivistkinje. Vrlo mnogo nasih aktivistkinja je bilo batinano u tom periodu, a neke od njih su bile ubijene. Koliko se sjecam, jedna od tih je hila Lela Simic, zena Bore Simica, koju su cetnici zaklali. ZatJim su cetnici zaklali zenu Milosa, koji je tada bio sekretar Opstinskog komiteta KPJ u Popov~ma. Ubijena je av:gusta 1944. godine Zivam.a Vidakovic, clan Partije iz .Bjelosevoa, zena Doje Vidakov:ica, clana 1Partije od 1941. godine, ciji su sestoro djeee ostali sirocadi. Smilja Jeftic je objesena za kosu i zaklana, ciji je sin Anto poginuo kao horae za oslobodenje Bijeljine. Ona je ubijena juna mjeseea 1944. godine u Batru. Ubijene su dvije skojevke, Rosa Vidrukovic i Bosa Mijic, obje iz Bjelosevea, a takode je zaklana Vojka Vukovic, clan Partije iz Obrezja. Drugi cetnicki komandant Pero Stanic ta:kode je sprovodio teror nad nemocnim zenama Sembevije, ali je te svoje odluke ipak donekle S 712 713 inteligentnije sprovodio od Raje Banicica, jer je imao kao neki vojni. ~u~ u Patkovaci. I najveca osuda (pored onaga sto su u naletu poub1ph, najviSe bolnicarki iz trnavske ~olniee) .hila jC: J;>atinanje zena? i to ~o 100 i preko 100 batina. Takode Je postoJaO VoJm sud u Popovim":, gdJ~ je bio Pero Kojic i Srdan Batajlic. On.i su ugla';:nom pr.em!aCival: batinama i to kroz merdev:ine, ta:ko da Je svaka zena koJa Je prosla tu dobil~ od 20 do 120 batina. Nije bio rijedak slucaj da. su zene, priliko~ batinanja, .padale u nesvijest. Cijela proet;~l!ra obav~Jala se ta~o da b1 .Zena koja bi dosla na red trebalo da broJI 1 kada b1 se zabumla, onda bd morala ponovo da broji i sve dotle d~k ne bi pala u !Ilesvijest. U kraju juzno od Bijeljine, u selima .~u~Ila, Glogovae, JYlodran! Ljeskovae, Kojcinovae i drugim, IPero Stame Je I?;as~vno ubiJa?. ~vi clanovi partijske organizacije iz Modrana s~ ,poubiJam .. Ta!<ode Je hkvidirana cijela partijska organizacija iz Cengiea. Jt;dan d1:o eJan<;>va. ~ar­ tije, koJi su ostali ru Bjeloseveu, likvidirani su,. ~ .Isto. tako Je h~vidira­ na i partijska organizacija u Batru. 1Pe~o. Stame Je b10. ne~o vnJe~e u partizanima pa je morgao zna:ti sve. akti:VI~te,. t~ko da :hv Je za. VYIJeme svoje cetnicke vladavine licno otknvao I h~vid.Irao .. Sv1. clanovi o~bora AFZ-a u tim selima koje sam napomenuo, 1 sv1 skoJevei su prosh kr<?z cetnicki sud i osudeni na ibatinanje. Veci dio nj.ih poslije toga bio Je odveden i prisiljavan .(s obzirom da im je da~? ~ruz}e, a na taj ?acin je htio da maltretira nase rodoljube) da striJelJa druge nase simpatizere. . b'l Sestra Proke Perica, koji je bio sekretar celije u ,Dvorov1ma, I a je clan Partije i nju su, takode, strijeljali cetniei. v • ,. , Sjecam se da je od tih aktivista najgore prem!acena Ruza 1Sn~1e iz Medasa, tako da je ponijela i posljedice od tih ~at:na; Zene su se 1 u tako teskoj situaciji hrabro driale, upravo herojski, .1 davale su ~o­ drsku nama koji smo u to vrije~e bili.?.a tom po~ru~JU. D~bro se SJe· cam jedne nase drugarice, Ande IZ KOJClllOVea, ko]a JC Vovna Boba::~ i mene, .kad je hila najstrasnija situa~ija, pri:n~Ia k<?~ sebc:, kad ~u ub1h cetnioi Ve}jiku Kurjaka, s'krivala pas Je ·~ svoJOJ ~~z:: mko Je to bilo ve?ma rizicno. Takode se dobro drzala I Mileva Sav1e IZ Glogovea, pa JoJa Gosparic i dr. U Dvorovima sam se skrivao kod ,Draginje To!Jlic. ~ ~a­ nji je potrebno istaci zene Zamcke, koje su se vrlo dobro drzale 1 biJe su aktivistkinie AFZ-a. . . , . v· • 30. apr.iia 1944. godine masov:no ubijanje VIdakoviea I~~rsih su SS-ovci i cetnici. Tu je poginulo trideset dvije osobe,. ·1pedu koJima sed: moro djece. Tada je ubijen i Dojo Vidak<:vic, .a za:t:J? .su. se SS.-ov~I vratili u Janju, dok su cetnici ostali. Cetnici su 1spreb11~I Z1vanu I <?sisali je na ocigled zena koje .su bile tuct;ne. K.ad~ se . Z1vana ~poravila, drugovi su se i dalje obracah za pomoc I ona Je I dal)e don?sila hr~nu, preko Zage i Mileve Savic, povezala se sa grupom V.Idakovica u BJelosevcu s Gav,rom Vidakovicem i drugima. Zivana je pronasla Gavru Vidakovica, a zatim nam javila gdje se on nalazi i. gdje .treba da se nademo. Cijelo vrijeme je svesrdno pomagala po:kret 1 b~z Imalo straha kao da nije prosla kro~ cetnicke batine sve d_?, avgust~. ~Jeseea 1?.44. g~­ dine, kada je zajedno sa Mladenom Sekameem. ~tnJ.elJana. PrtJe stnjeljania hila je strasno mucena. Mladenu su prebih obJe ruk~. . Svi ovi primjeri i jos mnogo drugih g?vore da .su se ~~ne I pored tolikih batinanja i S!traha koje su im cetnici zadavah za v~Jeme sed~e ofanzive hrabro drzale i ni u tim momentima nisu ~aboravlJa:le na svoJe drugove. �Pored zena, .u s~d~oj ofanzivi su, takocie, mucene i omladinke. Sedn;~ ofanz1v~ Je Jedna od naj~trasnijih ofanziva za taj kraj, je1 . Je ~ to VriJeme _r~bije~o ~~0 do 300 hca. Oko 300 zena, djece i staraca, ~O}I s.u se I?oylacih sa Je~Imcama u Sekovice, strasno su izmuceni glaciu, ~eciu 1td.. SJecam se. pnmJera drugarice Mare sa njenim djetetom od pet 1 po go~ma: (}efa 1 M~:a .~o su b_ili prvi clanovi Partije na tom dijelu ~embenJe, _JUZ~o od :B:JelJ.m.e, gdJe ~su sela Puoile, Trnava, Kojcinovac It~.). Ona je hila akt~vi,stkmJa vl! AFZ-u i prilikom povlacenja iSla je sa d}~tetom. _Dobro se SJecam, uoc1 Prvog maja 1944. godine, prenesena je V1J.e~t da Je selo Trnava popaljeno i da su njeni tamo sagorjeli. I tom pnh~o~ se sav.rsel_l,? doJ:>~o .ddala. Mi smo prelazili put ,prema Koreni~a 1 t.aJ dan se msta ~1Je ]elo, a kad je dijete pocelo plakati, tra2ilo Je da Jede, o?a rr;,u .daJe .bukov .list i ka:ze: ,Sli:ttko je, jedi, sine, vidiS ~ak? ~a~a .1ede. I mah Maks1m uzima list, a kako je hio gomk, on 1splJUJ~ 1I.st 1 ope~ nas~a':iv da place. Tom prilikom je majka pustila s~zv~ mz hce. Sa ~)om JC 1sao nas drug Teso Durkovic, uzeo Maksima, tJ.esw g~, ~ o?a n~Je pokazala suze pred djetetom, pa cak ni druge ilene msu pnm1Je~~le nJene suze. Kad se vratila kuCi, oboljela je od tifusa j za kratko VriJeme umrla. Rahela PeriSic-Albahari OMLADINA DRVARA I OKOLINE U DESANTU 714 715 J una 1944. godine pozvao me Vaso T.rikic u Okruzni komitet Partije. U to v·rijeme hila sam clan Sreskog komiteta KPJ za Bosanski Petrovac. Bila sam i:menadena kad mi je Vaso rekao da je Okruzni komitet KPJ za Drvar odlucio da sa partijske duznosti preciem na rad u Okruzni komitet SKOJ-a. Pokazala sam veliko iznenacienje, pa i nezadovoljstvo. Iako mlada, sa dvadeset dvlije godine, osjecala sam se mnogo starijom, pa i zrelijom. A eto drugovi me opet salju u omladinu. iDa li sam na neJd nacin dala Vasi do znanja sto sam tog momenta mislila i osjecala, ne sjecam .se. Vjerovatno je nesto bilo. Sjecam se da mi je Vaso govorio o hrabrim omladincima iz OK SKOJ-a poginulim u desantu, o djevojkama Zori Zeljkovic i Raziji Omanovic, o mladicima iLjubi Bosnicu, Dusku ·Bursacu, Solomonu i drugima. Sve sam ih dobro poznavala. Trgla me je napomena, poruka da novi Okruilni komitet SKOJ-a mora biti. dostojan poginulih drugova i drugarica. ,Vi koji ste predvideni za novi OkruZili komitet morate imati na umu da ste stali u stroj na mjesto 'hrabrih boraca clanova OK i dostojno ih morate zamijeniti", bile su nijeci druga Vase. Tog momenta sam shvatila koliko veliki i odgovoran zadata:k sam dobila. Koliko moram biti hrabra, pozrtvovana, odana da bih taj zadatak ispunila i povjerenje moje partJije opravdala. iPosto smo oddali prvi sasta:nak novoorganizovanog OK, dobila sam zadatak da obidem aktive SKOJ-a u .Drvaru i okolini, da razgovaram sa omladinom i da i1apiSem opsiran izvjestaj: ,Omladina Drvara [ okoline u desantu." Imala sam prilike da obidem mnoge arhivske ustanove, tra2ila sam taj izvjestaj, ali ga nisam nasla. U arhivi Instituta za istoriju u Sarajevu, u omladinskoj stampi iz 1944. godine nasla sam nesto malo o dogadajima koje sam opisala u mom izvjestaju. IPokusacu da se prisjetim bar nekih detalja. Svakako, to ce biti blijeda slika tih dogadaja. Zaboravljena su imena heroja tih dana. Neka mi mnogi borci oproste, ali pribiljezicu bar ono cega ·se sjecam, jer je i to moj dug prema herojskoj drvarskoj omladini. Bice to samo nekol[ko crtica iz Olllog •sto sam tada opsirno na;pisala u izgubljenom izvjestaju. ' �Iznenada pred njom se pojavi njemacki vojnik. Uperiy.si ~asinku na nju, ne5to je nerazumljivo govorio. Hrabra djevojka dom)ela, Je ~rz~ odluku. Tek sto joj je vojnik priSao, uzela je pun lonac k1puce CIJeUI i bacila mu ga u lice. . Na njegovo urlikanje, dotrcase ukucani i imali su sta d~ VIde. Nijemac oslijepljen, u polusvjesnom stanju lezi na zemlj!: S~oc.1~e s~a­ riji, uzese mu oruzje u namjeri da ga dotuku, no u masmk1 mJe b1lo vise niJednog metka. * ** Dvadeset peti maj 1944. godine. Meau omladinom Drvara i okoline vlad::~Ja je svecana uzurbanost. Okruzni komitet SKOJ-a obavijestio je omladmu da radne cete, prije no sto svane, krenu u grad. Prije no sto se grad pro~ud.i, trebalo je da se ociste ulice i ukrase svijecem i zastavama. Poruser:n Drvar tog dana tre:ba da izgleda svecanije i ljepse jer je 25. maj Titov rodenda:n. ' U to vrijeme sva omladina, koja se nije nalaiila na frontu a to su yecinom bile omladinke i pioniri, hila je svrstana u radne cete'. Cete su 1ma~e Zfl:~atak da obraduju njive boraca, starih i iznemoglih, da ruse ~omumkaciJe .kad to zatreba, da prenose ranjenike, hranu, municiju 1 mnogov drug1h J?OS~ova koje_)e namvetala ;borba i tesko ratno \Stanje. U cetama b1 bw po koJI naoruzani omladinac, bilo kurir narodnooslohodilackog odbora, ili pak aktivista skojevac. To bi obicno hila velika dugacka puska jos od austrougarske vojske sa svega nekoliko metaka. Omladin~ka ceta iz Podova viSe Bastasa tog jutra 25. maja prije zore .krenula Je v~a Drvaru. M_l~dici i djevojke su u vojnickom stroju sa pjesmo~ dosh na plato vrse Bastasa. Uhrzo se cula zuka aviona. Odma!t ~atn~ bo~bardovanje. Drvar je bio kao u nekoj magli. Komand:r ~ete ~zdao Je na_;eaen~~ da oi?ladina saceka tuna platou, a kad se avwm raz1au, onda 'Sto pnJe, dolJe u grad. Ubrzo su se culi pucnji. Omladina se nije jos ni snasla, a IPOkraj njih se spustila jedriHca. U pryi mah omladinci. su p_omisl~~i d~ su partizani oborili neprijateljski avwn. Od te omladl'11e mko mJe m znao da uopste postoje jedrilice. ,Ura, juris! Napvijed nasi"- povikase omladinci. Kad su omladinci dosli hlize, primijetiSe kako se iz jedrilice izvlace njemacki vojnici. Vjerovatno uvjereni da su napadnuti od naoruzani~ ~~raca, u :P.a~icnom strahu, pucajuCi iz piStolja nasumice, njemacki VOJ111CI su traz1h za1don. U brzini su u jedrilici ostavili i masinke i municiju. Hrabri omladinci iskoristiSe . zabunu okupatora, uskociSe u jedri~icu, naorutase se i uz poklice bodrenja jurnuse za Nijemcima. Nastala Je borba. Ovog puta na jednoj strani bile su naoruzane i hrahre seoske dj~v?J~e ~ pion1ri Podova, a sa druge strane izbezumljeni i preplaseni VOJll'ICI H1tlerove soldateske. Rastrkarri po nepoznatom terenu zahvaceni vjetrom i odbaceni od grada desetak kilometara, iznenaae~i napad?m, .Po~eli su bezglavo da bjeze. J edan po jedan dolazio je na omladmski msan. Padao je u uvjerenju da gine od odrasle i snazne muske ruke, ne sluteCi da je pao od hitaca hrabrih djevojaka i djecaka sela Podova. Jedan padobranac udaljio se od svoje grupe. Lutajuci tako naiae u n:var S~lo. U dvoristu jedne kuce n:Iada zena napravila cijea za pranJe vu'hlJa . .J;znenaaena bomba:rdovaiiJeiTI Drvara, posmatraila je grad u oblaku dima, i ne sluteCi da se u njemu nalazi okupator. Cim bi se padobranci oslobodili padobrana iii iskocili iz jedrilice, ubijali bi sve na sta su naisli, zene, djecu, s.tfl:ro i mlado. Nisu pi~ali niti ih je zanimalo, ko je vojnik, bor~c, .a ~o Cl':'Il. U svakom. '~tanovnrku grada Drvara vidjeli su borca. Tako Je 1 h1lo, }?-Isu se prevanh. .. . Oko Komande mjesta i Komande podrucJa vode se bovhe. NIJemci su' sakupili jednu grupu stanovnika Drvara i tjeraju ih u praveu Unca: Vjerovatno su im trebali da nose njihove ranjenike. U grupi se na.sla. 1 cetrnaestogodi5nja djevojcica Mika Bosnic. u jednom trenutku prOJUTIO je pored njih partizanski tenk. Neko je u grupi sapatom rekao: ,To je nas tenk, sigurno je u njemu neko iz Vrhovnog staha. Mazda je u njemu Mosa ·Pijade." Uvidjevsi da tenku nece moCi onemoguCiti prolaz, Nijemci hacise na kupolu jedno satorsko krilo i tenk se zacas nasao u jarku. Cuvsi rijeci o drugu iz Vrhovnog sta:ha, omladinka Mika munjevi: tim pokretom ruke je strgla sa tenka eeradu, vozac nesmetano nastav1 put kao Bastasima. Na djetinjim usnama ,jos nije bio zamro osmijeh zadovoljstva sto je ,spasila druga Mosu" i svoj partizanski tenk, a vee su se u njeno tijelo zahadale okupatorske kame i bajoneti. Pala je djevojcica heroj a da nije hila ni clan ~~J ~i S~_DJ-a, ~i 'vojnik ni horae, ali je hila kCi herojskog Drvara ko]I JU Je ucw da Je sloboda va:Znija od zivota. 716 717 Za vrijeme desanta :K!omanda mjesta i .KoJ?anda podruci:;t nala~ zHe su se na Uncu. U ohie ove ustanove rad1lo Je dosta omladmaea 1 omladinki. Omladinke su bile holnicarke, kuharice, kuriri, pralje, a mladiCi su hili borci !Pratece cete. Komandant podrucja, narodni heroj Jandrija. Tomi~-Cic, jo~ prije desanta, izdao je naredenje da se oko Komande IskopaJU rovov1 kao skloniSta. Okupator je i ranije dosta cesto bomhardovao prvar .. " . . Tog jutra 25. maja, cim su se culi zvuci aviona, ~ek_I mla_d1e1 1 dJevojke potrcali su u rovove. Neki, kojima je to sklanpnJe vee dosad~lo ostali su u postelji sa zeljom da se jos malo ~dmore: I ovog da~a cekaju ih naporni poslovi. Bilo da se nosi posta u u~alJen~ sela, ~~lo da se mijesi i pece hljeb za horee. IIi da se pere ves, nos1 matenJal za bolnioe i niz drugih poslova. �mislio na sebe, o svom zivotu. Sa~o je ~rad?m leb~je.la s~re~nja, r~~~ za zivotom druga Tita. Sarno se culo pltanJe ,GdJe Je T1to ... e 1 . v• ZlV.? Je li spasen?" Onog dana kad je prostruja:la radosna VlJeSt: ,TltO je spasen", odlaknulo je Dr~arc~1ma. Drvarcani su znali, spasen Tlto- spasena Je nasa borba. Neka herojstvo mladih za vrijeme desanta na Drvar nadahne mlade generacije danasnjice. Poslije jakog bombardovanja culi su se pucnji na sve strane. Borci su pomislili da to pa;rti:zani pucaju na avione. Ne prode mnogo, iz dimne zavjese, koju su stvarali prilikom spustanja jedrilica pojavi.Se se prve grupe naoruhnih SS-ovaca. ,;Za desant ranije nikad nismo ni culi. Mi smo u prvi mah pomislili da su to trupovi", pricali su mi tad omladinci. Trupovi su bile ma1e njemacke jedinice obucene za gerilsko ratovanje, koje su njemacke komande U OVOID periodu rata cesce ubaciva}e na sJobodnu teritoriju u cilju vrsenja diverz1ja, ulbijanja :kurira, odborni'ka i sl. Sada ,su i.Sli u talasima i pucali na sve na sto su nailazili. Nastala je prava pometnja. Pucalo se i mnogo je mladica i djevoja:ka izginulo u rov;ovima. Jedan od boraca 'Pratece cete priSao mi je: ,Bio sam u rovu bez oruzja. Neki drugovi su imali oruzje i cim su ugledali Nijemce, nastala je borba. Pokraj mene padali .su moji drugovi. Pao sam i ja sav obliven krvlju mojih drugova. Iskoristio sam jedan momenat kad su Nijemci ·krenuli ka Komandi podrucja. Iskocio sam iz rova i potrcao prema obliznjem propustu. Iz tog pmpusta gledao sam stravican prizor. Nijemci su tjerali moje drugove i drugarice. Nedaleko od Komande sve su ih pokosili. Najteze mi je bilo kad sam vidio nasu kuharicu koja je uza se imala desetogodiSnjeg sincica. Hrabro je pala i ona i njen sin ne trazeci milosti od okupatora." Ti prkosni mladici i djevojke klicali su Partiji, Titu i Sovjetskom Savezu. Nisu poklekli niti trazili milost, sto je jos vise razdra:Zilo pobjesnjelog okupatora. Vrhovni stab NOV i POJ, smjesten u :bivsoj zgradi i pilani Mandica, kao i Ridlovoj kuci, imao je dosta omladinki koje su radile u raznim. pomocnim sluzbama. Bilo je dosta drugarica partizanki iz raznih krajeva nase domovine. Medu njima ,bilo je nekoliko omladinki i'Z Drvara. Poslije desanta pricali su mi drugovi o jednoj od njih. Ne sjecam se njenog imena, cini mi se da se zv:ala Mara iii slicno. Zao mi je da sam joj zaboravila ime. Ali njeno djelo nisam. Kada su voaene zestoke borbe izmeau boraca Prateceg bataljona i padobranaca, na domaku same peCine, izdato je •nareaenje da se evakuise arhiva Vrhpvnog staba. Iz peCine i Ridlove kuce trebalo je prebaciti arhivu pod najvecom kiSom kursuma, iznijeti je uskom kozijom stazom na plato vise pecine. Taj posao morale su obavljati i omladinke jer je svaki sposobni horae vodio borbu na zi.vot i smrt. Na obali Une branili su Vrhovni stab i druga Tita. Nekoliko djevojaka natovarenih teretom arhive, ne obaziruci se na smrtonosne kursume prebacilo je arhivu VS. Meau njima bila je ,j omladinka iz Drvara, mozda Mara, koja je hrabro odlazila i vracala se po nove pakete. Svojim hrabrim drzanjem i odvaznoscu podsticala je ostale omladinke. Za cudo, u najtezim momentima, onda kad se gledalo smrti u oci kad je bilo zivjeti ili umrijeti, niko i opet niko od stanovnika Drvara nije se pokolebao, izdao, pruzio pomoc okupatoru. Naprotiv, niko i niJe v • v 718 719 • v �Stojan Makic RADA VRANJESEVIC, narodni heroj Uciteljs~?j skoli u Banjoj Luci 1932/1933. godine ucenici su govonh da u prvom razredu ima neka mala Rada napred. . na omladinka, da siri marksisticke ideje i istupa k~o komumsta,. rako. ~e kcer prote V~anjesc::~i~a. Uz ~? su)stica~~ da je Rada postena 1 ozh1lJna, da na crnoJ kecelJI Ima UV1Jek c1stu h1]elu kragnu kratku kosu J?.odijeljenu na _razdiok, a krupne oci. ' P~oshJ.e se culo da Je Rada u drugom razredu napustila Uciteljsku skvolu, 1 up1sala se u Trgovacku ~kademiju u rBanjoj Luci, jer je imala tesk?ce sa profesor~m matemat1ke. Izgleda da je ocijenila da ce po Z~Vrsetk~. Ov~. skole Imati viSe moguenosti da zivi i radi U gradu, dok hi kao uc1telJ1ca morala ostati u selu. Kasnije ~~? dozn~li <;I~ ,~e. Rada iskljucena iz Trgovacke akademije ,zbog komumsticke agitaCIJe I da je otputovala u Beograd a onda u Skoplje i tamo zavrsila skolu. ' Poslije .zavr.sene akademij~ 1937. godine Rada je dugo hila nezaposlena. ~SpJela Je .da. se zaposh u Savezu nabavljackih zadruga u Beogr~d~, gdJe _?as~avlJa mtenzivno politicko djelovanje. Zbog organizovanJa Jednog straJka, biva zatvorena i sudena. . 22. sep!embra 1941. ~o~i?e dola~i u ~ajkic-Japru iz Banjaluke, zaJedJ?-o sa Dusankom Kovacevi<?, u. ~VOJstvu clana Mjesnog komiteta KPJ. Za IZlazak na oslobodenu tentonJu one su iskoristile zar. v Tih dana iz Prijedora je stigao Slobodan Marjanovic predratni ~Ian KPJ, a pored njega jos. niz aktivista je od pocetka septe~bra doslo 1.~ Bos. Kn;pe, Drvara, BanJe Luke, Bos. Novog i drugih mjesta od koJih su vecma hili clanovi Partije. ' Rada je iduceg dana po dolasku u selu Hasanima ucestvovala u izboru prv?g narodnoos~~~odilackog odbora. Tom prilikom govorili su: Rada, H~Jro Kal?etanov1c I Bra:nko Copic: o ciljevima i zadacima NOB-a o. zad~~1ma prv1h narodnooslobodilackih odbora, o vojnoj i politickoJ S1tUaC1Jl. Rada je gov?rila lagano, jasno, argumentovano, mada pomalo bo~azl.J~vo .. ~reb~lo Je r:~d osroml?-?m. masom prisutnih pravilno izloziti 1 obpsn~ti V~Jno-pohticku s1tuac1Ju I dogadaje. Vee P~:'TI~ d~na po~azala je ~n~eresovanje za politicke, vojne i druge zadatk~ 1 I~vrsavala 1h sa vehkim entuzijazmom i optimizmom, uz upornost 1 aktiVnost kakve se rijetko srecu. U v • v •• 720 721 Nekoliko puta imao sam priliku da razgovaram sa Radom. Ona je vrlo konkretno govorila o vojnoj i politickoj situaciji u svijetu i kod nas, o pravednim ciljevima i zadacima NOB-a, o rukovodecoj uloz1 KPJ u ustanku, o snazi antihitlerovske koalicije - nasih saveznika: Sovjetskog Saveza, SAD i Engleske i njihovoj mogu6nosti da pobijede okupatore i onemoguce njihove imperijalisticke planove. Izrazavala je zelju da se sire upozna sa nasim :iskustvima u pripremama ustanka, sa organizovanjem i izvrsavanjem prvih napada na neprijateljske jedinice, iako su ta iskustva hila pocetnicka. Pricao sam joj da smo na osnovu direktiva Partije, koje smo primili pocetkom jula 1941. godine od Milana Licine i Salke Terzica, u ovom dijelu sanskog sreza vrsili pripreme za ustanak, u prvom redu politicke, organizacione i vojne. Organizovali smo i napade na zandarmerijske stanice, ustaske tabore i patrole, koji su u veCini hili uspjesni. Rada je imala bogata politicka i organizaciona znanja i iskustva da nas je to prosto cudilo. Pitali smo se kada i kako je ta znanja i iskustva stekla. Svoja iskustva nije nametala, iznosila ih je sa jakim argumentima, u vidu savjeta. Nastupala je i vrlo samokriticki. Govorila je d".l. nije dovoljno sposobna da politicki radi u selima, iako je, prema nasoj ocjeni, hila sposobna da vrlo uspjesno politicki djeluje u selima, sto se i potvrdilo. Skoro redovno je zahtijevala da se kriticki razmotre prijedlozi koje ona daje, navodeCi da ce kriticki rad uz iznosenje dokaza omoguClti da se najbolje shvate i ostvaruju ciljevi i zadaci NOB-a, da se ostvari jedinstvo misli i akcije, da se realno ocijeni situacija u selima i daju ocjene o sposobnosti pojedinaca, posebno rukovodilaca, komandira i politickih komesara i dr. Stalno je isticala da uspjeh u borbi u prvom redu zavisi od pravilnog shvatanja ciljeva i zadataka NOB-a, od dosljednog razvijanja bratstva i jedinstva Srba, Hrvata i Muslimana i drugih naroda i narodnosti, od borbe za njihovu ravnopravnost, da je pravilnim politickim uticajem na ljude i vodenjem uspjesne oruzane borbe moguce preovladati nacionalnu i vjersku mdnju i sovinizam, koje okupator podstice uz pomoc petokolonasa i raznih izdajnika - ustasa, cetnika i slicnih na osnovu neprijateljske devize: ,Zavadi pa vladaj". Zalagala se da nase snage budu ofanzivne, da vrsimo napade na neprijateljske jedinice, ali uz to da se brzo organizuje i pozadina, tj. da se biraju narodnooslobodilacki odbori sela koji su .klica buduce narodne demokratske vlasti, da je potrebno organizovati i zene i omladinu, da je u ove organe potrebno da se biraju najsvjesniji i najborbeniji radnici, zemljoradnici i drugi. Vrlo realno i pozitivno je ocjenjivala uslove za razvitak NOB-a u raznim sredinama Podgrmeca, a brzo je upoznavala ljude i realno cijenila njihovu politicku orijentaciju, svijest i njihove glavne - pozitivne osobine. Uz to nije previdala i mogu6nost uticaja raznih kolebljivaca u pojedinim sredinama, a posebno velikosrpski nastrojenih pojedinaca. Isticala je potrebu ukljuCivanja u NOB i bogatijih zemljoradnika, koji su patriotski orijentisani i spremni da se bore protiv okupatora i izdajnika. Rada se posebno interesovala i za socijalne probleme, za smjestaj izbjeglica i za njihovu ishranu. Prosto je saucestvovala u ratnim teskocama stanovniStva i pokazivala veliku zelju da svakom pomogne koli. ko je u mogucnosti. 46 :Zene BiH u NOB 1941-1945. �Svi smo ocijenili da Rada vrlo konkretno i jasno izlaze aktuelne ciljeve i zadatke NOB-a, da pravilno tumaci ulogu radnicke klase, objasnjava nacionalno i seljacko pitanje, potrebu ravnopravnosti, bratstva i jedinstva. Rada je, u stvari, kako se tada govorilo, vanredno uspjesno i pravilno objasnjavala i sprovodila liniju Partije, sto je bilo uslov za ostvarivanje jedinstva nasih redova i sprecavanje djelovanja neprijatelja NOB-a. Objasnjenja i uputstva koja je Rada davala u cilju pravilnog sprovodenja linije Partije i metod rada koji je koristila predstavljali su za nas dragocjenu politicku pomoc i doprinijeli uspjesnijem radu i borbi. 17. maja 1943. godine oddana je Okruzna izborna konferencija KPJ za Podgrmec u selu Hasanima. Konferenciji su prisustvovali Veljo Stojnic i Rada Vranjdevic ispred Oblasnog komiteta KPJ za Bos. krajinu i pruzili nam pomoc u pripremi referata i u radu konferencije. I pored vrlo teskih uslova, prezivjelih tragedija i velikih zrtava naroda u Podgrmecu u toku IV neprijateljske ofanzive, clanovi Partije - delegati na konferenciji su istupali sa optimizmom i vrlo objektivno. Oni su temeljito razmatrali tadasnju situaciju i samkoriticki ocjenjivali izvrsavanje vojnih i drugih zadataka u vrijeme ofanzive. Rada je nastupala drugarski i saradnicki. Insistirala je da se u referatima istakne politicka svijest i veliko pozrtvovanje, hrabrost i odanost naroda ovog kraja ciljevima i zadacima NOB-a, da se istaknu strasne teskoce i velike zrtve, ali i nase pobjede nad okupatorima i izdajnicima, da se sagledaju nase slabosti i neka nesnalazenja i sto konkretnije postave buduCi zadaci, da se ukaze na krizu kroz koju fasizam prolazi i da se sto prije obnove izhori odbora, da se ucv!I'ste mganizacije .Partije i SKOJ-a, omladine i AFZ-a. Vise delegata su ucestvovali u diskusiji, i po nekoliko puta uzimali ~ije~: Rada je, ucestvujuCi i sama u. diskusiji, davala korisna objasnjenja 1 pnJedloge. Izmedu ostalog, govonla je da su odnosi medu fasistickim ddavama svakodnevno sve slabiji, da su njihove pozicije objektivno slabije, jer su im naneseni veliki gubici u zivoj sili i oruzju, a izazvale su i veliku mdnju, da protiv fasista stupaju u borbu sve viSe radnici, zemljoradnici i drugi gradani u nizu zemalja. Ocijenila je da je u Podgrmecu nastao izvjestan zamor usljed velikih napora i teskoca u uslovima zime, usljed bolesti i posebno tifusa, ali da nema krize, kako neki misle i govore. Zato je potrebno da se ljudi i zene i omladina podsticu da i d~l)e vo4e borbu i vrse ostale zadatke, da se razvija njihova politicka sv1Jest, posebno o mogucnosti pobjede nad fasistima i izdajnicima. Istakla je ulogu kadrova i potrebu pruzanja pomoCi u njihovom rad~ i. obr~zo':l;lnju. Govc_n:ila je da .clan.ovi Partije moraju dobra upozna.ti l]~de 1. ~p~o~e po~1t.1vn~ .osob1~e 1 s~abost1, da hi na njih mogli ut1cat1 1 poht1ck1 1h akt1v1rat1 1 vasp1tavat1. Istakla je znacaj pravilnog v~~enje agitacije i propagande i potrebu cuvanja propagandnog mate!"1Jal~. Ukvaz.~la j~ na znacaj su~bijanja sverca, jer uz sverc ide i nepripteljska sp1Junaza. Predlagala Je da se zakljucci obavezno i konkretno objasne u svim partijskim celijama i da se dosljedno i brzo sprovode u zivot uz aktivizaciju citavog stanovniStva. I nepo.sre~no poslije ~onferencije Rada nam je pomagala prili~~m ~astavl1~nJ~ p;o~_ran:a 1 planova rada za organizaciono i kadrovsko JvacanJe part1}~ki~ ~~hl~· IZrade pro?rama idejno-poHtickog obrazovanja clanova Part1Je, 1StiCUCl posebno koJe su teme aktuelne. Isticala je da se i teoretsld najteze teme konkretno izlazu, a da se teziSte daje na to kako u praksi primijeniti opstepoznate politicke stavove i zakljucke. Rada je stekla veliki ugled, koji je bio umnogom uslovljen njenim idejnim nivoom, visokom politickom svijescu, velikim licnim pozrtvovanjem i hrabroscu, kulturom odnosa, osjecanjem duznosti, entuzijazmom u radu itd., ali mazda jos viSe velikom principijelnoscu, pravednim i humanim odnosima prema, ljudima, pri cemu je nastojala da subjektivizam svede na najmanju mjeru. Uvijek je razvijala pravedan odnos prema svima i humano postupala, iako nije pokazivala sentimentalnosti. Nije dozvoljavala da se cine ni male nepravde ljudima, ali je zahtijevala i redovno na vrijeme kritikovala njihove slabosti, vrlo objektivno, sa argumentima, bez obzira na funkcije kritikovanih, i sa zeljom da se u zacetku sprecavaju ;razne slabos:ti rpojedinaca. Radovala se uspjesima drugih. Bila je inicijator objektivnog postupanja i pri kaznjavanju. Isticala je da je pri izricanju kazne osnovno da se realno utvrde uzroci grcsaka i slabosti i da kazna bude vaspitna, a ne izraz osvete prema kaznjenom. ' Navedene osobine dolazile su do izrazaja u njezinim diskusijama i odnosima na partijskim sastancima, konferencijama, prilikom kritike, u licnim susretima i u privatnom zivotu. Zato je narod Podgrmeca sa najvecom zaloscu primio vijest da je Rada poginula Ill v-rijeme fasis1ti6kog desanta na Drvar 25-26. maja 1944. godine. 722 723 �Fadila Redzic-Bilal NA OMLADINSKOM RADU U CAZINSKOJ KRAJINI poravlja~';l sa:n se .P.oslij~ upale. pluca, pjegavog tifusa, tramhaze u h]CVOJ noz1 1 ozl]ede ko]u sam zadohila na ruci prilikom homhardovanja holnice, negdje hlizu Pisarovine kada . . rrn JC saopsteno da me Pokrajinski komitet SKOJ-a Hrvatske upucuje na II koJ:?-gres USAOJ-a u Drvaru, kao delegata Cazinske krajine, gdje treha da 1dem na rad sa omladinom u Okruzni komitet SKOJ-a Bihac. Iako sam vee do tada hila navikla na duga i teska pjesacenja iscrpljena ocl holesti i ~romje~ecnog lezanja sa jos otecenom li]evom nogom, tesko sam podnos1~': ova] put: U Drvar sam stigla sa slovenackom i hrvatskom delegaCI]Om 1. maJa, dakle, pred sam Kongres koji je trajao od 2. do 4. maja 1944. godine. ' pzasan umor, koj~ .smo svi osjecali poslije napornog puta, kao da . JC naJed~o~ ~estao. B1h smo na okupu iz svih krajeva zemlje. Bilo je m~?go dirlJIVIh susreta. Tu sam nasla i neke drugarice i drugove sa koJ:ma sam se rastala u Zagrehu, kada smo ilegalno saradivali u SKOJ-u. Prv~ put sa~.tada sre_la ~ Skendera Kulenovica. Upravo se bio vratio iz S:azmske. ~kraJIJ:?-e ~ koJU )C ~rehal~ d~ idem posl~je Kongresa i pricao mi Je ? svoJim .utiSCIJ?a koJe JC pomo 1z ovog kraJa. Iako smo hili smjestem u okolmm sel;ma, a Kongres se odr:Zavao samo nocu radi eventualnag hom~ardovanJ.a od s.trane neprijatelja, Drvar je hio prava kosnica. Sv~ .se ~nlo od I?JCS!fie.} ~e.drog raspolozenja, i nista nije bilo tesko, ~ye J~ h1.lo :n:oguce, ]~:1sat1 1 na neho aka treha. Medu hrojnim mladicim~ ~ d~evo]kama :ko]I su na Kongresu istupili, posebno mi •Se ureza1a u. ~J~canJ~ Nad~ ~I.s~r. D~k je govorila, na lieu joj se ogledala snaga nJ~m~ uh]eden)a, C_Iml~ m1 se da ce nas pravo sa govornice povesti sve u JUr~s, u posl]edr;tJU h1tku za oslohodenje nase zemlje. Posebno raspol~z~nJe z~vlada~o Je kada se za govornicom pojavio drug Tito. Svi smo b1h k.ao. ]~dan 1 ~urom aplauza, pjesmom i povicima dugo smo ga pozdrav-l]ah 1 rastah se ponosni sto smo primili taka odgovorne zadatke od Kongresa i druga Tita. . N~ t~renu hiha~kog okruga, negdje kod Buzima, stigla sam oko 10. maJa. SJecam .se ~a Je taj put od Drvara bio posehno tezak zbog cestih bomh.a~dovanJa 1 s~al?e . neprijateljske kontrole saobraca{nica. PosehJ?-O m1 J~ ostalo u SJ~canJu bombardovanje Hasana, kada je u jednom J~rku bh~u ~~ne pogmula r;tepozJ?-.ata ?.iev~jcica pogodena od metka prihkom mitral]IranJa. Medutim, mJe hllo m vremena ni uslova za tugo- 0 724 725 vanje. Zaustavljali su nas neprijatelji, ali smo ipak iSH dalje. Trehalo je sto prije stici. Trebalo je preci preko ceste, pruge i Une. Posta su blinidirani vozovi stalno kontrolisali prugu, a neprijateljski bunkeri takode hili blizu, poslije dva neuspjela pokusaja najzad smo pre5li i cestu, i prugu, i Unu, po danu, kada su se neprijatelji najmanje nadali. Kada smo vee hili u camcima na Uni, primijetili su nas i ohasuli kiSom metaka. Uspjeli smo preCi i uhr:w smo se nasli na terenu Buzima. Prvi susret sam imala sa Genom Juricem, Clanom Okruznog komiteta KPJ Bihac. Sa njim sam dosla u sjediste ·okruznih drustveno-politickih organizacija na ovom terenu, u Veliku Kladusu. Formiran je Okruzni komitet SKOJ-a. Sekretar je hio Bajazit Bakalovic, a clanovi: Veljko Basic, Nedo Zatezalo, Vlado Roncevic, Idriz Burzic i Fadila Bilal. Ia:ko pod vrlo teskim uslovima, u ovom kraju, pretezno muslimanskom, koji je u prvim mjesecima okupacije stajao pod relativno jakim uticajem neprijateljske propagande i laznih ohecanja, Komunisticka partija, zahvaljujuci samoprijegornom radu manje grupe istaknutih komunista, prvoboraca i aktivista uspijevala je da stvori svoje punktove i zarista sve sireg i masovnijeg djelovanja u narodu cazinskog, kladuskog i dijela hihackog sreza. U vrijeme prvog oslohodenja Bihaca i stvaranja ogromne slobodne teritorije, u koju su ulazili i cazinski i velikokladuski srez, formirani su i sreski komiteti SKOJ-a, kao i neki opstinski komiteti, npr. Vrnograc. Prema jednom izvjestaju sekretara Sreskog komiteta KoPJ Cazin, iz decemhra 1943. godine, hilo je pet skojevskih grupa sa 42 clana, a od toga 12 djevojaka. Postojao je i Sreski odbor USAOJ-a od tri clana i Opstinski odhor USAOJ-a za Vrnograc od 5 cianova. U opstini Vrnograc bilo je pet seoskih odhora, 341 clan USAOJ-a, a od toga 261 djevojka. U nekim selima, gdje je uticaj neprijatelja hio jaci, postojali su ilegalni inicijativni odhori. Neke omladinke su vee od 1941. godine aktivno ucestvovale u NOP-u, kao npr. Hadzera Talakic iz Velike Kladuse. Semsa Coralie iz Cazina, otiSla je u partizane pocetkom 1943. godine, kada su se u IV neprijateljskoj ofanzivi jedinice NOV-a morale povuCi iz Bihaca i drugih oslohodenih krajeva. Iz srpskih sela mnoge djevojke javile su se u jedinice NOV-a kao holnicarke i horci. Od Kongresa USAOJ-a u maju 1944. godine, zahvaljujuCi sve veCim uspjesima postignutim u horhi protiv fasizma u svijetu i kod nas, stvoreni su uslovi za intenzivniji rad i sa omladinom ovog kraja. Osim Okruznog komiteta SKOJ-a, formirani su sreski komiteti, i to: Sreski komitet Velika Kladusa u sastavu: Sead Pozderac (sekretar) i Clanovi: Hi.da Seferovic, Dara Canak, Soka .Dzakula, Pero Lavrnja i Mico Carevic. Scad Pozderac je vrlo hrzo otiSao u Sreski komitet SKOJ-a Cazin, a za sekretara ovog komiteta izabrana je Dara Canak. Soka Dzakula, krajem 1944. godine postala je clan Okruznog komiteta SKOJ-a Bihac. U sreskom komitetu SKOJ-a Cazin jedno vrijeme hio je sekretar Hasan Begic, a onda je na njegovo mjesto dosla Zlata Sadikovic. Clanovi su hili: Milosava Gajic, Sadika Music, Branko Bihic, Dragan Rodic, Mari~ka StaniC, Besima Kavazovic, Radojka Zezelj i Sead ·Pozderac. Bes1ma Kavazovic je hila zaduzena za rad sa USAOJ-em i hila je predsjednica Sreskog odhora USAOJ-a za Cazin. Ovaj odhor je imao 19 clanova, od kojih tri Muslimanke. Tada je formiran i Sreski odhor USAOJ-a za Veliku Kladusu od 22 clana, zatim dva opstinska odhora: U Bosanskoj Bojni i Maloj Kladusi �i 17 seoskih odbora, 4 u srpskim i 13 u musl" k' 1· formiran i Mjesni komitet SKOJ I' Imans 1m se 1ma. Tada je Vlado ~zb?l!, ~sim Sarajlija i D~:: ~il~~u Kladusu, a clanovi su hili: U IZVJesta]u o stanJ'u i rad p t'. . II 1944 d' · · u ar IJe u cazmskom srezu od 1 do 15 · go me IZneseno Je da su u b'l · · . ovo~ srezu I a svega 44 clana SKOJ-a Posto je u to vri ·e jedml!-ska bil1 oJ. va~e a Je ra sa zenskom omladinom b' · d' 0 : aJu se 10 ZUJU drugarice, a njih je bilo malo p bJe 1? ~oguc, ~k.o se angamanskom zensk . 1 d' . · " ose no Je tesko radrtJ sa muslili", kaze se u ov~~ ·~~:s;~~mN~e;d ~u po~:ivene, a .roditelji vrlo zaostaje veca grupa mladih komuni~ta 1~om md aJa 19~4. ~odin~ dosla duna, Banije i Like. Do tada ' ~ OJim~ . ?sta d).eVOJaka 1z Koraktivisti na oslobodenom iii s:e~slebbr}e borc1 Il~ pa.~tiJski i skojevski o ouenom tentonJu Od dj'e · k s d vi M. 1 · VOJ~ ~ u ?S e: 1 osava Gajic, partizanka od 1941 12 0 k d. radmk u Baniji i Dara Canak k d · . . to e, o tada partiJsk1 ~sme krajiske brigade, Marin'k;a S~a~i~a Bam)e, Z}a!a .s~dikovic, horae ~z Like, Hida Seferovic, partizanka od ,1~~do.Jk~ ZezelJ 1 Soka Dzakula Jedne slovenacke brigade i Fadil B'l 1 · 12 ostara, do tada borac Vitini, do tada part1jski i skojev:ki ~:d' 1·\redr~tna sk<?jevka, rodena u veCim dijelom na neoslobode . . .~ u SJevern?J Hrvatskoj, naj~ih uciteljskih kurseva u Po~;~:~~o~w· .T~'!p su sktigli poslije zavrsef1c, iz Buzima Sadika Music . p " ' mi 1 opus om: Enver MustaMubera Salih~dzic, iz Bihaca 1~nie~~gra~~i· ~atima__.Pl~?~rac, iz Cazina i visti. Moj brat Fadil Bilal ~vrseni ~~t l'I ao b1~kJI I v~koj.evski aktitakode je tada stigao iz jedne slavo~~kee f,/agre ~~ e UC1te.1Jske skole, ~~o pr~s~~etni refe_;ent, a poslije kao ucitelj 1~a~eu~li~f!no. vnkeme radio tiJ.ske cehJe za Opstinu Liskovac. Fad'l B'l I . E a 1 se _r,etar parn~Je mucki ubijeni od zelenog kadra I i t~~ ~ad'lv~~ Mustaf1c su kas1 me, a Enver ubrzo posli · t K ' . · · marta 1945. golovic i Nedo Zatezalo up~~en~g~~ ur~e~ J94t gkdine, Bajazit BakaNakon samo nekoliko dana doznali nga ~ ns e operativne grupe. Jedno djecacko vedro i nasmijano Ii~:w da Je Nedo zrez~lo poginuo. bodu nase zemlje viSe nije bio medu n~:ra~emno na sva u zrtvu za sloU septembru 1944 godine posl" k . k'h 1 organizovali pri Okruz~om ko~itetu J~~0fJev~/ k ~urs.eva, koje smo Oblasni komitet SKOJ-a za Bosansk k .~a, 1 ~ OJe. Je or~anizovao mladi kadrovi i za sekn:~tara Sres u rapnu, 1zrastaJu nov1 domaci dusu dolazi Vlado Ozbolt. Posto s:;br~~mrte~a l~KOJ-a.~a _Yeliku Klaro Lavrnja. U Sveski komitet Caz· k raz o :o, zamrJemo ga je Pedic. U oktobru 1944. godine kadmza se reta{a 1e odreden Dragan RoKPJ Cazin i pocela raditi r~tez a sa;n posta a clan v s.resko? komiteta izabrana je Soka D:Zaku1ap no sa zenat?a, u ~~ruzm kom1tet SKOJ-a izabran Ale Galic. ' a za sekretara Je poshJe Bajazita Bakalovica ~erv domla~ina :~b~L~~~~~·~~%n~~v1J~v~~n~~~v ~!a~ine, ni:asrk d U izvjestaju Okruznog komitet SK SKOJ-a za B?san~ku krajinu, iz septe~bra 1~!: Ob!asno~ komite~u porastao broJ skojevaca na 407 d . d · .godme kaze se da ]e du kojima je bio znatan bmj M:s1~rrl=n~i. toga b1lo 169 djevojaka, med. . Rad sa muslimanskom zensk nama uopste bio je vrlo te.Zak D om om1a mo:n 1 muslimanskim zedrustvenog zivota upucene n~ ko ~ad~ su ond~ bile sasvim iskljucene iz , . ucu I poro 1CU, u 'selima gotovo sve 726 727 nepismene. Da bismo im lakse prisle, odlazile smo na sijela, komusanje kukuruza, trlje i prela. Odlazile smo i na razne poljske radove, kao npr. na okopavanje kukuruza, i tu smo radeci sa njima sticale njihovo povjerenje i yos~~jale y::ijatelji. A_ tada je vee ~slo l~k.se i sa odrzavanjem konferenCIJa, crtalack1h grupa 1 analfabetsk1h tecaJeva. Moglo se tada priCi i organizovanju odbora USAOJ-a, pa i skojevskih grupa, radnih ceta za pomoc u izgradnji bajti postradalim srpskim porodicama, za sakupljanje hrane, pletenje carapa, rukavica i drugog, za potrebe partizanskih jedinica na polozajima i niz drugih akcija. Krajem 1944. i prvih mjeseci 1945. godine, rad je bio otezan i zbog pojavljivanja raznih odbjeglih ustasa, tzv. ,/lelenog ikadra" Citavih trupova ,koji su napadali iz za.c:jede ne samo borce iz jedinica nego i politicke radnike kada bi obilazili pojedina sela. Pred Novu 1945. godinu u Buzimu ovi trupovi napali su Komandu mjesta i nas nekoliko aktivista koji smo se upravo tu zadesili. Bio je to neocekivan prepad usred noci, ali smo uspjeli spasiti. Jedne veceri napali 1SU i UCesknike UCiteljskog kursa U J3acrakama, gdje smo organizovali skraceno skolovanje uCitelja. U to vrijeme velika paznja se posveCivala kulturno-prosvjetnom radu u selima. U Velikoj Kladusi je formirana okruzna kulturno-prosvjetna ekipa sa horskom, diletantskom, recitatorskom, folklornom i muzh':kom sekcijom. Marinka Stanic, clan Sreskog komiteta SKOJ-a Cazin i Munira Karahasanovic, profesor iz Sarajeva, najneposrednije su radile sa ovom ekipom i pripremale programe. U ovoj ekipi u najvecem broju su bile djevojke i mladiCi koji su iz Cazina prebjegli na oslobodenu teritoriju. To su hili Kija Omanovic, Zlata Beslagic, Seida Pozderac, Tchvida Alagic, Minka Hadziabdic, Albin Kabiljo, Serifa Cavkic itd. I Velika Kladusa je imala svoju manju kulturnu ekipu, u kojoj su radile Dara Vila, Minka Tal<llkic, Hadzera Talakic, Dulka Talakic, Bulka Mil} kovic, Slavica Kristovic i dr. Dok je kladuska grupa obilazila samo okolna sela, okru2na ekipa je spremala programe za vece politicke i druge manifestacije i skupove. Na Barakama izmedu Male Kladuse i Lucke, Okruzni NOO, zapravo Odjeljenje za prosvjetu sa povjerenikom Hasanom Musicem i referentom Mehom Mehmedbasicem, organizovalo je prvi uciteljski kurs da bi se sto prije stvorio domaCi vaspitno-obrazovni kadar za osnovne skole koje je trebalo otvarati. Okruzni komitet SKOJ-a je pomogao u izboru omladine za ovaj poziv i u organizovanju politickog i kulturno-zabavnog zivota na ovom kursu. Stvorena je skojevska 12:rupa i organizovan kulturno-prosvjetni rad. Izmedu ostalih, ucesnici tog kursa su bili: Asim Sarajlija, Arif Zulic, Sulejman Mehmedagic, Huso Sabljakovic, Arif BeckanoviC, itd. U organizaciji prikupljanja hrane za svoje buduce uCitelje bili su angazovani pioniri iz Baraka i okolnih sela. Poslije zavrsenog kursa, ovi mladiCi bili su nosioci obrazovnog rada, radili su u skolama, a organizovali su i analfabetske tecajeve, kojima je bio obuhvacen veCi broj zenske omladine. Bilo ,je dosta odupiranja i propagande da je to mamac za mobilizaciju zenske omladine u NOV, pa su neke djevojke bjezale u Cazin. Pa ipak nisu izostali uspjesi i rezultati u opismenjavanju omladine u to vrijeme. Ovi mladi prosvjetni radnici vrlo brzo su postali i istaknuti drustvenopoliticki radnici u svolll:_!raju, a daljim skolovanjem su se jos bolje osposohili za poslove koje su preuzimali. �. ~kruzni i ~reski k.omi~et SK~J-a pomagali su organizovanje omla. dme 1 u Unsk.oJ operatiVnOJ grup1, stvaranje skojevskih grupa, odbora USAOJ-a kao 1 kulturnog i sportskog zivota. ~~va okruzl!a konferencija USAOJ-a, koja je odr:Zana u Velikoj Kla.dus~ u O~ladn;s~?m doml;l 10. X 1944 .. godine, predstavlja znacajan ~oga~~IaJ ~a ~Ire ucesce. omladme ovog kraJa u NOP-u. U svecano ukrasenoJ. s~h u.ce.stv<_:>valo Je ~ko 100 delegata iz tri sreza, koji su bili predstavmci vo}mh 1 ~er~ns~1h o~ganizacija .. Konferencija je trajala dva dana. Drug1 dan bw Je IspunJen sportsklm programom. Takmicila se ?n:~.ladin.a iz vojnih jedinica i iz sela. ,Bila je to manifestacija bratstva I ljubavi _Prema ~~OP-u, kakvu Krajina do tada nije vidjela", napisao je tada. _r:w.vm~r u l~s~u U:r:s~e operativne grupe ,Bratstvo". Na toj konferen~IJI Je bw v~hkl broJ z~nske o~ladine,. a jedna je u diskusiji izjavila da Je ponosna sto su sada 1 drugance dob1le pravo i zato su sada spremne d': rade sa jos viSe s?age i P?:Zrtyovanj~. Na. kraju dvodnevnog rada ?kruzna kultu~no-pro~vJetna e~:pa 1zvela Je pngodan program, poslije cega se nastavilo sa p]esmom 1 1grom. v Vrlov je zanimljiv podatak da je veliki broj omladine, posebno z~l!s.ke,. ~ce~tvovao na konferencijama kada su opstinski NOO-i podnosih IZVJ~st~J o svo~ radu krajem 1944. godine. Prema podacima iz jednag z~pisn~~a 24 . .3anuara 19~S. godine Okruzni NOO je takode prvi put U IStor~JI vlast1 U tom kraJU polagao racun 0 SVOm radu, pa je izmeOU ostalog 1zneseno da je tada radilo 27 novih skola, 16 analfabetskih tecajeva, da je sag_raa~:w 3S6 b~jti, a ~03 d<;t su u ~adu itd. Bez sumnje, sve su ~vo podaci koJI govore l 0 aktiVnostl omladme, i to posebno zenske, post~ s.e ml;lska omladina uglavnom borila u jedinicama NOV-a. . , ZnacaJno .3e da se spomene jedan veliki protestni miting u prolJece 194S. godme, na kome je ucestvovao veliki broj zenske omladine. Kolone zapreznih kola kretale su se ka Velikoj Kladusi iz svih sela i OJ?stil!a. Omladina je pjevala partizanske pjesme, nosila slike marsala Tita 1 transparente sa parolama: ,Protiv vraeanja izbjeglicke vlade u zemJju", ,Z<;t brats.t.vo ~ )~dinst~o jugos.lovenskih naroda", itd. To je hila snazna mamfestaCIJa nJesenosti da se Ide slobodno i zbratimljeno u bolji zivot, u drustvo pravednije i ljepse za sve ljude. A kako su samo ta mladost i taj narod do juce hili u strahu, zbunjeni, nepovjerljivi. A sad evo, zahvaljujuei nesebicnoj i upornoj borbi komunista za svakog covjeka, koji s11: dokazivali djelom d;;t se ~~oboda i bolji zivot mogu ostvariti s.ar:r:o dosljednorn.__ b<?r~om. protiv fasizma, proti': ovkupatora i svih njegov:Ih slugu, ustasa 1 cetmka, u narodnooslobodilackoj borbi razbudilo :e I. razbuktalo sve ono sto je bilo dobra, plemenito i ljudsko. Trnovit Je bw put u stvaranju novog drustva, bogatijeg za svakog, a ne samo z~ n~ali broj p~~vileg<;>v~nih. Na to.~ p~tu bilo je padova i podizanja, bilo Je nerazumiJevanJa 1 otpora, ah Je s1gurno da su vee tada u vihoru na!odnooslobodilackog rata i revolucije, i u ovim krajevim~ gdje se utl~aj Ko~.unistick~. p~t.r~ije teze _?Stvarivao i konacno pobijedio, stvorem temelJI za SOCIJahsticko drustvo, za uspostavljanje i jacanje ravnopravne zajednice svih nasih naroda. Nevenka Dujanovic-Kojic NAPAD CETNIKA NA PARTIZANSKU BOLNICU U TRNAVI 1944. GODINE 728 729 J a sam se 1944. godine nalazila u selu Cengieu kod Bijeljine, na duznosti predsjednice Opstinskog odbora AFZ-a i clan Plenuma Opstinskog komiteta KPJ opstine Cengiei u koju su spadala sela Trnava, CengiCi, Glogovac, KojCinovac, Glavicar, Cardadine, Modran i dr. Koncem marta 1944. godine jedinice SS-di·vizije ,Handzar" presle su preko Save i zauzele Bijeljinu, odakle su cesto upadale u okolna sela, pljackale sto su nalazile i vraeale se nazad. Mi smo dobili direktivu da se povucemo sa jedinicama, ali kako je u Trnavi ostalo oko 100 ranjenika, medu kojima je bio i Veljko Lukie-Kurjak, koji je bio tesko ranjen, zatim radio-stranica i mnogo druge opreme, trebalo je da u Trnavi ostane rukovodstvo koje ee voditi brigu o bolnici i opremi. Situacija je hila vrlo teska. Organizovana su dezurstva zena i skojevaca kod ranjenika u bolnici, a posebno su organizovane straze koje su pazile na dolazak neprijatelja. Jedne noei, u pocetku ~p­ rila 1944. godine, SS-trupe su u naglom naletu upale u Trnavu, popahle svo selo bolnicu i pobile i poklale veCi broj ranjenika. Pored ranjenika, poubija~ je i veei broj zena, a mnoge sui mucene. Tom prilikom ?bijena je i Mara Durkovie, u Cijoj se kuCi nalazio partizanski stab, zat1m Lela Marie i mnoge druge. SS-trupe su otiSle za nasim jedinicama u pravcu Zvornika i Tuzle, a u ovom kraju su ostali cetnici da bi nastavili obracun sa zenama ovoga kraja. Zene su cetnici na razne nacine maltretirali i ponizavali, tukli u merdevinama i slicno. Svaki cetnicki komandant imao je svoj teren na kome je on sudio i to obicno tako da su zene bile sudene na batinanje, kao na primjer 30, 40, SO batina itd. Desavalo s~ i to da s? ~enama sudili jedan iii vise cetnickirh komandanata. Tako Je, na pnmJer, Nevenka Durkovic jednom kod Raje Banciea osudena na 30 batina, a kod Pere Stanciea na SO batina. Sjeeam se dobro Gospave Spasojevie, Stanojke Jelacie, Zage Jelacic, Mileve Simic i dr. sve iz sela Patkovace, Cipirovine, Golo Brdo i ostalih, koje su. strahovito bile batinane. Te zene su se ipak herojski drzale. Takvo stanje u ovom kraju trajalo je do konca oktobra 1944. godine, kada su nase jedinice u naletu zauzele Bijeljinu, zadr:Zale se kratko vrijeme, poslije cega su cetnici nastavili jos strasnije mucenje. Februara mjeseca 1945. godine konacno je dosao kraj cetnickoj samovolji. . �Grozdana Matovac prisilni rad. U bataljonu su, pored semberskih aktivista, clano:v~ SKOJ.ca, KP i odbornika hili i Sremci - ranjenici zarobljeni u bolmc1 Trnova. Iako su nas maltretirali radom i gladu, drzali smo se prkosno. Stitili smo bolesne i ranjenike. Hrana je hila jednolicna, pa smo kasnije uspjeli da dobivamo i hranu od kuce. Sjecam se da smo svaki zalogaj dijelili sa Sremcima, jer oni nisu mogli jesti logorsku hranu. 6vaki dan kuhao se grah i kukuruza. Radili smo na popravci puta Obarska - Crnjeljevo. Kada smo taj dio zavrsili, prebacili su nas u Batkovic. Jedne noci grupa skojevaca pobjegla je preko Save, bar taka se govorilo. Cetnici su se toliko razjarili da su izveli dva druga i strijeljali ih, a nekoliko izbatinali. Naravno, mi smo to sve morali gledati. Uskoro ,se pronio glas da ce rasformirati Bataljon. Prijetili su nam da ce nas otpremiti na rad u Njemacku, iii predati SS-ovcima u logor Bijeljina. Kraiem juna, mislim da je bio Vidovdan, cetnici, tj. Komanda radnog bataljona, izdvojila je iz stToja i pod strazom otpratila do crkve u selu Crneljevo nas desetak drugarica. Naredili su nam da ocistimo crkvu. Kada smo to uradile, saopstili su nam da smo odreaene da taj dan posluzujemo cetnike i njihove goste. Jadni nasi seliaci moral~ su donijeti hranu za njihov praznik, i to peceno prase, hljeb, kolace 1 rakiiu. Nikada u zivotu nisam toliko pecenja vidjela. Duz cijele zgrade bilo je poredano mnostvo pecenih prasadi. . Mi smo postavile stolove i pod strazom cekale sta ce dalie biti. Pozvane smo na binu, na kojoi je hila cetnicka komanda i nekoliko odbornika. Naiprije je govorio Leko - cetnicki komandant, inace bivsi oficir stare Jugoslaviie. Govorio je o svecanom danu, o kralju Petru II, a onda na sav glas klevetao partizane, komunisticke bandite (kako su ih zvali). ,Ovi banditi zaveli su nase sestre, najbolje semberske dievojke, pa ih njegovo velicanstvo, kralj nas, pomilovao. Pustamo ih kucama na.hrigu,, roditeljima, da ih skrenu na pravi put, a one da se nama . Javno 1zvmu . · Nas je bilo desetak - dvanaest. Ni jedna nije htjela prihvatiti javno pokajanje, nicl se izvini:ti cetnicima. Sve smo cutale, a nelke su i plakale. Kada nas nisu mogli natjerati da govorimo, Leko je objasnio prisutnima da smo previSe uzbuaene i da zato ne mozemo da govorimo. Nismo bile uzbuaene, ali gadovima se nismo zeljele izviniti. Sve drugarice koie su toga dana pustene kuCi, priie iii kasnije, stupile su u partizane. ·Mnoge su i danas zive i ios su aktivne u izgradnji socijalizma. Bataljon je rasformiran. Mjestani su pusteni kucama, a neki mladici i Sremci partizani rasporeaeni kod gazda. Radili su na zemlji besplatno kao robovi. Naravno, uskoro je i cetnickoj sili dosao kra;, a nasa dugo ocekivana sloboda zasijala je sa svim radostima novog zivota. U CETNIC:KOM KAZNJENICKOM BATALJONU . S ve do_ marta mjeseca 1944. godine, tj. do VII neprijateljske · ofanz1ve, u semberskim selima i Bijeljini zivjele su i organi~ovano radile politiCke organizacije KPJ, SKOJ-a, AFZ-a, pio. mra, NOO 1 d~uge. Naravno, ~ad je bio ilegalan do oslobodenja Bijeljine, o~tobra vmJes~ca 1943. godme. Kada su SS-tmpe prodrle u Biljelinu, gl~vmn_a_ ?~se V?J~k~ povukla se na Majevicu i dalje ka Sekovicima. M1 pohticki ~~t1v1~tl tako~e smo se prikljucili u borbene jedinice. Ja sam .~e ~!1 OJ?s}msku;n kom1tetom KP Brodac, dijelovima Komande mjesta BIJelJina 1 clanov1ma Sreskog komiteta SKOJ-a prebacila preko Save u Bosutske .s~me. Sa nama je bio i !! bataljon XVI vojvodanske brigade. ~orav1h smo oko 10 dana gazec1 vodu do vrata, jer su se rijeke Bos~t 1 ~tudba bile izlile. U.~rz_o n~s je neprijatelj otkrio, cesto napadao, pa c.~\1 bomb~r.dov~o. PnJe~1la J~. opasnost da nas neprijatelj opkoli 1 ur:_1st1, Sremc1 1 ID_I B~sanc1 domJeh smo odluku da se prebacimo u Frusku goru. Plan Je bw da to bude selo Adasevci kod Sida. Jedne ki~n~ n?Ci dosli smo vu _selo Adasevce, u kame nismo nasli ni jednog mJesvt.anma. Kad~ su cuh za partizane, pobjegli su jer ih je neprijatelj upla~w. Na pruz1 iBeograd- Zagreb docekao nas je neprijatelj sa oklopn~:n vozom - pancero_m. ~rihvatili smo borbu i veci dio se prebaci, a manJ.I. o~tad_e .. U Bosutsk1m _sumama nismo mogli ostati, a u Semberiji su b1h cetmc1. Komanda mJesta i Opstinski komitet KP Brodac donio je odluku da se vratimo u Semberiju i da se povucemo u' ilegalnost. Kad~ smo presli Savu, razdvojili smo se u manje grupe. Bila sam u grl_IJ?I sa dva druga i jednom drugaricom. Mi nismo dovoljno poznavali pnhke _u Semberiji, ali Cim smo stupili u Semberiju, sreli smo prvog poznamka, druga Ahmeda, koji je zivio u Lugu, tj. •Cuvao je svinje kod Jednog gazde. Uvidjeli smo da je nasa odluka pogresna. Ipak, nadali SJ?l.O se ?a ce~o ~e~ako ostativneotkriveni. Nesreca je hila u tome sto su b1h prv1 otknvem clanovi Opstinskog komiteta KPJ i Komande mjesta. PruZili su otpor cetnicima i izginuli . . !a. i drug!l:i~a s:n? se krili jos nekoliko dana, ali su i nas dvije otknh 1 uhaps1h cetmc1. Prvo su nas ispitivali, a onda osudili da batin~j~ i prisilni rad. Dobila sam 40 udaraca, a onda se onesvijestila. Cetmc1 ~u me p;evezli . sa kolima do sela Velike Obarske. U Obarskoj s~ nalazw. R~~n! ba!a~JO~~ ~aka s~ ga nazivali cetnici. U stvari, to je bw zarobljemcki kaznJemcki batalJon za pripadnike NOP-a osudene na . 730 731 �Pored svih poteskoca i umora najteze mi je hila _kad ~mo, ~o~eCi jedno.g tesko ranjenog ~<;rca niz .veli~m dinars~u .m~brd1ct~, vidJ.ele kako su se pokliznule dviJe drugance 1 pale, ranJemk 1spao lZ nos1l~, sav u zavojima, i otkotrljao se niz brdo dvadesetak meta~a. Jau~ao Je od bolova, svjeza krv mu prodirala kroz vee krvave zavoJe, a m1 smo samo gledale i plakale. U toj situaciji nije ~e. znal<; kame j~ bil~ teze: All, zahvaljujuCi nasem rukovodst:r~ SKOJ-a 1 Jedno.J spretno) part;z~nkl bolnicarki sve se ipak dobra zavrs1lo. Sekretar SKOJ-a nas Je ummo, a bolnicarka je previla ranje~ik~ i dala J?U vo~~· v . . Bilo je svakakvih ranJemka. Nek1 su b~h u vrlo !eskom stanJu, P~ su i umirali na nosilima, sto je nama omlad_u;kama tesko padalo. Drug1 su hili Iakse ranjeni pa ih je hila lakSe nos1h, pogotovo. o~e v~sele naravi, koji sus nama usput pricali i sal~li se .. N~k.u su..cak 1 pJeva~I pu!em. Tezak dojam ostavljali su na nas om ranJemc:I koJI. st; samo J~cah od bolova; hila je i takvih koji su stalno glasno Jaukah, sto nam Je pove. cavalo ionako tezak teret. Pored svih poteskoc~, mucnih. ~ren~!aka i UJ:?or.a, s'.'e smo se osJecale veoma sretne kad h1smo domJele ziVog ranJemk~ I p:redale ga. u bolnicu. Tada je sa nasih lica nestajao umor, povrat1lo. hi v~e v~sel~e, odmah se cula pjesma, jer bile smo svjesne da smo spas1le z1vot covJeku-borcu. v. Omladina cijelog naseg kraja, a posebno naseg sela Grkovac.a,. uCInila je mnogo za Narodnooslobo~ilacku. v~jsku, posebno na zbnnJa'.'anju ranjenika, j'er smo mi, u st'.'a~1, za~JellJly~le borce na ~rant~, nos1le smo ranjenike da hi ani mogh 1 dalJe vod1ti borbu protiv sv1h vrsta neprijatelja. . . Najvece zadovoljstvo pricinio na~_je jedaJ?- Dalmat~na~, koJ~g ~!ll~ kao ranjenika nosile, a on nam se kas~nJe ~ekohko. pu·tva Jav;? da. Je ZIV ~ zdrav; na taj nacin nam je odao l?nznanJe, a m1 vn.Is~a v1se msmo ~I trazile. Na zalost, ova je bio sa~o Jed~n ta.kav slucaJ,. Iako smo mnogima spasili zivote. Ipak s:r:no h1~~ ~r~cne, J~r .smo ~Jegovu zaJ.:valnost uzimale kao zahvalnost sv1h preziVJehh ranJemka koJe smo nos1le. Anda Nenadic NOSENJE RANJENIKA * omladina naseg sela je izvrsavala mnogobrojne zadatke, koje su pred nju postavljale partizanske jedinice, organi narodne vlasti i politicke organizacije. Jedan od tih zadataka je bio i prenos ranjenika. Kao skojevka, ja sam bezbroj puta nosila ranjene partizane- borce NOV Jugoslavije, narocito 1943. i 1944. godine. Najteze mi je hila prenosenje ranjenika Devete dalmatinske divizije u ljeto 1944. godine, od Dolaca kod UniSta do sela Preodca, to ne mogu nikad za'horaviti. Kad god je situacija hila kriticna, Opstinski komitet SKOJ-a za Crni Lug organizovao je masovnu akciju za prenos ranjenika ili neku drugu pomoc vojsci. Taka su Spirica i Vlado Gasic poveli omladinu naseg kraja da prenose ranjenike na pomenutoj relaciji. Sjecam se iz naseg sela (Grkovca) hila je oko 20 omladinki. Sjecam se i imena nekih djevojaka: 01ga Majsto:rovic, Mara T1rkulja, Jela Nenadic, Smilja D. Nenadic, Stana P .. Nenadic, Dara K. Trkulja, Zdravka J. Janjic, Danka J. Majstorovic i jos desetak drugarica. Kad smo stigli u Dace kod sela UniSta, vidjeli smo jezivu sliku: mnogo ranjenika sa krvavim zavojima, blijedi, prosto pozutjeli kao vosak. Bolnicarke i ljekari oko njih u stalnom pokretu i zurbi. Neki jaucu, neki tiho jece, poneki psuju, dok neki pjevaju i smiju se iako su hili tesko ranjeni. Uveli su nas u barake i najprije pitali koja ce dobrovoljno dati krv za mnjenike. Sve smo se prijavile. Neposredno poslije toga nas rukovodilac SKOJ-a rasporedio nas je u tri smjene, u svakoj po cetiri djevojke, na jedna nosila. Po rasporedu i odabiranju otpocelo je nosenje po bespucu, velikim planinskim strminama i uzbrdicama. Nosile smo ranjenike pravcem Doci-Luka-Donji Peulje-Crnac-Ticevo-Preodac. Trebalo je prvo spustiti se niz strmu planinu Dinaru do Luke, zatim preCi polje i ponovo krenuti uz planinu Sator, da hi se najzad spustili u Preodacko polje. Kad smo iSli nizbrdo, po dvije djevojke su naprijed drzale nosila na ramenima, a dvije zadnje u rukama. Kad se nosilo uzbrdo, bilo je obratno. Svaka od nas je jos ranije sasila jastucic za rame, ali su nas ramena, zbog taka dugog puta i nosenja neizdriljivo boljela. I * Preuzeto iz knjige: BOSANSKO GRAHOVO U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjecanja, Savez udruienja boraca NOR opstine Bosansko Grahovo 1971, str. 599-601. 732 733 �Ankica Ra tkovic-Cuze . . 'emacko vojnika, jos vruceg od ispaljenih traljeza i otim~ ga IZ rt;tk~ nhila bor~a u kojoj su nase snag~ ~nle dost~ metaka. S obzirom da Je .. o . li'e izv'esnog vremena bih smo P.nslabije u odnosu na nepnJatelJa,fk~ Jsmo fzisli iz zice. Ostala sam ZIVa nude.ni na povlac~nje. _Ne zka~d ~asih da naide. Ali, uzalud sam cekal~: 0 i tu cekala u nad1 da ce le i tek tada sam shvatila da su nasi niko nije 1 da nema mkoga u IZm1, sem Nijemaca, koje sam cula kako dolazio. Do~eka a sabml. ~o~u '1' o d stup1 I . SJECANJE NA PRVI BOMBASKI ZADATAK ri"e udaljiti iz te okoline, jer me n.erazgovaraju. v Znala sam da se m~ram sto .P. J Da bih neopazeno stig1a ~ SVOJU prijatelj mogao sva~og casa. otk~t\rda, na kojem nije bilo n;~ak':'og cetu, trebalo ~~ pr~CI prek<: fedda gostanem, a drugog prelaza .m~~ ~i!o: zak1ona. Tu VIse msam sm~e a rostora Nijemci su me pnmiJetl .1 1 Cim sam krenula pr~~o bnsan~gnfene Zu]e meci i granate, a ja ~unm istog momenta otvonh vatrd n t vkom putu nigdje nema kraJa, da koliko mogu. Cinilo mi se a tom es res1a taj opasni pre1az. ~ravo to traje citavu vjecnos1t. ~apo~o~d!a~n~m je bio put koji je v~d1MO ~a ·e.cudo kako sam .<?sta a ZIVa. r v . kada viSe nema opasnosti. ~Ja bslobodenu teritonJU. Kakvo lolaksanJe malo odmoriti da bih nastavila · 1 · ?• snaga Je b'la pn k raJ'u , mora a sam se odne umorna 1 Iscrp 1· . Jena. Kada da1J·e U cetu sam stig1a negdJe P?S 1'. p bra'dovali J·er su mislili da se IJe · . . ·· . su . o· ' v · su me ug1edah, SVI illOJ1 drugovi '1 . se mo ·a dva druga, born b asa, k OJe necu vratiti, kao sto se kmsu vradr ;i~~la t~ noc i taj dan, to je tesko su Nijemci zarohili. Ka o s~k dao zaboraviti. Bilo je jos te.skih !?<?rr~r opisati. Znam da to necu m.. ~ ni i Hercegovini, ali ID1 se cmr a nata u borbama. P~. DJhnaciJI; ~~s opisati i prenijeti na papir t~endt~~ mi je ovo bio naJtezr. .emog~ce oze shvatiti samo .onaJ ko Je ~Z1u kojima se g1eda sm~tlku o~~· T.o hila ova i slicnih bi1o Je do~ta, Jdr vio nesto slicno. Borhr .. ao s o Je terenu da smo uvijek hili 1Zme ~ je nasa ceta vodila akciJe n~ takvom dje su se oni najmanje nadah Nijemaca i usta~~· N~pada\~ko ~~~e~ce je to bilo u dolini Neretve, i time im 111anosrh vehke gu ~~ e. dok smo bili u sastavu Neretvanskog od P1oca pa uzvodno do Cap kne, ko Ljubuskog, Vrgorcav i .r~ot.svk?~' NOP odreda, a potom ~a Bw ovu,C?t1 ku do Gruda i danasnJOl LrstiC1, sa povremenim prodonmLa .Pbe~k. kada je ceta preras1a U JU US 1 bat~ljo'n ' a ovaj kasnije u Zapadno• B ·ilo je to na njemackim bunkerima u Bacinama kod Ploca, u ljeto 1944. godine. !ih. ~ana Lju~us~a partizanska .~~~a, u Cijem sastavu sam blla I Ja, boravila Je u selu OstOJICI. U nasem logoru, a narocito poslije podne, osjecala se neka uzurbanost. Svi sn necim bili zauzeti, neko na strazi, neko u patroli, dok su ostali cistili oruzje. Ja sam pogledala sadr:Zaj moje partizanske torbice u kojoj se nalazilo nekoliko bambi, nesto metaka i jos poneka sitnica. Osjecala sam da se nesto sprema, jer to se zapazalo na lieu svakog borca. U tom iScekivanju stigla je i vecera, nesto mnije nego drugih dana. Na brzinu smo nesto malo pojeli i odmah sa svom spremom stali u stroj. Komandir cete nam saopstava: ,Drugovi i drugarice, veceras idemo u akciju, tj. napadamo neprijateljske bunkere, koji se nalaze u BaCinama. Bunkeri se nalaze navrh brda, prilaz im je jako tezak, zato su nam potrebni bombasi, koji hi krenuli prvi. Drugovi, da li ima dobrovoljaca?" Nastade malo zatisje poslije kojeg se cuju glasovi ,ja, ja" i tako se javilo pet bombasa, medu kojima sam prvi put hila i ja. Ceta je krenula na svoj borbeni zadatak, koracali smo jedni za drugima, tisina, niSta se ne cuje, samo ponekad ispod necije noge oklizne kamen, koji bi poremetio nocnu tiSinu. Ljetna noc, oblacna i tamna, odmice polako, a mi zurimo da stignemo na vrijeme. Mjesec ponekad izade iza tamnih oblaka, kao da nam zeli obasjati put, kroz dalmatinska brda. Stizemo u blizinu nasega cilja .. Preko veze se prenosi ,hombasi, naprijed", i tako nas pet: Bruno, Filip, Novica, ja i jos jedan drug, cijeg se imena viSe ne sjecam. Krecemo polako uzbrdo tiho i oprezno, da nas neprijatelj ne primijeti. Kada smo dosli do same :lice, malo smo zastali, da osmotrimo teren i da pripremimo bombe za napad. Nijemci su se dobra utvrdili ispred bunkera, gdje su se nalazile velike stijene, koje su jos bile ogradene gustom i visokom bodljikavom zicom. Mi smo pokusali da savladamo tu prepreku i uspjeli smo. Provukla sam se ispod zice, u jednoj ruci puska, a u drugoj pripremljena bomba, koju sam bacila na neprijateljski bunker. To isto ucinili su i ostali moji drugovi. Neprijatelj nam se nije nadao, ali i on se brzo snasao i otvorio vatru na nas svom zestinom, sa svih strana, ne stedeci municije. Ispred mene i Brune nalazio se jedan neprijateljski bunker, iz kojeg je brisao mitraljez, koji nam nije dao glave pomoliti. Gadamo bombama. Bruno, hrabri horae, privlaci se do bunkera i u momentu kada je prestao da puca, uzima rukama za cijev mi- 1 hercegovacki NOP odred. d 0 v k 1' .ednu njemacku kolonu oko _35 .voJSjecam se kada smo ~~ a 1 ·1 Sacekali smo je u zas1ed1 uz nika iznad Vrgorca, usred h1Jel.a ~an~.ako da bismo imali holii pregsamu cestu, na. izvjesnom /kt~?J~YJJ~dan nije pohjegao, a zarobili.~ml o licinu oruzja i drugog m~t.eriJa. ~· led. Kako smo Ih sa_r:J-o .P.O u I. nekoliko zivih, ~aphJ~~1l~ znat:~o k~ alili. Sve smo hrzo obavih, pr;J~ Sto nismo mogh por:qetl, to , . p ukli se u svoju hazu zadovo1Jm nego StO j~ nji~a S!1gla pOIDOC, 1 pov sto nismo 1mah guh1taka. 734 735 �Veljko Stankovic PLEMENITOST I JUNASTVO KATE RIKANOVIC Pa i pored njeznog djevojackog srca, Kata nije znala, a ni vjerovala, da u covjeku koji puca na neprijatelja moze postojati strah .. Cesto je imala obicaj da kaze: ,Pa mi nemamo sta izgubiti, mi smo wnako bili osudeni na smrt. Sve ovo sto zivimo, to nam je Cista dobit." I u borbama izmedu Vlasenice i Zvornika Kata je sv,aki dan imala pune ruke posla. Borba je bila teska, Nijemci su svim svojim snagama navaljivali da prodru do Bijeljine i da se ukljuce u liniju sremskog fronta, pa je bilo dosta mrtvih i ranjenih nasih boraca. ~nogim ?d ~vih ranjenih poneki put je b_~o zivot u ruk~~a -~e mlade nJezne ~Je:'oJk~, koja im je mogla pomoc1 sam,? zahvalJ~JUCI ~':'o~e J_Jozrt~?vanJU I vehkoj ljubavi prema covjeku uopste. Mnogi borci IZ tlh I ~alllJih d.ana 'du!So ce se sjecati vrijedne djevojke, koja je neumorno rad1la da bi mnogim ranjenicima zivot povratila. Kata je sve te8koce dobro izd~za!a. i iz sva.~e borbe izlazila draza i milija svakom borcu, a posebno ranJemcima, koJih nije bilo malo. ,Po probija~nju Dvaideset i druge njemacke rdivizije do Bijeljine, bri· g;;tda je, poslije kraceg odmora i popunjavanja novim bo~cima, pridoslim sa Kosova i iz Srbije, upucena na front prema SaraJevu. Od sela Memica sa desne strane rijeke Sprece, gdje se brigada nekoliko dana odmarala, pa do Romanije, brigada je usput vodila zestoke borbe sa cetnicima Draze Mihailovica, koji su se iz Srbije preko istocne Bosne povlaCili zajedno sa njemackim fasistickim jedinicama. Po stizanju na sarajevski front, napali smo neprijatelja na brdu zvanom Gmdina, juzno, nekoliko kilometara od varosice Sokoca. Na tom mjestu njemacki vojnici bili su izgradili moderna utvrdenja radi odbrane Sarajeva. Napad na Gradinu vrsio je cio prvi bataljon na celu sa komandantom bataljona Brankom Obradovicem i zamjenikom Nikolom Savcicem. Tih dana cete su bile popunjene mobilisanim borcima iz Srbije. Borci su bili mladi i nevicni ratovanju, mada je medu njima bilo dobrih i hrab:rih mladica koji su sva naredenja izvrsavali bez pogovora. Nijemci su nas pripustili pr.ed same bunkere i ??-da na._,_nas is~ totvremeno otvorili uragansku vatru IZ automatskog oruzJa. Nasi borCI se nisu mogli odmah da snadu. To su iskoristili njemacki vojnici, pa su jurnuli na nase cete. U toj borbi smrtno je ranjen komandant bataljona Branko Obradovic i vise boraca. Pri povlacenju poginuo je i mitraljezac Veselin Suko, koji je prije nekoliko mjeseci stupio u partizane. Komandir cete Andelko Kosoric partizanska junacina, naredio je jednom borcu da mu uzme puskomitraljez a da njega ne nosi dok se juriS ne obnovi. To naredenje nije postovala Kata Rikanovic. Prisla je ranjenom borcu Veselinu Suku, koji je bio hrabar vojnik, opipala mu puis i mne i, obuhvatila ga sa svojim slabackim rucicama oko pasa, i pod kisom metaka koji su p<trali smrznuti s:nijeg oko nje, nosila ga i vukla po snijegu stotinak metara do prvog sigurnijeg zaklona. Tu ga je ponovo pregledala, ali je on vee bio mrtav. Ona mu je ipak ranu oCistila i previ1a, vjerujuCi da ce ga spasiti. Komandir se na nju ljuti~ zasto se i~la­ ze smrtnoj opasnosti zbog poginulog borca. Kata mu .Je odgovonla: ,Druze komandire, ne clarno ga gadovima ni mrtvog." Kata je poslije ove borbe predlozena za odlikovanje. A Veselin Suko sutradan po zazuimanju Gradine sahranjen je sa svim vojnickim pocastima. Suko je bio lijep i krasan mladic. Ima? je oko dvadeset ~odi­ na. Bio je lijepo razvijen pa mu je vojnicka umforma krasno staJala. -v K ata Rikanovic, sicusna i njezna djevojka, rodena je u jednom ~elu ispo.d Majevice. Bila je mirna i povucena djevojka. Malo ~e ~ovonla. Odgovorala je samo kada bi je neko za nesto . pitao. St.upila )~ y parti:l)~ne u. doba ~ada su se njene vrsnjakinje iz sela udavale I pOil~IslJale na djecu I porod1cu. Ona se vjencala s puskom i naro~nooslobodilackom borbom i ostala joj vjerna drugarica sve do zavrsetka NO rata. . Katu Rikanovi.c saT?- ~pozn~o kada je Dvadeseta romanijska NOU bn¥ada, .P? .J?razu I me.c~vi, vod~la J;>orbe ~~otiv Dvadeset i druge njemack~ d~viZIJ~.' na pl~Im _?emecu, Iznad hjeve obale Drine, prilikom povla.cenJa NIJemaca Iz Grcke. Bila je bolnicarka u Trecoj ceti Prvog ?atsljona Dvadesete romanijske NO udarne brigade, ali je hila iskusni I hrabar home. Posto.~am u Trecu cetu dosao sa. neizlijecenill?-.ranama, Kata je kao cet?-a._. b?ln~c~rka odmah. preuzela bngu oko preVIJanja nezarasle nme, SJ?Jest~Ja : Ish~ane. Katln od~o~ prema meni i toplina sa kojom sam b~o pnhvacen, Iako do tada m Jednog vojnika u ceti nisam poznavao, bw Je takav kao da sam sa svima odrastao. . Kata ?-ije, to ~am se kasnije uvjerio, tako postupala samo prema TI?-~m. Za ?-JU. su SVI ranjeni, bolesni i iznemogli borci hili isti. 0 svima :t;Jima vod~la J~ nep~~re?n.~ J:;~g~ a cinila je sve da im pomogne i olaksa kako hi .se ~to pnJe. IzhJecili I. za front postali sposobni. I u najtezim ?orbam~ hila Je u prvim borbemm redovima, s namjerom da se sa svo~om samtets~om torbom nade sto bliZe borca. A kada bi u tim teskim I ~vakodnev?1m ~o~bama ceta imala koji trenutak odmora, ona bi svaki ta.1 predah Is.~onst~la da J?Omogne onima kojima je njena pomoc hila ~ct~ebr:a. Uv;Jek hi se nasao poneki horae koji se nije dobro osjecao Jer Je Zima hila v~oma. te8k~, mraz stegao, a obuca i odjeca slaba, ishrana svedena na naJmanJU mJeru. Od tih jakih mrazeva, mnogim borcima su se stare rane pogorsavale. Ona bi sve cinila da pronade oaja da ih utopli i na bilo koji nacin pomogne. ' v To~~ hila ~ena koja s~.u n~k~ r.u~~ ~ svojoj ceti osjecala kao prava do~acica. BnnuJ.a se 0 CIStOCI I higijem boraca, 0 cistoCi prostorija ~. kvahtetu hrane i o nizu pitanja koja ljudski zivot u ratnim uslovim~ cme boljim i udobnijim. 736 737 47 zene BiH u NOB 1941-1945. �Bogdan Dekic Roden je na izvoru planinske rijeke Prace. U partizane je stupio 1944. godine i hio primjeran i uzoran vojnik i horae. . U horham~ za S~rajevo, u prvim horhenim redovima hila je i partizanka Kata RikanovH~. Sutradan po zauzimanju Sarajeva, Cijem smo se. <;>slohode!lju svi podjednako radovali, pogotovo oni iz neposredne hhzme SaraJeva, po gradu su odjekivali akordi vojnickih pjesama i marseva, a od pjesme i veselja oslohodenog i ohradovanog naroda, hrigada se sa mukom prohijala kroz ulice Sarajeva. Masa Sarajlija, medu kojima je hilo svih uzrasta, iziSla je na uliee da isprati Dvadesetu romanijsku hrigadu na njenom novom horhenom putu. Od Bascarsije pa do Semizovea hrigada je prolazila kroz kordon naroda, koji je time izrazavao veliku zahvalnost za ucesce u oslohodenju Sarajeva. ~Posehne ovacije i aplauze dohijale su nase hrahre partizanke, koje su sa nama zajedno, sa puskom, a neka i mitraljezom pohjedonosno koracale ulieama nakicenog grada. Poslije napornog marsa, prijekim putem preko planina, stigli smo do Zavidovica, da hismo presjekli odstupnicu njemackim trupama koje su se povlacile iz Sarajeva i Zenice sa mnogohrojnim svojim saradniciJ:?~· Poneseni pole_tom i ~spjesi~a koje smo postigli nad okupatorom pnhkom oslohodenJa Sara.Jeva, sv1m snagama smo se srucili na neprijatelja, hez ikakva straha od njemackih jedinica koje su sa ogromnom ratnom tehnikom, oklopnim vozovima, tenkovima i avionima, pokusavale da se prohiju dolinom Bosne u praveu Dohoja i dalje prema Slavonskom Brodu i Zagrehu. Iste noCi na juris smo osvojili Zavidovice. Jurisali su i ginuli i fasisticki vojnici, da hi prohili nase zapreke i da hi se docepali austrijske granice. Za tri dana horhe sa njemackim trupama u ZavidoviCima iz mog Prvog hataljona poginula su sva tri komandira ceta i viSe desetina horaea. U ovoj horhi poginuo je i Andelko Kosoric, komandir Trece cete cija je cetna holnicarka hila Kata Rikanovic. Prilikom Andelkovog smrtonosnog ranjavanja Kata je sve uCinila sto je hilo u njenoj moCi da mu spasi zivot, ali rana od minohaeacke granate hila je smrtonosna i sve njene zelje i prolivene suze pored njegovoga odra ostale su hezuspjesne. U tom momentu, sve sto je mogla da uCini za svog hrahrog i po dusi dohrog kori:landira, ucinila je, skinula sa sehe nov sinjel, zarohljen u Sarajevu, i pokrila ga njime. U horhama oko Zavidovica Kata je imala pune ruke posla. Ona se u toj teskoj horhi, gdje je svaki dan preko njenih ruku preslo na desetine ranjenika, pokazala humana, hrahra i pozrtvovana drugarica, horae i holnicarka. Svakome kome je mogla da ukaze medicinsku pomoc ukazala je sa velikim postovanjem prema ranjeniku. Ona za taj posao nije zalila truda, pozrtvovanosti, niti hrahrosti. Mnogi prezivjeli ranjenici, vjerovatno ce se sjetiti toga kada proCitaju ove redove, kao sto ce se sjetiti i velikog broja drugarica koje su, poput Kate Rikanovic, davale sve od sehe da hi spasile ranjenog horea. Rastao sam se sa Katom Rikanovic poslije zauzimanja Dohoja 1945. godine. Ja sam otiSao na novu duznost, a Kata je i dalje ostala u svojoj Trecoj ceti. MAJKO, KUDA CES ... oci 7. jula 1944. godine vecerali smo zajedno: majka Staka, otae Rade, i nas sestoro djeee, Bozica, Bogdan, Bosanka, Vaso Milenko i Velihor. Bozica je hila najstarija. Imala je sesnaest godina,' a Velihor je hio najmladi, 4 godin~. Vecerali SJ:?O .kao i ohicno i otiSli na spavanje. Otae i majka u svoJU sohu, a m1 dJeea u zgradu (kijer). Negdje oko pola noCi majka je pokueala na vrata zgrade povikala: ~ Bozica, Bozica, otvori ... Kada je Bozica otvorila vrat~, iza majcinih leda s~~jao )e c.etn~k. Cim su vrata hila otvorena, on je usao u zgradu odgurnuvs1 ma]ku 1 sv]etloscu haterije presao preko nas. Jedino smo Bozica i ja hili hudni. Imao sam 14 godina. Kada je to uradio, izasao je iz kijera i potjerao majku pred sohom. Bozica i ja istrcali smo na vrata zgrade i Bozica je povikala: - Majka, majko, sta je to, sta se to desava ... - Zatvorite se i lezite, kroz plac majka odgovori odlazeCi iz dvoriSta kuce. Istrcali smo preko dvorista da vidimo sta ce hiti sa majkom i naiSli iza kuce na grupu cetnika - vezali su oea Radu. Trcali smo u noc za majkom i culi glas jednog covjeka koji je vikao na oea: - Ti nas izdajes partizanima, majku ti tvoju ... Bozica i ja smo i dalje trcali za majkom i kad smo hili u njenoj neposrednoj hlizini, jedan cetnik udari majku puskom taka snazno po zatiljku da hi morala pasti na mjestu mrtva, ali ona hez ikakvog glasa potrca jos nekoliko koraka. Medutim, dok je trcala, zapuease puske. Vidjeli smo kako plamen sijeva iz puscanih cijevi. Nas dvoje i dalje smo trcali i kad dodosmo do majke, hilo je kasno - lezala je nepomicna. Iz grudi joj je sikljala krv. Pali smo preko nje i poceli je dozivati. - Stako, Stako, tako smo je i ranije zvali. Dok smo to govorili, neko iz mraka povika: - Hocemo li i njih? Nismo se na to ohazirali. Dok smo mi plakali, cetnici su otiSli u kucu i sve opljackali. Otjerali su i oea. · 738 739 U �U selu grobna tiSina, samo mi nas sestoro dJ'ece kuka · · ve ' mo 1 vnanc mo na d u b'. IJenom maJ'k om. N1'k og ' nema da nam dode trenutku - svako se sklonio. U to]· situaciJ·I· B v· k u tlo~ tesl~om B d B d . OZica roz p ac povika. K d ~g ~n~,. og ~ne, ha]mo je voziti doktoru u Prnjavor · a 'k o oz1ca rece, na .DriniCa Brdu puce puska a mi u. J'eda I gas pov1 asmo: ' n - UbiSe i oca. kraj Despa Slavnic POD BORBOM NA KONFERENCIJU ... .!~~v~e ~~jk~~aJ~~~ekoJ;il~~·l~k~~lk~~r~~s~:~~f ~e~r~~o~enoCi t~t~ { ~ rr~~a~ s~~:~~ ~ be.tra. Ja kavoknajsta~~ji otrcao sam kuCi i>m~~mnom su ~I esi o -:-.;nus .arac lllJedan nije smio izaci. Sa smo st' lyos el.Leksa, M~rka Dnmc-Lukma i strina Ljeposava Bekic. Kad 1g 1, uze 1 smo maJ u da ponesem k ' K k · 1 6 ~~~~~a;~~~6~og~s\ig~~d~i ~fs~ jl~ba~ j~ uh'\a~f~·isp~dogl~v~~ J~e~oJ~ o~og strasnog 'udarca. Zat~turao sa!nlu ao bilab~l~ po~p.uno slupa?a ~d bt Ila u ~l~kdmomd mt~secu trudnoce. Zlik!acki udara~~iemz;~kaM~bki·oa JJ.ee om pn 1 om va z1vota. Sutra~~n je Milan Drinic na putu nasao mrtvog oca Radu k .. · . b 10 sveza:n z1com Metak k · · · d . .. . ' OJI Je eksplodirni. Lije;og oka i 1Pe;~ Je bu ano u :atilJ.~k vjerovatno je bio U 0 ~~ffu~~jali mbjl~ roditelje, ~biif s~ f~~la~!¥~s~~ei ~~~d~~an~~~r~: Tosic'roJ~ca tsu l IBu ndarodn.OJ ~l,asti. Otac je bio predsjednik NOO Mila~ · se1<re ar, a og an Gavnc odbornik. ' je pr:d d~~~a~ad dodem na mjesto gdje je majka pala, cijela scena mi 740 741 ljeto 1944. godine odrzana je Okruzna konferencija AFZ-a u Prnjavoru. U vezi s tom konferencijom kod mene su dosle Nevenka Petrie i Avgusta (ne sjecam joj se prezimena) i saopstile mi da ce se ici na OkrliZnu konferenciju zena u Prnjavor i da sazovem zene Koricana da se ·dogovorimo - .koj e ce zene iCi .na taj daleJk put. Dogovorile smo se i o danu kada cu odrtati konferenciju sa zenama Koricana. Kada su se u zakazani dan sakupile zene KoriCana kod nase kuce, dosla je i Dusanka Kovacevic, sekretar OK KPJ za Banju Luku. Sa njom su dosle i Nevenka Petrie i Avgusta. Dusanka nas je na tom sastanku upoznala o znacaju odrtavanja Okruzne konferencije AFZ. Mi zene Koricana nismo bile puno govorljive, nekako smo se stidjele, ali smo ipak iz nase sredine predlozile one koje ce poCi u Prnjavor, i to: Stanu Jokanqvic, Despu Sla:vnic, Andu Jokanovic, Andu Slavnic, Ljubicu Slavnic i Ismetu Dibek. Dusanka nam je rekla da se postaramo i po mogucnosti ponesemo presvlaku, jer mi smo sve zene sa Koricana nosile narodnu nosnju, kako se tada nosilo pod planinom Vlasic. Pred polazak u Prnjavor iskupile smo se i krenule prema Petrovom . Polju, gdje su nam se trebale prikljuCiti zene Imljana, Vlatkovica i drugih sela. Koliko se sjecam, na Petrovom Polju, su nam se prikljucile Stana DeniC sa grupom zena iz Imljana, Vlatkovica i Kobilje. Bez zad;rzavanja krenule smo za Siprage i tu nas je cekalo nekoliko zena. U Sipragama smo posjedale u zapreZ:na kola i sa pjesmom krenule prema Maslovarama i planini Borju. Kada smo se priblizavali planini Borju, upozoravane smo dane pjevamo, jer su se tu nalazili cetnici. No sve je bilo uzalud, partizanska pjesma je odjekivala. Bila je sa nama i nasa pratnja. Kada smo presli planinu i izasli na Klupe u selu Pribinicu - zapucali su cetnici, ali sa prilicne daljine. Fijukanje zrna nije nam bilo neobicno, jer smo vee zasle u cetvrtu godinu rata. Putovale smo najviSe po noci. Stigle smo u Kulase. Tu smo se dobro odmorile i rucale. Iz Kulasa smo krenule kolima i pred vece dosli u Prnjavor. 0 Prnjavoru smo ponesto znale, jer je veCina porodica iz Imljana i Koricana imala u •Prnjavoru i svoje prijatelje, koji su preko ljeta do- �lazili nama u goste ili kupovinu vune. Neke od nas rasporedene smo po kucama, a druge u skolu. Tu gdje su spavale zene u skoli prostirac je bio slama, a pokrivac satorska krila i poneko cebe. Ml seljanke nosile smo bijele kosulje i lezeci na slami brzo smo se uprljale i izguzvale, a do konferencije preostalo je jos dva dana. Pitale smo Sidu Marjanovic i druge drugarice koje su bile rukovodioci - sta da radimo. Sjecam se kako nam je Sida MarjanoviC savjetovala da odemo kod zena u Prnjavoru, da zatrazimo njihove haljine da se presvucemo i svoje bijele operemo. Jedna od nasih zena je postavila pitanje Sidi: - Drugarice, cim cemo oprati kad nemamo sapuna? - Ima pepela i lupaca (pratljaca) i na potok, kako Cinite i u svojim selima. C:iste morate na konferenciju. I taj problem smo rijesile, ali to nije bilo sve. Sida nas je ucila kako cemo diskutovati i pozdravljati konferenciju. Ja sam dobila zadatak da u ime zena Kotor-Varosi, Travnika i Skender-Vakufa pozdravim zene Prnjavora, Dervente, Teslica, Tesnja, .Doboja i drugih srezova, koje su tu bile prisutne i koje nam sakupljaju i salju hranu na planinu. Kao i sve moje drugarice sa planine, a bilo nas je 15, i ja sam hila nepismena. Istina, mi smo kao djevojke za ovcama uCile slovo po slovo, znale se potpisati, ali je to bilo nedovoljno za ovu priliku. A trebalo je govoriti na Okruznoj konferenciji AFZ, na kojoj ima toliko pametnih i skolovanih zena. Stalno sam ponavljala tih nekoliko rijeci koje je trebalo da u svom pozdravnom govoru kazem, a nikako da ih shvatim i naucim, prosto iz straha da cu pogrijesiti i reci nesto nedolicno. Ne mogu ni da spavam, ni da jedem, sve me nesto muci. Zmarci mi kroz tijelo hladni .prolaze !kad pomislim 1kako cu ,sama izgledati kad stanean pred govornicu, a preda mnom viSe od 100 zena iz raznih sela i gradova. Govorilo se da ce konferenciji biti prisutan i Stari. Osvanuo je i taj toliko cekani dan. Noc uoci konferencije ni oka nisam sklopila stalno misleci na svoj govor. Ponekad se ohrabrim i u sebi lezeci sricem rijeci, pa mi izgleda da ce sve to biti dobro. Sarna sebi sapucem da cu govoriti kao sa svojim najblizim, da nema sta da se stidim. Kad sam mogla raditi oko tifusara, a i medu njima je bilo skolaca: Adem Hercegovac, Kojo Jotic, Dusko Josipovic, Zaga Stjepanovic-IliC, uciteljica, Mira Jotanovic, Zorkina kcerka, uciteljica, Marija Mazar, Sosina majka, i stotine drugih, koji su lezali u Koricanima, a najvise ih je lezalo u nasoj kuci. Za svakog od njih sam imala i lijepu rijec i znala divaniti kada su dolazili malo sebi poslije popustanja temperature. Zasto da se sada stidim, to su nase drugarice koje nas vode, nasi rukovodioci. Pocelo je. Saslusala sam referat o NOB-u, zatim je pocela diskusija. Doshi sam i ja na red. Bilo je sve iznad mog ocekivanja. Koliko se sjecam, konferencija je trajala dva dana, ali mi smo ostale nesto duze. · Kad smo se vracale, imale smo pratnju jacine jednog voda partizana. Zanocili smo u selu C:ecavi ili izmedu sela Cecave i Kulasa. Nas nekoliko drugarica je spavalo uz jedan stog sijena, bez ikakvog pokrivaca. Nocu kad smo ozeble, pribijale smo se jedna uz drugu ili se dublje . . 1 " za ucase cetnici govoreCi najpozavlacile u stog. Ne~"d]~ IZa J' 0 a noc; bp, ba ViSe nije bilo spavamja, grdnje ·rijeci. Otvonse 1 nasr -(: ?as C: · ·e Javorove i u osvit dana izvrsili smo pokret preko sela ecave 1 p a-?-m . t 1 stigle u se~o Prib!-?-ic. ~u sdo"lse odmor¥~r~g~a~~~u~a1'~ i. krenule svaka Negd]e po.shJe po ne os e s~~~ni~ utlskom konferencije zena u u svoje sel~. Brle srr;o pod veom~a konferencija dala nam je snage ~a Prnjavoru 1 do~ada)a n~ putut. "ko rata koji smo cetiri godine nosrle izdrzimo i poslJednJe m]esece es g , na svojim pleCima. fr . 742 743 �Jela LatinoviC-Kecman CETVRTA OKRUZNA KONFERENCIJA - - - - - - DRVARSKOG OKRUGA AFZ-a I aka. • . sam hila oml a d' 1 veom mm zenama. HrHi:kom izbora' r a sam rano pocela raditi sa petrovacki srez izab p vag Sremskog odlbora AFZ za sekretara i od t d rana sam za clana toga db . -a za ave antifasisticke o~g:n~:a~i[e~ovno prisustvovala broJni~r~k~ po~om Rijetko koji skup mi . e I na podrucju drvarskog okru povima ~:e~~f;~~~~~ z~F~-~ j!t~d~~~~os~~~~~mj~lcafj~ fa~ ~kruz- ko]: . Okruzni odbo~I~FZ-a . . . Juna, obavjesten · d · uputw nam Je, koliko v· a . godme u · , ~~c~d.i~~s:~es~d:ze~:.~~z~k:~~J1~~f~~~c~~. 0~fjed~i~~1;:t~r~~i~~X U . k receno kada lll I. mstru ciji za priprem k f .. naglasena sljedeca pitanja. u on erenciJe, po mom sjecanju b '1 Prvo, Sreski odbor AFZ ' I a su srezu i to org . . -a treba da analizira t . antif~sistkinja a~I;acwu_? fuitanje i politicki rad mesd~nr organizkc.ije na protekle godine, te o~ecktn~~~~s~:ov i vi do~ i odblike ~;~~;;;o~i tt~k~~ Drugo, trazilo se da vidimo . zev~a u. OB-u. -za b avni rad mea I UOC1mo probJeme V k tate, kao i kak u .zen~,n~a: sEanje tecajeva za o is eza_ne za. ~1turnoantifasist~ckih 0;~a~~za~~j:~e zena u kulturno-zahavr:::Jaii~r:}t~ Id~~~~b T_rece, date su smjer · . b fasistkmja. S obzirom d ~uce o :~ orlf delegatkinja za ova. . vara, Petrovca i Bas G ah Je nepn]ate1J driao komunikacije J. sku~ antiVII n~pryateljska ~fa;z~v~va do ~ihac~ i Kljuca i da je 1lo~etr~ .~r­ ~~z~V1JNe zen~ iz opstinskih 'o~bo~~r~';£0 Je da na . konferenciju d~d~ a. ag aseno Je da , k f a 1 sve clamce Sresk db odbora AFZ-a ce on erenciji prisustvovati . vl . og o v ora . 1 c anov1 Okruznog Ovom ~:: 1Tk om nije se traZ'I 1 d . . . v v . v· 1 ::e v g~~~,~~~~~i:~f~1;o~~~e;~oz!~~fsk:~~~~~~ d~c~~n~fo i~~b~ 8b~~aJ. deI!~ Pred · d · us1 JU. odrv 1 SJe n:ca Sreskog odbora AFZ. . Sreskog odbora -~J'i~~ka veCi~~ e cl~x;:io SJe~n~cu RadeCi na ~al.ab.an-<K~vaCic 0 0 i ja r~:liz~~ij1 ~~~ krs~~Vk~J?-ice ~. s~~(retar~ ~ bp~~in~Ghu~db~a1a C1Je sacm1h smo pregled st . r~. anJa orgam- 744 745 zacija, a Vlado GrubiSa, sekretar Sreskog komiteta KPJ, Vojo Kreco, sekretar Opstinskog komiteta KPJ i Jovo Kecman-Suco, clan Opstinskog kom1teta, preriijeli su ;poruiku Mire Maraca, olana Opstinskog komiteta KPJ Drvar, koja je vrsila pripremu ave konferencije, da pored ostalog analiziramo i ucesce zena u narodnooslobodilackim odborima. Njihova pomoc bila nam je dragocjena. Za nas je ova bio prvi sreski skup zena poslije VII neprijateljske ofanzive. Dosli smo do viSe saznanja sta se sve zbilo od 25. maja do sredine juna na terenu sreza. Sjecam se da smo svi bili zaprepasceni vijdcu koliko je zena tokom VII neprijateljske ofanzive stradalo. Narocito nas je zapanjila vijest da su njemacki okupatori u Vrtocu strijeljali veCi broj zena i djece, a zatim ih bacili u neku provaliju koja nije hila duboka. Poslije su pobili neke pse, i njih pobacali na leseve strijeljanih zena i djece. Tek nakon nekoliko dana nocu je neka grupa drugova i drugarica uspjela sahraniti te nevine zrtve. U isto vrijeme bile smo odusevljene herojskim drianjem nasih antifasistkinja pred neprijateljem. I ovoga puta potvrdilo se koliko je nas narod bio dosljedan nasoj borbi, koliko su zene bile odane svojim sinovima i kcerima koji su se borili u narodnooslobodilackoj vojsci, odusevljavalo nas je saznanje da je skoro svaka zena na nasem srezu hila preko AFZ-a pod jakim uticajem Partije. Taka je protekao ovaj nas pripremni sastanak za predstojecu Okruznu konferenciju AF:Z-a. Nakon nekoliko dana dobili smo iz Okruznog komiteta KPJ Drvar obavjestenje o mjestu i vremenu pocetka konferencije. Nalozeno nam je da delegatkinje dodu na konferenciju zajedno, da vodimo racuna o obezbjedenju, te da ad staba Petrovackog bataljona trazimo desetinu vojnika za pratnju. Sastanak delegatkinja naseg sreza zakazali smo u selu Bravski Vaganac, a zatim smo krenuli kroz Drinic preko sume u Prekaju. Umjesto desetine od staba Petrovackog bataljona mi smo dobili samo dvojicu vojnika: Mirka Kecmana-Mimina i jos jednog kurira. Na putu smo imali i jedan neprijatan slucaj. NaiSH smo u rosnoj travi na svjez trag duge neprijateljske kolone pa se nasa grupa od preko dvadesetak zena zurno, sumom, prebacila prema Klekovaci. Put je zaista bio naporan, ali umor sa nasih lica se izgubio kada smo se sastale sa drugaricama iz Drvara i Grahova. Sutradan je otpocela konferencija. Prostorije seoske osnovne skole bile su okiCene. ,Dekor" ucionice Cinili su i prozori, neki Citavi, a drugi ulijepljeni nekim zutim kartonom od hartije. Mira Maraca je najavila pocetak rada IV okruzne konferencije AF:Z-a, pozdravljajuCi drugove iz OK KPJ Voju Krecu, Vasu Trikica, Milana Bursaca i Bogdana Pecanca. Preko 65 delegatkinja prihvatilo je pozdrav klicuCi drugu Titu, CK KPJ, NOV, SSSR-u, njegovoj slavnoj Crvenoj armiji, armijama zapadnih saveznika itd. Vasa Trikic je i u ime Okruznog komiteta KPJ pozdravio ovu konferenciju, pozelio joj uspjeh u radu, dajuci i kraCi osvrt na mjere koje poduzima nasa KPJ u borbi protiv izdajnicke vlade u Londonu. Zatim je govorio 0 herojstvu koje pokazuju nasi borci na frontu sirom Jugoslavije. Zene su aplaudirale borcima, a zatim su odale postu palim u barhi uobicajenim minutom cutanja. U uvodnom dijelu referata Mira Maraca je istakla trenutno politicko stanje na svjetskom ratiStu, prelazeCi na stanje i borbu nasih par- �tizanskih . brigada ' d IVIZI]a I. korpusa N . •v · · ·. d c1ma a Je ova VII f . · aJvise nas j d v . je vona dozivjela neu~pJ~IVd ujedn~ i po~ljednja Hitle~::llf Mi:a rijenasa NOV sada u ofa . : a se ~asa vo1ska jos viSe . o ~nz:va, da ope_racije protiv Hitle~~~~k :r d~. I s~ve:zm~cke armije s~:~s.~viia 1 d': je v· ~ ijj~:~di~~5f~~i~~l~z:Jd~bjegli~~~l;d~~1 1{0~d~~~~oa ddu~e~iblorze I snaz~s!;~~~J~ Sve se mas .. -u u SVIJetu. , a sve 1 Jeni kadar j dru ~WTIIJe P!'~daju domobranske sn v .v pektuje amnestiT~ s~~a~mcl okupatora. Iz toga sea~fdicdtmcke .~rupe, zeyec ovdavno nije stva~I~~a nog ~or~~li~eta NOJ. Nasa NO~ n.eP~1Jatelj resJe nas pokret obuhvat' mo {OJ~dimh krajeva i pojed' nJena borba Poslije ovog uvodr::o sv~ r~J.evve nase zem1je. Illl naroda vee ? organizacionom i d g 1 pohti.ckog dije1a Mira ·e . . Je to izvjestaj Okruz~~ nodb stanJu. organizacije A~Z-~a~avi~ IZlaganje Konstatovano . o ora AFZ-a. a o rugu. Bw 'h l ~~oz~~es~~m ~~~!i~~m: ~~~~r~1Je~~~~j~el~iusl~~ka o~?ora AF~-a, .. te neprijate1jske ~fanzlie a~tdvm cmwci u nasem pokr~ ~Je o~~amzovan ~iSte druga Tita u ;rev I . es~nta na Vrhovni stab Nov· i ;O~n}eme yn 1 nesebienost 0 a~u, zene su pokazale l't' vk .. 1 preblVabez ~azlike ~a u~I:::,e .t;taJto1je sv_jedoCi primje~od~~~r~k:hviJest, od~nost podrsku nasim bo . e 1 o o nosti dava1e otpor na ~ zena, .ko]e su ~dati gd]·: je sjedfsCt~illd~~~S~~~ane~r.ija~e1jskim rraf~U:~~ll~~j~e Jfti!]U nao pos 1 Jednji gradanin D ' g Je ]e Vrhovni stab iak . Je e Mi sa .p . rvara. ' o Je o tome v . onosom mozemo t d .. d naseg Okruga · 1' . · V.D Itl a su zene D . litiCki izrasle, C.Jee :nd poka~.a1e, i to svakodnevn~va~k 1 ~tifasistkinje nog zivota N v { a PartiJe postao sastav . d' P.. azu]u, da su poVeliki broj m~~d-he~e danas ucestvuju u svi~~ v~d nJ.Ihovog svakodnevzena invalida ist;kl z:na je stupio u redove NOV o'f:tt?ad nase~ NOB-a. v . I anas 1mamo i . a Za t1m 1 , na d' 1Je u referatu Mira Moraca. ·e vo I a mnoge · · d" . v & d;~:~J~o:~~~z~~sl~ih. bolnicaph~~~~ r~~Je~~r;:; n\op_s1uziyanju i snabsamo majCina rukan~emm d~ugovima i, drugarica~~ kc~m 1 ~rugim viK . f I samo nJena paznja OJe maze pruziti n. raJ re erata Mira Maraca . . d!ej: ~~neh ravnopra:vn<?sti sa mJ;kf~~~tila pitanju. afirmacije zene i i bile spr~;n~nd:aplJl.~~vcka.ti ~oliticki rad· s~ J~~~VJeJ1ubi.staknuto je 0 1 svake c1ani v Ic 1 dJeluju u jav . a, a 1 se navik1e rjesavanje ~~z~fue PY?a!!iz~ije da Vlise uce~~~;Je Zd~ok tre?a .traziti od raspravlja o posto. -~nJa, a slobodno i ravnon~ Is utu]e I predlaze radivanja odluk Jecu~ prob1emima. Potom .• avno sa muskarcima ?rani povratka kr~J. za.s~eg~nj~VAVNOJ-a kao iJ~b}~?-v.ukl.a ~nuznost preJe da treba pojaca{u 1 1Z Je~hckoj v1adi u zem1ju ~n.JenJe od1uke o zakulturno-zabavne p ~ raddb svih tecajeva za opisme.n. S1m t.oga, naglaseno d' 1e I eJno-politick' k 1 i druge VI'd ove ovih rna 'f nre e ]avanJe zena , za t' 1Za 'd . . • .. . Im Pres1o se na di~kus~ .turn~ 1 opsti nivo nasih ze~~.estac1Ja koje bi <;>Vog skupa kako bih m IJU. B11~ sam zaduzena da vod' .. cu po zavrsetku k f og.l~ ~a IZvucem rezime i d' Im za~n1Jeske sa z .. on erenc1Je rzloziti sre 1m zak1]ucke koje a VriJeme rucka d'J . Koliko se s. , . sre 1 a sam evidenc·. . ]ecam, IZ Drvara su bil . 1]U pnsutnih zena i ost l'h e pnsutne: Mira Maraca Zd a k1 . , rav a 746 747 Kelecevic, Rahela Albahari, Mira Pecanac, Mileva Bosnic, Milka Bauk, Milka Balaban, Janja Papak, Mika TomiC, Stoja Bodiroza, Anduka Bursac, Staka Petrakovic i druge. Sa grahovskog sreza sjecam se drugarica: Mile Beukovic, Drage IvanoviC, Boje VuckoviC, Milke IvetiC i Arezine. Sa naseg, bosanskopetrovackog sreza bile su prisutne: Milka Balaban-Kuvacic, Dragica Lukac, Darinka Vulin, Gospava Pecanac, Mara Hodak, Milja Kecman, Bosiljka Sljivar, Draginja Miljevic, Stevka Radosevic, Anda Solomun, Sonja Novakovic, Mara Kerez, Desa Celar, Soka IvaniSevic, Mileva cubrilo, ja i jos mozda dvije do tri zene kojih se ne sjecam. U diskusiji je ucestvovalo mnogo delegatkinja. Koliko se sjecam, medu prvim je diskutovala Rahela Albahari, zatim Zdravka Kelecevic, Mila Beukovic, Milka Balaban-Kuvacic, Smiljana Moraca, Darinka Vulin, Draga Ivankovic, Mika Pecanac i neke druge. Umjesto uobicajenih izvjestaja, problemi organizacija su potkrijepljeni raznim primjerima. Tako je istaknuto da su tokom desanta zene Drvara i okoline pokazale :natcovjecanske primjere herojstva. Nijemci su im strijeljali djecu u zagrljaju, padale su pokosene od njemackog oruzja, a da nisu htjele ni rijec reCi neprijatelju, :ni jedne jedine rijeci o Vrhovnom stabu i drugu Titu. Uvijek i na svakom koraku neprijatelj je bio krivo obavjestavan i cesto slat u suprotnom pravcu. Cuo se i slucaj djevojcice Mike Bosnic, koja se istrgla iz ruku neprijateljskog vojnika, skinula cebe koje su Nijemci nabacili na partizanski tenk da hi sprijecili vidljivost i onemogucili njegovo djejstvo. Mala je Mika odmah poslije toga hila pokosena rafalom. Na ovom skupu govorilo se i o Mariji Bursae, Danici Materic, bilo je rijeci o divnim primjerima paznje i njege izmorenih partizana iz Dalmacije, Like i Banije u nekim selima Drvara, Grahova, sto je impresioniralo skup. Na petrovackom podrucju u to vrijeme bilo je viSe djece sa Kozare i Dalmacije koju su petrovacke majke primile, odgajale i llljegovale kao svoju djecu. I zene cijelog podrucja grahovskog sreza iznijele su primjere borbe protiv cetnicke propagande popa Dujica i drugih cetnika, tako da tamo nema vise zabluda ni u jednom selu, ni kod jednog covjeka, a potom su isticale primjere cetnicke odmazde, zlocine i teror prema porodicama boraca i antifasistkinjama. Pored Drvara i Grahova, okupator i njihovi pomagaci cinili su razne zlocine i na petrovackom podrucju, o cemu su govorile diskutantkinje. Iz ove diskusije se vidjelo da je KPJ uspjela da dovede AFZ i sve njene clanice na drvarskom okrugu na nivo svjesnih boraca, spremnih da se bore za nove drustvene odnose, nakon sloma fasisticke Njemacke i konacnog oslobodenja nase zemlje. Delegatkinje su isticale aktivnost AFZ-a i na obradi zemlje i ljetine porodicama horaca koji nemaju radne snage da obrade ljetinu i da opskrbe porodice zimnicom. Postignuti su veliki uspjesi u opismenjavanju zena, a bio je i masovan odziv zena, bez razlike na godine starosti, u kulturnom i zabavnom zivotu kome su davale ton omladinske organizacije iii partizanske jedinice. P.redlozeno je da se odmah po povnvtku lila teren organinuju opstinske konferencije, zatim sastanci mjesnih i seoskih organizacija i potom pripremi sreska konferencija AFZ-a. �Rahela Aibahari i Mila BeukoviC su predlozile da se zene slobodnije i smjelije primaju u KPJ. Istaknuto je da se u tim pitanjima jos uvijek sektasi, od ~ena se 1t!razi sve ono sto je cesto nemoguce, ne gledaju se tdki uslovi pod kojima :lena zivi i radi, dok se niz slabosti muskaraca i omladine manje zapazaju. Pored toga, diskutanti su isticali da je neophodno zenama vise objasnjavati ciljeve nase borbe i govoriti o oblicima naseg novog drustvenog uredenja. Sve drugarice u diskusiji su podvlaCile znacaj bratstva i jedinstva nasih naroda. Na kraju je govorio Milan Bursae. PozdravljajuCi skup ispred NOO drvarskog okruga, izrazio je odusevljenje i zahvalnost svim zenama okruga na njihovom velikom angazovanju na rjesavanju zivotnih pitanja na kojima insistiraju i narodnooslobodilacki odbori. Istakao je nuznost jos jaceg angazorvooja zena i u rradu odbora. Nisu to lblile samo potrebe trenutka, vee je to bilo nuzno u daljoj a!firmaciji zene :kao ravnopravnog dana u drustvu, kako je to zacrtano u odlukama AVNOJ-a. Za vrijeme pauze Mira Maraca pozvala me je da se sa drugom Vojom Kr:ecom i Vasom Trikieem dogovorimo o cemu sve mislim govoriti. Moje prijedloge su prihvatili uz veoma male korekcije. Rezime se, pored ostalog, sastojao u sljedeeem: 1. Iz referata i diskusije, kao i iz rijeci drugova koji su ucestvovali u radu konferencije, vidi se da je rad AFZ-a na okrugu zadovoljavajuei. Naglasila sam da se posebno mozemo ponositi dr:Zanjem drvarskih zena, .njihovom hrabrosti pred neprijateljem .za vrijeme desanta koji su Nijemci izveli 25. maja te godine. Primjeri drvarskih zena ne smiju ostati anonimni, o tome treba govoriti na svim predstojeCim skupovima. Pri tome ne treba zaboraviti Cinjenicu da su i zene Grahova i Bos. Petrovca isto taka pokazale herojsko dr:Zanje u toku VII neprijateljske ofanzive. 2. u cilju dalje afirmacije zene, njenog ravnopravnog ucesea u porodicnom zivotu, uoesea u NOB-u i svim drugim vidovima politickog i javnog zivota i nastupa treba jos jace i viSe politicki raditi medu :lenarna, uzdizati ih u idejnom i politickom pogledu. 3. Dalje insistirati na veeem ucescu zena u radu amdfabetskih tecajeva, naglasavati da je rtO :uslov pune afkmacije zene i njene .raVInopravDOSiti; organizovat.i sto ZlVIlji kultJurni i zaibavni zirvot, U kame i same zene treba da ucestvuju, da se slobodnije kreeu, nastupaju, diskutuju, jer to je Jedan od vise usilova da s.e oouva do rsada izvojevano pravo i rravnopravnost :lena sa muskarcima. 4. Boriti se za jos jace aktiviranje zena u radu drugih antifasistickih organizacija kao i dalje jos aktivnije ucesce :lena u NOB-u, narocito na poslovima njege partizanskih ranjenika i bolesnika. Zalagati se da zene uzimaju viSe ucesea u radu Narodnooslobodilackog fronta, da se biraju u mjesne, opstinske i sreske odbore, traziti od njih da budu uzorne domaCice, da se zalazu na vaspitanju svoje djece u duhu NOB-a. 5. Slobodnije i vise birati zene i predlagati ih u mjesne, opstinske, sreske, pa i okruzne NOO. Zene treba pripremati da vee sutra, u slobodi, prvi put u nasoj istoriji, slobodno glasaju i budu birane u svim predstavnickim tijelima, kreiraju politiku izgradnje zemlje i socijalizma. . d . AVNOJ-a njihov znacaj .za 6. Objasnjayayi. odl~k~ 11 zasJ~ad~f:. Posebno, objas:r:javati, sv:m nase narode, ~obJ~SnJavatl sta onlcrar i izbjeglicka ;rlada, sta hoce 1 ,u Clanicarna AFZ-a sta narn spre~~ ede ikOije su se vee do 'sad~ kr~z ,~OB kakve okove ro:pstva vra~te, rpose n~ z im, naCinom zivota u koJern Je zena afirrnisale i rastrgale sve ve:~ sa s ar ~ bila izra:bljivana i obespravlJ.l~an\ kao zakljucak i odluke Cetv:te kon: Ova)· rezime zene su pr~. vaotlke odbor forrnulisao i u plsrnenol ~ docmJe ruzm d kog okrug;a. ferencije AFZ-a, sto Je . . . AFZ-a na podrucJU rvars . forrni uputio svim orgamzaclJama .v v . v • • v. . . . , · BOSANSKI PEzborniku sJecanJa · 1974 knj , . * Sjecanje na isy: te:r:rm obJaS~BNOR~ Bos. Petrovac, SaraJevo 748 749 TROVAC U N,PB, Opstmskl odbor V, str. 211-2b. �bila bez svijesti. Kada sam se osvijestila, cula sam eksplozije granata. To je nasa brigada vodila borbu sa Nijemcima. Ponovo sam ,zaspala:". Kada sam se probudila, bila sam u sumi. Pored sebe sam ugledala dvije djevojke. Upitala sam ih gdje je brigada, gdje su moji drugovi? Odgovorile su mi da je otiSla, ali ce se danas vratiti. Poslije mi je pricala baba-Mitra Jovanovic, kod koje sam .ostala da se lijeCim, da joj je komesar brigade rekao da ostanem .kod IIlje, jer me ne mogu nositi, moraju se tuCi sa Nijemcima - da pripazi na mene a ako ostanem ziva, da ce oni za tnekoliko su medoci po mene. Jovanovic. Ispricala sam im da sam Njegovale dana Milena i Beba od Prnjavora i da imam kcerku od dvije godine i da joj je ime Kristina. To sam im ponovila nekoliko puta da zapamte ukoliko umrem, da joj nekada, ako ostane ziva, jave gdje joj je majka ostala i sta se sa njom zbilo u ovom ratnom vrtlogu. Ali, vise nisam gubila svijest, pa sam sve dobro zapamtila. A, koliko sam babi Mitri i njenoj porodici na:nijela i muke i straha, to nikad ne mogu zaboraviti. To i sada stalno pricam svo- Petra Todic JEDNO TUZNO SJECANJE v joj Kristini i unuci SneZani da kuCu JovanoviCa nikad ne zaboravc. Koliovjek drugova i u sebi .. ca:n i. uvijek nosidrugaric~n~·1IJepo Cdok?J~ J:uog~he Krajine ko su se samo Milena i Beba namuCile oko mene. Svaki dan su me nosile. Cas su me nosile u peCinu, cas u podrum, a cas u sumu, jer su cetnici mogli uvijek da doau i da me onako tesko ranjenu muce i ubiju. Rane su sporo zacjeljivale. Lijekova nikakvih, pa cak i zavoja nije bilo, a koliko je samo zavoja trebalo da se zaviju tako velike rane kakve su bile na meni, jer zaviti ruku u ramenu, gdje je odbijena, i odbijenu nogu ispod kuka nije bilo lako. Ali te vrijedne zene iz Gornjih Babina cijepale su posljednji carsaf i pravile zavoje. Zivot je bio tezak i za mene i za porodicu Jovanovic. Sjecam se, kad su me Milena i Beba odnijele u sumu da me sklone i ostavile ispod visokih bukava. Nisam se plasila nicega. Lezala sam i gledala u vrske stabala pod kojima sam bila. Kada sam pokusala da uzmem vode da se napijem, ugledala sam zmiju koja je podignute glave iSla prema meni. Obuze me strah. Gledamo jedna u drugu, ja ne diSem. I tek tada, kad ugledah neprijatelja pred sobom, pobudi se u meni zelja za zivotom. Tog casa ni bolove nisam osjecala. Ta:kvih ,posjeta" bilo je oko deset dozi~ljeno. Dobra se sje- Je ona vodila. SjeCam :':'lf:'o:braJiske brigade i borbi nje Tuzle i v N . . · Bosne, a posebno borbi oko 1 e~~t OJ a, zabrigade od Ruta oslobode- ~~l~~~z~~~~·i bo rila. Sjecam ~~rbo~b:~n~~k~l~v~t;. tu bn'kgada najduV v ' me, avor-planine Ha p· · k lCima, o o Rogatice v ~JVIse se sjecam cuvene . .. . 1 vi~e~~p~j~:i];k!i'::'taKdvajiC kao in~i;l,edr~gi~'f:.ak: z:vii<:~di, Brezi; ~~~ f~d~k1t~~i: iz~~)r~~?:i:r~~~~~~~~et~J'ii:~k.'tl'\J~d~a,~i J£:J~:;ii~ 1 ~Jk1. potraiim svoju b:bal:i;:.':'J~~::i:f1gla_ odolj~ti a J~ n: J~i llJenu dJecu Milenu on srce Z~ala 1 1skaze svoju h renut e u z1votu obid d · ~a~~~fie'i,',lab'J'g ~rata Sn,tu, koj:g,':, 'C:::,ti~~J~~a lica, Vesel~nku-f!-:- bu . Ali sam da necu naci tako dr s~la Gornjih Babi~~ . .. ~':::san naCm _ubrl.r. 19~~ poznaruke lZ tog dana. Poslije sam plakala. Suze su mi navirale na oCi, nisam ih mogla a j;OS)etrr;n_ svoju baba-Mitru i l1Je punih 27 godinana . omaniJl. I tako sam 10. jula zaustaviti. tako, a misli lutaju. Na sve pomiSljam i u tim trenucima Lezim sam zeljela smrt. Odjednom me zapljusnu miris sumskih jagoda. Moram ih iCi brati, ali kako kad nemam desne noge i desne ruke. Odlucim da puzem ,dolk ih ne nadem. Koliko sam dugo puzala ne 12:nam, ali sam naiSla na jednom ·proplanku u suncanoj strani na jagode u izobilju. Lezala sam i lijevom rukom brala jagode. Bile su •ne samo hrana nego i susretu. sa lJ'ud'Ima ovog kraJa. Romaniju. Radoval a sam . godme, pos, stigla !la , se ponovnom Druga kraJiska brigada vodila ko ·u . dr.ugom polovinom 1944 godi SJeca~ se zestoke borbe saJN.~e . ' IJemCima u selu v b vk . ne novca. Te borbe ~o:;'o ~darilo i 8~d~=~~ %d !~.:h!'a§l~mk u jednom tre':u:ku ~e~~~ ?,!~ ~orili"';~ ~d:3 ~da;,.~~~a:e,: initt'!ov~r<: d~g~~': k~ir~uaz!:· !~ih '~· ~}~f~=!~,n~ha!tiht0~~mni~J~~~ progl~~~rf~. ~~~~e~. s~hf s~~g~v~or~· sa~ lijek u isto beruCi jagode, odjednom zacuh zestoku paljbu pusaka i pusTako vrijeme. komitraljeza. Ali nisam mogla da se orijentisem gdje je to. Planinu nisam poznavala. Pomislila sam da tu borbu vodi moja brigada i da ce naiCi kraj baba-Mitre i ona ce im kazati za mene. U tom momentu dolazile su mi Milena i Beba i donijele mi hranu. Prikradale su se da sto neprimjetnije doau do mjesta gdje su me ostavile. Kad su stigle, mene nije bilo na mjestu gdje su me ostavile. Bile su zabrinute. Tad sam se prvi put, otkad sam ranjena, slatko nasmijala. Kad su me nasle, ostale su sa mnom citavo vrijeme popodne u razgovoru. Pricale mi gdje se na- . moj~ k~:::k~'k~al~ JU, a I sam duboko b'l;red'Je:~na da.raznepodn~§ljive bolove, r . ~u s~m zeljela i morala osta~{sJI~:·. Ck.oJa samtada ima.la 2. godi~~I~bomgInJe Je ~e uzasne bolove u Im dolazila . . . preziv]eti Iak bila :Hka" donijeli kod b b r'kn:renu desne ruke i ispod kuka d svrjestr, osjeCala sam OperaciJ': .a- .Itrev' odlucili su dame operiSu esne noge. Kad su me · poce i rezatiJeruku osjecal v 1zvrsena prirucn Im s~e d stvima · bez narkoze K d · mi , a sam uzasne bolove . Ta d a sam ponovo . a a su 1 750 751 �lazim i situaciju u okolini. Rane su mi bile teske, bolovi nesnosni. Milena i Beba su mi kuvale neku travu i zavile mi rane. Ta trava, ne znam kako se zvala, mnogo mi je pomogla. Cim su bolovi nestajali i rane pocele zacjeljivati, meni je bilo lakse. S obzirom da su cetnici uvijek mogli dod, ja sam hila smjestena tamo gdje bi me tdko pronasli. Mnoge nod nisam mogla da spavam. Sjecam se, jednom sam bila u baraci, a vukovi zavijaju - planina jeci. Bio je to jeziv osjecaj, ali ja se uopste nisam plasila. Najradije sam slusala .kako vjeverice pukcu i grizu siSarke ili kad u dolinu dode srnce-lane, dugo bi me posmatralo i lizalo tanjure u kojima je doneseno mlijeko i sir. Lane bi se zaddavalo sve dok stara srna-majka ne dipne kraj njega sa strane i tada bi ih skupa nestajalo. Krik pticurina grabljivica bio je najneprijatniji. Jedne noCi cujem kako tutnji sumom - kalona je iSla, ali ko je bio, to ne znam. Mozda su i nasi, mozda bas moja bombaska ceta i moj komandir Gavro Panic ili su bili cetnici. Kada sam to pricala Mileni i Bebi, savjetovale su me da tada zaustavim disanje, da niCim ne odajem da sam tu. Sve je to bilo strasno i danas neshvatljivo, cak i nama koji smo to prezivjeli. Upecatljiv mi je ostao momenat kad je Dusko Jovanovic, tada politicki komesar II bataljona XX romanijske brigade sa bataljonom prosao kroz selo, hila sam u Vrelima, bilo mi je drago da vidim neku nasu jedinicu. Medutim, Dusan me nije mogao tada ponijeti jer je bila ofanziva. Bolje je sto me nisu odnijeli. Svi ranjenici su u SekoviCima pali u ruke neprijatelja. Svi su poubijani. Nasla sam se ponovo u trapu. Ofanziva je pocela. Sjecam se da su se hili zauzeli omladinci da me odnesu u partizansku bolnicu, ali im to nije uspjelo. U selo Gornje Babine je dosao jedan bataljon 19. brcanske udarne brigade. Ostali su tu oko tri dana. Tu sam sa njima jela na kazanima. Obukli su me u novu englesku uniformu i bilo mi je drago jer sam znala da ce me ponijeti u Sekovice. I zaista, kad je bataljon krenuo, i mene su ponijeli. Komandant bataljona Cvijan Sevkusic mi je dao svoga konja. Nekoliko boraca me je ponijelo do konja. Posadili su me i sa strane neko vrijeme priddavali. Silazed strmo ka Pjenovcu konj je poskocio i ja sam pala na ostre rubove .kamenja i obadvije rane su se tdko povrijedile. Stiskala sam zube, bolovi su bili nesnosni, ali sam trpjela. Borci su na brzinu napravili nosila, umotali me u cebe i ponijeli u bolnicu. Put je trajao dva dana. Kada sam dosla u Sekovice, u kojima su tada harali, palili i ubijali Nijemci i SS-ovci, smjestena sam u bazu sa ostalim ranjenicima u selu Vukovidma izmedu MiliCa i Vlasenice. Sela nije ni bilo, ostale su zidine i zgarista, izuzimajuCi nekoliko trosnih kuca i koliba. Baze su nacinjene u po,tocima i u lllvalama Podbjela i u svaku od njih smjeS!tena po dva do tri ranjenika. Baze su bile dobra maskirane i za njih niko nije znao osim bolniCarki, koje su bile odredene da nas njeguju i hrane, i terenske partizanske grupe na celu sa Perunikom SariCem, Clanom KPJ, koji je tada bio clan Sreskog NOO-a za Vlasenicu i plenuma Okruznog NOO-a za Birac. U pruzanju pomoCi ranjenicima isticale su se njegove dvije kceri - skojevke, Radojka, koja je imala oko 20 godi:na i Slavojka, djevojcica od 15 godina. Ona je hila sekretar skojevske organizacije. I ostale Clanice skojevske organizacije: Vinka, Marija i Stana Saric, Rajka i Radojka Susie i druge drugarice, kao i drugovi skojevci nisu izostajali za njima. · a jelo i odvaja 'c'evic , aktivista AFZ, svakodnevno pnprem . . ... . , . Groz d ana Bogl 1 iz kuce sve st?t'{e frd~fi ~~~~d t~~~~k~· partizanske cete, a kakoRmik~e Punu zas 1 u d' . . b'o Ra'ko a politicki komesar an · ostalo u sjecanjku,dkoman .:r ~d; d~lask~ u' bazu u s. Vukovid, velc su Dvadeseta. ~na pnJ~ . .2 17 ma'evicke brigade. Njegova.e ~:r bila bazirana tn. }eska ranJem~abl' ~dati Trifkovic, rodom iz MaJeVICih i lijecile bolmcarke. Petrad L.Ju Icabili nepokretni bolnicarke su na~ kog I(iseljaka. s. ob~m;>;m l' a ~~~zmedu sebe pon{ke, a da se nismo ni sluzile .i za vezu, IZrnJenJIVa I s .v • poznavali. . 'k . b'o Pajkanovic Mile iz Bijeljine,, yolit1~~1 Jedan od ranJem .a }~ ~ b . di Sa njim je bio JererniJa Bozic, komesar cete u ~7. rnkJedi~~c?.J .. r~g~r~ceg nisam ni upoznala, jer je od rodom iz sela Vrsana 0 IJ~tn ·. Jeremijom bila je smjestena i ?<:>11 zadobijenih. ~ana. umro. i_<;tv~ ?:-n~ zivi kostur, mrsava, izgladnjel~ 1 IZ1}1 a ~ nicarka Sm1lp T1ma~.ac: 40 kg. Imala je amputiranu nogu 1spod nurena od b~lova. NfJe Ima a 111 a ·e u Italiji morala ponovo .~o~­ koljena i vee zahvacenu ga~l~kreno~, p d ·koljena Bili su svi nepornicm, . l't' amputaciju, ovom pn 1 om }zna . Vel 1 1 1' . da se posluze 1' sami nisu mog 1 mcim . ·. zamjenik komandanta Mus 1U drugoj bazi j~ l:io Mk1rf1 B~~~fhe~~c~jenika, a Cijih se imena viSe manske brigade, sa JOS ne o 1m . . b' . H sim Gradascevic iz Janje .. Petnae~!ogodisdi ne sjecam. Sa mnom u ba~~ 10 J~ a ·e bio tesko ranJen u kicmu, o. nji horae 17. majev1cke bngade, Haslrn 'e stalno nesto buncao. B.o~C?Vl toga paralizovan, pod t~mpdrbtyromjiuk~o i vikao na sav g1as. TJ~Sila su mu dodijali i cest? Je 0 }{a m mogla u takvim oko1nostirna. sam ga, hrabrila i nJego~<;t1a ~ 0 1n~ss<;te sve mogao razotkriti. Opasnost Nastojala sam da ga ur:upm, 3er J je vrebala svakog ~ana 1 c~sa. av usta 1944. godine ponovo su jedir:ice Nairne negd]e polovmom . g d e Zaposjele su Vlasemcu, zloglasne SS-~~vizije vzauzele I ovo ~o o~~dlr~ su se po selima i ~ap?s­ Milice i sva uponsta duz kve. ~e~te. ~h baza Culi smo kako se sm]enjujele sve cuke oko selav Vu o~Ick' 1 n~s brdu stotinjak metara od nas. Proju neprijatelj~~e st.rke na ~~o dvades~tak metara pored nas. su doprli glasovi o velikim 1azile su nepnptelJS e patro . Sedma ofanziva ~ila jev u Jeku ...I ldo n~i cu. Medu ostalim doznali zlodjelima Nijemac~,.1 ustaka'lb~;tp~~iza~ske bolnice i u njima P<;JU~ smo da su u sekovi~Im.a ot n ~ ·v· .. misli mijesale su se u Irl:OJOJ bijali 87 teskih ra~Jemka. Na]fazhci_tJ~e Zar bas sada da se ovo odigraglavi razjedale. grudi. Kakv1\ sab srl~J~kova i hrane. Jeza ~e h~~t~ od va. Ali, i o':dJe. sm~ u pa ( u{' e~m razbojnicima u ruke 1 umnJetl na pomisli da 1 ffil mozemo pas 1 <;JV!ve me muCila neizvjesnost. najvedm mukaJI?-a. 0~. sve~a tkJVdana nije mogao niko do nasih b.aza u takvoj situaciF ne 0 : 0 . . e u to vrijeme bio i To so PaJ kadod, pa ni oni? nekoh~o b?lmca~~do;;: boraca iz Majevicke brigade da novic brat Milov. Dosao Je sa . . e niJ'e bilo moguce. Vod se vra, . 1 odnesu M1'1a, a1' t a ko nesto u to vnJem · t '1' kod Mila i nas osta l'h ranJeni'ka, 1 tio u sastav brig~de, ~ Tos~ su os tvd~ne nije mogao priCi bazama. Gl~1 da nam bu~e pn rudl~· ra b~zunj~ge lijekova i zavoja. Najvi~e n~Irl: Je dovali smo 1 provo 1 1 a~e . ' razna Nije se moglo 1zdrzati, a dosadila zed. Testij~ je bilk kr~J n~:lifa sam. se i puzud gurala testiju mamilo me zuborenJe poto a. Sill] 1 v. v v· • , i t 13: v. k v v 752 753 48 zene BiH u NOB 1941-1945. �ispred sebe do hladnog izvora vode, koji je bio dvadesetak metara od nas iznad patoka. Nekako sam uspjela nasuti vodu i ponovo dopuzati do baze i napojiti Hasima. To ga je malo umirilo, sto je bilo presudno jer smo tada morali biti u najvecoj tiSini. Kad je opasnost prosla, otpuzala sam do druge baze, do Mila i ostalih ranjenika. Nisam viSe mogla sve ovo izdrzati. Hasima su terenski radnici prenijeli u drugu bazu. Ne znam koliko je trajalo moje puzanje preko tih brezuljaka i uvala. Nekako sam i to savladala. Tih dana pocela je da pada kiSa, a baze su bile bez krova. Cebad su se potpuno natopila i sve je na nama bilo mokra. Potok je nadolazio i prijetio da nas pogusi. Spas je stigao u zadnji cas. SS-ovci su se povukli iz ovog kraja, pod pritiskom nasih jedinica, i nakon 4 dana gladovanja i drhtanja terenski radnici su mogli prici i odmah su nas iz baza prebacili u kolibe u s. Vukovici. Nakon nekoliko dana prebaceni smo u Vlasenicu, odakle smo jedne septembarske noCi, u koloni od petnaestak nosila, pod koja su podmetnule ramena i cvrste misice skojevke i clanice AFZ i sa puna pafuje i osjecaja ponijele nas u selo Osmake, odakle su nas avionima prebacili u Bari na lijecenje. Ponovo spremanje i pokret, ovom prilikom do sela PelemiSa, koje se nalazi izmedu Kladnja i Sekovica. Nosili su nas na smjenu, terenci i narod ovih mjesta. I danas kao da gledam sve pusta sela, a mostovi poruseni. Narocito mi je ostao u sjecanju prelazak preko rijeke Drinjace. Drhtala sam od straha misleCi da ce i nosioce i nas odnijeti brza nabujala voda. Tu u selu PelemiSi prikljuceni smo vecoj grupi teskih ranjenika iz 27. divizije. Bilo nas je oko 70 rasturenih u desetak objekata. Prilicna graja, ali to meni ne smeta. 0 nama se brine Zak Finci, rid mladic, koscatog lica i zivih pokreta. Uvijek nesto objasnjava, nareduje. Zvali su ga Doktor. Bolnicu je obezbjedivao III bataljon XX romanijske brigade. Dobro se sjecam komandanta Momira Koprivice i politickog komesara Koste Banjca, koji je radom od Bosanskog Petrovca. U nasoj blizini saveznicki avioni dopremali su partizanskim jedinicama oruzje, municiju i drugu ratnu opremu. Bataljon je angazovan oko obezbjedenja i prikupljanja padobrana. Ustase ne miruju. Ponovo su presle u napad, zauzele Kladanj, u kom je hila nasa manja posada i komanda mjesta, i krenule u pravcu Sekovica. Paljba se sve viSe priblizavala i bolnici. Tu su !Ila domaku, idu pravo prema nama. Vod koji nas je stitio nije bio dovoljan da se odupre. UznemiriSe se i ranjenici, graja i opsta polemika. Bolnicko osoblje je nemocno rna sta ozbiljnije da preduzme i pomogne ovolikom broju teskih ranjenika. Neke obuzima vee i panika, bolnicarke se vee uskomesale. Sta u ovakvoi situaciji uraditi? Tada je dotrcao kompletan III bataljon XX romanijske brigade, presreli su ustase na olbliznjoj kosi. Cuje se brza paljba i stektanje mitraljeza. Sprijecen je dalji prodor, a zatim su nasi presli u napad. Jedna ceta dosla je u selo i izvukla ranjenike uz manje brdo i nastavila nas je nositi dalje prema s. Osmacima. Stiglo je u pomoc za nosenje i vise pionirki iz Sekovica. Djevojcice od 15-18 godina, pricaju nam da su iz pionirske divizije. Podsjetile su me, ne znam vee po koji put, na moju Kristinu. U Bariju sam ostala viSe od godinu dana i tu sam saznala od ranjenika da su mog muza Boska Bozunovica, 1kada je iiz Prnjavorskog partizanskog odreda dosao kuCi da vidi Kristinu, uhvatili cetnici i ubili. . . d p zar se sva nesreca Sve tragedija za tragedijom, P~J?:shla sam ~a a.. a . ovog prokletog rata morala sruc1t1 na mene 1 mOJU porodicU. . S l't lz Barija sam se vratila oktobra 1945. godine u Split, a lZ P ~:el~ b onda u invalidski dom u Sarajevu. Tu sam pon~vo. ~T~e P~j~~noviCa u invalidskom domt~. On se. prije mene vritwp::i ~~~ .· · rebacena u BanJaluku, 1 tu sam se s:e .a . . . hJe ..~z SaraJeva ~a~kp . Milenom Jovanovic. Radosti nasoJ m]e bilo pos~IJe ~a~a, sa aJ p~:,:icali sve dogadaje i obnovili sjecanja. kraJa .. va ugo s::;~uara 1946. godine prvi put sam dosla u svoje rod~o Poce.tkom J Saznala sam da je majka ziva i da je sa njom mop selo Gral;n~ Ilovu.slala sam komsije da pripreme majku, ali kad sa~ se m~la .fnstkna,:. p~ajika je izgubila svijest. MajCino .s.rce je uvijek mnJen.o poJaVI a u '. uci, . . k d e sretne sa njim - posebmo kad me Je i .k~d tubguJe za dJ~tetokm ~Ko~sfJ·e i J·a smo je tjesili, koliko se moglo v1dJela ez noge 1 ru e. utjesiti. 754 755 �Veljko Stankovic POGIBIJA KOVILJKE GOLIJANI~------ K oviljka Golijanin je hila bol . v ~receg. bataljona Dvadesete ~d:;ka Cetvrt~. jahorinske cete, njemacki g~nu1a Je u avgustu 1944. godine ~ bobamJske ~rigade. Pol m rupama, na p1anini De t k . or ama sa cetnickim i ve~s cd .. Poslije njene pogiOije sah~~~eu, Iz.medu se1.a Kalimanica i Sjekr~p~ aJu u ~atu i.st~knutim vojnicima .nb Je,. sa svu:t;t pocastima koje OJOJ ~~ ~ftdGno1f?tl~a1a tri stara hrast~ n~~f:Um~,. ~a Jednoj zaravni na . k' VI J ca o IJanm je posl . e ncno rasporedena Ja Ill bra tom Mi1om ko ... , a u {artizane sa svojim m1adim .. ~ ro~~loo.slobodilacku ~ojsf~ J~t~ ~f u r];a ostao bez jedne ruk~ ]~s ;;e- ~Jil:;~}h· v~s~~ak~. m1adi i val r~~~I~~ije e;ok~:~~ fh 0 0 t ~:eJ1ll~asd~~~ . Kada je dosla u partiz K 'I. . dma: U aprilu 1944. godine an~~sl ov.I Jka Je ima1a oko sedamnaest opartrz~J.?skog odreda, koji su ~ie ia. gdupom boraca Jahorinsk~g romamJ.~ke NO udarne brigade, na ;~me~i·ua udu u sastav Dvadesete ~nJe stupanja u partizane 1 .J : k:~~Te Jugos1avije [ radi1a je n~o~~~e~JeTclan Sakveza komunisticke 1 ae. ,rnova . ao om1adunski ruPrilikom stup anJa u partlzane bil · b v · . od .. 1 . . t lJe o, dkoJe se do rata nosilo u ok I" a. J~ o ~eena u Iznoseno seljacko o":o po erane salvare kosu1'u v.o llll araJeva. Na sebi je imala !\- IZ te, nevjestom rukom skio ·esasryenu od ?lel~za, i sukneni un ~~leri~~~~tb~~enje, sal lijepom olcr~~I~!ot~~fo~~nd~e~~ gard1en;>be,g vdi1~ k 1' ]nom ta asastom plavo I' JeCJom g avlcom pre ao I JUdske ruke, p1etenice 'koje 1 ksom sp1etenom u dvije v'elike~~!h~i~ !~~j~~rlave oCi s;jet1uca1~ s~ f sl~~o P:;t~~lns~u kapu nis~ ¥·nifo~I?~ ~hu~enihn~l~di~~~~=~ ~edu stotinjak naoruza~~h ei ~ ~~~~~~ seo ~e ~~fki kat:ij~rhalni obicaji d;etaschn~i;~ dala i. m1a.da djevojcica. A sad odt?d raJevima kretale u drustvu najbl"~zvo1~b":ah. pjevojke su nije hilo ~~eJ?eodm sama medu toliko muskaraea~z~aron Inde Ih rodi~elja. no. aro tog kraJa to Prvo ratno kdtenje d 'ev '1 . ~~~~~ouboflackoj h<;>rbi da s;ojf~c~I:b~cl~~' k.~~a se pridruzila ·narodo upatora lZ zem}je i da UCest . illlSieam~ pomogne U istjeVUJe u revo1ucwnarnom preobra- tili 1 zaJU drustva, bilo je tesko i ostavilo je snaznog uticaja na sve borce koji su se dotle borili u odredu. Vidjelo se, bilo je dosta teskoca oko prilagodavanja ratnim uslovima, a posebno gerilskom i svakodnevnorn ratovanju. Ali ni to tu mladu, plavokosu djevojku nije pokolebalo u njenom dubokom ubjedenju da i ona treba da ucestvuje u revoluciji, i da za nju dade svoj udio. Odmah je primila pusku, iako njom nije znala rukovati. Iste je noCi posla u borbu i iz nje pueala na neprijatelja. Koviljka Golijanin je izvjesno vrijeme, kao i mnoge druge djevojke, koje su odlucile da stupe u Narodnooslobodilacku vojsku, hila obican horae cete, i obavljala sve duznosti borea, vojnika i ratnika, koje su nekada rnogli da obavljaju samo muskarci. Stajala se na strazi, docekivala neprijatelja u zasjedi, juriSala na neprijateljske bunkere sa bombom u ruci i vrsila sve druge duznosti koje je rat narnetao. Pocetkorn 1944. godine zavrsila je kratki sanitetski kurs za bolnicarku, koji se odrzavao pri bolnici Dvadeset i sedme udarne divizije u selu Miljevini. Poslije je rasporedena na duznost cetne bolnicarke. Pored puske o rarnenu, nosila je i sanitetsku torbu radi ukazivanja porrioCi ranjenirn i bolesnirn partizanskirn vojnicirna i oficirima. To je za Koviljku bila jos sarno jedna veca i odgovornija obaveza u Narodnooslobodilackoj vojsei. Te rnlade i priucene djevojke sa njeznirn rukarna i plemenitim materinskirn sreern dale su velik doprinos u revoluciji, posebno n3! njegovanju i lijecenju ranjenih i bolesnih boraea Narodnooslobodilacke vojske. Po prelasku na Rornaniju srela se sa bratorn Milorn, koji je jos u jesen 1943. godine postao horae Rornanijskog partizanskog odreda. Sa njirne se srela u jednoj teskoj borbi, u kakvoj sestra brata nikad ne bi zeljela sresti. U selu SudiCima, na juznirn padinama Ravne planine, u blizini varosice Olovo, Mile je bio tesko ranjen. Slucaj je htio, a sto se rjede u xatu dogada, da mti sest.ra prva, mitraljeskim rafalom odsjecenu ruku previje. I pored sestrinske ljubavi i junastva, sa kojim se Koviljka mogla ponositi, to nije rnogla uciniti. Mile je poslije previjanja odneu divizijsku bolnicu, gdje su se lijecili teski ranjenici, a Koviljka je ponovo juriSala na neprijatelj3!, sa vecorn snagom i energijom da bi osvetila bratovljevu prolivenu krv. Bila je dobar vojnik sa puskorn u ruci, isla je na bunkere i jurisala na mnogo jaceg i tehnicki oprernljenijeg neprijatelja, koji se posebno prema ranjenim i bolesnirn partizanirna neljudski i necovjecno ponasao, rnimo sve postojece ljudske i pozitivne zakone. Licila je u juriSima na grubog vojnika, a prerna ranjenieirna je imala njezno i plemenito i nikad do kraja iserpljeno ljudsko sree. Na dan formiranja Dvadesete rornanijske udarne brigade, devetnaestog rnaja 1944. godine, u selu RudiStu, nedaleko od varosice Vlasenice, stajala je u stroju i Koviljka Golijanin, seljanka iz Trnova. Toga dana bila je najsrecnija. Postala je horae brigade u koju su usli borci sa kojima je nekada kornandovao legendarni SlaviSa Vajner-Cica Romanijski. 0 njernu su se tada i u najzabacenijern selu legendarne Romanije i pitomog Birca pjevale pjesrne, koje je Koviljka slusala i u Trnovu. Ponosila se ona, zbog svega toga i kao nikad do tada, djetinjski se srnjeskala u stroju · za vrijerne citanja naredbe o forrniranju brigade. Toga dana postala je bolnicarka, vee do tada proslavljene cetvrte jahorinske partizanske cete, koja je bila sastavljena od boraea Jahorinskog partizanskog odreda. U ovoj ceti nije bilo ni jednog borea koji .nije bio sen lc 1 756 757 �clan Komrunisticke partije Jugoslavije iii Saveza ·komunistiClke omlad'ine Jugoslavije. Sa ovom cetom ucestvovala je u borba:ma za oslobodenje Bratunca, Srebrenice, Vlasenice, Milica, Han-Pijeska, Rakove Noge, Sokolovica i sa njom prepjesacila Romaniju, duz i poprijeko, Devetak, Milan-Planinu, Zvijezdu, Ravnu goru, Konjuh, Sirovu goru, Baturu i mnoge druge. Gazila je rijeku Pracu, Drinjacu, Krivaju, Rakitnicu i mnoge nabujale potoke po gudurama istocne Bosne. To je bila godina teskih borbi i napornih marseva partizanskih jedinica u istocnoj Bosni. Bosnom je toga proljeca i ljeta neprekidno krstarila Sedma SS ,Princ-Eugen" divizija, koja je hila specijalno obucena za gerilsko i planinsko ratovanje. Sa njom su iSle hrojne ustaske i cetnicke jedinice, koje su u veCini slucajeva, zbog poznavanja terena i oslonca na krupne njemacke jedinice, nanosile partizanskoj vojsci, pozadini i narodu velike ljudske i materijalne zrtve. Bilo je strasno i tesko sve to izddati. Ginulo se na svakom koraku. Hrane je hilo ponestalo. Seljacka imanja, koja su hila glavni izvor za snahdijevanje NOV, pored neprijateljskih magacina, hila su popaljena i porusena. Umjesto psenice u mnogim popaljenim selima rastao je korov. Zbog toga je i kod naroda, koji u ovim krajevima ni posljednji zalogaj nije zalio da podijeli sa partizanskom vojskom, bilo ponestalo hrane. Koviljka je sve ovo izdr2ala. Po dolasku na Romaniju obukla je vojnicku uniformu, pa je licila na pravog mladog ljepuskastog vojnika. I pored svih tih teskoca i napora vise nije izgledala tako mala i njezna. Njeno okruglo i od slabe ishrane bljedunjavo lice, sada je postalo bucmastije, a planinski vazduh i neprekidno kretanje i boravljenje samo po sumama udahnulo je pod njenu mladalacku kozu neku lijepu ruzicastu boju koja je zracila posehnom ljepotom. Brigada je postizala velike uspjehe u borbama. Ona se tome radovala i bivala srecna kada u njenoj ceti ne hi bilo puno ranjenih i poginulih. Cetu je smatrala svojom posebnom brigom, u njoj se osjecala nekom vrstom domacice. 0 bolesnim i ranjenim nikada nije prestajala da vodi brigu. Od poginulih se tesko rastajala i nikada nije dozvoljavala da joj horae ostane nesahranjen. To je u ratu bilo najvi8e sto je covjek mogao da ucini za poginulog druga. U borbama oko Bratunca, krajem maja 1944. godine, istakla se u jurisima na neprijateljskio uporiSte. Ljutila se i bunila na muziku i pjesmu koja je do kasno u noc trestala u gradicu ·Ljuboviji, sa druge strane Drine. Tada je saznala od svojih drugova da je tamo, preko Drine, Srbija, a malo dalje i Beograd, o kome je Koviljka slusala kada su proleted pocetkom 1942. godine boravili u Trnovu. Bila je sva srecna i radosna. Bila je uvjerena da se primice dan oslobodenja pa je pravila planove da se vrati u svoje Trnovo. Poslije borbi oko Bratunca, Koviljka je sa vecim elanom jurisala na neprijatelja oko Srebrenice, gdje je u teskim borbama poginuo i Mihajlo Bjelakovic, zamjenik komandanta Dvadesete romanijske NO udarne brigade, sa jos dosta boraca. Zatim slijede borbe po planini Devetaku i Milan-Planini sa cetnicima, ustasama i Sedmom SS ,Princ-Eugen" di'vizijom, oko Han-Pijeska, Sokolovica, Vlasenice, Rogatice i cijelog vatrom popaljenog Glasinca. Pokret brigade iz doline Drine i Drinjace u pravcu Romanije uvijek je u Koviljki budio ernocije na njeno Trnovo. Sa Romanije i Glasinca . . . · · zapadnoj strani pod neprijat~ljdobro se vidJela Ja;horn;.a, ~ na nJedOJ T ovo Sanjala je o njemu 1 o skom Cizmom stenJalo Je n_Jeno ro no rnako~ okretu brigade prema njegovoj sut~asn.ji<:~ i u d~sl .sed radodala sbas nj~na brigada osloboditi Romaniji, vJerUJUCI da ce Je nog ana Trnovo. . . n. ena zivota ostvarili. Izmedu njene brigad.e Njeni snov1 msu se. za J · bilo mnogo neprijateljskih voJi Trnov~ st~jalo je .~a~tJ~~o, d~~~~Iieod Koviljkinih zelj.a. Na tak_v?m nika. Ah bngada m a n~e·fm se brigada primicala SaraJ~vu, ~ovi!Jk"!­ jednom borbenom putu, ?J . trel'ackom stroju u JednoJ teskoJ Golijanin j.e .P?ginubla.l P?~I_nul~i J~e~rfjate?ja iz Rogatice. Poginula je jedborbi u koJOJ Je tre a 0 IS Jera d a kada se podigla da u nedosnog li]'epog i suncanog avgustodvskog; akn v' lj'e da bi pored sebe previla ·· · , . , tatku zavoja o dCIJepl ifUkav 0 · svoJe · osu kuca jedno mla d o 1 srece 1 )elada ranu sto nije sa brigadom ranjenog borca. Toga dana p~estado i zeljno ljudsko sr~e. Na srcu 1~o o en~~e rodila. U njemu je im~la j~s iz umarsirala u .~VOJe. Trnov?, u ·e~a ocela i prvu ljubav, koju Je p~Ivre­ djetinjstva pnJatelJ~· U llJdm~Jvine PVjerovala je da je sramota lJU~~v meno zrtvovala za lJubav o.. . . . sten. ala pod teretom okupaciJe. voditi i radova~~ se u b z~rr.lJl ko~a tud:i~ski teret okupacije skine•. ~a Posla je da SVOJliD sla a~. ku ~li je bila ubijedena da je to svaciJa 0 zemlje. Znala je da .to niJe "!- '.stJ'erivanja okupatora, ostavila da urasveta duznost. Zato Je sve, osim 1 di kad bude slobo~a. . . ·e na Romaniji. Njena krv prosut~ na Koviljka GohJalll~ pogmula ~ d' 'la sa krvlju Romanijaca koJI su ratiStu Cicinih }unaka cvrsto .se SJe ;n~ V'l' po1OZI 1 ZlV ate za slobodu SVOJe otadzbme. lil v• 758 759 rJ: �Mica Vrhovac stih ne ponovi. Sjeeam se jedne drugarice Gospave iz Podgradaca! koj~ se narocito isticala svojom pjesmom. Ovdje cu navesti neke od tih strhova i pored toga sto je njih bilo mnogo. ,Zapjevajmo sa Kozare seke, nek se znade da smo afezejke"; ,Mi smo seje sa Kozare majke, od prvoga dana partizanke"; ,Partizani bore se po noCi, drugarice hajdmo rim pomoCi"; ,;Oj, djevoj·ko drugarice, opleti mi rU:kavice, opleti rni dvoje, troje, u Kozari studeno je"; ,Ja ne zalim poginuti mlada, napreduje udarna brigada". Tako su zene kroz te pjesrne izrazavale svoju ljubav prema narodnoos1obodilackoj borbi, odanost i spremnost da dadu sve od sebe. Poslije ovako izvrsenih priprema za. Okruzn.u :konf~r~nciju. _?:oslo je i os1obodenje Prijedora. Upravo sa pnprem~~Jem VOJlllh a~~IJa na Prijedor zene Kozare su priprema1e ~c;mfere12-cr~u AFZ-a u PnJedo.~. Mi smo vee zna1e da ee se ta konferenCIJa odrzati u oslobodenom Pn]edoru pa nam je to uliva1o jos viSe po1eta. I zaista, ~· septembra 1944. godine os1oboden je Prijedor, a vee 11. septembra shva1e su se ko1~~e zena iz potkozarskih se1a i s druge strane rijeke Sane na lmnferenciJU u '·Prijedor. . v Konferencija je oddana u sali prijedorskog hote1a. U 1rne Okruznog komiteta i u ime NOVJ konferenciji su prisustvovali Zarko Zgo:njanin i Joco Marjanorvie, koji su pozdravili 1mnferenciju, zatim se poslije oddanog referata o politickoj situaciji i o radu zena razvila diskusija u kojoj je ucestvova1o desetine zena. U radnom predsjedniStvu su bili Mica Vrhovac, Danica Pavie, Dusanka Ostojie, a o reorganizaciji zena govorila je Smilja Batos. Pavie kao sekretar Okruznog odbora AFZ-a za Kozaru. 0 sporazumu Tito_::_Subasie i o politickoj situaciji iz1aga1a je Mica Vrhovac, o Narodnoos1obodilackom frontu i saradnji AFZ-a sa frontom iz1aga1a je Dusanka Ostojie, a o reorganizaciji zena govorila 'je ~mHja ~atos. , Bila je to konferencija koja s.e d~go pamtr. <?.~a J~ propracena, upravo prozeta i radoscu i tugom, Jer Je konfere~CIJI pnsustvova_o veliki broj majki ciji su sinovi poginuli u dotadasnJrm borbama .. Ah o~e su sve ima1e snage ·i da sas1usaju diskutante i da same ucestvUJU u dLskusiji. . . . Konferentija je ima1a manifestaciorri karakter Jer smo pros1av1Jah jos jednu pobjedu viSe nad neprijate1jem, ali je, 1S druge st:.ane, ima1a i radni karakter, jer je na njoj sag1edan cje1okupan dotadanJI rad organizacije AFZ-a. Doneseni su zak1jucci i postav1jeni novi zadaci za rad na os1obodenoj teritoriji sa ciljem da se organizuje i prosiri na sva se1a i podrucja. .. . . . .. v . d Sjeeam se diskusije de1egata 1 COJI ·su se .Jav1Ja11 za nJec rspre svoga :kraja i tu je .bilo divnih _Primje~a ~~~opriie.~ora zena u radu .n~ terenu. Evo samo Jednog. Stop Knezevrc rz dubrckog srez.a u .sVOJ',?J diskusiji je, otprilike, pored osta1og, rek1a: ,Drage drugance, J.~ brh kazala nekoliko rijeCi ispred zena dubickog ~sreza. Od prvog dana mJedan zadatak nije pmsao bez nvas. Imamo. di.vnih pri~jera iz. na~e. kos~cke cete u kojoj ucestvuje 80 zena u kos1db1. Sarno rz sela BJe1aJCI radr 25 zena i ukosile su 14 'Vagona sijena. Zene suzama oblivene ne vele da ne mogu. Sve sto je potrebno, dato je, i ovog puta obeeajemo da 6emo pomoei narodnu v1ast, kao i dosad." DRUGA OKRUZNA KONFERENCIJA AFZ-a ZA KOZARU d:n:ah ~? oslobo~enju Prijedora 6. septembra 1944. godine pn~tuprh smo pnpre~ama za Drugu okruznu ko.r;tferenciju . . AFZ-a za ~ozaru. U pnpre!llama za ovu konferencrJu odrzan Je m~. sasta:naka O~ruznog odbora AFZ-a za Kozaru. Tako je na sastanku u PnJedo~u . detalJ.~o dogovor~no o izboru delegata po srezovima. Do,govor~no Je 1 o koJrm.prob_l~mr:na trc:ba .voditi .diskusiju na konfereneiji. P:e~vrdal~ se da u drskusiJl ucestVUJU 1 Mushmanke i Hrvatice i SrpkmJe, te ~~ne sa po~ru~ja ~~ja jos nisu bila oslobodena, tako da bi ko?ferenCIJa t;>bU~Vatrla StO VISe pr?.blema i ~onijela StO bolje zakljucke. Pnpreme su rzvrsen~ za krat.l~o vnJeme pa Je konferencija odrzana 11. septembra 1944. godr~e u PnJedoru. Na k_or;tferenciji je, pored osta1og, k.onsta.tovano da su zene Kozare dale vehki doprinos NOB-u - u penodu rzmedu Prve i Druge konferencije AFZ-a. . v Tako, pre~a ~epotpunim podacima, samo sa dvije opstine u dubrc~_om srezu. bll? Je 440 zena organizovanih u radne cete. Na raznim akCI]ama U Sjetvl, preno~enju zita i drugim radovima zene dubickog ~reza dale su 66 78~ radmh dana. Sarno, na primjer, knezicka opstina Je d~!a 21 556 :admh dan.a, a R~za Maksimovic iz sela Gradine, opstina Knel:rca, dala. Je 31 radm dan. Zene mostarricke opstine dale su 15 549 radmh dana, rtd. . I ~~ne prije?orskog sreza su bile organimvane u radne cete pa je rz 6 opstma 315 zena dalo 10 750 radnih dana. " . U prjpremama za konferenciju zene Kozare pokrenule su i takmice~Je s~ z~nama :odgrmeca u pletenju carapa, dzempera, salova i u pnkuplJanJu drugrh stvari za vojsku. Radilo se na ~~ga~izaci~no:n: ucvrsCivanju organizacije. Oddane su sreske. konfer~nc~Je 1 prosrrem sreski odbori koji su do tada bili ~osta mah:v Kasn~Je Je u s!eskom odboru bilo po 20 zena. Zakljuceno Je ~a ~~ vrse radr sa Mushmankama i Hrvaticama i da se izabere veei broJ nJrh u sreske odbore. Sav ovaj .:ad ko~arsk~h ~ena u radnim akcijama, zatim na skupovim~, ~onferenCIJama, rtd. bw Je propraeen pjesmom. Zene i djevojke, igrraJucr kolo, same su stvarale stihove i znale su vrlo dobro da opjevaju svaku :politicku sit~aciju, sva~i .dogadaj, da cak mnogo bolje to izraze kroz pJe~mu ?ego. sto su t? c;mle. na sastancima i skupovi:ma. One su znale satrma rgratr u kolu 1 pJevatr borbene pjesme a da im se nikada 0 760 761 �turno-zabavni zivot omladine. U celom tom radu imali smo stalnu saradnju sa jedinicama NOV-a koje su se nalazile na tom terenu. Ostao mi je u secanju jedan detalj koji ilustruje do koje mere je ta saradnja bila razvijena. Jedinice 27. divizije izvrsile su vrlo uspesnu akciju (mislim kod Sarga:na) u .kojoj su zarobili velike kolicine oruzja. Medutim, tom prilikom pored oruzja kod neprijatelja su pronadene i neke seoske marame. Borci 27. divizije su te marame doneli nama u OkrU.Zni komitet SKOJ-a da ih mi podelimo omladinkama sa Romanije. Omladina je obavljala brojne zadatke znacajne za nase jedinice: nega ranjenika, obezbedenje ishra:ne, kurirske duznosti itd. Duh saradnje sa jedinicama NOV, jedinstvo fronta i pozadine bilo je tako razvijeno da je prenoseno i na decu. To potvrduje i primer pionira iz ·sela J abuke kod Roga:tice. Seljaci ovoga sela bili su pod stalnim udarom neprijatelja i zato su se povukli na oslobodenu teritoriju. Jedne noci pioniri iz Jabuke uvukli su se u svoje selo i uspjeli da donesu voce za ranjene borce ..Podvig je bio utoliko veCi, jer 1se zav.rsio bez ikakvih posledica. Ono sto je na mene ostavilo poseban utisak i sto nosim ka:o najdtazu uspomenu sa Romanije, jesu, pre svega, njeni ljudi: borci, zene, omladina, pioniri. Bez obzira na ratne teskoce sa kojima su se suocavali oni su uve:k bili raspolozeni za salu i pesmu. Mada sam neke od rom'anij:skih pesama mala jos prije dolaska na Romaniju, ipak sam bila iznenadena njihovom brojnoscu, raznovrsnoscu i melodicnoscu. Nove. pesme su nicale, tako reci, preko noci. Svi istaknutiji hmci sa Romanije opevani su u pesmama naroda toga kraja. To je uticalo da sam i ja pocela da ih zapisujem. I dan_as se secam nekih njihovih stihova: Mira Veljic-Bil'Dija NA RADU U OKRUZNOM KOMITETU SKOJ-a ZA ROMANIJU akon Oblasnog partijskog savetovanja za istocnu Bosnu odrzanog oktobra meseca 1944. godine u oslobodenoj Tuzli: rasporedena sam za sekretara OkrU.Znog komiteta SKOJ-a za Romaniju i clana Okruinog komiteta KPJ. Osecala sam se ponosnom sto sam dosla bas na Romaniju. To ~~u?~je ~ ponos proizla~ilo je izv mojih dotadasnjih saznanja o RomalllJl 1 nJemm borc1ma. Jos od pocetka ustanka u Semberiju su stizale vesti o uspesima romanijskih partizana i velikoj vojnickoj vrednosti njihovog komandanta Cice. Na Romaniju smo krenuli iz Zivinica. Na celu kolone bio je Grujo Novakovic, tada sekretar Okruznog komiteta .Partije za Romaniju. Na Romaniji nas je sacekao sneg. Stigli smo u Sokolovice, gde se nalazio i stab 27. divizije. Hredstave :koje sam ja nosila o ljudima, borcima i uopste o Romaniji, iako u sustini romanticarske, sasvim su se potvrdile. Vee prvih dana, krecuci se po selima Romanije, narocito na Glasincu, jos jace sam shvatila svu snagu naseg pokreta. Tu nije bilo razlike izmedu fronta i pozadine. Sva ta sela, !judi, zene, omladina, pa i deca, sve je radilo za front. Ti hrabri ljudi iz Sokoca, Sokolovica i glasinackiih sela su, u stvari, predstavljali jedinstvo fronta i pozadine. U svim tim selima je u to vreme bio ·razvijen rad partijske i skojevske organizacije. Buduci da su mladiCi masovno bili u jedinicama NOV, pre svega u Romanijskoj brigadi, a i u mnogim drugim, u skojevskim aJk.tivima su bile mahom devojke. U nekoliko sela i sekretari skojevskih aktiva su bile devojke. Vecini od njih ocevi, braca i momci su bili u nasim jedinicama. One su se trudile da sto uspesnije obave sve zadatke koje je pred njih postavljala skojevska organizacija. A ti zadaci nisu bili ni mali ni laki. U takvoj situaciji mogao je uspesno da se odvija i rad naseg Okruznog komiteta SKOJ-a. U komitetu su se nalazili: Milorad Borovcanin-Ma1enica, Saveta Durovic, Dusan Glisic i ja. Uz punu pomoc i po~rsku partijske organizacije mi smo radili na osnivanju skojevskih aktiva .(tamo gde ih nije bilo), na razvijanju 1rada omladinske i pionirske organizacije. Koncem te godine odr.Zali ,smo u Sokolovicima i OkrU.Znu konferenciju USAO BiH-a za Romaniju. Nas je md bio usmeren na pomaganje jedinicama NOV, na ideoloski rad, na opismenjavanje i kul- Sini zvezdo preko senkovica Pozdravi nam nekol 'ko mladica Pozdravi nam Danila f)okica I junaka Vitomir Milanka ... ili Romanijske vite jele Cuvajte nam proletere . Romanijske omarice, cuvajte nam drugance I od leda i od kiSe Od fasista ponajviSe ... 762 763 �Sefika Resulbegovic Selma Dedic-MuftiC SANITETSKI KURSEVI U MOSTARU U 1944. GODINI NJEGOVANJE TIFUSARA 1944. godini prenesena nam je direktiva da Se StO ·VeCi broj zena u gradu osposobi za pruzanje prve pomoci ranjenicima i bolesnicima. Tu direktivu je Gradski odbor AFZ-a za grad Mostar odmah poceo sprovoditi u djelo. Prvo smo Zlata SalahoviC-Grebo i ja iSle u Zeljeznicku ambulantu, gdje nam je objasnjeno :kako se obavlja previjanje pojedinih dijelova tijela, kako se daju injekcije, sta treba koristiti prilikom pruzanja prve pomoCi, kako se koriste lijekovi i slicno. Nakon toga 1steceno znanje smo pocele prenositi na drugarice koje su se :nalazile u ikvartovskim odborima AFZ-a ove su dalje prenosile na drugarice iz njihovih grupa. Tako sam ja oddala jedan kurs u Zahumu u kuCi Zah1de Maljevic, a drugi u Donjoj mahali u kuci Memnune HadziosmanoviC. Ovi kursevi ·odrzani su i po drugim kvartovima Mostara. Na ovim nazovi kursevima, prakticno smo pokazivale zenama kako se pruza pomoc, kako se daju injekcije, koriste dezinfekciona sredstva, lijekovi itd. Prilikom oddavanja kurseva trazeno je od kvartovskih odbora AFZ, kao i grupa zena, dana bilo koji naCin nabave sto viSe zavoja, gaze, alkohola, joda, inje:kcija i drugog sanitetskog materijala. Materijal je trebalo ,rasporediti na nekoliko mjesta da, u slucaju premetacina i provala, ne bi propao sav sanitetski materijal. Ovaj Je zadatak potpuno izvrsen. U kvartovima Donja mahala i Zahumu bilo je prikupljeno dosta sanitetskog mater.ijala. One zene koje nisu mogle doci do zavoja i gaze parale su carsafe i od njih pravile zavoje. Svim zenama 'koje su bile upoznate sa pruzanjem prve pomoci ranjenicima stavljeno je u zadatak da, prilikom napada na grad Mostar, budu spremne i da se stave na raspolaganje najblizim partizanskim jedinicama, a ako im to ne bude moguce, da same djeluju, jer je svaka grupa zena mogla da bude samostalna. Koliko mi je poznato, zene su prilikom napada nasih jedinica na Mostar ostvarile nasu zamisao, jer su se stavile na raspolaganje partizanskim jedinicama i mnoge su od njih postale bolnicarke i pruzale prvu pomoc. ila sam odgovorna lbolnic~:ka. Brig.adn~ amhu.Ia.n!~· Pripadala sam XIX (Tesanjsko-teshckoJ) bngad1 53. 'dlviZIJe. Sve se moralo stedjeti, jer nicega nismo imali toliko da zadovoljimo potrebe. Veoma se vodil.'? racuna v? stednji svi~ _lij ekova, a posebno zavoja i gaze. Danas se zavoJl, a naroc1to gaza, poshJe upotrebe bacaju. Mi to nismo mogli ciniti. Ne znam ni sama koliko ·sam tufera (malih gaza) i zavoja .opr~la, prvo u hladnoj, pa zatim u toploj vodi. Ces!o ~am razgrtala led 1 SlllJ~g u kakvom potoku, bez obzira na padavine 1 :n~s,ke tempe~~ture, da. b1h prvo skinula najprljaviji dio .sa svakog kom~d.Ica zavoJa 1h g;aze. T~ zavoji su bili skinuti sa promrzhh tabana, ~a tesk1h .ra?~ na .glav1, ~rl;ld1~a, ili drugim dijelovima tijela. Morali smo 1h ostavlJatl cak ~ Yv~l_ucaJ.e~Ima zapustenog svraba kod nekih civila, koje smo, takode, hJecih pnhkom zadr~avanja u odredenom selu. .. Poslije pranja u hladnoj vodi, cim bi mi se uk~zaJa ~a to pnhka, svaki komad sam pazljivo prala i otkuhavala .U. toploJ vo~1 .. Tuf~:e s~.m rucno, po propisu, slagala i stavljala u stenhzator,. r~d1 ~tenhzaciJe. Oni su se stavljali direktno na ranu. Sve o~tale zavoJe 1 v.ece gaz~ sam rucno glacala na koljenu. :Pored svih drug1h obaveza koJe san; 1mala u toku dana morala sam :svaki dan odvojiti vremena, u rna koJe doba dana ili nod, da bih oqavila ovaj posao. Ovog materijala nije bilo dovoljno, a ja sam morala imati uvijek pripremljene ciste zavoje i sterilne .tufere. I !??red ~o~o~o ?tal~ih l?okreta i akcija, nikad mi se nije dogod1lo da moJ~ ranJemc~ mvsu 1:nah. p:opisno sterilizovane tufere i ciste zavoje .. T?l.Iko sam 1h st~dJela 1 cuvala da nikad n1sam bacila ni jedan zavoJ mtl gazu, bez obz1ra sa kakve su rane skinuti. U brigadnim pokretima ranjenici su noseni ili su ~Sli u stroju. Previjanje je obavljano tek kad bi. se. sti~lo na odreden? miesto. Sarno u slucaju teske nepokretnosti, gd]e Je. b1la potrebna h1rurska pomoc, ranjenici su otpremani u centralne b?lmce.. . .. U zimu 1944. godine stigli smo u TesanJ. To Je bw predah poshJe borbi sa cetnicima i presretanja neprijateljskih kalona. Bili su skupljeni svi ranjenici i ,t~~usari" iz cijele Briga~e. Odma.h po dolasku bile smo pozvane SV~ bolmcar~e nav sastanak, gd]e nam Je saopsteno da je od pjegavog t1fusa obol]elo cetrdeset boraca. Medu U B 764 765 �n.jima je bilo i ranjenika. Sastanak je organizovala Mica .Krp1 'c' f . · . . , re erent Sanl teta Br' d e, mace Je d an o d tesanJskih prvoboraca. Iga . Neka ·o~ ~as tr.~?alo je da se dobrovoljno javi da lijeci tifusare" 1 to u st~ogoJ IzolaCIJI u karantinu. " ' Javila sam se da cu izvrsiti taj zadatak. toku da_na svi ,tifusari" su. s?'ljesteni u jednoj skolskoj ucionici. yz tn. styane zidova po podu, sm]esteni su ,tifusari", a ja sam imala cetvrti dw ~od~, uz yrata .i jed~n mali sto sa ,apotekom." Kararnbn Je t~.aJ.ao tn ~ed]elje. Jedina veza koju sam imala lbio ·e ?odktor yagner,b:ko]I .J.e svakr dan dolazio, davao mi uputstva 0 liJ'ecenJJu I onosio potre ne hJekove . v Draga Soljic-Jelavic • OMLADINKA RUZA PRIMORAC :u . Ja sam ..dan~nocn~ bdila mad njima. Redovno im clavala liJ'ekove ran]ene preV1Jala 1 hramla ih. ' 'h f.uceCi ~a ko~~enima, znala sam i duze vremena ostati kod pojedim 1 s~m 1m UVIJek dala sve potrebne lijekove i hranu. Takode sam vo 1 a racuna da budu S'Vako jutro umiveni i ocesljani. Izmedu nas se ubrzo uspostavHo veliko prijateljstvo 'koje · · kmogo. pomog!o, n~rocit~ ~ ~ddavanju odredene discipline u ~f: arar:tma. In~ce, ~J~re. diSCipline u tNOR-u bile su sprovodene u svim uslo~I?Ja,. pa .I ~ 1.1J e~enJu rna kako tesko ovo bilo. Zavol' eli su me ·er su ~Ih SVJesm cmJ_emc: da sam svakom od njih, kad im ]e bilo na 'te~e pruzala svu pomoc ·da Im olaksam tesko stan· · d k · J· ' cijama po cijele noCi obilazila jednog po jed~~gi b~zs~~au ~damvim S1tuaK d ora. 'h . a al sukse odporav1j~Ii, nisu to zaboravljali. Govorili su mi da sam 1 nJegova a ao · a sam Im rodena sestra. . ~a. mene je ~jihovo. dis~~plinovano. ddanje hila najveca zahvalnost Jer ffii Je o~ogucilo da Izvrs1m povjereni zadatak. ' Na 'k:aJL.l, sv~ su ·oz~ravili. Ni jedan mi nije umro. Zato sam hila veoma. srecnha.dT~hko srecna da sam ubrzo zaboravila na veliki napor i umor I stra · a 1 sama obolim od tifusa. · . ~ret?~ sam ~ila :sto se. svih cetrdeset ,,tifusara" boraca vratilo u SVOJe Jedmdce.- cete, ba!a~Jon~, oporavljeni i izlijeceni. zelim da napo~en.e:t;n · a. Je narod !esnJa bw izuzetno izdasan u pruzanju omoCi banJen~Ima I.. da su tohko pomagali svim sredstvima, kao &t j~ svaki orac .ci~n nJihove porodice. To ne mogu zaboraviti i ovim putem im Z Va JUJem za SVe StO SU ucinili. d·t uzu Primorac sam poznavala od pocetka 1944. godine, a za njenu porodicu sam cula i ranije. Potice iz napredne porodice, koja je zivjela u selu Bijaci kod Ljubuskog. Ruza je do pocetka rata pohadala skolu kod casnih sestara i sama, neupucena tada u zbivanja, religiozno vjerovala ·da je ,bogom dana" tzv. Nezavisna Ddava Hrvatska stvorena pod okriljem okupatora. Jure Galic i brat joj Marijan Primorac (tada clanovi Komunisticke partije), ubjedivali su je suprotno i ukazivali na liniju KPJ, koja je jedina od svih politickih organizacija ostala u teskim momentima sa narodom. Ruza je to u pocetku slusala s nevjericom i u svome religioznom vaspitanju da su komunisti bezbosci i da se oni kao takvi ne mogu protiviti volji bozijoj, nije mogla, tada, drugacije rezonovati. Na njena religiozna osjecanja uticao je i tadasnji kler u selu Humcu, gdje se Ruza skolovaia, a koji je otvoreno propovijedao da je ,sam bog poslao Pavelica i stvorio Nezavisnu Drzavu Hrvatsku; da treba podrzati okupatora, a komuniste i sve antifasiste, pogotovu Srbe, istrijebiti, ne birajuCi sredstva." Ruza mi je kasnije pricala sve ovo iskreno, u momentima kada smo se ispovijedale jedna drugoj. Govorila mi je u povjerenju: ,E, moja Draga, da ti znades sta su sa mnom imali muke drugovi dok sam dosla sebi." Sve je to iSlo tako do jedne nedjelje kada je hila u crkvi i cula kako fratar u svojoj propovijedi doslovce govori: ,Dragi moji krscanil Culi ste da je nekoliko gadova, Srba, ubijeno. Cujem da neki govore da je to grijeh boziji. Nije to nikakav grijeh. Oni koji su pocinili takvo djelo bog poddava, molit cemo se svevisnjemu da ti ljudi nastave sa svojom svetom duznoscu i Hkvidiraju i posljednjeg Srbina iz nase sredine." Kad je to Ruza cula, izasla je iz crkve i nikada se viSe nije vratila u nju. Odjednom je progledala, kao i svaki posten gradanin. Nije ona mogla da mirno gleda kako ubija brat brata pod okriljem Svete stolice i okupatora. Prihvatila se naprednih knjiga i postepeno se izgradivala. Po prirodi je hila veoma bistra, sto joj je omogucavalo da pocne shvatati program NOB-a. Znala je kontaktirati sa ostalima pa je u svom radu imala vidnih rezultata. Malo-pomalo Ruia je ilegalno zalazila u kuce a:ktivista koji su hili poznati, propagirala ciljeve narodnooslobodilackog pokreta i ulogu KPJ. Dosljedno je izvrsavala sve iskrsle zadatke i izrastala u borca nase revolucije. Pocetkom 1944. godine obje smo postale clanovi Sreskog komiteta SKOJ-a (za srez Ljubuski) koji je tada i for- R ah 1 766 767 �rniran. Sreski kornitet SKOJ-a je radio u tesldrn prilikarna. Nairne, trebalo je politicki djelovati na ne mali broj onih ljudi ·koji su bili zavedeni od strane neprijatelja, narocito ustasa i klerofasista. S druge strane, trebalo je raditi i politicki uticati na znatan broj ljudi koji su se u odnosu na ustasku ddavu kolebali, bili zbunjeni ustaskirn rezirnorn, a naroCito nedjelirna i zlocinirna ustasa koje su, cesto, javno osudivali. :Ru.za je irnala vrlo razvijen osjecaj sarnokritike i uvijek realno polazila od svojih rnogucnosti, a ako bi se nekad desilo da pogrijesi, ili ne bude u a:kciji dovoljno snalazljiva, Ruza bi iznosila prave razloge. Suze bi joj tekle kada je uocavala da je zadatak rnogla puno bolje izvrsiti. Svi srno postovali njenu iskrenost, voljeli je, cjenili onako kako se to samo tada moglo. Jednom prilikom Ruza se razboljela, i to upravo onda kada se nalazila u mome selu Orahu. Imala je 40° temperature. Ustase su taj dan iznenada napale na susjedni zaseok Jelavica, gdje se nalazilo i Okruzno partijsko povjereniStvo za zapadnu Hercegovinu. Ruza se izvukla sa ostalim drugovima kao iskusan ratn1k. Boja:li smo se da tC~Jda nece izddati toliki napor. Kasnije je uhvacena u selu Cerin, gdje je bila dodijeljena na partijski rad od strane Okruznog komiteta SKOJ-a za zapadnu Hercegovinu. Mucili su je na najzvjerskiji nacin. Prilikom hapsenja i mucenja herojski se ddala do posljednjeg trenutka zivota. Dotukli su je u selu Studencima, gdje je na jednoj gradini nadena sva u komadima. Ovo malo redaka iz mojih sjecanja na ra~tne dogadaje ljuJbuskog kraja posvecujem njenom liku, njenom herojskom ddanju i nasem zajednickom radu i borbi za slobodu. Zeljela bih da se nas mladi narastaj napaja snagom svijetlih primjera mladih, 'kakva je bila nasa Ruza Primorae. Kulturna ekipa X krajiskc divizije. 768 Gradski i Sreski odbor AF:l:-a Kljuc. �Nada Bajat iz Mostara sekretar bataljonskog komiteta SKOJ-a poginula septembra 1944. godin~- Pruzanje prve pomoCi ranjeniku. Posjeta ranjenicima u BiJeljini, aprila 1945. godine. Slusaoci skojevskog kursa u Prnjavoru, 1. decembra 1944. godine. �Sestre Ditrih (Borka, Angelina i Miroslava) skojevke ioz Zeni.~e. 1944. godine odvedene u logor Jasenovac gdje su 1945. godine ubiJene. Sa opstinske konferencije AFi>a u Lamincima. Lijevce Polje, 1945. godine. Safija Karabegovic, oficir NOVJ. Poginula prilikom oslobodenja Odzaka. Zora Pajkanovic iz Bijeljine, ucesnik NOR-a od 1941. godine. Poginula od cetnika na putu za Prvi kongres AF.Z:-a, 1945. godine. Prvi kongres AFZ-a Bosne i Hercegovine. Sarajevo 1945. godine. �Marija Bursae iz sela Kamenica kod Drvara. Ucesnik NOR-a od 1941, a clan KPJ od 1942. godine. Poginula novembra 1943. god. na Prkosima. Za narodnog heroja proglasena 15. X 1943. godine. Radojka Lakic, rodena u Skender Vakufu. clan KPJ od 1937. god. U NOR stupila 1941. godine. Strijeljana septembra 1941. godine na Vracama kod Sarajevo. Za narodnog heroja progla· sena 8. VI 1945. godine. Dragica-Draga Pravica, rodena u selu Bjeljaca kod Trebinja. clan KPJ od 1940. g. U NOR stupila 1941; godine. Strijeljana od cetnika juna 1942. u selu Ljubomiru kod Trebinja. Za narodnog heroja proglasena 8. VI 1945. godine. Ravijojla-Rava Jankovic iz sela Osijek kod Sarajeva. Ucesnik NOR-a od 1941, a c;an KPJ od 1942. godine. Poginula kod Bijelih voda na Romaniji novembra 1944. godine. Za narodnog heroja proglasena 20. XII 1051. godine. Lepa Radic, rodena u Grasnici, Bosanska GradiSka. clan KPJ od 1941. g. U NOR stupila 1941. godine. Objesena februara 1943. g. u Bosanskoj Krupi. Za narodnog heroja proglasena 20. XII 1951. godine. Vahida Maglajlic, rodena u Banjoj Luci. clan KPJ od 1941. U NOR stupila 1941. godine. Poginula aprila 1943. u selu Mala Krupska Rujiska. Za narodnog heroja proglasena 20. XII 1951. godine. �Fadila Redzic-Bilal ANTIF ASISTICKI FRONT ZENA BIHACKOG OKRUGA U DOKUMENTIMA I MOJIM SJECANJIMA oslije Drugog kongresa USAOJ-a pocetkom maja 1944. godine, po Odluci Pokrajinskog komiteta SKOJ-a za Hrvatsku, presla sam na politicki rad u bihacki akrug. Tu sam radila kao clan OK SKOJ-a za Bihac, a od kraja 1944. godine do oslobodenja Bihaca kao clan Sreskog komiteta KPJ za Cazin. U ovom prilogu zelim da iznesem neka svoja sjecanja o aktivnosti :lena Cazina, Velike Kladuse i Bihaca u toku narodnooslobodilacke borbe, pri cemu cu se, svakako, u vezi sa odredenim dogadajima, koristiti i izvornom dokumentacijom o AFZ-u na ovom podrucju. Ponikao u narodnooslobodilackoj borbi, Antifasisticki front zena predstavljao je i na podrucju ratnog bihackog okruga znacajnu organizaciju ne sarrno antifasistkinja ovog kraja nego i veoma snaznu polugu NOP-a, njegov organski dio. Pa kao sto NOP ima svoje duboke korijene u naprednom i u revolucionarno-demokratskom pokretu izmedu dva rata, tako i u Antifasisticki front zena na ratnom okrugu bihackom ima ne samo svoju ratnu, vee i predratnu istoriju. Sasvim je prirodno sto se u raznim dijelovima bihackog okruga i AFZ razvijao nejednako. Da bi se shvatio njegov znacaj, koji je imao za pobjedu NOP-a u ovom kraju, Cini mi se neophodnim da se u najkracem pregledu istaknu najznacajniji momenti iz borbe koju su zene ovog kraja vodile u godinama neposredno pred pocetak ustanka kao i u prvim godinama NOR-a. RazliCiti su hili uslovi u kojima se odvijalo ucesce naroda u NOP-u, pa, razumljivo, i zena :kao dijela naroda. Prilike su se razlikovale tako reCi od grada do grada, od mjesta do mjesta, od sela do sela. Pogotovo su te razlike za razvoj NOP-a bile oCigledne kada se radilo o vjerskom i nacionalnam sastavu stanovniStva, naroCito seoskog. Okupatori su hili j edinstveni, ali su nastupali razlicito prema nasim narodima. Srbe i J evreje su htjeli da istrijebe i na najsvirepiji nacin su vrsili masovna ubijanja i pokolje. Muslimane su proglasavali ,cvijetom hrvatskog naroda", a Hrvate ,'slobodnim" narodom u tzv. NDH. Vode gradanskih partija cuvali su samo svoje sebicne interese i u veCini nasli zajednicki jezik sa okupatorom. Izdajom i raspirivanjem rnrznje kod svojih vlastitih naroda doprinijeli su bratoubilackom ratu i u ovim krajevima. Jedino je Komuhisticka partija Jugoslavije, kao najsvjesniji dio ·radnicke klase i radnog naroda, stupila u odbranu slobode i nezavisnosti Jugoslavije i svakog naroda pojedinacno. Tako su i ovdje komunisti hili oni koji su na ne- P ~ada Vranjesevic, rodena u selu RakoVIce kod. Banja Luke. clan KPJ od 1940: godme. U NOR stupila 1941. god. Pogmula 25. V 1944. god. u Drvaru. Za narodnog heroja proglasena 5. VII 1951. godiue. Milka Bos~ic,. rodena u selu Vrtoce kod Drvara. Ucesmk NOR-a od 1941 god' Clan SKOJ-a od 1944. Za vrijeme. desa~~ D:k Drvar o~e11!ogucila akciju ueprijateljs og tenka I time pomogla vozacu parti~njskog tenka da nastavi horbe protiv .I ~JJ?a~a. ~bog . herojskog podviga raz~]esnjeh NIJemcx su je sasjekli bajonetima. Za uaroduog heroja proglaseua 17. V 1974. godiue. Da!!ica Materic, rodeua u selu Trniuica BnJeg, kod Drvara. U NOB stupila 1941. clan KPJ od 1942. godiue. U borbaJ?la sa Italijauima i cetuicima kod Kuma 1943. godine, tesko raujeua i zarobljeua. Nakon zlostavljauja, podlegla ranama. Za uaroduog heroja proglaseua 27. XI 1953. godine. 769 49 zene BiH u NOB 1941-1945. �prijateljske zulume odgovorili organizovanjem oruzane narodnooslobodilacke borbe protiv okupatora i domaCih izdajnika. ~era~nomj~ran je biC? t~j otpor. U srezovima bivseg drvarskog . 1 podgrmeckogv okruga, u b1hack<;>m srezu sa desne strane Une, u krupskoJ!l, :pe~rovac~_om, drvars~om. 1 gra~~;rskom srezu, vee poslije prvih 7:locn~ac~;1h akc1Ja na neduzno 1 nezastlceno 1srpsko stanovniStvo doslo Je nawnJe do SPOJ?-vtanog ~t:pora, pa, na zal<;>st, i do odmazde usmjerene na nev1~o stanovmstvo, ah 1 do brze orgamzovane akcije komunista da s~ prav1lno i pr_otiv pravog neprijatelja usmjeri otpor i pobuna i orgamzuJe odbrana 1 ~orba za C?~l~bodenj~ zemlje .?d fasistickih okupatora. I, od~ah, u. prvnl?- usta.mckim damma, na]lstaknutiji komunisti 'SU s~ nash u sehma ovih kraJeva. Prve su se pojavile istaknute komunistkiD.Je, kao.~to su Rada Vranj~s~vic, pusanka Kovacevic, Vahida Maglajlic, Irena Kis, Paula Humek, P1nka S1ber, Nada Stupar, Jela Perovic Mira Moraca, Rahela Albahari, Mila Bajalica, Vera Babic, Ivanka Pe;kovic Raza Kovacevic, ISka Sadikovic, a uz njih su brzo stasale odane .i hrabr~ zene. aktiy~stki!lje - Sta~~ Stup~r, Danica Medan, Soka Smiljanic, Dosta Ned1mov1c, M1lka Mandie, vVuki~a Mand~c, Milja Kecman, Milka Ilic, Nada Balaban, Rada Lukac, Dannka Vulm Jela Latinovic Mira Pajic Soka Radosevic, Mara Hodak i druge. ' ' ' , !J. ovim vsr~zovima. 'SU -yec U 1942. godini bili organizovani seoski, sresk1 I okru~m odbon AFZ-a. Masovno su okupljali zene .koje su sa pun?_ pregalastv:a ucestvovale u najraznovrsnijim akcijama. One su bile kuru~e, sakupljale su hranu, plele carape, .rukavice, dzempere za borce or?amzova~~ _su rad!le cet~. i b~igad~, sijale i znjele i pred neprijatelj~ skim. upor~stlma votlmal~ Zit? 1 llOSile ga U skloniSta i pod najtezim ~slov;ma z1m~, lose obn:cene 1 obuvene, uz opasnost da neprijatelj naide ~ d;;t ~h pokos1. Mnogo Je :lena, posebno djevojaka, otislo u nartizanske Je~mice. Mnogc; su zavrsa;vale vojno-politicke i sanitetske kurseve, pa zat:m,_ o~po~obl]ene.' ~dlaz1le u. cete. Briga o ranjenicima, njihova preno~enJe 1 n]egova~~e 1 u ofanzn;~ma, redovno je bila na zenama i djeV<;JJkama. _Evakuac~Ja nar<;>da pnhkom nastupa neprijatelja, prekopavanJe cesta .1 stvar~r:,Je dru~1h ~ap~eka _i .!esko~a neprijatelju, sve su to bili redovno _I zadac:1 zena. B1lo ~e 1 pohtickog 1 kulturno-prosvjetnog rada, horova, Igre,. PJeslll:e, ~rgamzov~nja analfabetskih tecajeva, Citalackih grupa, ~s111:en~h novma 1td. Sve Je to bilo, ali sve pod stalnim rukovodstvom I uti~~Jem Komunisticke partije i njenih brojnih aktivista, koji ~u s~~lno b1h sa narodom kroz sve okrsaje sa okupatorom i domaCim 1zdaJ1oama, kada _se nastupalo, ali i uzmicalo, borilo i umiralo od gladi od bombardov~r:,Ja~ o~,.bolest~ i ziJ?-1-e, ali uvijek se moralno i politickf nara~talo, sa JOS cvrscim uvjerenJem da se moze i mora istrajati u borb1 za sretniju sutrasnjicu. U bihackom srezu sa lijeve strane Une, i cazinskom i velikokladusk~J? srezu, njemacki okupator je uz punu podrsku najcrnje ustaske r~akClje,. obman::ma _i l~zima da ce do.nijeti bolji zivot, U pocetku ostva:10 relativno ~eci ut~caJ na _hrvatsko .1 muslimansko stanovnistvo, zbog cega ~u us!ovi za. djelovanJe komumsta u tom kraju bili znatno tezi. Vrlo Je ~lozeno ~~I~ stanje i tesko je bilo naci prave sadr:Zaje da bi se zaostale 1neobav1]estene mase, trovane netrpeljivoscu i mr:Znjom mogle o~renuti na put zajednicke borbe, na put saradnje i otpora' zajedmckom neprijatelju koji je htio da medusobnim istrebljenjem nasih naroda ostvari svoje ciljeve i planove. Tek su oslobodenjem Bihaca u 770 771 novembru 1942. godine, kada je od neprijatelja ociScena ogromna teri,torija izmedu Karlovca, Bosanskog Novog, ,Prijedora, .Banja1uke, Jajca, Kupresa, Livna, Most3!ra, P.loca, Kn:ina i GospiCa, stvoreni uslovi za si.rok prodor i politicko djelovanje na bihackom okrugu. Uz neposrednu pomoc CK KPJ i mnogih istaknutih revolucionara, politickih, kulturnih i javnih radnika iz cijele zemlje, za tri mjeseca osl<;>bodenja Bihaca, Cazina i Velike Kladuse ucinjeno je veoma mnogo na jacanju uticaja nase partije i NOP-a u ovim krajevima. Bihac, strateski vrlo znacajan centa:r i stjeciste okupatorske i ustaske strahovlade, bio je slobodarski grad, nepomirljiv i vrlo aktivan u borbi protiv okupatora kao i prije rata u borbi protiv reakcionarnih profasistickih snaga. Poznato je da je vee od 1932. godine u Bihacu pocelo djelovanje komunista. Medutim, posto pisem o organizovanju AFZ-a i ulozi :lena u NOP-u, samo cu spomenuti da su u predratnom naprednom po·kretu ucestvovale gotovo sve studentkinje iz Bihaca. Medu potpisnicima Treceg otvorenog pisma bosanskohercegovacke studentske omlad1ne ,Protiv rata! Za slobodu, demokratiju i ravnopravnost narodaia autonomiju BiH!" nasla su se imena bihackih studentkinja: AiSe Sadikovic, Nade · Beokovic, Hafije Zahirovic, Nade Stojanovic, Kate Bubalo, Sta:ni:slave Sucevic, Nade Turudije, kao i studen:tkinje iz Cazina Almase Beslagic. U organizovanom radu pred rat i u toku 1941. godine, kao partijski i skojevski radnici, djelova~e su _yera Jelic, ~a~_da .!erek, _Len~~ Maestvo, Fanika Veper, Nada Sto]anov1c, Stana Sucev1c, A1sa Sadikovic, Nevenka Dadasovic, Ranka Martinovic, Raza Kovacevic, Nada Beokovic i jos neke. Stana Sucevic, je sa jednom ·delegacijom pred dolazak okupatora u Bihac iSla u Sresko nacelstvo i trazila da se unisti spisak bihackih komunista prije dolaska okupatora. Nisu u tome uspjeli. Nada Beolmvic i Stana SuceviC su ubrzo poslije dolaska okupatora u Bihac uhapsene i ubijene. A zahvaljujuCi uticaju komunista Bihaca, a posebno ovih drugarica, veliki je broj BiScanki vee 1941. godine aktivno ucestvovao u mdu za NOP. Iako je neprijatelj bio na svakom koraku, a Bihac malo mjesto, u kome se svi gradani medusobno poznaju, nije bilo jednostavno prenositi pod zarovima i feredzama oruzje raznih vrsta, municiju, letke i drugi propagandni materijal, ~sanitetski materijal, izvjestaje i informacije o kretanju i radu neprijateljskih informacija, itd. a da se ne govori o odjeCi, obuci i hrani koju su svakodnevno sakupljale. A to su radile mnoge zene Bihaca te strasne 1941. godine: Hadzera Ibrahimpasic, Hasnija Galic, Rasida Sakic, Hanumica Hozo, Sonja Mileusnic, Zlata Sadikovic i mnoge druge. U tim danima u kucama mnogih komunista i njihovih porodica i pod cijenu najtezih stradanja nasli su utociSte mnogi progonjeni Srbi i Jevreji. Tako su roditelji AiSe Sadikovic, Abdurahman i Habiba pomagali koliko je to bilo u njihovoj moCi, mnoge ugrozene srpsike i jevrejs'ke porodice. Poslije povlacenja NOV-a u januaru 1943. ubijen je Abdurahman Sadikovic, a Habiba je strijeljana 1944. godine kao aktivista NOP-a. U oslobodenom Bihacu 4. novembra 1942. godine doslo je do nezap3!mcenog zamaha u mdu za NO~, pa i u to?Ie nisu. izostale ni. ~ene Bihaca. Formiran je odmah Gradsk1 odbor AFZ-a. OvoJ konferenC1J1 za izbor Gradskog odbora prisustvovali su iskusni i prekaljeni komunisti, Rada Vranjesevic i Vahida Maglajlic. Za predsjednicu je izabrana Milka Savic, a clanovi odbora su bile Rasida Sakic, Fatka Musanovic, Bosa �Juzbasic, Zlata Salihodzic, Danica Batas ' AiSa Sadr'kovr'c' , Sl avrca ;::,o1c · r. · · v k 1 1 JOS ne e. . Na j~dn?j ~iroj konferenciji gradana Bihaca 28. novembra 1942 go~:n~, gdje Je rzrazena puna podrska NOP-u, a gnusanje nad svim. zl~JCI!l-I.m~ ol~upatora i njegovih slugu, donesena je rezolucija ciji su potprsmcr brle 1 Mubera Salihodzic i Emina Kulenovic. 2 . v ..odmah po oslobodenj~. Bi.haca na velikom mitingu povodom 25- o~1SnJ1ce oktobarske revoluc1J.~ 1 os~obodenja grada, pored Bure Puca~a­ Staro~: Osmana .~arabegov1ca, Nrkole Karanovica, Milenka Kusica i Harr:drJe _om.~~OVICa govorile su u ime zena Bihaca AiSa Sadikovic i H:=:tdz;ra Saki~. Tada su zene birane i u narodnu vlast, u Gradski NOO ~rhac. _Dv.Izvrsnom odb~oru radila je kao njegov clan Zlata Salihodzic, a ~la!l~v1 srreg odbora bile su Hadzera Ibrahimpasic i Lenka Orlic Bilo Je JOS dosta istakm_I~ih aktivistkinja u gradu, kao Bosa Juzbasic, Danica ~atks,. Hanl~~ Zuhvc, Ze.~ka Delic, Mileva Gavrilovic, Mila Beokovic, at a ~ Sarr:rJa Musa~?v1c, Jelena Radetic, Nada Kraguljac, Mileva Ras1ava~. 1 Smr!Jka Rod1c. Aktivne su bile i Marija Pejic Anojka Cerni ManJa ~:a~J, Suhreta .ca:v~ic,. Hadzir~ Delic, Sonja Mil~usnic, Melanij~ I;Jarandzrc 1 druge. U I~VJesta.Ju Okruznog komiteta KPJ za Bihac upucenom OJ;>lasnom k1?mrtetu _KP BiH za Bosansku krajinu pocetkom 1943 .. godme, navodr se da Je u radu organizacije AFZ-a bilo veoma dobnh rezultata, ali viSe na prakticnim poslovima pomoCi u radu Gradskog NOO, a manje na politickom osposobljavanju zena. l! biha~kom sr~~u t~d~ se narocito radilo na aktiviranju zena oko orgvamzovanJa po~oc1 V:OJSCI, stvarale su se radne brigade, odrzavani su ba z.enama sastanci r::di ul?oznavanja ciljeva narodnooslobodilacke bore .It.d. Tad:=:t -~u o.dr~avam analfabetski tecajevi i organizovani drugi ?bhc1 prosvJeci:ranp zena. Prema sjecanju Ivanke Perkovic, najaktivnije zenc: ~ srezu bile su Soka SmiljaniC, Stoja PaslC Dragica Masanovic K.~vil]ka ~-tanarevjc, Buka .P:osic, Savka Pucar, S~fa Musanovic i Has: mJa Rem1c. Kao zene borc1 1z ·ovog kraja isticale su se Grb'c M'l' · Krndije ' M'lk a zone, t a 1 d e rz K rn d ije, Smilja Vurdelja iz Gate1ca 1z · , ~o . 1 1 Rad 'k v· ~ . OJ a. Le~Ic .1z. Osredka, ~td. One su kao borci od 1941. godine u partiz~Cs~~m Jedm1cama yrosle. kroz sve neprijateljske ofanzive. U jednoj o. np? por~d mnog1h partrzana poginula ,ie i Radojka Lesic. zene su bile 1 cla~~v1 NOO. U martu 1942. godine Soka Smiljanic je bila izmedu ostalog, 1 clan ~00-a Lipa. Neke zene su zavrsile .;ojno ·oliticke i sanitetske ku~~eve 1 k~o takve :odmah se ukljucivale u jedh;jce. .,U VriJ~mv~ ,~rhacke republike" oddana je u Petrovcu Prva konferenc1Ja Antrfas1st1ckog. fronta zena Jugoslavije, kojoj su iz Bihaca ri:ustvo1vale k~~ deh;?atl Ras.i~~ Sakic, Fatka Musanovic, ISka Sadik~vic :_ Han '-.a Z,uhc. Ras1da. Sakrc Je na ovoj konferenciji i govorila u ime zena B~haca, a na ~raJu r::da konferencije izabrana je u Centralni odfor 1j'Z:-a Jty~osla':'IJe. OvoJ konferenciji iz Cazina prisustvovale su ste1c.a UJmovic, ~~Jneba BeganoviC i Bakira Pozderac. Rasida sakic i ZeJne'b~ ~eganov_rc 'SU poslije ove konferencije bile na politickom kursu za. akt~~1ste AFZ-a, kojim su rukovodile Spasenija Babovic Mitra M1trovrc. 1 K_aleJ?-dar doga~aja iz NOR-a str. 137 - sign. 949715 _ : B1hacka repubhka II, str. 460. Kalcndar dogadaja u NOR-u 1941. do 1945, str. 176. Inv b 2547 · r. · 772 773 U Bihacu je bilo nekoliko izrazito hrabrih i odanih zena - ucesnica u predratnom studentskom pokretu. Neke od njih nisu stigle da do kraja izmze svoje sposobnosti i svoju predanost, jer su ih fasisticki zloCinc:i mucki ubili. KoristeCi se sjecanjem Ivanke Perkovic i nekih drugova, htjela bih ovom prilikom da nesto vise kazem o jednoj od njih, o Razi Kovacevic. Pripadala je naprednom omladinskom pokretu prije rata i u svom rodnom gradu - Bihacu - djelov-ala je na svoju sredinu unoseCi sav zar svoje mladosti u propagiranju ideja koje su je nosile, u razvijanju ljubavi za slobodu, pravdu, za bolji zivot svih bez razlike na vjeru i naciju, ;>ja komunizam. Raza je bila vrlo hrabra. Jednom prilikom na zabavi u Domu organizacije ,JugoviCi" Risa Bogunovic joj je prisao i rekao da tu nije mjesto komunistickoj bandi. Raza mu je na to odgovorila - samarom. Drugom prilikom, 1941. godine kada su Nijemci ulazili u Bihac, Raza je sa Ivankom Perkovic setala Zegarskom alejom. NaiSao je jedan tenk, zaustavio se, i iz njega je izasao njemacki vojnik i zatrazio vode od jedne zene koja se nasla tu u blizini. Ova zena je vodu ponijela, a Raza je u srdzbi vodu prosula rekavsi: ,Idite u Njemacku i tamo locite!" Drugom prilikom. na pozdrav ustase Pere Simica ,Za dom spremni" odgovorila je: ,Idi, budalo, valjda misliS da cu te ja bilo kad pozdraviti takvim pozdravom". Jula 1941. godine bila je zatvorena, ali zbog nedostatka dokaza pustena. 5. januara 1942. godine prebacila se u Hrgar, na oslobodenu teritoriju. Iako je u Mjesnom komitetu KP Bihaca bilo podvojeno misljenje oko odlaska, Razija je krenula u partizane, jer je smatrala da je njezino mjesto u borbenim partizanskim redovima. Jedno vrijeme su Raza Kovacevic i Ivanka Perkovic bile clanovi Istruktorske grupe pri Sreskom komitetu KP Bihac, a u IV neprijateljskoj ofanzivi rasporedene su u III cetu Cetvrtog bataljona Osme krajiSke brigade. Na Satoru je Razija tesko ranjena u obje noge i tu je ostala. Trazila je od Ivanke, a poslije i od Ale Terzica, da je ubiju, da ne bi ziva pala neprijatelju u sake. Oni to nisu mogli da ucine. To su ucinili fasisti koji su nesto kasnije naiSli. Tako je hrabro izgubila zivot jedna divna omladinka, beskompromisan borac protiv okupatora i narodnih izdajnika, za velike ideale svoje komunisticke mladosti. Kada su nase jedinice u januaru 1943. godine na:pustale Bihac, jer je pocinjala IV neprijateljska ofanziva, onda su mnogi drugovi, omladinci i omladinke, pa i cijele porodice posli sa partizanima. Tada su otisle u partizane i mnoge djevojke, ucenice, radnice, domacice - Ajsa, Zlata i Bisera Sadikovic, Minka Redzic, sestre Zjakic, Mara i Radojka Pric.a, Mubera Salihodzic, Suhreta Cavkic, Safija Zjakic i mnoge druge. U srezu Cazin i Velika Kladusa prilazenje NOP-u iSlo je sporije. Za vrijeme Kraljevine Jugoslavije ovaj kraj bio je zanemaren i prepusten zaostalosti i bijedi, a za vrijeme okupacije i tzv. NDH bilo je puno obecanja da ce se u novoj drzavi za sve Hrvate ostvariti najvece blagostanje, da svi Muslimani treba da budu na okupu, da su oni ,cvijece hrvatskog naroda", da je njihovo mjesto sa ustasama u borbi protiv Srba, itd. Hd. Pod uticajem ove propagande ovdje su se takoder iz redova deklasiranih, na otimacinu, pljacku i zloCine spremnih elemenata, regrutovale domace ustase, koje su zajedno sa fasistima i ustasama iz drugih krajeva vrsile pokolje i pljacku srpskog naroda u selima cazinskog i kladuskog sreza. Uticaj komunista, u pocetku NOB-a slabiji, poceo je jace da se osjeca naroCito dolaskom u ove krajeve NOV-a i oslobodenjem vrlo siroke teritorije. �UkljuCiva:nje zena u NOP obavljalo se sa dosta teskoca. Tu je vladalo shvatanje da je zena samo za kueu, da treba da zivi potpuno skrivena, podredena muzu i porodici. Zato se moze reei da u Velikoj Kladusi i Cazinu do novembra 1942. godine imamo tek pokoju naprednu Muslimanku, kao sto su Hadzera Talakic, Sefika LoniC i jos neke. Svojom aktivnoseu u redovima NOP-a isticale su se, takoder, Kata Hrovat, sestra istaknutog Tone Hrovata, Barica Trkulja i druge. U periodu ,Bihacke republike" formiran je Inicijativni Okruzni odbor AFZ-a, koji je radio na okupljanju zena ovog kraja u NOP. Vahida Maglajlie je kao partijski aktivista tada najviSe obilazila ove krajeve i pomagala organizovanju Antifasistickog fronta zena u Veli'koj Kladusi i Cazinu. Medutim, poslije IV neprijateljske ofanzive je junacki poginula i za pokazanu hrabrost dobila najviSe priznan:je NOP-a Orden narodnog heroja Jugoslavije. Tada je prekinut jedan zivot, :koji je toliko obeeavao u svojoj nesebicnosti i odanosti revoluciji. Tih dana formiran je i Odbor AFZ-a u Cazinu. Devleta Pozderac je hila predsjedn:ica, a sekretar Zejneba Beganovie. Clanovi tog odbora su hili Fatima Coralie, Razija Omanovic i Bsma Mulalic. Ovom i~boril je prisustvovala Vahida Maglajlic. I Ill VeHkoj iKladusi je izaibram. u o:vo vrijeme odbor AFZ-a. Predsjednica je hila Saha Redzie, sekretar Fatima Sarajlic, a clanovi Marija Ozbolt i Vasva Muminagic. Formiran je tada i Odbor AFZ-a u Buzimu, a predsjednica je hila Seida SahinoviC. U Ostroscu u novembru 1942. godine, Mjesni odbor AFZ-a organizovao je posjetu Vladimiru Nazoru, koji se upravo na]azio u gradu Ostroscu. Poklone su predali predsjednica toga odbora Seada Muratagie, Bakira Pozderac, predsjednica tek formiranog Opstinskog odbora AFZ-a za Cazin i Vahida Maglajlic. Osim toga, zene Cazina su nekoliko dana prije Nove 1943. godine sakupile priloge u hrani, odjeCi i u posteljini za ranjene borce bihaeke bolnice. Poklone su predale Bakira Pozderac i Nadzija Omanovic. Krajem januara 1943. godine u IV neprijateljskoj ofanzivi, pri povlacenju nasih jedinica pred neprijateljem u pravcu Bosanskog Petrovca preko Cazina i Bihaca, povlacili su se i ranjenici i narod Korduna i Banije. Bilo je i mnogo djece. U Caz:ilnu su hili toplo i bratski primljeni. Ranjenici su smjesteni po kueama i nahranjeni i odmoreni otpremani dalje. U nekim srpskim selima formiran1 su prvi odbori AFZ-a vee u aprJlu i maju 1942. godine, kao npr. u Bosanskoj Bojni, Glinici, Gradini. Rad odbora AFZ-a u ovim krajevima tada se uglavnom svodio na pomoc vojsci u odje6i, olbuCi i hrani, u ~brizi za ranjenike. Prema sjecanju Zdravka Vajagica u srpskim selima kladuskog podrucja u 1942. godini, aktivistkinje su bile Mileva Medic, Mara Medic, Ja:nja Kljajic, Marija Dukic, Stoja Babic, Milka Mirkovic, Evica Zoric, Anda Cvjeticanin, Mara Jagic, Stoja Pucar, Sava Letie, Stana Grubor, Vukosava Dimitrovic, Darinka Romic i druge. Najistaknutije aktivistkinje AFZ-a iz 1942. godine u Velikoj Kladusi bile su Kata Hrovat, Sefika LoniC, Hadzera Tahrkic i Barica Trkulja. U Buzimu je vee u vrijeme ,Bihacke n~publike" b\iJla najaktivnija Seida Sahinovic {koja ce kasnije biti primljena u KPJ i postati sekretar partijske celije), u Ostroscu 'Seada Muratagic, a u Cazinu, p.rema pdsanju Mirka Turica, najaktivnije zene su bile Elza Bakulic, Erna Levi, Nata Jovanovic, Zejneba Beganovic, Mirjana Turie, Almasa Beslagic, Semsa i Sefika Coralie, Sedeta i Bakira Pozderac, Hajra Kurtagic, Saha Ku.rtagie Senka KliCie, Stefica Dujmovie i niz. drugi~. Zejl?-~b~r!~goa­ noviC iz Cazina i Grozda Turjakovie .iz Osretka b1le. su cl~nov1 1 .. m~ NOO-a Cazin. Izvjestan broj djevoj?-ka i .Z<:,na .Mushmanlo ~ ov?. vr~edu se prikljucio nasim bl'igadama pn 'PO':_lacer:J,U ~sa. ove tentonJe:, C' njima bile su Hadzera Talakie, Semsa Corahc, ZeJneba Beganov1c, ICa TuriC i jos neke. . . . . · · t 1· koJ· ofanJ>oslije povlacenja pa.rtizansk~h 3edm1ca u IV ~epr1p e JS . _ zivi u narodu nastaje .kolebljivost 1 strah, a u redov1ma okupa~?ra 1tl!s asa 0 ·acano nasilje i zloCini. Teska je bila borba nase Part1J~ ~ 1 ~ ;.~a Ali vee 1944. godine dolazi ovdje do masovnog pnl~z~~t raJd 1 NOP-u zahvaljujuCi upornom radu oJ:ganizacije Komums!Hd e k· np~~~ij: savlad~na je kolebljivost i utica) njemacko~ C:~~patorad I. do~ ''h slu Formirana je Unska operatiVna grupa ~. oc.Isc~na o v lZ a ~ac 1 . koi~i 'ivaca Tada je upucen veliki broj part13sk1h I drustven?JICii;ickihc r1dnika. i vojnih rukovodilaca iz raznih krajeva ~ase zeJ?lJe '1'0 pomognu mo b'l' ... da I 1zaciJI ovog stanovniStva i nJ· egovom usmJeravanJu u · v . ,. . , .ravcu bo~be za oslobodenje od okupatora. · . v lii'k 1:K_!laduse i Cazina vangazovank'Je · .tada ve~1 ?roJ p , Na terenu e e · . orgamzUJU u akt!v~stkir:ja koje su. dop rinijele. da seuik~::c;;~gboJ~~a oslobodenje AFZ 1 da I one maksu~a1no. pomos;nu t kladuskog i cazinszemlje. Tada su dosle 1 radii<:, sa z~~ama naM~~~~: Karahasanovic, Hak~g sreza J\ndel~~, iKarap:~~a~~~1~: P:of~sor Ferida Maglaj~iC, novinar dzera Ibrah1mpasic, Hanu h', (b'l · lj'ekar u 1 0 dzv.1zdu u parp Veda Zagorac, dr Raza Omerspa 1 . I a Je .. · k', s ·· Sac 1 tizanskoj bolnici), E~na Demajo,v{a~ 11~i .:I~~v~~~J:r~~ b il~ ok~bljeno lihodzic i jos n~k~; Nikada u );"os f~t~Ieftualki, koje su svojim pozrtvotoli~o napredmh ~enl a,da po~e X:~okim masama Krajiskinja prokrce put vamm radom uspJe e . a me':'u Sl .. istorijskim oiljevdma NOP-a 1 revo1UC1Je. . . v v• ~ K.ao i u drugim krajevima nase zen;lj.e, 1 <;JVdJe su ze~e naro~1~~ bile angazovane na sakupljanju dobrovoljmh pnl?ga za VOJskc:, ho J t~ma i n'egovanju 'l'anjenika u partizanskim bolmcama! nosenJU ..rane ~d~~~: :~d. P~lk~~n~:· ~s~al~~rf~da~j~gab~l:l: k~~~~ut~k:re uzaYi1~~~ bolnice. Napredne zene Krajine anga~?valve su se pose no na P P . ranju i upisivanju djece u skolu, naroc1to zenske. k u pocetku je islo dosta tesko sa sakupljanjem zen~ na. sas~an e i formiran ·em mjesnih odbor~ AF.Z-a .. Ali~ 'UJbrzo. se L!SpJe1o. ~ u orne~ U velikomJbroju sela su form1 ram mjesm odbon AFZ-a, k<;>J1 su torg~ . · · k k zena u selu li. sjeeam se da smo na t1m sas anc1mzovah siro. e sas·tan le VI" o slusale o svemu sto smo im govorada pmmane Vr 0 su paz J1V .. v• . ~~~. narocito: 0 P.?li~ickoj situacijik~~gadaj~~a . :~b~l~J~~i~~s~~ k~W~~~ s ima i skoroj pobjed1, o svem~ pra. ,tcnom ,. v . d no-prosvjetni, zdravstveno-hig1Jensk1 1 domac1ckl ra . v . p k · d' ravo 17. decembra, odrzana Je rva o KraJem 19~~· go _me, za~ , · · Veliku Kladusu u Todorovu. 1 3 ·~k~~f~j~~~~cl\l:ofg~;;~ !:;;~=i~v!ek~~~r~~:fe~·~~/f:e];ll~ 0 ruznog o . ora . masovno posjeeena. U svecano okiCenoJ sah to~o­ 774 775 dobrk organ:Izov~a J1 kupile su se delegatkinje iz svih sela tog kraJa, J:OVS e osndvne s ~~~ out prekoraeile prag svoje kuce iv doSle ~~ jedan ~~fi~iJki tsk:p pdoal~<O [d svog mjesta. Bila je to vrlo svecana, ah 1 radna �manifestacija i v~z~az zelje vda se pikada ne ponovi uzas bratoubilackog rata, a ~~ se ucm1 sv~ za stov b:ze oslobod~nje zemlje i stvaranje nove JugoslaviJe· ~zabran Je Okruzm odbor AFZ-a u koji su usle 64 zene. Za predsjedmcu tog Odbora izabrana je Devleta Pozderac domacica iz c.azin~, Baric.~ T.r~ulja, doma~.ica .iz Ve~ike Kladuse za p~og potpreds~edn~ka, SohJ.a Ozbolt, doma~1~a 12 Vehke Kladuse za drugog potpredSJ~dmka, Mumra Karahasanov1c, profesor, za sekretara. Clanovi su hili: Tnvuna pondur ( Crkvin.a), Fatima Marinovic (Podzvizd), Dula Oma111 ovic ( <:;~zm), H~nka Dob1c (Vr:wgra~)/ Ifeta Ibrahimpasic, Ljubica Kos~:wvic qohovic.~), Ha?·ka v~~]Vaf!OVI_c (Mala Kladusa), Nadija OmanoVIC (~azm), SOOIJ~ Sahhodz1vc (B1h~c)~. Mujezinovic (ne sjecam se njen?.~ 1m~na) (PeCigrad),. pusanka Cunbrk (Glavica), Fadila Bila:l-Redzic (B1hac), Stana Rod1e {Vrsta), Hadzera Ibrahimpasic (Bihac), Mubera .Kapetano.':iC C!3ih.~c) '. S~~eta .Bu!jubasic ( Cazin), Draginja Kerkez ~BanJam), S.afiJa ZJakic-BJedic (Bilmc), Darinka Canak (Velika Kladusa), H~num1ca H~zo (~ihac),, punja G:bic (Vrsta), Draga Dizdarevic (Podzv1zd), H~~mJa vD1zdarev1~. (Podz~:zd) '. Smilja Dosen '(Poljana), ~~da Na.daroyic (Trzac), HasmJa Kud1c (Liskovac), Hanka AhmetaseVIc (DonJa V1dovs.ka), Fatima Sarajlija (Velika Kladusa) Alija Topic (~agrad), AiS.a Beg~c ~Buzim), AiSa Rizvic, Selima Kajta~ovic (Donja VIdovska), .Zilh.a, R1zv1c (Grabovac): Hata Pilipovic (Mala Kladusa), Hata M_~Jezmoy;c (Br~zova ~osa), M1l~a Zoric .(Bosanska Bojna), Sem~~- Ded1c-Cor~hc (Cazm)! Dzem1la Kostic {Vrnograc), Senifa Buljuba~·~C (Vn;wgrac-g~fl,d), ~~mna Herceg (Trzac), Fata Mi·lJkovic (MiljkoviCI), F~tima ~us1c (~ecigra~), ~uhra Elezovic (ElezoviCi), Aska Grkovic (CrnaJa~,, Ah]a Sab1c (DonJa V1dovska), Stana Knezevic (Gata), Ramza Dolanovi~- (Podzvi~d), Kadka ~~1!6 (Todorovo), Dara Runic (Gradila), Z!ata Ok1~ (PodzviZd), Mara P1hc (Crkvina), !DerviSa Cufurnovic {Go.rnJ~ Slap~uca), D:~gica Popovic (Si]j~ovaca), Mina Hodzic (grad Kladusa), ~;na HocL~c (T~novo), Hava CeJva:novic (rDonja Slapnica), Hanika ~el~nov1c (_GomJ~ VIdovska), Ema Aldie (Grabovac), iBeganovic (ne SJecam se nJenog 1mena) (Peoigrad) .4 0':~ kop~e_re~cija i izbor O~ruznog odbora jos su vise podstakli m~soymJe u~esc~ zena u ~OF:u 1 u svim a~cijama vezanim za pomoc VOJSCI, formiranJe NOO-a 1 pnpreme za slozene zadatke u skoro oslobodenoj i opustosenoj zemlji. U poslje~~joj godini NOB-a bihacki o.krug je abuhvatao dio bihack?g s:ez~ sa hJeve strane Une i srezove Cazin i Veliku Kladusu. Drugi dw B1haca sa desne strane Une pripadao je podgrmeckom odnosno dr':a~:k_om ok~gu .. Tako je d.~vrsena podjela radi lakseg obuhvatanja poht~cbm, VOJmm 1 d~g1m r~d<;>m u uslov~I?a okupacije i njemacko-us!aske strahovlade u ~Im kraJevi_n;a. A poshJe oslobodenja zemlje (Bihac Je ?_slol:><?d~n ~8. apnla 1945.) h1hacki okrug je teritorijalno obuhvatio sre_zove: B1hac, Bosansku Krupu, Bosanski •Petrovac, Drvar,~ Grahovo Cazin i Ve1iku Kladusu. ' ?d~a~ posli~e osi~bodenja tre'balo je pristupiti najmasovnijem okl!plj~nJu. 1 orgm:I~ovanJu oslobodenog naroda, trebalo je u tim noVlim tentonJ~ln:m okv1,:n;na i uslovima oslobodene zemlje izabrati Okruzni NOO _B1h~c, ?kruzm odbor NOF-a, O:kruzni ·komitet SKOJ-a, Okruzni odbor AFZ-a 4 1 niz drugih institucija pa:trebnih za sto bde i efikasnije Katalog, broj 3976/I, Arhiv IRP Sarajevo. 776 777 angazovanje naroda u obnovi ovog kraja. Na prosirenorm sastan'ku Ok~ ruznog komiteta KPJ za Bihac, na kome su bili ;prisutni svi sekretan i clanovi sres.kih komiteta novog okruga, odrzanom odmah po oslohodenju Bihaca, utvrden je 18. maj 1945. godine kao dan odr.Zavanje Prve okruzne konferencije AFZ-a za novi bihacki okrug. Tu je trebalo da se izaberu novi Okruzni odbor AFZ-a za ibihacki okrug i delegati za Prvi kongres AFZ-a u Sarajevu. Na teritorij:i cijelog novog bihackog okruga toks>m NOB-a djelovale su u svim njegovim dijelovima organizacij~ AFZ-a. Antifas~sticki front zena je uvijek bio siroka baza i ~asova~ d10 NOF-a, ?_rgamzovan od mjesnih do OkruZ:nog .odb?ra. D~ h1 O;~ruzn~ :k~nfer~~C~Ja A~Z-a ru novom teritorijalnom okv~ru. 1m~la sto veci. ~~pjeh 1 da ~b1 st<;> v:se doprinijela daljem okupljanJU 1 'SVJesnom poht1c~om. an&azova?J~ zena u drustveno-politickom zivotu i da hi.. konfe!enCIJa b1la I~raz ~edmst':a 'll bazi odrZ:ane su izborne konferenC1Je AFZ-a po srezov1ma, Izabram su delegati za okruznu ko111ferenciju i stvoreni su programi za takmicenje kako hi se izaslo sa sto boljim rezulta:tuma na ovaj skup u oslohodenom Bihacu. A ova je kronferencija istovremeno hila i priprema ~a predstojeCi Prvi kongres AFZ-a BiH u ~sarajevu i za. Prvi :kongres AFZ-a J.ugoslavije u Beogradu, koji su odr.Zani u junu m]esecu. Znam da s~ ti rezultati bili veliki da su zene cijelog ovog okruga vrlo masovno ucestvovale i sa neobicni~ poletom i entuzijazmom u ak~ij~ma NO.F-a, pas;?~? .~e­ ne ustanickih krajeva, da hi se sto brze zemlJa 1zvukla 11z pustos1 1 b1Jede u koju ju je' dovela fasisticka okupacija i domaci izdajnici. Trebal?. je i na ovoj konferenciji p6kazati da ·SU nase ze~e .spremne da. ucme sve da se sto prije zailijece rane i teska stradanJa 1 da se g:~ad1 nova zajednica u kojoj viSe niko i nikada nece m~ci da dovede nase. ?arode u iskusenja i uzase bratoubilackog rata. I za1sta, ova prva poshJ.~ratna okruzna konferencija AFZ-a u Bihacu, odrzana neposredno P<?ShJ~ kapitulacije Njemacke, 'kojoj je p~isustvov~Io pr~~o 500 deleg~t;;t :1.~ CIJelo& okruga, bila je neosporno •snazna mamfestaciJa bratstva .1 Jedmstva. 1 pune spremnosti da se styori zemlja mira, sl?_bod~, ~ada '1 bla~ostanJa. Referat koji sam priprem1la za ovu konferenCIJU bw Je pun naJkonkretnijih podataka o stanju organizacije, o rezultati~a ~ada: poselbno !.ezui: tatima u takmicenju, a disk1;1sija, na konferenc~Jl bila.. Je ve?ma z1v<l: J puna obecanja za nova dosti>gnuca u slob~dnoJ zem!J.L Kohk~ ~e SJecam u Okruzni odbor su izabrane za .predsjedmcu M1hca Lukac 1z Prekaje: kod Drvara, Milja Kecman i Ma:r:a .Kodak ;a potpre~sjed13~~e, za serketara Fadila Bilal-Redzic i za blagaJmka Hadzera Ibrahimpasic. Odibor je :irrnao prekJo 60 clanova. Na ovoj lmnferen~iji izabran? je t~.o~e oko 100 delegata za 1Prvi kongres AFZ-a ~osne 1 Hercegovme, koJI Je odrzan u Sarajevu 8, 9. i 10. juna 1945. godme. Put do Sa.rajeva je bio vrlo tezak. Pretezno su to bile zene ·koje prvi put idu na tako dalek put i. u takvi~ ~sk~_vima, p~sehno ~usli­ manke. Okruzni NOO Bihac nam Je obezbiJediO sest kamwna, koJe_ su vozili njemacki zarobljenici. Posto .smo pu~ovali .:kro~ m:konjick~ .kraj, gdje je jos bio skriven pokoji cetmk, svak1 kamwn Je ~IO ?bez~IJe~en jednim puskomitraljezom. Put je hio vrlo neudoban, kamwn.I stan, osteceni i svaki cas su se kvarili. Desilo se cak da su dva kam10na morala da ostanu na putu, negdje kod Kiseljaka, pa su zene ,prebacene naknadno jednim autobusom do Sarajeva. Ulazak .u Sarajevo je. bio :veoma svecari. Kamioni su bili okliceni zastavama 1 transparentlma I kroz �grad se proslo s rpjesmom, manifestujuCi radost sto smo u slobodi stigle u Sarajevo na Kongres. Nezaboravni su to bili dani za sve nas. Za jedne, sto su se tada prvi put nasle u tako velikom g.radu i na tako velikom skupu zena antifaSistkinja :Bosne i Heroegovine, a za druge, sto su se opet vratile u uslove iz kojih su za vrijeme fasisticke okupacije pobjegIe, da bi zajedno sa narodom pod najtezim uslovima provele u partizanskim jedinicama, u opustosenim osloboaenim krajevima, ili u ilegalnim uslovima u neosloboaenim podrucjima. Sada cemo se naCi na skupu gdje cemo se sresti i razgovarati sa drugaricama iz svih krajeva, podijeliti radost sto smo dozivjele slobodu, ali i tugu sto smo mnoge drugarice izgubile, jer su zrtve bile velike i mnoge od njih nisu bile meau nama da nastave djelo zapoceto u NOB-u. Na Kongresu je i:z naseg okruga govorilo nekloliko zena. Mika Pecanac i Mileva Rodic iz drvarskog kraja govorile su o ucescu zena ovog kraja u NOB-u i spremnosti da se nastavi u miru 'Sa jos ve6m zarom borba za obnovu. Milka ~Strbac, tada clan Okruznog NOO-a Bihac pozvala je zene da stvaraju radne brigade, da bi sto organizovanije i sa viSe uspjeha dale svoj udio u izgradnj;i zemlje. Seida Sahinovic i.z Buzima je iz.nosila primjere muslimanskih :lena kako su one pomagale Narodnooslobodilacku voj~sku. Ona je govorila i o ucescu zena u izgradn]i susjednih popaljenih srpskih sela. Sadeta Buljubasic je osud:lla sve muslimanske placenike neprijatelja, Dzafera Kulenovica, Ademagu Mesica, Aganovica i ostale okupatorske sluge. Na ovom kongresu je izabrana delegacija zena za Prvi kongres AFZ-a Jugoslavije i neke od nas smo bile clanovi te delegacije. Kako se liz ovoga pregleda vidi, narodnooslobodilacki pokret, pa i pokret :lena, nije se razvijao podjednako, niti su rezultati bili isti, ali svuda jeoio isti cilj - 'bor.ba za svakog covjeka, :borba za bratstvo i jed~nstvo svih nasih naroda, a protiv svega sto ometa stvaranje boljih uslova zivota i rada, za slobodu, za ravnopravnost. U tome se us.pjelo. Osloboaenje zemlje smo izvojevali ne samo vojnicki, tjerajuci neprijatelja, docekali smo osloboaenje i dohro organizovani, spremni na nove, vrlo slozene i teske zadatke u obnovi ri izgradnji siromasne i ratom opustosene zemlje. Draginj a Visekruna-Lukac NEKOLIKO LIKOVA IZ BRIGADE ored onog sto sam rekla o zenskoj omladil'l:i 4. krajisk~ l!d~r­ ne brigade kao cjelini, a rijec je stvarno b1la o o?1ladm11, Jer gotovo ni jedna od nas nije il;nal~ ..~vades~t go~ma: m?ram da kazem nesto posebno 0 desetak druganca ClJl SU ~! Se l~kOVl naJdUblje usjekli u sjecanje. To .su '.p~ije sve~a :J?raga SablJic, .J?~san~a ~tupva~ i Stoja Zec iz Podgrmeca, M1hca Bod1roza, Sava B?sm~ 1 BoJ~ Marce ta iz Drvara Habiba Spaho iz Sarajeva i Desa P.ralJak 1z B~goJna. a Kada j~ Draga Sabljic izgubila zivot, dmala je. 18 godma. Ro. ena ·e u selu Resanovcima kod Bosanskog vGrahov~. Iz Is tog smo. ~ela 1 zaJedno smo zavrsile 4 razreda osnovne skole, zaJedno o~~asle 1. 1stog da~a stupile u 4. krajiSku brigadu. Ona u Prvi, a ja u .Trec1 batalJtn: U .~a­ tu smo se povremeno ne tako cesto sretale. Kad b1smo se sre e Izm~Je­ njale bism~ poneku r:nisao kao stare komsinice i sad ratne drugarbce,; Posmatrala sam je i kod nje u~cava~a promjene, nastale za ovo, ne as tako dugo, vrijeme. ,p,romjene msu bile male. . . •v za svoje godine i izr~zit? mladalac~~ izgle~ p_ostala Je 1 suv1sed ob~ bil'na Znala sam da je p.nmlJena u PartiJU, da Je 1zuzetno hrab~a! o. ra Jboinicarka i omiljena u svojoj_ ~~edini. yvij~k je hila v~sela I ·Iz nJ~ je zracio optimizam i vjer~ u ~j_eps1 z~vot. N1Je b1l~ krupna, ah ~un~ zd.rav_ lja i fizicke snage. Imala Je liJepo hce sa krupnk1ll'l: ~alo kemi,rdm\ 1 '~{ nim ocima. Lijepo se oblacila i in;ala unifo~u OJU Je ta ?. po es1 a a je skladno pristajala uz njeno, 1zuzet~o hJei?o graaeno tiJ eld~· K.r~~ko se odsislvala i viSe licila na nekog hJepog 1 ~redn<;>g om a mea; .to tak~a je prihvatila partijski zadata.k da ostane 1za Bngade, sa ranJemm drugovima i da dijeli njihovu sud:bmu. . . . . B1lo ·e to u W:uzetno teskoj situaciji, .U. VI ofanz1v1, ~a plan1?1 Zedni vrh ~od Zavidovica. tMorali smo ostav1t1 dva~es~t!lk tesk~ ranJenih i iznemoglih drugova. Meau njima Stevk~ BoJanic. ~a. nJima su ostavljeni ljekarski pomocnik Vlado, Draga .1. Vuka ~kipma-Cur.guz. iB.ila je to teska neizvjesnost u snijegu, na plamm u sum1, pod granJem, .. . bez hrane i krova nad glavom. Dru 0 j.zlaza .nije bilo. :Bili smo ?pko~Jen.i i ~orali se. p~obiJatl, 'k k g. gleda ni'e bilo da iz takve situaciJe 1zvucemo ranJemke: C?s1 ~~vlli ~~0 ~~ u kra]nje teskoj i .opasnoj sit~acij~. B~~nicarke su :P::Imlle 1' 1 1 . . adata:k i zrtvovale se da bl ga lZVTSlle. Nakon trmaest ~~~~~~=~ li ~n~ se po ranjenike. Nismo nikog zivog nasli. Nasli smo P 1 1 778 779 �ne~oli~,o leseva, .uglavnom nepokretnih ranjenika, medu njima i Stevku BoJamc. One koJe su se mogle nekako kretati cetnici su odveli i predali ih ustasam~. U susjednom selu nasli smo zivu Vuku Skipinu, koja se ~ekako uspJela spasiti zahvaljujuCi pomoCi nekih seljaka, nasih simpatizera. Za sudhinu Drage Sabljic nikad nismo saznali. . Baja Marceta je x-odena i odrasla u Prekaji kod Drvara. Potice iz sn~omasne poro~ice i do ra~a j~ najvise c~vala stoku. U <Brigadu je dosla o~n:a~ po. nJenom form1ran]U. Imala Je devetnaest godina, ali je po spo~JaSnJem 1zgledu, rpo radu i dr:lanju odavala sliku starije za nekoliko ~~dma. Ne s)ecam se da li je imala i osnovnu skolu, no bila je pismena ~. lZUZetno b1stra. U 1. ceti 3. bataljona provela je godinu dana i SVOJ1:U r~dom stekla veliko povjex-enje svih boraca u ceti pa i u bataljonu. Bila Je v~oma hrabr~ i .moz~ s; r~ci -?eustrc;~iva. Uvijek se za vrijeme bo.r?e naslc; tan:? g~Je Je naJte~e 1 naJopasmJe. Intervenisala je u svim pnhk~ma~ 1z:riac!la lZ borbe ranJene drugove, previjala ih i ukazivala im P?mo~: B1l.~ Je s!roga prem~ sebi i zadatke besprijekorno izvrsavala. Za nJu mJe msta b1lo nemoguce. ,Pomagala je drugaricama i uvijek cinila uslug~ kad je treb~l? neko!ll nesto. oprati i okrpiti. Bila je ozbiljna i dostoJanstvena, vehk1 drug 1 reklo ib1 se prema 'Svima i.sta. . . Prilikom borbi za Glamoc, aprila 1943. godine, imali smo puno ranJemka. Slobodan Lukac je tesko ranjen i geleri rucne bombe isjekli su mu sve pantal??e. Bile ~u neupotr~blJive i ·bacene. OtiSle smo, drugi dan, u selo Glav1ee da ob1demo ranJene drugove. Kad smo naisli na Slobodana, Boja je iz svoje torbe izvadila nekakve pantalone do kojih je u toj borbi dosla i sebi ih namijenila, i dala ih Slobodanu. Jos dosta du9o provela je u svojoj obicnoj seljackoj, napola pocijepanoj suknji. Ov1m gestom, a i mnogim drugim ranije i kasnije pokazala je privr.Zenost drugarstva i ljudskog osjecaja. v• ~esko j_e prezivljavala gubitak svakog druga i svaki takav slucaj doz1vl~avala. Je ~ao Ii~nu tragediju. ~ogibija Mirka Race nju je posebno pog?d1la. B1lo Je to JUna 1943. godme u centralnoj Bosni nedaleko od PrnJavora. 0-?.ako prkosna, kakva je u sustini hila, otporna i reklo bi se tvrda kao s~~Jen.a, ov?g puta ?-ije mogla prikriti bol ,i tugu. Mirka je, bar u podsv!Jest1, _nos1la I! seb1, n~sto viSe nego obicnog druga. Javno je pl~kala, to Je prv1,. a kol~ko s.e. sJecam .i po~ljednJi put .Cinila, i to nije knla. Nakon nekohko mJeseci 1 sama Je u JednoJ borb1 pala i to kao veliki horae i pravi juna'k. ' . MilicC1: Bodiroza rodena je u selu Kamenica kod Drvara, potice rz v~oma s1romasne p~rod!ce. Bila je dijete roditelja sa puno djece. Rano )ev??tala be~ oca 1 zaJedno sa majkom, od malih nogu, morala se uklJ.UC1ti u ra~ 1 borbu za stvaranje najminimalnijih uslova za zivot po:?dice. Tako Je od .rane mladosti osjetila s·ve tegobe teskog seljackog z1vota. Zbog toga m .u osnovnu skolu nije iSla i ·hila je samouka. Od ustanka~ zajedno sa svim ziteljima njenog slobodarskog Drvara ukljucila se u nas pokret. ~a terenl!v je hila aktivna i vrijedna omladinka, da bi ?obrov~lJno u ~nga.du oti~la. neposredno po nje~om formiranju. Kad Je u b~1ga~u .dosla, 1 ona Je 1mala devetnaest godma, ali je po izgledu 1 ponasvanJU .1zgledala. jos ~Ia?a: Bila je zive i vesele prirode, uvijek raspv~~?zena 1 r~klo b1 se djet.mJ.asta. Imala je 1ijepo mladalacko :lice, podslSlvala se Vl'soko, tako da Je 1gledala kao lijep mladic. . ·Prosla j~ gotovo ci? ratni. p~t Brigade. Uvijek je bila u prvim borbemm redov1ma, svugdJe se ISticala i sve hrabro izdr.Zala. Stalno je 780 781 bila vesela i raspolozena i u najtezir:r: m~m~ti:ma. ?ptimis~ta ..Niika.d nije pokazala ni najmanji zl!ak kole?a~Ja. B1la Je vehk1 drug 1 ~y1 su Je cijenili i postovali. Sluzila JC za :pnmJe~ u .svakom I?ogledu. V1se. puta je ranjavana, a jednom dosta tesko. B1lo J.e to apnla 1?4.3. ,?od.me. ~ borbi na Glamocu. Kursum je Milieu pogodw preko grl;ld1. 1 ostetw JOJ obje dojke. Ni ovo Milieu nije pokolebalo. ~reboloval~ Je 1 op~t se v~a­ tila u stroj svoje cete i bataljona. Imala Je vdobru l.plememtuv•d~su, voljela je zivot i na njega realno gledala. Na zalost, mJe rat prezivJela. Januara 1945. godine poginula je na sremskom frontu kao. refere!lt saniteta Bataljona i dotad dobila za hrabrost dva ratna o~hkovanJ~· S~ njom su na ovom frontu, od onih koje su od po~etka bile ~ B~1gad1, poginule i Dusanka Stupar iz Rujiske, Stoja Zec 1z Podgrmeca I Sava Bosnic iz Drvara. . . , .. . . Habiba-Biba Spaho rodena je i odrasla ~ SaraJevu u nn.ucmJOJ I poznatoj gradanskoj porodi~i. ~ta je nju na!Jeralo da nap,usti udobar: i dosta siguran zivot u roditeljskom domu l da se odlucl na .surov 1 nysiguran ratnicki partizanski z.ivo~? u. tom .~renutk~ kad sam J.e upoznala nije mi bilo jasno. Napustlla Je gimnaziJsku dacku klupu, 1legalno izasla iz Sarajeva i sa sedamnaest godina. kolikov se siecam u septembru ili oktobru 1943. godine, nasla se u redov1ma nase B~~gade. Rasporeder:a je u 2. cetu 3. bataljona u kojoj je provela kao ob1ean bor~~ do. map 1944. godine. Tada je tesko ranjena i silom morala napustltl B~1~adu: 1Po svom spoljasnjem izgledu odavala. je utis_?-k veon:a njezne.} neotporne osobe. Kad je rasporedena ~ nJegovu. ce.tu Bosko, Sk~.k1c, politicki .komesar cete, o:zlb'iljno 1se !bumo. Govono 'je: ?'~ta ce m1 ,t~ nejac, a jos gradsko 'Vizle", koje mu moze sam? sn;eta:~I} o~ ko~a SI· gurno nece imati nikakve vajde. Za komesara J~ b1l.a JOS v~~a d1!ema kad je navece .prilikom razmjes.taj~ ~~ spavanJe B1ba ozbilJnO :, kategoricno zahtijevala da spava 1sklJUCIVO pore.d k?,:nesa~a. Skak1e ~e ervenio i snebivao, cudeCi 'Se sto to gradsko djeVOJ~e ho~e.. Kad su Je pitali zasto bas zeli d~ .spava pore~ ko~esara, ona Je ~zbilJn? sa dost~ sigurnosti izjavila da Je ona u Sarajevu cula da su part1zanskl komesar~ najbolji Ijudi i da je pored. l!jih najsigurnije. Ubij~dili sm?v je da shvatl da su svi borci u ceti dobn 1 da pored svakog moze bezbnzno da spava. Od prvog dana boravka u ceti demantov~la je komesarov~ . Sl!I?" nje i pokazala da je veoma izdrzljiva. Iako n~ 1zgled .slaba •. ll: ~ustm; Je bila veoma jaka i otporna. Brzo se prilagod1la novo] s~edm~ 1 nav1kla na teskoce sa kojima se dotad u z~votu nije ~r~tala. Nav1kla Je n~. duge marseve, na nespavanje, na glad 1 umor: N1 Jedno& trenutka mJe ~o­ kazala znake kolebljivosti i kajanja sto Je posla OVII? putem. Shvatil~ je znacaj nase borbe, njenog cilja. Sh':atila .i~. s:ro~e obavez~ d~ ~a svoj doprinos za uspjesnu i sto brzu pobjedu. NIJe JOJ smetalo st?. Je.I~ grada a nasla se medu nama koji smo hili veCinom sa sela. NIJe JOJ smeta'Io ni to sto se nasla medu drugovim~ i dr~garicam:;t ~glavn~m druge nacionalnosti, pa ni to st~ je do bar. d1o sredme u koJOJ se nasla bio polupismen, a ona pred zavrsetkom vehke mat~r~.. . . . Sve je to shvatila kao realnost. U nju se uklJ':Cila 1 po svnn pitanjima pokazala visoku svijest. Bila je veoma hrabra 1 b~zo ~u nesta!e sve sumnje u njenu snagu i izdr:lljivost. U svim ~orbama b1l~ Je u prv1m redovima. U jednoj od tih borbi pocetkom maJa. !944. go~dme u nepos~ed­ noj blizini Uzica tesko je ranj.ena, i to u obadviJe noge 1 u ruku. Na Jednoj nozi je imala prelom kost1. �Trebalo je biti pored n · · d' · · . . kako hrabro podnosi bolove J~;bi;~t:k~ t.oJ fa jzgled njeznoj djevojci 1 I do tad smo je upoznali k~o u s PP. : ~ 1 g asa od sebe ne pusta. smo joj se svi divili ,j ta njena pdrn~ 1 riJesen~ na sye, aH ovog puta smo je na nosilima danju i n ,o vaznolt n~s Je sve. IZnenadila. Nosili rna i bespucu. Ona' je to sve fzcJi:z~l~ v~ eJmm. ,PUtedvrmba, ko~jim stc:zaMedu ranjenim dr . · b' .' . a ~IJe ~. se e knk pustrla. se ljutila i mogli smo tu1fvk~ao i~ofe .I. ta;vih ~?JI s~ jau~,~l~. Na njih 0 kroz vas muska krv". Poslije nekol'k : { " :s~. I mus~arci 1 ,Tece 1i nu sa nosila ida joj dadu konja kak~ b.anl zdahtiJevala .da je skinose. Prebacena je na siobodnu' t . . ~ os o o 1 a rugove tereta da je na lijecenje u Italiju i u Brigad entor.IJU ~.emu Goru. Odatie je otiSla smo je poznavali je ostaia u traj~o~ :J~~~a~IJ.J: .vr~ti~a. Syimka na~a. koji uspomenu. I nos1mo Je · ao naJlJepsu Desa Praljak rodena je u 1 v I . k d . dosia njegdje polovinom 1943 ~od' es~ OJ I o. BugoJna. U Brigadu je Rasporedena je u 2. cetu 2. b~tal'~~ne: kmfk :Je tc:d~ sesnaes.t .godina. do kraja rata Po onome kak . 12 a I, o I o se SJecam, u nJOJ ostaia .J ?e. da je zivjeia u izuzetno teskl~ gied~Ia k~~Ije B.rigadu dosia vidjelo I Iscrpljena obuc I b ~s ,?VIrna. I a Je mska rastom, mrsava viSe licilo ,r{a obic~~a rftes ~~ai~eipck_~ odijklo, {'oliko dotrajaio da je smedu kosu i lijepe piave. i blage ;~. SI nu o rug u giavu, pjegavo lice, Nije isla u skoiu . t' . CI. siaba presia je sa Brig~do~~~If~Id~ se I<;>~ismenila. I~ko je hila fizicki Zora Vucelja-JosipoviC OMLADINKE 20. ROMANIJSKE NARODNOOSLOBODILACKE UDARNE BRIGADE b if ,D .u :~z~~j~ o~~r~~f:d d~ij~a l~~1/r~=r;~~a~otTe~~t~~f~~obr i~;t~jfiaP~;:~ boimcarka u ceti. Prisjecajuci se p . d' 'h I a o Ica_n or~c, a zatim kako je Desa u n 'ima iz 1 d I OJ<: Im y_remenskih odsJeka i toga jaia se i stasaia ~a s ~ .e a ~. p~staJe. uocl]Ivo da je ona rasia, razvisnazila i psihicki sazrfje~~la m~i:nJao nJek s)1Ijn.i .izgied, da je fizicki djevojku. Lijepo se obiacila .i m=I~\~aos.fugk a I yrasia u vrlo lijepu nasa borba i zivot u Bri adi iz rad'l' Ico I a .. ao I od mnogih drugih, n.a velike teskoce i podvTge. O;a jei ~:i~ekdblJe prav~g borca sl?remnog ~Ima. Trudila se da sve zadatke ob .. } v. I a u I?rVI_J? borb.en,Im redoJoj)e poi~zilo za rukom. Postala j~IJI~~v~:kbaJ~aF~IIm uspjeho~, i to docekaia Je sa cinom zastavnika. a I can KPJ. KraJ rata v 782 783 vadeseta romanijska NOU brigada je nastala od Romanijskog partizanskog odreda. Romanijski partizanski odred je formiran pocetkom ustanka na Romaniji, 1941. godine. On je djeio SlaviSe Vajnera-Cice, Siobodana Principa-Selje, Hasana Brkica-Ace, Danila Ddkica, Gruje Novakovica, Pere Kosorica, Pavia Gorarrina i drugih komunista i organizatora ustanka. Dvadeseta romanijska NOU brigada osnovana je 25. V 1944. godine u selu RudiStu, na Bircu. U njen sastav su usli: Romanijski partizanski odred, Prvi bataljon Majevicke brigade, te jahorinska i trnovska ceta. Pored drugova, u redovima ove brigade nalazile su se i mnoge drugarice, omiadirrke. One su bile iz seia velike Romanije, zatim sa Jahorine, iz Banije, Srema i drugih krajeva. Mnoge su bile vee prekaljene kao borci drugih brigada ili kao skojevke sa terenskog rada, dok su neke prispjeie kao novi borci po formiranju same brigade. One su najcesce obavljale zadatak bolnicarki, a bile su i borci, omladinski rukovodioci, a bilo ih je pomocnika komesara ceta i komesara ceta i bataljona. Najcesce njihorva aktivnost nije prestajala poslije borbe ili marseva, jer onda kada ceta ili bataljon nisu u borbi ili se odmaraju, za omladinke u brigadi nije bilo odmora. Tada pocinje ciScenje prostorija u1kojima boravi jedinica, mijenjanje slame, dezinfikovanje odjece ili cebadi, pra.. nje vesa i zavojnog materijala. Zavojni materijal se specijaino cuvao i po ko zna koji put prao i ponovo pripremao za steriJ.nu upotrebu, jer bez tog materijala cetna bolnicarka nije nikada smjeia ostati. Omladinke borci su cesto hili kuriri, kao najpodobnije osobe, ponekad prerusene i zakamuflirane prelazile su s kraja na kraj teritorijom izmedu Sarajeva, Drine i Majevice, prenoseci postu ili obavjestenja na punktove, ponekad i na okupir.anoj teritoriji. Kad god prebirem uspomene o drugaricama borcima iz romanijske brigade, hrabrim omladinkama, misli mi se ponajprije upucuju i sjecanja naviru na prvoborca: Ravijojlu Ravu Jankovic-MiniC. Svi je pamte kao visoku, krupnu, plavooku djevojku, guste plave kose sa muskom frizurom, koja je provirivala ispod kape-titovke, ostrog izraza i jos ostrijeg koraka, bilo u marsu ili u bici, tople rijeci, njezno9: pokreta kad previja ranu, lijepog glasa i uvijek spremna na pjesmu. Uvijek je Rava hila pod punom vojnickom opremom, ne samo po ·odjeCi, koja je uvijek, iako vojrricka i ko zna odakle prispjela, hila cista i ispeglana, sa priteg- �nutim opasacem ispod struka aka v • b ljeLlom u rukama ali i sanitetsko;~nnb. ombama, sa puskom ili mitravi po njeznom i 'briznom postu an. or Icom o rame~u. Pamte je drugoUvijek je bila spretna i strucna kaoJdap_re~a Idrugovima i ranjenicima. a ne kroz praksu obucena na otv Je s o ovana za posao sanitarke taka ili bambi, u nekom mrtvomoreno~ ~~ostoru, cesto pod kiSom me~ sa ranjenikom iduCi pored kon· . ugl~d ·~OJI ~e ,!llo_rao brzo napustiti ili dalje. Ja 1 pn rzavaJuc1 nJega na konju grabiti . Njena hrabrost je iSla do te m · d . nJe da je metak ne moze o oditi ]ere .. a J~ kod sebe stvorila uvjerepou;:agala ~rugima i docek~l~ zelj~:~~~k·1la .J.e srhtno iz borbe U borbu, d~nJe SaraJeva. Kako se radovala timbo bvam I?<: okd u" b~rbe za oslobomcom ude u svoj grad - Sara·ev . r ama 1 zar o zeljela da sa jediva, da mu sa dnigovima dones~ sl~b~dodno ·s~lo Osijek, pokraj Sarajeferent saniteta 19. bircanske brigade V0d_.lu taJ ~khod je posla kao rena Crvenim stijenama, vrhu Roma~i. ~·i s~ tes a borba sa ustasama prsa. U toj borbi Po inul · R Je .. ~ a Je to prava borba prsa u carka, horae od poce~ka ava, domilJtna drugarica, odlicna bolnin~la je na domaku svog Saraje~~ s.a be derent saniteta Brigade. ·Pogis~Igla u svoj zavicaj, da u n. emu 1 s o.. o e svo~ rodno~ kraju. Nije p]esmu: ,Koso moja borovfno sa SVOJ1m saborc~ma zap]eva omiljenu C?stavila je zauvijek 'Rava svo ·egusta, dano stano Ja-?;o, j~j ljuta rano". lJubav, Mitra Minica komand1ntadru20gove, a ~ekdu nnma 1 svoju veliku . . ' . romamJs e NOU b · d . Za SVOJU 1zvanrednu hrabrost i vel·k· . nga e. Je za narodnog heroja Jugoslavije. I 1 dopnnos u borbi proglasena Nas glavni grad dao je njeno 1 . . d · tara, da se mlade ucenice na n. me J~ J?Om d?mu medicinskih sesnosti svoga poziva. Jenom pnmJeru uce humanosti i struc- !sl:nk I U velikom hroju sanitarki i cetnih b 1 ·" k. · · dinka, horae Danica Krsmanovic B.l . o mea~" I Je I Romanijka, omlas~o_i bolnici u Bijelim vodama 1941 I a J~ bobmca:~a. u ~rvoj partizandmicama. Bila je ranjavana i ostal~ got u;e; ol~dmJ.e Je hila horae u iecama. ra m mva 1 I sa teskim posljediPrvoborac sa Romanije · 1 · d. k Prvog bataljona 20. romani ·s~~ Nom 1a 1 a R~ja Marie. Bila je horae 1! bat~ltona. Vrseci svoju duz~ost ist~ga bnghdehi r:,e,fer~nt sal3iteta svog zbn_nJa~anju ranjenika. Nije znala za st seh ·1~ roscu 1 sn.alazlji_voscu u Gazlla Je snijeg i po teskoj plani k . r~ .1 1 prepreke bilo koJe vrste. U takvim prilikama izbavila je t~ OJ ·flii~l. stJZala ~o ranjenog druga. svoga. ba~aljona Dordu Kaurinovicu P~l a. ZIV?t ~anJ"enom ko~andantu taka IZ n]emackog oruzja po ob d :. ,fl Je ?IO 11ZJresetan 'rafahma meSU to rane, koje hi te~ko . revt YIJe !1' 0 g~. 1 ~onjem dijelu tijela. Bile hi~~rskoj sali. Raja J.·e na ttvor~n~ naJbolJI hirurg ~"_najo~remljenijoj sn_IJegu strucno obradila ovu ranu ~ ~ros~oru, po C1~1 Z1mi i velikom mila 'komandan!~ na dalje lijecenj~. austav1la ·krvarenJe, a zatim otpreSa RomamJe, iz sela Kusaca bil · 1 d. b?rac i iz porodice Kosorica Za b ba Je om a ~I?-k~ Jela Kosoric, prvonJu usia od pocetka ustank~ vod or u ~e ?pred1Jehla veoma mlada i u s~ric~, predratnog ·simpatizera KP~naUp;1~Je_roi? svb~ga oca,. Josipa Ko~1 tesk~ tuga za najblizima i na ·mlli"ima u )e ~zgu Ila oca 1 dva "J;lrata. Je rat 1 ostala aktivan politick) l1IJedJe 1 ra m.k a sve o pok.olebala. Prez1vjela godine. SVOJe smrti prije tri i 784 785 Iz sela Han-Krama na Romaniji, na poziv Partije i SlaviSe Vajnera-Cice, sa svojih 11 drugarica, vrsnjakinja, dosla je u partizansku bolnicu u Han-Pijesku, Abazovic Dusanka. Prije nego sto je stigla da stupi u kolonu boraca svog Romanijskog odreda, Nijemci su je uhvatili i strijeljali. Na isti naCin su stradali i svi clanovi njene sedmoclane porodice, a kuca spaljena. Iz Kusaca na Romaniji je hra:bra omlad1nJka Slolbodanlka Brubic. Svoj partizanski put je zapocela kao terenski radnik, najcesce kurir. ,IzvrsavajuCi zadatke kurira prevaljivala je put od istoone Bosne, preko Drine i dolazila u Srbiju. Prolazila k:roz neprijateljske barikade, posebino oko gmda Rogatice. Cesto se oblacila u mus11mansku odjecu- zar i feredu, da hi lrukse prosla kroz orpasne zone. Kao borac romanijske brigade Slobodanka je ucestvovala u mnogim borbama sa ustasama i Nijemcima, ali i sa cetnicima. Posebno je znacajna borba u selu TupkoviCima sa cetnicima. Tu su se cetnici ukopali u zemlju za cijelu visinu covjeka, jedan do drugoga i tako napravili zivu ogradu, da bi uspjesnije ·docekali partizane. Bio je to pravi direktni sukob. Slobodanka je sa mitraljezom u rukama sipala rafale na cetnike i posljednja ostala u borbi sa njima. Cetnici su jurisali na nju u zelji da je po svaku cijenu uhvate zivu. Slobodanka je bila bda i izasla iz ove borbe ziva i zdrava. U borbenoj jedinici ostala je do zavrsetka rata. Iz brojne porodice Dukic u selu Bjelogorcima su omladinke borci Romanijske brigade: Andelka i Milka DukiC. To su bile vesele i snagom opasane djevojke koje su svoja vedra raspolozenja unosile medu drugove u svojim cetama. Andelka je prosla onaj put od cetne bolnicarke pa do referenta saniteta u bataljonu, a Milka se razvila u omladinskog rukovodioca bataljona. Ni Milja ECimovic, hrabra djevojka iz sela Mandra na Romaniji, nije zaostala iza ostalih drugarica. I ona je pristupila borbi i oruzanom ustanku od 1941. godine. Bila je horae Romanijskog partizanskog odreda, zatim 6. istocnobosanske proleterske brigade i 20. romanijske NOU brigade. Sa 6. istocnobosanskom brigadom prosla je najvecu golgotu partizanskog ratovanja, V neprijateljsku ofanzivu i Sutjesku. Kao cetna bolnicarka, u 20. romanijskoj NOU brigadi je i Koviljka ECimovic. I to je hrabra i vrijedna omladinka, koja je prosla cijeli borbeni put ove brigade. Poslije rata zavrSila je sanitetsku oficirsku skolu, pa je kasnije radila kao medicinska setra sve do penzionisanja. Bjelakovic Milja, omladinka iz Vidrica, na Romaniji, horae od 1941. godine pristupila je borbi slijedeci primjer svoje napredne paradice. Jedanaestoro clanova njene porodice izgubila je u tom borbenom putu. Svetila se Milja neprijatelju, koji joj je odnio najmilije, sa mitraljezom u rukama. Kroz borbu se razvila i izrasla u oficira nase Armije. Sa Jahorine, u ovoj brigadi su bile tri drugarice koje su i presle u ovu brigadu iz Jahorinskog partizanskog odreda. To su: Koviljka Golijanin, Razija Alajbegovic i Stana Trgovcevic. Koviljka je hila skojevka, terenski radnik, pa onda horae u Brigadi. Kada je stupila u Brigadu, imala je svega 17 godina. U Brigadi je dobila zaduzenje kao cetna bolnicarka. Bio je to nov i njoj nepoznat posao. Zato su je drugovi poslali na sanitetski kurs, koji je ana zavrsila sa odlicnim uspjehom. Lako je dosla do tog uspjeha kao bistra djevojka. Bila je i odlicna bolnicarka. Na veliku zalost, nije dugo provela medu svojim drugovima iz cete. Ubrzo je poginula. Nije izasla ziva iz tes50 :Zene BiH u NOB 1941-1945. �ke borbe sa cetnicima, u selu RudiStu u kome je upravo i formirana 20. romanijska NOU brigada. Tako je zavrSila divna djevojka, krsna brdanka, dobra bolnicarka i prava skojevka. Razija Alajbegovic je mlada, puna duha i uvijek na salu spremna brigadirka iz slobodarske Foce. Njen borbeni put je zapoceo u hereegovackim jedinieama, dok su joj dva brata ostala u istocnobosanskim jedinicama. Zeljela je Raza da se nade blizu brace, da ih bar u nekom susretu pogleda. Ispunila joj se zelja, jer se po izlasku iz V neprijateljske ofanzive, u ljeto 1943. godine, nasla na Romaniji. Po okrepljenju iz te golgote stupila je u Romanijski partizanski odred kao referent saniteta bataljona. Po formiranju Brigade ulazi u sastav te brigade, ali ubrzo prelazi na duznost zamjenika referenta saniteta 19. bircanske brigade. Tada je hila pored Rave Jankovic, njezin pomocnik. Bile su zajedno u onim teskim borbama na Crvenim stijenama, u pohodu na Sarajevo. Obje su tada ranjene. Ravina je rana hila smrtna, ali je Raza, iako i sama ranjenik, vukla sobom ranjenu Ravu priddavajuCi je jednom rukom, a drugom rukom ddeci svoj ranjeni stomak. Trgovcevic Stana, omladinka, do rata gimnazijalka, rodena u Trnovu kod Sarajeva. Od pocetka ustanka je hila aktivista i politicki radnik, ilegalae na podrucju Trnova. Potom je stupila prvo u Jahorinski partizanski odred, a onda u 20. romanijsku NOU brigadu. U toku ratovanja nekoliko puta je ranjena, ali je i dalje ostajala u borbenoj jedinici. Voljela je pjesmu i sa drugovima pjevala u svakoj prilici. U ovoj brigadi je, kao pomocnik komesara bataljona, provela jedno vrijeme i Mileva Scepanovic, rodom iz Crne Gore, a u borbi od pocetka rata. U ovu brigadu je i ona stigla poslije proboja iz V neprijateljske ofanzive. U isti bataljon i na isti nacin je za komesara bataljona dosao Kosta Banjae, horae iz Krajine. Komandant ovog bataljona je bio Momir Koprivica, prvoborae sa Romanije. Tako su se sastali isprobani borci i dobri rukovodioei. Sve t.roje su prezivjeli rat i izasli ik:ao oficiri, sa visokim priznanjima za svoj ratni udio. Iz ravnog Srema, kao omladinka, prispjela je Bogdanka Budisavljevic-Boka, koja je u 20. romaniJskoj brigadi hila na duznosti kamesara bataljona. I tu duznost, kao i mnoge druge prije, obavila je dobro i uspjesno. Uz to Holm je hila i ostala divan covjek i dobar drug, aktivan politicki radnik. Hrabra sanitarka ove brigade je i Erka Capelja, Slovakinja iz Iriga. Ona je hila ,i neustrasiv horae. Izvlacila je i nosila ranjenike bez obzira pod kakvom se oruzanom vatrom nalazila. Kad je trebalo, sa bombama u ruei hila je u prvom borbenom stroju. Za svoje hrabre podvige dva puta je pohvaljivana naredbom staba 27. divizije, poslije teske borbe •sa Nijemcima na polozaju kod Kadinog Sela 'i u borbi kod sela Halilovica, sa ustasama 23. juna 1944. godine. Brigadkka 20. romanijske brigade je hila i Lepa Repic, iz sela Kupinova u Sremu. Takode hrabra djevojka, juriSala je na neprijatelja ne bojeci se i ne trazeci zaklona. Cesto su je drugovi opominjali da se opreznije ponasa u borbama. U jednoj od mnogih bovbi, 9. jula 1944. godine, sa Nijemeima, u selu Zakomu, na Romaniji, parcad njemackih granata isjekli su tijelo hrabre, mlade partizanke Lepe.To su bile teske rane kojima nije bilo lijeka, pa je ubrzo podlegla. ~ · ·gade istaknuto mjesto za:uzima Bosa Vasilic, Meuu b oreima ov e br 1 v• d' 'k k . se SemberiJ"e I to J·e hila neustras1va · JeVOJ a, OJa . k · om1a d m a lZ ravne · .. . b b v K b b apa1 k 0 l'k uta dobrovo1jno pnJaVI1a u om ase. ao om as, J.?1 bo P k <col zn~ SS diviziJ' e i Sudarevih ustasa, na Karauh 28. d a a Je na un ere 7 . aprila 1944. godine.· Bosino ucestvovanJe u b orb ama na '-'avcevom p olJ"u . r. v vk . .. ..Nezaboravno Je. 1 · 181 nJemac e d'IV1Z1Je. U toJ· borbi ranJ· en J. e komandant · . ;11 sa.d lJe ?VIrna. a' s· . , Ranjena je i sanitarka iz to~ bata1JOirl.a Anueb~taflf_naK~~a~da~~~\ataljona borci nisu sti.gli ni ?~ !zyuku ~a ~o1 ~ · u T Jda se hrabra Bosa sa skojevcima stvonla n~ 1v1e1 st;tme 1 pnsoz~Ja. a. m komandantu. Sa ostalim drugovima 1Zvukla Jt; ne samo kupila d~:an~eQO i Andelku i u neposrednoj blizini oboje prevlla. oma~ sa ·e sa skojevcima svoga bataljona usia prva sa ra~n.om zastavom n~se hrigade u Sarajevo. Prezivjela je rat i osta1a akt1v1~t~ n Sav t· rajev~ 1 d' ka Ankica Jovanovic Zvieer, rodom iz Gracanice kod Tuz1e, II_l \~I b ove brigade. Ona se nas1a i u borbama kod S_re~re· t~koa~ Je ~~44 ora~dine kada je spasava1a tesko ranjenog zamJemka k~~a~da~ta hrig;de Mihaj1a Bje1akovica, koj~. je l?o~1 egado _rana~a: · · ·1 · Mihaj1a sve dok se mJe UVJen 1 a · a Je on 1Z ~~~~':o J~ ~~·daag~a~~~~~lfa na zem1ju, pokrila liscem i njegovu torbieu uze1a za uspomenu. . . . · s dom iz PosaHrabra bo1nicarka iz ove bngade Je 1 JanJa dperae! ,roV't . .. Su . . '1 v• t z fm Ra a Tas1e 1 om1r IZ vine. Mn<?gim bo~~1ma { ska~1 a. Z1kO . o~11achnka 1943. godine dos1a u v~r~~~~e1 zn~o ~sk~~nsk~ hii~a{fu, ~~ onda u ~0. ~o~~mijs~u. U j~dnoj f::~lJ:k~!~n~k~'~v";,~~ii~'d::a!~j~~f.ili~.~d::lJ:~: !~;.l:lt~~~~j~ kraceg oporavka nastavila 't;t borbbenboJ Jt;d~nd1C:L .l!epe~~~~l: bama na Zvornik, tako da Je u or enoJ Je m1e1 ~v~e do ukr~~ rata. Tako su om1adinke horci 20. romanijsk~ vbri~ade ~ njenom borb~­ 0 nom stroju dava1e svoj veliki doprinos zajedm.ekoJ h?r~~ Z ~~s~l~ J. ~~~~ d .. ' r M 0 g su na tome putu ostaV11e SVOJe ZlV . ' . . ka ~dp~Wi;eii~~sil~ p~stav1jeni zadatak. Nj~hov primjer osta~w Je P~~ rukru m1adim generacijama za nekompror~usnu borbu u nov1m us 1ov1 rna s1obodne zem1je i socijalisticke izgradnJe. 0 786 787 �kuce prebaceni su brojni drugovi sa propagandni materijal. ~z njene . .. Ilidze i Sarajeva ul pcfrt~zan~~rica-Valtera u Sarajevo za sekretara ~JesPo dolasku V. a n_xnra .1 sastanak preko svoje sestre C1hke, nag komiteta Manca J: ugd:Z~~ kod Foht Sare. Valter je prosir~o vez~ sa Valterom. S~staJ?-.ak Je o. . tocnom Bosnom i Hercegovmom I partijske orgamzaciJe Sa{aJya ~a IS kt za svu postu i materijal iz Heri Maricina kuca je pasta <1: £? a~~~~:a u oba pravca. Taka je i z:v~mko cegovine i istocne Bos~e 1 IZ vezu sa Maricom, kojoj su kunn. d?Grbac-Putnik uspos~:wio stalnk 'h ·e odnosio u Sarajevo i do~osw I~ nosili postu i mater.IJal •. a z;~:k~ Gr~ac drzao njemacku i ustasku umSarajeva. Kod Mance Je Z . dl . teren a po povratku presvla. . bl v• kada Je 0 az10 na , . . formu, k OJ.u Je o acw k 0 . kanal je funkcionisao bez .zas~.oJa 1 grecio i oblacw don;t~brans u.v . Marica je bila veoma pov]erl~1va, P;;t se saka sve do Mancmog hap~enJ .. ·1 ,. ostavi tajna .radio.,stamca, a.h se cak :namjeravao da Se U n]CnO] WCl v 'ak on je ocijenio da b1 statome usprotivio Zv_onlm ~rbac.;.~o s f~~~fno'kontrolisali podrucje oko nica bila brzo otknvena, JCr su IJemc aerodroma. d' n·1dzi je bila velika prov<> 1 '3, kojom priliAvgusta 1944. vgo me · medu njima i Marica. Odvedena kom je bilo pohapseno 18 . rugovd! ea. e reslusavana i mucena. Njeno je u ustaski z~t;r~r l;l S~raJevuk g J 1 ?ko~ teroru ustasa; na visini. Niddanje na pohciJ1 .bile;> Je, luphr~br~e i prkosna. 12. XII 1944. od~edena koga nije odala. B1la .Je vr ~ d . d n po dolasku zaklana i bacena u je u logor J asenovac 1 odm . rugi a Savu. .. . rtno odlikovana je ordeno!ll z~ hrabro~t. Posh]e os~oboden~~·lpo~k 1 '·ca koloniju nasi njezmo Ime, a nJeUlica. koja vo~I kroz ciJe .udJ. ~ci oJ.e o~bdaniste llla Ilidzi. nim lmenom JC nazvano 1 Cilika Hajnrih-Parte LIK I RAD MARICE UHERKE "-i arica je rodena u Sarajevu 1. IV 1903. godine, u radnickoj porodici. Po prirodi je hila mirna, sredena, odmjerena i hrab. ra. Nakon udaje za Emila Uherku, radnika u Vojno-tehnickom zavodu, odselila se na IlidZu, u Sokolovic koloniju. Iako u to vrijeme nisu bili Clanovi KPJ ni ana ni njen muz, povezuje se sa radnicima i seljacima iz okolnih sela, uCi ih pismenosti i domaCim poslovima. Uci ih da se od sljiva mogu praviti i druge stvari, a ne samo rakija, da se od svinja mogu praviti kobasice i cvarci. Stvara veliki krug poznanika i svima pomaze na razne nacine. Kako je njihova kuca bila na osami, vee neposredno pred rat, kada su se osumnjiceni clanovi KPJ morali da povuku u ilegalnost, pristaje na prijedlog svoje sestre Cilike da primi povremeno Duru Pucara, Isu Jovanovica i Zoru Ser, za kojima je bila raspisana potjernica. Pod njihovim uticajem u njoj se rada zelja da i sama pocne aktivno da radi i sa prvim ratnim danima ana se povezuje sa ilidzanskom organizacijom. I njen muz Emil, koji je primljen u svom preduzecu u clanstvo KPJ, aktivno radi, ali ga vee u proljece 1942. godine hapse i odvode u logor Stara GradiSka, gdje je ubijen avgusta 1942. godine. Marica je uspostavila stalnu vezu sa Ramizom Sladicem, sekretarom komiteta Kalinovik-Foca, koji ju je i kandidovao za clana Partije. U njenom stanu se Ramiz sastaje sa svojom majkom, koja je zivjela u Sarajevu. Marica je odrzavala vezu i sa Cvijetic Milanom, radnikom iz tvornice duhana, koji je u Sarajevu stanovao kod njenog brata Josipa Parte. Cvijetic je pomagao Marici da odnosi prikuplieni sanitetski materijal, hranu i oruzje za ilidzansku organizaciju. Miian Cvijetic je prikupljao sanitetski materijal i oruzje od Branka PeriSica, Luke Cjetica, Stjepe MatiCa, apotekara Kalembera i drugih. Cvijetic je u pozajmljenoj domobranskoj uniformi pratio Maricu od Sarajeva do Ilidze, koja bi nosila pune torbe materijala i oruzja. Taka je hila postedena eventualnih usputnih pretresa od strane ustasa. Marica je u Sarajevu imala svoje baze kod Josipa Parte i Vere Bosnjakovic, u koje su donoseni pomenuti materijali i oruzje. Tu ·se sastajala i sa Lepom Carkic, koja je takode donosila sakupljeni materijal. Tim kanalom je i njen brat Vojo Carkic prebacen u partizane. Marica je hila vrlo hrabra i. vrlo dovitljiva. Svojim izgledom nije izazivala podozrenje, pa je cak i u njemacke kamione na Ilidzi ubacivala it M 788 r �Bila je lijepa, stasita, gracioznih pokreta i kao drijen zdrava. Nosila je onu divnu janjsku narodnu nosnju, ukrasenu raznobojnim narodnim motivima, koji pokazuju i dokazuju koliko je zena na selu imala mastovitosti i dara da svojom vlastitom rukom ukrasi svoju odjecu i obucu i da time ublazi surovost zivota i prirode. Velike erne oCi na izrazito bijeloj puti odisale su zdravljem, snagom i kao kristal cistim duhom. Ispod bijele bosce, ukrasene raznobojnim, ervenim i plavim evjetiCima, lagano se njihala duga i kao ugljen erna pletenica, koja se zavrsavala zadjenutim srebrnastim starinskim novCicem. Neizmjerno je voljela djeeu i porodicni dom. Ali tu ljubav i toplinu dozivljavali su isto tako i svi oni koji su prolazili kroz njenu bajtu. Znala je da to sve lispolji sa izvanrednom suptilnoscu i osjecajem majke, i to na jedan osoben, cini ·se samo njoj svojstven nacin. Kao malo dijete, radovala se pobjedama svojih ratnika. Tu radost dijelila je sa svojim ukucanima i susjedima nastojeCi da svim svojim bicem docara sve ono sto napaja dusu covjeka u jednom revolucionarnom vihoru i zanosu, koji treba da pokrene i ponese i staro i mlado u borbi za pobjedu. Znala je milovati, ali i ljuto zahtijevati da radi svak svoj posao. Kada je trebalo nesto uraditi u kuci ili na polju, nije bilo sale i dovoljan je bio samo jedan pogled pa da se shvati sta treba ciniti. Tu njenu ertu dobro su mali i osjetili svi oni koji su ra:dili sa Cvitom, a posebno zene u njenom i obliznjim selima. Okupatora koji se ostrvio na nasu zemlju, mrzila je iz dna duse. Cim bi se pocelo govoriti o nacistima i domaCim izdajnicima, njene erne oci, kao dvije zeravice, pocele bi sijevati uzduz i poprijeko. Cvita se tada sa jos vecim zarom prihvatala svega sto je pobjedu moglo uciniti Hazim Eminefendic CVITA JOVISEVIC osao je rat. Cvitino selo naslo I Janju. Ostali su samo erni zid~~.U. p ameknu medu. prvima u vk . ~ I_ pone a nagorjela greda, kao nijemi sv"ed · onih divnih planinskih Jku ?ei .ubtas og I nae!st~e~og varvarstva. Umjesto njihovim zemljanim ognjiS~~~ nTh.~dra ~!l eeti~I vode, u kojima se na n~vrat·n~os sklapali 'kakve-takve baj~e n~J~ g!lsil~ vatx:_a, sada je valjalo Zimu u Jednoj takvoj bajti sa svojom. eel" vd~a ~oeekala .prvu ratnu ponovo ce ognjeni prsten pretvoriti u prah J.apepeo.I I tu majusnu bajtu . I I. I I . . . Dya sma - Gojka i Spiru s'::?Je smove kao kakva Spartanka bpo~.a Je u partiza~e ..Ispracajuci oeima, govorila im je da budu hrahriez Ir. ~e. ~yze u ermm I zazarenim Vee u prvim ustanickim da . ra mei 1. a n.e oc~ne obraz majei. nalo se za Cvitu. Bez trunke mal dmva, m~~u boreim~ I narodom, saznabujala planinska rijeka u matic~ o~t~bs~·i ·~r:aha oktisla se kao kakva 0 na svoju dusu i na svoja leca v I ae og po reta, preuzimajuci Cini :lena u jednoj prolete~skoj ~~~olno.. ~toDpk priro~i stvari treba da mogle vshvatiti,. iz sasvim razumljivih ~~~i~ ao d ne~e z<:'ne sa sela nisu ~ada zena, pm put u svojo" histori"i g 'v· a Je zaista kucnuo cas Ide s!l muskareem, kao jedn!k sa .ednik-d ~adim podn~bljem, moze da nosm~ stvarima rata i revolucij~ dotli~ I Ca. odiu~l!Je o •tako sudbodruga zena u seiu, shvatila taj prelomni ~r~e tvkita, ,Y.Ise n<:go ma koja K d ·x v . nu a u Zivotu zene a a se pi::.e o zem sa seia ond v k v · sramezljiva, i nekako od glave do at se ckstov aze da je ona zaostala, to, medutim, ne izgleda bas tako Tpek~ za OJ?e~.na. u. stvarnom zivotu goli opstanak, surovost prirode ~nj~ I u~!ov~ ZIVbota I rada u borbi za je iz dana u dan, iz odine u . ' d" ne VIJaVI~e, u;e i oluje, koje su idzvajale su kod seosk~ zene sJ~a~nda z~lJrskiv~~e I ul P?l)u i u sumi, a s~vladuje mnoge rpreprelke i da se ; IS I _;;_voJim v astitim mozgom, sa svim omm materijalnim i duh . kao vueiea hrai~ro ihvata u'lmstae na njenoj zivotnoj stazi. ovmm preprekama koJe su se isprijecile D 11· d Njena bajta viSe je Iicila na r t · vt b U bajti je cesto vrvjeio kao u k v ~ .m sa nego na seosko domaCinstvo taijona i eeta, odbornici T;t .s? i odlazili stabovi yrata su bila sirom otv·~rena ra mei I u_rm, ~omande. Za sve njih 1 1 <?Pljackano, uvijek bi se m~ I ne ~~:r;no to, mk<? Je bilo sve pogorjelo Uljevace ili koprivnJ" ace i toplga OCvn~t~I ISP_'?'dv zeml]ane furune koje parce I ma riJee. politi~kfieid :ol~~ili ba~ 790 791 blizom. toku rata Janj je bio oslobodena teritorija i okupator nikada nije U hio u stanju da uspostavi svoju vlast i kontrolu nad ovim podrucjem. Ta cinjenica bila je od ogromnog znacaja za razvoj i sirenje nai'odnooslobodilackog pokreta, u dolini Plive i Vrbasa. Janj je mnogo puta prihvatao proleterske i udarne brigade i divizije kao i bolnice, koje su se na njegovom tlu odmarale, krijepile i pripremale za nove okrsaje sa neprijateljem. U tim danima Cvita je imala pune ruke posla. Valjalo je sa .odbornikom razmjestiti borce po kucama, peCi hljebove, prati rublje i zavoje i sija:set .drugih poslova. Sve se to mahom radilo nocu, jer, sutradan, u ranu zoru obicno jedinice treba da krenu na nove polozaje. Kad bi se Cvita pojavila u nekom susjednom selu, za tren oka bi se oko nje okupile zene i muska:rci, zeljni vijesti sa fronta. Ona bi im jezikom naroda kazivala sa osobitim zarom sve ono sto je cula ili procitala o borbama i pobjedama partizana. Poslije toga zene bi se zajednicki dogovorile sta ce koja ura:diti. Rijedak je bio slucaj da se neke od njih p11otive onome sto je Cvita zahtijevala. Ona bi prva podmetnula svoja leda, pa onda to isto odlucno zahtijevala od svih drugih. Jednoga dana Cvita je saznala da joj je tesko ranjen sin Goiko i da je pao u ruke neprijatelja. On je bio clan Sreskog komiteta SKOJ-a za jajacki srez. Posao je bio na sa:stanak u jednu omladinsku cetu. Za:robljavanie Gojka Cvitu je pogodilo kao grom iz vedra neba. Znala je da se njen mijstariji sin vise nikada nece vratiti y majcin za: grljaj. Stegla je majCino sroe i rekla: ,Sta. mogul Takav 1e .rat. Mnogi su izginuli i dali svoje rolade zivote u borb1 za slobodu. Ah, Ja znam da te zrtve nece biti uzaludne!" �. _Pre~o J anja su pvotutnjale sve ofanzive, ali se Cini da je sesta n~pnJat~!Jska of~~z!~a ~ila najteza. Pocela je u januaru 1944. godine, t]. u VriJem~ naJzesce Zime .. Pre~ nasrtajem neprijatelja narod se povukao u ~b]~g~ve, :po okolmm sumama. Prosla su bila ona vremena ka.da sl!- ~Ju?~ c.ek~h. okupato.r:a na kucnom pragu skrstenih ruku. Ali, ZbJegovi ljeti 1 z1m1 b1le su dviJe drasticno i razliCite velicine da se nisu mogl.e uvo:pste po~editi. Te zime snijeg je padao danima i notima. Bijeli pokn~~c _Je sr:aymo..sve sa zemljom pa su citavi predjeli u Janju izgledali k.a? bljeh v~eplSl kop suvu svojoj utrobi sve zivo sahranili. Tesko je opisatJ st~. znaci kre~uti s~ zenama, starcima i nejakom djecom, po cici zimi u. smjegom zaVIJa~e ~ume. ~arod ~e l!-kopavao u duboki snijeg i pravio b.1vake. Grane ~d c~tu:-31-ra bil~ su Je~~na pokrivala i prostirke pod vedn~ nebom .. Cv1ta J~ Isla na ~elu zbiJega i probijala se po cijelcu kao lav1ca. ISla Je o? zbJe~a do z.?Jega, bodrila da se izddi nesto sto je bilo goto':'o nemoguce. Omm~ ~?F su k!o?-ul_i. duhom ~ got?V:~ se pomirili sa s~d.bi~om ?a padnu u VJeCltl zagrljaJ biJele smrti, naJVIse je pomagala, a!I 1 o~tro 1h prekoravala. Malod.usnost i kukayicluk nije nikako podnoslla: C1m su erne kvolone protutn]ale kroz sela 1 zaseoke, Cvita je vracala SVOJ narod u napustene domove. . . U toku ofanzive nai~l.a je bolnica 39. divizije. Sto trideset teskih ranJemka, mahom na n?sihma. Trebalo je, sto prije, organizovati njiho.v prenos preko JanJa prema Kupresu, jer je neprijatelj nadirao sa sv:~ stra!la. Jedan ..diov tog velikog i humanog posla pripremila je i izvrs~la Cv1ta sa SVOJ~mv zenama. u. tok~ jed~~ no~i sakupila je zene iz nekohko sela oko Ljuse, Podobz1ra 1 Bab1ca, 1 krenula sa bolnicom. Duga ~olo?a s~oro je odmicala zavijanim stranputicama. Tesko je bilo s~vlad~vat~ broJ~e ~met~ve i nanose, po .nekoliko metara visoke. Na nekim mJestima b1lo Je tesko da se sam covjek probije a kamoli da nosi t~ska posil<;t, sa. ranjenicima. Cvita je uvijek bila na 'celu kolone. Kada b1 :poceJ.a .viJavica, ona bi se osvrtala i hrabrila ostale, pozivajuCi ih da ~e Izd_rzi JOS samo m:=tlo. Da~ima i noCima su se tako probijaJi. Ljubav I sv~ti dug p~ema omma ko.JI su ne jedanput natopili okupiranu zemlju SVO,]Om .v~asti!~J? ikrvlj~, bili. su ).aci od zime i mecave. Cvita i njene hrabre 1 Izdr~l.Jiy~ Jan,1anke Izvrsile su ovaj zadatak, po tezini ravan got?vo sv.akoJ .bici na front~. Kada .se vratila kuci, njena ramena bila su ~zloJ?~Jena I •krvava,. ~ usi, ruke I noge promrzli. Srecom, sacuvane su ·~ o~Igmalne foto&'rafiJ~ o .prex:?s.l!- ranjenika u sestoj ofanzivi preko JanJa I !<upresa, koje Dajupecatl]IVIJe pokazuju j na izvjestan nacin to potvrdu]u. k b Cvit~ je prije nego mno~i drug:i shvatila ciljeve i potrebu zaJednic. e . orbe I ~ratstva medu svim nasim narodima. Nevjerovatno je kako b<; .Jed~a selJanka ta~.C? brz? shvatila .i prihvatila da svim svojim bicem IJe. bitku t; rev~lu?IJI za Jednakost I bratstvo medu ljudima. Kada su I! n.Je!m ku~~ poceh ?~ dolaze Muslimani i Hrvati, koji su se nalazili u J~dimcama Ih su radi.h ·~ao pol!.ticki radnici u narodu, 'Ona ih je prihvatlla kao roden~. 0~~ Ih Je hramla, prala i krpila kao i svoju rodenu djecu. Ponekad bi P~IJe tutnula u ruku parce hljeba nekom od ovih drugov~ negC? .svm~ su;m Sa':'i .iii maloj kcerkici, govoreci kako su ovi drugoV'l ~osh. IZ Ja]ca 1 drugih gradova da se bore za slobodu ida oni ovdje nemaJu mk~ga. od v~oda. I sam sam dolazio u njenu kucu mnogo puta. yrata. su m.I ~Ila..sirom ~tvor:_ena i uvijek se za mene nasla topla rijec I toph ·?bro~ I niJe me .m u cemu odvajala od svoje rodene djece. Moram pnznatr da su :neki neuki seljaci u njenom selu poprijeko gledali na sve ovo, govoreci kako Cvita mazi ,Turke" kao svoju rod~nu .dje~u . Ona se nije mnogo obazirala na ovakve i slicne prijekore, Jer Je b1la duboko uvjerena da je ona ~a :prav?m putu.. .. . . Pred kraj rata u JanJU Je b1l? r;teko~Iko manJih. g.rl!-P.ICa cetmka: To su bili mahom dezerteri, propah tipovi, nezadovolJniCI ! .sa:r_no~':'am boaom dani" komandanti cetnickih jedinica. Vojnicki i poht1cki b1h su potpuno nemocni i bez ikakvog izgleda da ,svoj y,o~ret oma~ove. Z?ovg svega toga oni su se ogranicili na to da. ~ocu vrslJaJu po sehma, plJaCkaju teroriSu i ubijaju nevine ljude. B1h su u ~osluhu sa okupatorom u JaJcu i Donjem Vakufu, saljuCi im .obavjest:=tJne l?odatke sa oslo?odene teritorije. Medutim, kada su OVI &'radovi sre.di_D~l?. 194.4 .. vgodme definitivno oslobodeni, oni ostaju u JanJ~'. na~t~vl}aJUCI I~daJmcku rabotu. Nisu se viSe mogli slobodno kretati 1 vrslJati po sehma, neg~ s~ se sklanjali u duboke sul!l~· iz koji~ vsu,, p~nekad, kao gladpe ZVIJen, upadali u poneki zaseok 1h se1o, plJackaJUCI hranu, na~on cega ~~ se povlacili u svoje jazbine, ocekujuCi obecano vaskrsavanJe monarhiJe u 792 793 zemlji. ·vk ' Nasavsi se u takvoj situaciji, ne k e c~tm~ e g:upe k ren~1 su d a .~ mucki ubijaju istaknute antifasiste, odborm.ke I drl;ls~veno-I?o.hti~ke radnike na podrucju Janja. Razumije se, znah su C?m ,"I o Cv1tl ~nse ne.go nekim drugim antifasistickim borcima. Ona Je .~z ~~ d~s~ mrz1l~ 0 cetnike, raskrinkavala ih na svakom ~oraku kao. naJv~ce ,IzdaJmke, koJI su se ujedinili sa ustasama i okupatonma u borbi protiv svo~ ?opstvenog naroda. ZnajuCi sve to, poceli su da smiSljaju pla_n kak? da JOJ. ~ev osve~e: Ali, to nije bilo bas tako jednostav~o .. Nisu .se om mogh kretati 1 sep~ntl po oslobodenim selima kako su ht]eh. No. I. p~red. svega toga,. zarekl.1 su se da ce joj odrubiti glavu: pa ma~ar S':,l .Izgm~h. Pored Cv1te,. om vsu smislili da pobiju jos neke IstaknutiJe opstmske I. sre~ke odbormke, cianove KPJ i skojevce. Prvo je dosao red na predsJedmka Sreskog ?arodnooslobodilackog odbora Jajce Simu Rakitu. Pocet~o~ 1?45. go~me on je dosao na teren Janja. Sasvim normalno, navrat10 Je I u svo]e selo. Cetnici su to preko svojih jataka sazna1i.. . , . Sada je dosao red na Cvitu. Vrebah su Je danonocno. Ona Je znala da se ponekad nocu vrzmaju oko njenog sela. . Jednog kobnog dana 1945. godine cetnici su upali u se1o I odmah se uputili prema Cvitinoj bajti. Snazan _udarac k1;1nd:=tk?m u ~rata pr~­ nuo ju je. Bila je sama .sa troje zenske dJece. SkoC11a Je I stala I~a raskhmatanih i suplJikavih vrata. Od drugog udarca vrata su se srusila. Pred cetnicima, Milosem Plavsicem iz Janja i Zivkom Met}.icem iz Brav~ica isprijecila se gorostasna Cvita, bez trunke straha u ocima, puna gnJeva i mdnje. . . . , · 1 'h · k'm "'ta hocete od mene - izdaJlllCI ?! - upita a I Je grom I ,.::J glasom. , · b ·1· · b 't · Nisu joj niSta odgovorili, nego su je kao v;ecu IZ ~CI I IZ aJ e ~ poceli gurati pred ,sobom, ~tu~uci. je :P.esvr;ticama 1 _!<un~acima. Na sva~1 udarac ona je odgovarala gn]evmm nJecn~a opt~~be 1. prok1etstva ~~J­ veCih izdajnika svoga na;oda. Najmlada ?Jena kci.' ~OJ~ s.mo od milJa zvali Maza, probudila se I potrcala za maJkom. O~JeSI~~ JOJ s~ ~ao c~no mace 0 pregacu, vriSteCi .j pozivajuCi je da se y~ati ~uc1. K:vmci s~ msu na to obazirali, nego su dijelili udarce ~.a~.ma_JCI:. a c~s ~evmom dJetetu. Poslije nekoliko koraka, kecelja se od~IJe~Ila 1 dl]ete Je IZ?emoglo ostalo na putu sa pregacom u ruc.i~.a~a .. ~Is?, Je da1eko odve.l;. Iznad sam?g sela. Mitraljes,ki rafal dokraJCIO JOJ Je ziVot. Sutradan, CIJelo selo se dig- �lo .u potr':gu z~ ~yitom. Nije je trebalo dugo traziti. Nasli su je na 'ednoJ bla~.oJ p~du~1 'lZnad sela. Lezala je nicice pocijepane kosulje i sva\ _ vava.k~\Jelo Je b1lo playa o.d udar~ca. A nedaleko od nje, na tek pupolj/. m~ o. -~cenom grmu, b1la Je zakacena njena bijela marama sa crveni~ CVJ~1J~Ima, Na tom mjestu su je i zakopali. I staro i mlado plakalo ·e ~~ez~i~ok nadpol gkrebud. Ka.snije s~ posm~~ni ostaci preneseni na jed1n Ja , ne a e o o ilJene baJte. Pnhkom iskopavan · 'h ostataka ~~tanovljeno je da su joj .cetnici prebili 'ednu no~ posm~tm r~?hra sa ~~~eve .strane. Taka su se koljaci obrac~ali sa G~t~~ukl.I .sv': llJI , kasmJe stigla zasluzena kazna. ' a 1 Je 1 , Ne~talo je divne, plemenite i hrabre zene koja se svim svo.. b · cern bonia za stvar revolucije. Ona J. e cini ml se b 1 po 1· d PU: l'Ia koJ·a . I v•l . s Je ilJa zena . .J~ P~.o~1 a sv.~~ z1vot za vee 1zvojevanu slobodu pa J'e taJ· gub't k b 10 JOS tez1 1 bolmJL ' 1a .. Ot~sla je Cvit<:, a~i su ostale. ~spomene na nju u srcima svih onih k?JI sb Je rroznav~h. Cjelokupna hcnost Cvite i sve ono sto je vezano za nJe~u or u na s1mbolica:t?- nacin znaci trajnu uspomenu na borbu seoske zene u narodnooslobodilackom ratu i socijalistickoj revoluciji. V• ' • , Ljubomir Novakovic SMRT PROLETERKE LARISE , vijetlo je ime Larise Sugic u NOB-u. Rodena je u Kotor-Varosi 1927. godine, a 19. novembra 1941. godine u 14. godini napustila je skolu i stupila u !'edove NOVJ. Kao mlada partizanka izasla je na slobodnu teritoriju sa cijelom svojom porodicom, ocem Secerom, majkom Anastazijom, sestrom Melanijom, bracom Evgenijem- Zenjom, K.onstam.iinom i Dam.i'jelom. Na oslobodenoj teritoriji porodica Secera Sugica je nasla zastitu u slobodnom Skender-Vakufu, u skendervakufskoj partizanskoj ceti, u koju su se ukljucili Secer, Melanija, Evgenije-Zenja i Larisa. Od tada je rasla Larisa ponesena majcinom i ocevom ljubavlju, koji su sada po drugi put u redovima revolucije. Godine 1917. ani su dozivjeli prvu oktobarsku revoluciju, u njoj ucestvovali, u njoj su se i upoznali. Larisina majka Anastazija je Ruskinja, a u toku oktobarske revolucije pripadala je Lenjinovom Komsomolu. Dolaskom u Jugoslaviju, u novu domovinu, sa muzem Secerom, stvorila je porodicu. Zajedno su je vaspitavali u onom duhu kako su slusali ili ucili iz Lejinovih djela u oktobarskoj revoluciji. Ulivali su djeoi revolucionarni duh. Rezultat toga rada je da su svi ucestvovali u NOB-u, pa su po zavrsetku rata porodicu Secera i Anastazije krasile tri Spomenice 1941, a nosioci su majka Anastazija, otac Secer, sin Evgenije-Zenja. Tri clana vise nisu hila medu zivima. Larisa je poginula 1945. godine na sremskom frontu, Melanija negdje na padinama Kozare, a jedan brat na frontu kod Doboja. Od sedmoro cianova porodice, koHko ih je napustilo ognjiSte, 19. novembra 1941. godine, troje nije doeekalo s1obodu. Ostali su na bojnom polju uzidavsi kosti za slobodu svoje zemlje i svoje rodne Kotor-Varosi. Porodica Sugic nije hila opterecena nasljedem proslosti. Brak je bio mjesovit. Secer Musliman, a Anastazija Ruskinja, zbog toga su imali dosta poteskoca. Od organa vlasti su proganjani zbog ucesca u oktobarskoj revoluciji, a od religioznih fanatika su prezirani zbog toga sto su u brak.u a nisu iste vjere. Secer nije mogao dobiti ni dozvolu da radi kao brijac, pa je za brojnu porodicu morao zaradivati hljeb hodajuCi po selima oko Kotor-Varosi da siSa i brije ljude. Taka je donosio u torbi po koju kilu brasna da djeca hnaju sta jesti. Iako su hili ~ikanirani i proganjani, sve su izdrlali i u vaspitanju djece ostali dosljedni. Tezak zivot i nepravde su natjerali cijelu porodicu da pode u NOB i revoluoiju, da pode u borbu protiv svih onih koje je sovinizam S 794 795 �ISC oslo:bode mracnjastva, te more i zla sto se zvalo fasizam. Posli su da se suprotstave i ustaskom i cetnickom ubijanju neduznih i nej<;tkih. Upravo sam se zato i odlucio da napisem ove redove ·kako ova divna porodica ne bi ostala u zaboravu, a posebno njen istaknuti clan, horae Larisa, koja je prosla epopeje Kozare, Neretve i Sutjeske, ali nije mogla i sremski front. Larisa je bila neustrasivi horae, hila je ponosna na svoju Krajinu. Kao istaknuti horae ucestvuje na Prvom kongresu USAOJ-a, a sa nepunih 17 godina postala je clan KPJ. U najljepsem cvijetu svoje mladosti, 24. decembra 1944. godine primila je orden za hrabrost i ,Spomenicu 1941." na sremskom f:mntu. Bio je to za nju dan radosti, dan ponosa na ono sto je uCinila u NOB-u i revoluciji, imala se cime i ponositi. Napustila je dacku klupu ·i za 3 godine i jedan mjesec bila je prekaljeni vojnik i rukovodilac. Evo sta je o Larisi napisao pocetkom januara 1945. godine u listu 51. vojvodanske divizije ,Rodoljub", Bozidar Bozickovie. ,Jednog mrznog januarskog jutra 1945. godine polazi Larisa sa jednom protivoklopnom baterijom na polozaj. Vodila se borba za selo Adolfovac. Baterija je prolazila kroz rijetku sumu, Svabe su opazile pa osule vatru iz mitraljeza i minama. Poneki od. drugova hvata zaklon. Larisa sjeda na cijev topa i smije se: ,Hrabro, drugovi, naprijed! Nije za svakoga metak stvoren. Treba da pozurimo da drugovima pomognemo. Sarno da mi je jos jedanpult da juriSam na rbunker." Tako je ona hrabrila posadu sve do raskrsnice prema Adolfovcu, gdje je bio ukopan jedan top kod dva jablana. Svahe su ovo primijetile i evo mine, vee fijuce. Jedna pada dva metra od Larise, snijeg zaprasi, a ona se hladno osmjehnu. E, bas sam sretna! Uto nailazi putem ceta nase pjesadije. Larisine oci zasijase. Neodoljiva zelja starog borca, koji se viSe od tri godine ogledao u borbi sa fasistima i tamanio ih, gonila ga je naprijed. PriSla je jednom borcu. ,Druze, daj mi tvoju mitraljesku!" Kada je dobila, lakim i odlucnim korakom posla je naprijed ispred cete pozivajuCi drugove da je slijede. Ceta se polako i pravilno razvijala u strijelce i nepokolebljivo kretala naprijed. Odusevljena je novim iznenada pristiglim vodom iako su Svabe sve zesce osipale minama, a zrna iz rafala sve zesee i gusee nervozno fijukala vazduhom. Streljacki stroj je upao u vinograd i gubio se u njemu. Erio, ispred njega, duboki kanal nacickan bunkerima iz kojih su Svabe otvarale sve zeseu vatru. Lijevo i desno poneki horae padne, ali streljacki stroj ne zaostaje. Ispred vinograda s lijeve strane na rubu kanala lezi na snijegu ~okrvavljena kapa. Malo dalje Larisa, vee su je stavili na nosila. Mlado vitko tijelo Larisino je nepomicno, samo desna ruka trzala se i grcila. Jos je disala. Oci zatvorene, lice prelilo :bljedilo, ali i~rai miran i spokojan. Jedan kursum okrznuo je celo, a drugi probio vrat pa rane ·krvare silno. Prilazi izvlakac ranjenika i jedan potporucnik, grabe se rucke nosila i odnose do Staba diviziona, bolnicarka ponovo previja Larisin vrat, ali zaman. Gasio se zimski dan, a s njim i jedan mladi zivot. Larisa je vee hladna, ne diSe, jos nekoliko puta u hropcu se otvori donja vilica i Larisa je lezala sasvim nepomicna. Tog dana na polozaju kod Adolfovca ovladala je te5ka i preteska tuga srcima svih boraca. Vidjeli su i culi za smrt mlade proleterke". . . Omladinka Larisa u NOB-u hila je svijetao lik omlad1~k~ 12. sked0 n ·e Bosne i Krajine. Nosio ju je polet i zar za slobodom, nosw JU JC } sto je nosio desetine hiljada mladih/ koji su b:ili osnovna ~nag~ baseg NOB-a i revolucije. Zato ime ove diVne omladmke, komumste 1 orca revolucije, zasluzuje da bude sacuvano od zaborava. i nacionalizam s'krenuo u mracnjastvo. Posli su da 797 �Dragica Vrbancic PREZIVJELA SAM AUSVIC vad~?~t t;eceg avgusta 1942. godine sa muzem Z D ~~:~~d~~f\~~mR~d~rkon_jica k0 .k.~aj}ski od~~d, g{ji~~ u Treci nja Vlatkovic. u stabu Odreda . ~arJa~~cM ak pohtlc~; komesar Nemau Odredu, a ja sam poslana .~~ t~r~~s a svo Dakic. M~z. m~ je ostao Prilikom oslobodenja Jajca dola . dlfoca,. ka<? pohticki radnik. brigade i ja sam otisla sa tere 9 zk ~•v ormiranJa 7. i 9. krajiSke :'.rtoj neprijateljskoj ofanzivi hi~ s~m· odsap~ku kdadnKu brigad~. l! c~t­ cila sam se Petoj crno orsk · d . J.ece~a v.?.. upresa I pnklJuSava Kovaeevic u tojgbrig~~.ub1rnoJ bngadx, CIJI Je komandant bio Radosa Ljumovlca. Sa Petom .I sam ra~poreden~ kod intendanta teljsku ofanzivu a kad · r~!?a om prosla sam I cetvrtu neprija.P~t~ dfanzive izvrsen proboj na Sutjesci, pala s~m zajedd~ ~= v Bili smo prebaceni n 'emackizek I ruga u ~opstvo Nijemaca. slusali. Pit.ali su: _ Jesi li Jpismen~ amwnom u Focu. Tu su nas sa- Nis~m - odgovorila sam. - P;;t sta ste radili u partizanima? - Bila sam konjevodac. - Jeste li vidjeli Tita? - Nisam. - Koliko je jaka partizanska brigada? - Oko 5 000 boraca - rekla sam Poslije saslusanja odvel' ·. . . se dogodilo? Tih dana u Fo~i sJe b~I: dmprbvizovkm log?; u. Foci: Sta pobjegao u partizane mo · m z nk omo r~ns a satmJa IZ koJe je b b d ;:rme :I v ~;;,~~i:k~rft!,~·~i~~Ji?J;~~dn~~~:ia;~r~~:s}~:,~,je~~o~J ljekar ida ce nam saopstiti nesto vafuo. ana re ao a ce u logor doci Sutradan je stigao ljekar i ja kl k jetovao mi je da ne idem ziva u ust:;~ ~ke~e a ako se zovem. SavU Foci smo ostali nekol'k 0 d · d 1 kod Sarajeva. Tu su me tri ~t a~a 1 0 ate smo J?~ebaceni u Vogoscu uvijek energicno odb" I 1 .Pk a trazile ustaske,vlasti IZ Sarajeva. Ja sam koncentracioni Io or IJ~:z j 0 sam znala. da c~ me Nijemci otjerati u vlast mi je Iaskal: k~ko c~ ~:ak s~ savJeta IJ ekara iz Foce. Ustaska jasno sta oni zele. ao rvatxcu os1oboditi, ali meni je bilo 798 799 Iz Vogosee su nas pr~bacili na SajmiSte u Zem'UJll i tu sam ostala do kraja avgusta 1943. godine. Nisu me tukli, ali su zvjerstva vrsili nad Sremcima, Bacvanima i Banacanima. Tu je bio i neki Bane, takode uhapsenik, koji je mucio logorase, valjda da ,iskupi svoj zivot. J ednog dana prozvali su oko 70 zena, pretezno partizanki iz svih krajeva Jugoslavije. Bilo je i politickih radnika. Postrojili su nas u kolonu po cetiri i potjera1i na zeljeznicku stanicu u Zemun. Kad smo prisle vagonu u 1kojem cemo putovati, na njemu je hila ispisana parola sljedece sadr.Zine: - Opasrra banda. Kuda smo i u kojem pravcu krenuli, to nismo znali, ali kad smo poslije duzeg putovanja provirili kroz vagon- hili smo u Zenici. Otkud sada to, nije mi hilo jasno. Znaci iz Zemuna smo otisli preko Cacka, Uzica i Sarajeva. Tu sam na stanici primijetila jednog zeljeznicara, Kl'istu rodom iz Viteza, i rekla mu da javi mojima da sam zarobljena. U Vitezu mi je zivjela majka. KriSte je to ucinio i sutradan su mi bHi donijeli hranu, ali nas transport je otiSao prema Brodu. Kad smo stigli u Sl. Brod, tu su nas premjestili u Zagreb. Tu je trebalo i od crvenog krsta nesto dobiti, ali kada su dosli predstavnici i procitali parolu na vagonu, jednostavno su rekli: - Za bandu nema niSta. Ja ne znam koliko smo putovali od Zagreba do Ausvica, ali sigurno ne manje od 15 dana. U vagonima je bilo nesnosljivo. Dosie smo na ideju da pomocu kutija od konzervi prokopamo rupu na vagonu kroz koju smo vrsile nuzdu. Mnoge od drugarica su pobolijevale. Od hrane su nam davali po parce hljeba i jednu konzervu za 24 casa. Vode nam uopste nisu davali, a avgustovske i septembarske vrucine bile su nesnosljive. Dolaskom u Ausvic, dobili smo odmah logoraska odijela koja sli nosili politicki krivci (prugasta), a u logoru smo hili podijeljeni u cetiri grupe, i to: 1. Politicki krivci. Na lijevoj ruci nosili smo bijelu traku sa utisnutim brojem i crvenim trokutom- moj hroj iz Ausvica je 58228. Od tada smo postali bezimeni, poznavali smo se samo po broj~vima. 2. Kriminalci, broj i zeleni trokut. 3. Prostitucija: broj i crveni .trokut, i 4. Jevreji. Imali su broj i sestokraku zvijezdu. Odmah su nam utisnuli brojeve i u tijelo. One kojima nisu utiskivali brojeve po dolasku u logor odveli su ih u krematorije u logoru Birgenau. Kada su nam utisnuli brojeve, odveli su nas u posebne barake u karantin - plasili su se tifusa. U karantinu smo ostali 21 dan. Tu su vladali neizdr.Zljivi uslovi. Svaki drugi dan su nas ispustali iz baraka da obavimo fizioloske potrebe. Ko ne izddi, bicuju ga do smrti i1i iz pistolja strijeljaju, tako se to odigravalo svakim danom. Te tri nedjelje su mi ostale u trajnoj uspomeni kao nest:o strasno i nepodnosljivo. Kada smo izdr.Zale karantin, a trebalo je to izddati, bile smo rasporedene u baraku broj 21. Tu smo nasle Poljkinje, Ukrajinke, Ruskinje, Francuskinje, Madarice, Cehinje, Talijanke, Belgijanke, Norvezanke, Rumunke, Jevrejke, Grkinje i cak dvije Amerikanke. Svih · 70 Jugoslovenki bile su u toj baraci. Rezim nam je bio sljedeci: - ustajanje u 4 sata, izlazak na apel (prozivku) i ostajale u tom stroju sve do 8 sati. Bez �obzira na ljetnu vrucinu, ili nisku zimsku temperaturu, po 4 sata smo morale da stojimo u stroju. To prozivanje i prebrojavanje vrsila je jedna Njemica, sluzbenica Logora. Kad se to zavr5i, dobijemo caj ili crnu kafu od zira i tad ikrecemo na rad. Nacisticki cinizam i tu je dolazio do izrazaja. Svako jutro, opet bez obzira koje je doba i vrijeme, ispracala nas je muzika na rad i docekivala sa rada. Muzikanti su hili zatvorenici, pretezno Jevrejke. Nedaleko od logora kopale smo kanale i pravili nasipe za ribnjak, koji je tu trebalo da se osnuje. Ponekad smo ostajale u logoru da cistimo. Sa nama Jugoslovenkama imali su ponajviSe problema. Znale smo da sjednemo i pjevamo na sav glas iako smo bile svjesne da ce nas pobiti. I moram da kazem da smo u ocima svih gore navedenih zena uzivale ogroman ugled i priznanje. Uzivale smo ugled i zbog toga sto smo skoro sve bile partizanke i tukle se protiv Nijemaca. Nocu kad smo .se vracale sa posla, zatvarali hi nas u baua\k:e i zakljucavali. Setnje po logoru nocu nije bilo. Cesto nas je u noci budila vriska zena, najviSe su Grkinje vriStale, kad su ih iz blokova i njihovih baraka tjerali u krematorijume. Cujes zapomaganje i rijeci - majko, majko, majko, o, o .... Radeci zajedno rmi smo znale svaki jezik pomalo. Najcesce se cula rijec majka. Tako je to bilo svake noci. Uvijek su premjestali logorase iz logora I, u logor II, tako da se ne osjeti da ljude spaljuju u krematorijumu. Obicno bi govorili da su ljudi premjesteni iz jednog u drugi logor. Blokovi su hili uvijek ujutru iii u toku noCi popunjeni novim logorasima, koji su tek dopremljeni. Po noCi su palili logorase sve do marta 1944. godine, a otada i danju i nocu, jer vise nisu nista krili. Bili su to grozni prizori, ali smo se i na njih navikle. Kako je v.rijeme odmicalo, mi smo sve prkosnije to posma:trale. Pjevale smo pjesme cim sjednemo, kad nam dadnu predah, i to su slusale folksdojcerke, koje su znale nas jezik, ali nas nisu optuzile. Jednom prilikom, sjecam se, cula se potmula grmljavina topova, a ja iscrpljena, gladna, jer sam i tifus preboljela, povikala sam: " ... i ovo ce proCi, nisu daleko oni sto pucaju". Tad me strazar udari cipelom, na kojoj su hili krupni ekseri, krv siknu mlazom. I danas nosim oziljak na nozi, koji me podsjeca na taj tuzni i strasni logor smrti. Taj prokleti folksdojcer nije nikada dao na znanje da poznaje nas jezik, niti je htio rijec da progovori sa nama, ali se tada na nasem jeziku izdera psujuCi i prijeteci. Pocetkom 1945. godine prebacili su me iz logora Birgenau u Ausvic, gdje im je hila komanda i cijeli personal logora. Cistila sam po zgradama prostorije. Jednog dana dode jedan vojnik i kaze mi da podem sa njim. Ponijela sam pribor za ciScenje i posla. Poveo me je u podrum gdje su bile samice i u njima folksdojceri iz Jugoslavije, koji su nesto skrivili i tu su hili pozatvarani. Poceli su da v.icu na nasem jeziku, a ja se ohrabrih i u prolazu im rekoh: - E, neka i vas tu. Za Hitlera ste se borili, a sada ste ravni nama J ugoslovenima. Oni pocese da urlaju i vicu, da psuju, a Nijemac za kojim sam isla upita me na njemackom jeziku sta oni govore. Savila sam ramenima, kao da nisam razumjela. Kad prodosmo pored samica, vojnik me uvede u jednu prostoriju i ugasi za nama svjetlo. Tada pomislih - Dragice, gotov·o je sa tobom, a blizi se :kraj ratu. Kad ugasi svjetlo, otvori druga vrata i upali svjetlo _ odblijesak mi zaslijepi oci. Bili su to dragulji, zlato, prstenje,. ogrlice, sa dijamantima, minduse, narukvice, zu"!;>ala i la~ciCi.-;- "!;>il~ Je. puna jedna prostorija. Kad udosmo, vojnik poce da ~up1 naJlJepse 1 na]s~uj­ l'e stvari stavljajuci ih sebi u dzepove. Zab?ravlla sam .tada J?-a stra a ~e moze ¥ojnik ubiti i uzela sam jedan divan prsten ~ stav1la ~a prs~, ali istog momenta sam ga skinula i bacila na ka~a;u tih dragoc~en.ostL Tog istog casa dode mi na urn oceva prica. 0~ Je. cesto nama dJec: go: vorio kako su svi oni kojoi su uzeli sa mrtvog .cov.Je~a stvar ~brzo I o~n · 1' Kad se ovaJ· NiJ'emac nakupio dragocJenosti ponovo Je zatvono pOginU 1. · vi· I·z podruma ostavio me Je d a cistlm pros t on.1u o d a kl e • v• · .. · ffii· SffiO IZaS 1 I ' d' d .. b'1 t vk · · me Je I poveo. PI'tala sam se zasto me J·e vo 10. 0 govor mJe I o t es o v• . d . . ,: Vodio me pod izgovorom da oc1stim po rum, a •on Je t<;, u s van, ~kc~~istio da se nakupi dragocjenosti koje su otete od logorasa. . Bez obzira na otezane us1ove mi smo bile partijski po~ezane ~ partijski a!ktiv.ne. Bile smo i po bara:kama .povezane 17, 18, d19 ..I 21. Ile s~ uti ·esnoj povezanosti. Najcesce smo bile i zajedno _na r~ ov~m:::. 1anovi arfije bile su sljedece drugarice: Bogaric Damca Iz ~~haca, ;Nada fmrenovic iz Putinaca kod Sremske Mitro~ice, !'1~~a, ~Ih~a,. Zame.ta, Slavica (prezimena im se. ne sje~am), ~~ Pasa. Sahic.Iz BI~aca 1 Dragica Vrbancic. Bile su jos i dviJe JevreJke, ah Im se IJ?ena I prezim~na ne mdgu da sjetim. Dogovara1e smo se uvijek tamo gdje SJ:?O se :na~le n~ ra 1.!' d ·e smo se odmarale u baraci i slicno. Mi smo bile nos we: aktivn~sti. fako smo preko jedde Slovenke, koja je ra.~ila. na . pak.etima ~obive­ nim od Crvenog krsta, dobiva1e uvijek nove VIJesti, ah koJe su bil~ kvelicavane, lwje su nam bile i nada i hrana i ra.~ost u <?vom zemalJ~ dm paklu - nada1e smo se slobodi. Bile ~J:?O u~IJedene I tako smo ]e na drugu ubjedivale kao da je Crvena armiJa tu IZ~.lo.gora. v .. . Radom Partije nekako smo bile jace, dr~kiJe ~ odvazniJe.v O;:g~m~o­ vale smo i strajk gladu, svjesne da ce~<? birr spalJene - tr~zeci covJecniji odnos. Is toga dana stiglo je do USIJ~ J:l<?fmanu, upravmku .lo~ori: i nas blok bio je opkoljen naoruzanim voJmSim~. Kada sl! nas ISt]eri I na kru , trazili su da odamo organizator~ ~~raJk.a ---:- ~I. s.I?o cuta e. Meduti~, Imrenovic Nada, nas sekretar cehJe, hila Je miCIJator toga strajka gladu. Niko je nije prokazao. . Kad su to cule logorasioe iz drugih zemalJa, oda1~ s~ dam. pose~: no postovanje iako smo i dotada uziva1e doba: ugled: NI u ~k ~kJ ze~ JI oku irane Evrope nisu zene u tolikom broJU nosi1e pus e. ao ze?e p .. vtraJ'k ih J·e prosto odusevio. Obicno, kad bi pro1azlle J ugos 1aVIJe. ·Nasvs d v · ·1· mi· kraJ· nJ'ih mimikom ·su nam o ava1e postoVlanJe. k · ' k' b1 k · · raJ nas I I Vijesti u 1ogoru su kruzile brzinom plamena. Sva I o Je Im~o · Neposredno . . nas 1ogorvlbio je KPr. JevreJa uz orgamzovane 1' de I. ·zvene · · JU . · logor B'l · r. h os1ovac e '1 u nJ'emu SU bile dVIJev Jevrejke C anOVI vk ' \..-, 1 I e 1o SU IZ \_,e : . ·v · d neo rezne, otkrivene su i javno ~u obJe~~ne, a1I m.sta msu .o a e u .~ or~. Slovenka radeCi na paketima, uviJek nam Je vdonosila nov.~ VI ? ..l pOJe d'Illosti' · ·Mnoge viJ'esti smo saznavale od muskaraca e1ektncara · JeStl v d'l' · k d · vk'h koji su radiH na odriavanju 1ogora, a cesto su ra I I I o n)emac I oficira. d' d I 2 Ausvica su nas potjerali 15. januara 1945 ...go me. Ku a nas go? se ne. y· rovatno bJ'eze ispred jedinica. Crvene armiJe. Barbe. v . vode neJe . '1 d daleko od nas, tu su, ali nas esesovci gone I nemi osr no VICU. Los, los, los ... g 1 800 801 51 :Zene BiH u NOB 1941-1945. �Goli, basi, gladni ·i iscrpljeni na niskoj januarskoj temperaturi krecemo put Njemacke. Ostaje logor smrti iza nas, ·ali nasa golgota ne prestaje. Pucnji odjekuju i nesretnici ostaju na drumovima Poljske, ostaju po jendecima nezakopani, ostaju kraj ivica putova. Njemacka vojska odstupa ili se nova prebacuje na front. Moramo da stojimo satima dok kalona motorizacije prode i kad podemo, ostaju nepomicni izmuceni ljudi. To je bio prizor kakav se ni u snu nije mogao sniti. Koliko smo isli, ne znam, ali stigli smo u Nojstofgleve, bio je pocetak marta 1945. godine. Tdka njemacka zima, a mi gladni, iscrpljeni, o odjeCi i obuCi da i ne govorim. Skidali smo odjecu sa mrtvih drugova i drugarica. Taka smo se krpili, jer su masovno umirali ti nesretnici. Koliko ih je umrlo, poubijano i nestalo, to niko ne zna. Nije nas ni petina ostala kad smo stigli u Njemacku, a potjerali su nas oko 50 000 muskaraca i zena. To je bila golgota kakva u istoriji nije zapisana. Tu nasu nesretnu kolonu nadlijetali su saveznicki avioni, ali nisu nas tukli. Nismo nikud ni bjezali, ·nismo mogli ni bjezati, ni nasi gonioci nisu nikuda bjezali. Znali su da ih nece avioni tuCi, jer logorase nece tuci. Kad su nas dotjerali u taj logor i smjestili, nas je bilo samo 3 000 zivih, ali 3 000 kostura, a ne ljudi. To je, u stvari, bio zenski logor. Odatle su evakuisali dalje, a nas su tu smjestili. U tom logoru bio je strazar jedan Poljak u njemackoj vojsci. Donosio nam je hranu, posebno nama Jugoslovenkama. Tu smo ostali neko vrijeme i jednog dana logorasice Ruskinje povikase: - Eta Rusa ... Kada su to culi strazari cuvari logora, nagrnuli su da bjeze. U bjezanju nisu zaboravili da povedu sa sobom i Njemice prostitutke iii kriminalke - bjdali su glavom bez obzira, plaseCi se za ucinjena nedjela. Kako je i tu radila partijska organizacija organizovana izmedu Jugoslovenki i Ruskinja i drugih narodnosti, mi smo imale cak i skare nabavljene da sijecemo zicu u logoru aka to zatreba. Kada su logor napustili Nijemci, mi smo prosjekle zicu i otvorile esesovacki magacin i u njemu nasle svega i svacega, ali su tu mnogi nasli i svoju smrt. Masa logorasa je poumiralo kad se 111ajela. Boze, tkako je to bilo dramatieno. Kad sam dosla do hljeba, odmah sam ga zakopala u zemlju, plaseci se da mi ga ko drugi ne odnese. Tada sam naiSla na korpu jaja, popila sam jedno i umalo nisam umrla. U magacinu smo nasle i oruzje. Iako iscrpljene, uzele smo puske i municiju. Izdvojile smo se u posebnu baraku - bilo nas je sada samo 18 Jugoslovenki, najveCi ih je broj ostao na drumovima Poljske i Njemacke. Cekale smo, nikog nema. Nema ni Nijemaca. Cekamo jedan dan, cekamo drugi dan i treCi ujutru stigose trojica Amerikanaca. Svako je nosio karanfil na prsima, zakitile ih Njemice, pogledase nas sa visine i odose, ni rijeci nam ne rekose. Kad Amerikanci odose, ugledasmo kamione sa logorasima - bili su to muskarci, donesose nam paketice. Tek sto su oni stigli, a ruske kacuse zapaliSe preko naseg logora i konacno nam stize taka dugo ocekivana sloboda. Ne vjerujemo, a slobodne smo. Prolaze ruski tenkovi, prolaze artiljerci, .prolazi pjesadija, nadlije6u avioni, frront je odmakao od nas, a mi nikako da se oslobodimo straha koji smo pretrpjele u njemackim logorima smrti. Pred oCima su mrtvi, pred nama je vrisak zena i Ijudi koji su pdeni u krematorijima,. pred. _nama ~u .svi prizori ~traha i uza~a. Njemacka je potpisala i kapitulaciJ~, a m1 mkako ne mozemo d~ pov)erujemo da smo slobodni. Trebalo Je v~~mena. da dodemo seb1. Nema viSe naduvenih fasista, tu su sada savezmcke VOJske. Propusnica za kretanje po ?radu bi~ n;i je logoraski broj 58228. To je bilo dovoljno kad se pokaze savezmck1m patrolama. v 802 803 �kad su je dva strazara polumrtvu ubacili u celiju, nije viSe liCila na sebe, nego samo na jednu gomilu iskrv~vljenog lju?sk~g mesa. Iz Zenickog zatvora ove tn hrabre dJeVOJke 25. decembra transportovane su u logor J asenovac. Iako. izmrcvarene, poslije sedamnaest dana i noCi teskih iskusenja i muka, 1male su snage da hrabre ostale drugove i drugarice u transportu. 5Jovorile su da .tre?a sve izdr:lat~, da je sloboda blizu i ~a. je }reba ~oc~ka~1. ~ak su 1 pJesmom podst1cale ostale da ne klonu 1 1zdrze sve sto 1h Jev cekalo ?a ton:. pu~u. I u !asenovcu njihov vedar duh i vjera u kona~nu P<?bJ~du vm~e b1la .~gusen~. Pisale su roditeljima da im je tesko, ah da ce. 1zdr~at1, da ms~a. nece slomiti njihovu vjeru u koonacl?-u. l?obj:edu. Cak Je ~Ira P?slal~ .1 Jed~;r svoju sliku iz Jasenovca na koJOJ Je p1salo: ,Drago] mam1, tatl 1 Beb1 , v ali to je sada tuzna uspomen.a. Strijeljane su pred vratlma slobod~. Svegav sest .dana pre~ oslo~o­ denje Jasenovca izgubile su zivot u grupl logorasa koJe su ustase poblle na uscu Une u Savu. Ovo su starom Ditrihu ispricali neki logo~~si ka.d je on odmah poslije oslobodenja dosao u Jasenovac da traz1 svoJe tri kceri. . . . . . , Njihove biste stoje pred skolom koJa DOSl tme ,Sestre Dltnh . Camil KazazoviC SESTRE DITRIH jesen 1944. godine jedinice Cetvrte NOV divizije i Vlasicki partizanski odred uspjesno su napadali neprijateljski saobracaj na komunikaciji Lasva-Zenica-Nemila. Vodene su borbe i u neposrednoj blizini Zenice pa je tako doslo do niza kontakata gradana i radnika Zenice sa partizanskim jedinicama. Pored novopridoslih boraca, jedinice Cetvrte divizije i Vlasicki odred dobijali su materijalnu pomoc iz Zenice i znatnu pomoc u obavjestenjima o jaCini, kretanjima i namjerama neprijateljskih snaga. To je olaiksavalo preduzimanje akcija i organizovanje napada na neprijateljski saobracaj i uporista. Nosioci ove organizovane pomoCi partizanskim jedinicama bili su Partijska organizacija ,zenice na celu sa Ivanom Rackim i omladinske grupe kojima je rukovodio skojevac Slavko Stolic. Svakodnevno omladinci i omladinke iz Zenice iznosili su i na Zmajevcu, u selima Tetovu, Gradiscu, Pojskama i drugim i predavali materijal i obavjestajne po.datke bataljonima i brigadama. Da bi onemogucile tu vezu izmedu grada i partizanskih jedinica i sprijecile izlazak radnika i omladine u partizane, ustase su preduzele hapsenje i odvodenje gradana i omladine u koncentracione logore. Tako je u Zenici samo u decembru 1944. godine uhapseno preko sto ljudi, :lena i omladine. VeCina ih je bila zatvorena u zatvoru ustaskog redarstva, gdje su bili ispitivani i muceni a zatim u transportima odvedeni u Jasenovac. Medu tada uhapsenima bile su i tri sestre Ditrih, Lina, Borka i Mira. U zatvoru su ostale sedamnaest dana. Mucene su na najsvirepiji nacin. Lina je na jednoj cedulji, koju je uspjela da proturi roditeljima iz zatvora, pisala: • ,Majko, sve sto je vatre preslo je preko nas." A ,batinjanje na cekrku", zabijanje eksera pod nokte i druge surovosti ustaske policije presle su preko Line, koja je imala 20 godina, Borke 18 i najmlade Mire svega 17 godina. NaroCito je najstarija, Lina, bila podvrgnuta strahovitom mucenju. Od nje su ustaski isljednici trazili da otkrije grupe omladine u Zenici, a kojima ustase jos nisu bile usle u trag. Lina je ostala nijema, trpjela najteze muke i prkosila ustasama. Podvrgli su je najte:lem maltretiranju i mucenju, o cemu je ovdje tesko i pisati. Oni koji su tada bili u zatvoru sjecaju se da Lina poslije toga ,ispitivanja" i U 804 80S �,Od pocetka borbe za slobodu, vi z~ne ucestvov~le .st~ z~jedno s nama u svemu. Vi ·ste sve cinile da pobJeda bude brza 1 ljepsa. Pred nama stoji konacno istjeriv~nje nepr~jatelj~ iz .nase. zemlj~, .a opd~ izgradnja. Na zenama je da 1 ov~ godme os1gu~aJ~v hlJeh ~~sOJ VO.JSCL Ova borba, koju je pove}.a i orgamzovala ~?mu~Istlcka partiJa PS~cazala je da se sve moze postic1 kad se n":ro~. zhiJev u cvrste redov~.... . Poslije su se na govornici s~JenJival~ zene, predstavmce ~Fz.-a 1z pojedinih srezova i narodne vlastl. G?vo~1le su o ,.tom~ ~ako Je SJetvv': na pragu i dogovarale se kako ce naj bolje pomOCl VOJSCl da Se dovrs1 borba. Duboko svjesne svoje uloge u svakom narodnom ~oslu, ov~ P~~­ grmecke seljanke govorile su o zbijanju redova o~o svoJe orgamz<:CI.Je AFZ-a i oko Narodnooslobodilackog fronta. Govonle su o bratstvu 1 Jedinstvu, koje je pomoglo da se dode do slobode. , U ratu smo dokazale borbom da smo jedno, au miru cemo dokazati slogom ... " Poslije zbora, zene i omladina iz obliznjih sela razvilj s_u k<;>la po pijaci, cekajuCi vece, kad se u Do!J?-U .kulture trebala odrza.tl l?nredba posvecena 8. martu. Narod iz udalJemh sela se pola~o raz1lazw, opet sve u povorkama i pod zastavama. U ranon;, pretpr?lJetnom predve~er­ ju, jos su dugo odjekivale :pjesme s~v o]-<.,olmh brda 1. st~pal.e se. sa :pJesmama koje su se cule sa p1pce. NaJcesce su ponavlJam st1hov1 koJI su znacili kao neki zavjet: Milka Caldarevic 8. MART 1945. GODINE U PODGRMECU smi mart 1945. godine u Sanskom Mostu osvanuo je vedar i suncan. Vee od ra~?g jl}tra zene iz okolnih sela potele su da se u pvovorkama shJeVaJu u grad. Krenule su na miting, koji se to~a dana odrzavao povodom proslave Medunarodnog dana zena. Sve sl} ~1le r~~dragane, pod za~t~vama i sa parolama. Siroke djevojacke ~Iklje, sas1vene od raznoboJmh padobrana, pojacavale su radost ove zenske svetkovine. Dopodne se -slegao narod iz okolnih sela: Zdene, Krkojevaca, Kruvar':'-, Usumovaca, .Podluga, Brdara, Luzana, Caplja, Kijeva, Poljaka i Sasme. Nesta kasnije su stizale grupe iz udaljenijih sela kao sto su: Tomina, Kljevci, Ilidza, Tramosnja, Kozica, a pred sa~ pocetak zbora stiglo je iz novskog sreza oko 300 zena. Trg usred Sanskog Mosta pred Komandom mjesta zasarenio se ad naroda. iNa nekoliko mjesta igrala se Kozara i pjevale najnovije pjesme: 0 Druze Tito mi ti se kunemo, Da sa Tvoga puta ne skrecemo ... Zavnobih je nama garancija, Da nam nece doCi monarhija! Svako selo je htjelo da se takmici sa ostalim: da ima najljepsu zastavu, najvecu Titovu sliku, najzanimljivije izradene parole. A oskudica u hartiji, oskudica u svakojakom materijalu. Dirljivo je hila razgledati parole pojedinih sela. Na razne nacine se dovijalo kako doskociti oskudici. Taka su zene iz udaljenog planinskog sela Tramosnje napravile okvir za parolu od najohiGnijih prutica. Preko toga okvira razapele su ~re~rasan rucnik bogata .izvezen, a na njega koncem prisile hartiju, sa 1sp1sanom parolom o volJenom drugu Titu. Na balkonu Gradskog odbora, okieenom cilimima i slikom Tita u z~lenilu, pojavil~ se Dragica Likar. Kola ·su se raspustila, pjesme umukle, .~e_ne su se um1rile. ~oslije malog uvoda, rijec je dala jednom drugu koJ1 Je toplo pozdravio zene: ,,Nika.da nam..~· .ma~t ~~Je. osvanuo ovvako.lij~p i, rad?stan. Ovaj 8. mart n<;tm J.e s~etJ?-1J1 1 SVJethJI 1 zbog toga sto Je smoc objavljena vijest o f<;>nmranJ.u Je~1pstve?e Vlade Jugoslavije na celu sa drugom Titom. P~v1 put u I~tonJ1 na celu nase vlade stoji covjek, koji je nikao iz dubma narodmh ... " . Urn:hesno ~licanj~ odjevkivalo je iz nekoliko hiljada grla, taka da Je govormk nekohko mmuta cekao da se narod smiri. 806 807 �mr. Muharem Kreso BIBLIOGRAFIJA SJECANJA NA TEMU: ,ZENE BOSNE I HERCEGOINE U NARODNOOSLOBODILACKOJ BORBI 1941-1945 GODINE," OBJAVLJENIH DO KRAJA 1975. GODINE* - Adamovic, Zorka: Oruzje za ustanike, DRVAR, 1941-1945, sjecanja ucesnika, Skupstina opstine Drvar, Drvar 1972, knj. I. str. 290. - Albahari-PeriSic, Rahela: Sjecanja na Prvi kongres AFt-a, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. V, str. 211-215. - Arezina, Milka: Razoruzala sam italijanskog vojnika, BOSANSKO GRAHOVO U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941 -1945, zbornik sjecanja, Savez udruzenja boraca NOR-a opstine Bosansko Grahovo, Bosansko Grahovo 1971, str. 365. - Arezina, Milka: U italijanskom koncentracionom logoru, BOSANSKO GRAHOVO u NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjecanja, Savez udruzenja boraca NOR-a opstine Bosansko Grahovo, Bosansko Grahovo 1971, str. 336-338. - Arezina, Milka: Organizacija prve bolnice, BOSANSKO GRAHOVO U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjecanja, Savez udruzenja boraca NOR opstine Grahovo, Bosansko Grahovo 1971, str. 180. - Babic-Jovanovic, J oka: Rad zena u selima SokoliStu, Radomirovcu, Vitasovcima, Trgovistu i Josavi, PODGRMEC U NOB, zbornik sjecanja, knjiga III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 349-350. - Banjac, Marinko: Od BOSANSKI PETROVAC U sjecanja, Opstinski odbor sanski Petrovac, Sarajevo str. 158-162. srpa do tenka, NOB, zbornik SUBNOR-a Bo1974, knj. VII, * Sedarnnaest sjecanja je uvrstcno u sadrbj ove knjige. - Banjac-Lukic, Desa: Crvena zastava, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. II, str. 132-134. - Banovic, Dara: Pokolj zena i djece u Palancistu, KOZARA U NARODNOOSLOBODILAcKOM RATU, :t;apisi i sjecanja, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. III, str. 605-610. - Basta, Slavka: Sjecanje na rad u Centralnoj bolnici u Bihacu i Osmoj krajiskoj udarnoj brigadi 1942. i 1943. godine; HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUtBE U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjecanja i radova, Vojnomedicinska akademija, Odeljenje za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. VII, str. 166-171. - Batas-Jokic, Milka: Umjesto oceva i brace, PODGR.lVIEC U NOB, zbornik sjecanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 357-358. - Batoz, Smilja: Ilegalna grupa u selu Kukuljama, KOZARA U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU, zapisi i sjecanja, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. II, str. 733-738. - Batoz, Smilja: U Lijevcu polju poslije cetnicke izdaje, KOZARA U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU, zap1s1 1 SJecanja, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. II, str. 433-442. - Begovic, Radmila: Rasim, ISTOCNA BOSNA U NARODNOOSLOBODILACKOJ BORBI 1941-1945, sjecanja ucesnika Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. I, str. 616-618. - Bjelica-Pecanac, dr Dana: Sa sanitetskom torbom u partizane, HERCEGOVINA �U NOB, piSu ucesnici, Vojno delo, Beograd 1961, str. 304-308. - Blanusa, Darinka: Sa sestara djece u lwzarskaj afanzivi, 1941. i 1942. GODINA U SVEDOCENJU UCESNIKA NARODNOOSLOBODILACKE BORBE, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1975, tom X, str. 753-755. - Blanusa-Predojevie, Desa: Sjecanje na Kestenavacku amladinu, BOSANSKI PET~OVAC U NOB, zbornik sjeeanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. V, str. 277-281. - Bokan, Branko: Majka Ljubica, PODGRMEC U NOB, zbornik sjeeanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 785-789. - Bozie-StiSevie, Dusanka: Djecji dam u Jasenici, PODGRMEC U NOB, zbornik sjeeanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 584-585. - Bozovie, dr Sasa: Izvadi iz ratnag dnevnika, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUZ:BE U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjeeanja i radova, Vojnomedicinska akademija, Odeljenje za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. IX, str. 26-30. - Bratanie, Margarita: Balnica u Glamacu 1942-1943. gadine, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUZ:BE U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjeeanja i radova, Vojnomedicinska akademija, Odeljenje za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. VI, str. 172-173. - Brkljac, Ljuba: U samrtnam grcu snaaah se, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjeeanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. VI, str. 689-690. - Bundalo, Koviljka: Balnica 4. divizije u Benakavcu 1942. gadine. Balnica 1. praleterske divizije 1943. gadine. Padgrmecki NOP odred i 6. brigada 4. divizije 1943. i 1944. godine, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUzBE U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjeeanja i radova, Vojnomedicinska akademija, Odeljenje za is toriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. VII, str. 174-181. - Caldarevie, Milka: skala bircanskih pionira, ISTOCNA BOSNA U NARODNOOSLOBODILACKOJ BORBI 1941-1945, sjeeanja ucesnika, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. I, str. 585-586. - Ccngie, Esad: Bila je skroman i neustrasiv vojnik revolucije, ISTOCNA BOSNA U NARODNOOSLOBODILACKOJ BOR- BI 1941-1945, sjeeanja ucesnika, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. I, str. 330 -333. - CopiC, Branko: Biscanke u ustaskam zvjerinjaku, PODGRMEC U NOB, zbornik sjeeanja, knj. I, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 216-217. - Copie, Soja: S djecam i Hasancima u ustanak, PODGRMEC U NOB, zbornik sjeeanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 323-334. - Copie, Soja: U grmeckam zbjegu, PODGRMEC U NOB, zbornik sjeeanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 779-781. - Copie, Soja: Formiranje AF:l-a u nekim selima K.rupskag sreza 1941. i 1942. PODGRMEC U NOB, zbornik sjeeanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 347-348. - Culibrk, Stana: Pioniri Tuk-Bobije. PODGRMEC U NOB, zbornik sjeeanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 586-587. - Culibrk, Stana: Aktivnast zena Tuk-Babije, Jelasinavaca i okolnih sela u prve dvije ratne godine, PODGRMEC U NOB, zbornik sjeeanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 298-303. - Curgus, LjubiSa: Besima Kulenovic, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjeeanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. V, str. 556-563. - Dragisie-Kresoja, Duka: Na gubilistu u plamenu, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjeeanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. V, str. 533-538. - Dragovie, Jovo: Heroj djevojka, BOSANSKO GRAHOVO U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjeeanja, Savez udruzenja boraca NOR opstine Bosansko Grahovo, Bosansko Grahovo 1971, str. 592-594. - Drljaca-Celar, Dragica: Cvijet meau stijenama, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjeeanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. VI, str. 509-511. - Bordevie, Mila: Sjecanje sa Sutjeske, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUtBE U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941:-1945, zbornik sjeeanja i radova, Vojnomedicinska akademija, Odeljenje za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. IX, str. 186-196. - Bumie, Marko: Prlws slwjevke, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. VI, str. 494-496. - Durie, Stana: Drugi krajiSki partizanski odred 1942. Bolnica 1. praleterske divizije i 2. vojvaaanske brigade 16. divizije, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUZRE U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjeeanja i radova, Vojnomedicinska akademija, Odeljenje za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. VII, str. 151-157. - Durie, dr Stanojka: Balnica VII banijske divizije 1943. gadine, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUZ:BE U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjeeanja i radova, Vojnomedicinska akademija, Odeljenje za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. IX, str. 163167. - Gaeesa, Soka: Rad u Balnici 11. divizije. HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLU:lBE U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjeeanja i ~ad?· va, Vojnomedicinska akademija, OdelJenJe za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. VII, str. 262-264. - Gasie, Boja: Organizacija antifasistickog franta zena, BOSANSKO GRAHOVO U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941 -1945, zbornik sjeeanja, Savez udruzenja boraca NOR-a opstine Bosansko Grahovo, Bosansko Grahovo 1971, str. 517-519. -· Goldsmit dr Zora: Bolnica ,Slatina" i Bolnica Petr~vac 1942-1943. godine, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUZ:BE U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941 -1945 zbornik sjeeanja i radova, Vojnomediclnska akademija, Odeljenje za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. VII, str. 162-165. - Gvero-Balaban, Milka: Sjecanja na rad AFt-a Basanski Petrovac, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjeeanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, lmj. VII, str. 439-446. - Hamovie, Jelena-Ljerka: Na Sutjesci, HERCEGOVINA U NOB, pisu ucesnici, Vojno delo, Beograd, str. 615-623. - Hamovie, Jelena-Ljerka: Majka, SUTJESKA, zbornik sjeeanja - piSu ucesnici, Vojno delo, Beograd 1959, knj. I, str. 360 -363. - Handzic, Razija: Na nasim zeljeznicama BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjeeanja, Opstinski. odbor SUB!'fOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knJ. VII, str. 578-581. - Hromadzie, Ahmet: Draginja, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjeeanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. VI, str. 616-626. - Humek, Paula: U Podgrmecu, (8-13. veljace 1943) PODGRMEC U NOB, zbornik sjeeanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 689-692. _ Humek, Paula: Dolazak iz Banije u Podgrmec, PODGRMEC U NOB, zbornik sjeeanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 233-235. - Ibrahimpasie, Hadzera i Sakie, Rasida: Aktivnast zena u slabodnam Bihacu, BIHACKA REPUBLIKA (4. XI 1942-29. I 1943), zbornik clanaka i radova, MUZEJ AVNOJ-a i POUNJA u Bihaeu, Bihae 1965, knj. I, str. 578-581. - Ivanovie-Radakovie, Draga: zene u narodnooslobodilackam ratu, BOSANSKO GRAHOVO U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjeeanja, Savez udruzenja boraca NOR-a opstine Bosansko Grahovo, Bosansko Grahovo 1971, str. 325327. - Jaksie-Bodnaruk, Mila: Maj komandant Bogdan Vuksa, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjeeanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. VII, str. 202-203. - Jakupovie, Mevla: Prvi dani u partizanima ISTOCNA BOSNA U NARODNOOSLOiiODILACKOJ BORBI 1941~1945, sjeeanja ucesnika, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. I, str. 173-176. - Jelisavac-VojinoviC, Milka: Na smrznute rane- nosila, PODGRMEC U NOB, zbornik sjeeanja, knj. Ill, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 751-756. - Jelisavac-Vojinovie, Milka: Skojevski aktiv Hadravaca, PODGRMEC U NOB, zbornik sjeeanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 511-514. - Jokie-Mirkovie, Gosa: Susret lcaji se pamti, BOSANSKI PETROVAC .u NOB, zbornik sjeeanja, Sarajevo 1974, knJ. IV, str. 485-491. - Jokie, Mara: Risovaclci aktiv SKOJ-11, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik �sjecanja, Opstinsld odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974 lmJO 0 III str 0 120-1250 ' ' sta jugoslovenskog revolucionarnog radnickog pokreta, Kultura Beograd 1961 knJO 0 6, stro 348-355 0 ' · ' ---:- 0Jontovic, Dragica: U Jstocnoj Bosni poslt7e Pete ofanzive, ISTOcNA BOSNA U NARODN<;>OSLORODILAcKOJ BORBI 1941 -1945, SJecanja ucesnika, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knjo I, stro 341-346 0 ~ Kabiljo, 0 Danica: Preko rijeke, SUTJESKA, zbormk radova, piSu ucesnici Vojno delo, Beograd 1959, knjo I, stro 42S-426o - Kecman, Vlado: Crvena smrt 1941 i 19420 GODINA u SVEDOcENJU ucEst~II­ KA NARODNOOSLOBODILAC:KE BORBE Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1975, 26 knji~ ga, tom XXIII, str. 410-4140 - Kapetanovic, Hajro: Stana Stupar PODG~M~c U "N9B, zbornik sjecanja, knj: II, Vo]nmzdavackr zavod Beograd 1972 str 0 660-6630 ' ' - Karabegovic, Ljubica: Mala Cela, HERCEGOVINA U NOB, piSu ucesnici Vojno delo, Beograd 1961, stro 696-6980 ' - Karabegovic, Ljubica: Sa Simom i Goranom ~: V rb"nici~ ~UTJESKA, zbornik radova - prsu ucesmcr, Vojno delo Beograd 1959, knjo I, stro 427-4320 ' --;- Kaus,o Mira: Prijedorska omladina u prvzm danzma borbe, KOZARA U NAROD~O<?SLO~O~ILAC:l~o00M RATU, zapisi i sjeca~Ja, Vo]nmzdavackr zavod, Beograd 1971, knJ. II, str. 561-577. - Kaus-Agbaba, Mira: Sa Kozare u Zagar Stara Gradiska, KOZARA U NARODNOOOSLOBqDI~AcKOM RATU, zapisi i sjecanJ<l:, VoJnorzdavacki zavod, Beograd 1971, knJo III, stro 611-617. - Kaus-skundric, Marija: Nijemci su nas zarobili na Kozari, KOZARA U NARODNOO~LOBO_DI~ACKOM RATU, zapisi i sjecanJa, VoJnmzdavacki zavod Beograd 1971 knjo III, stro 665-6700 ' ' - Kaus-skundric, Marija: U okupiranom Prijedoru, KOZARA U NARODNOOSLOBO~ILAC:J<.s>M RATU, zapisi i sjecanja, Vojnorzdavackr zavod, Beograd 1971 knJO 0 II str 0 739-743. ' ' - 0Kaus-skundric, Marija: Ustaski logori smrtz, KOZARA U NARODNOOSLOBODILAcKOM RATU, zapisi i sjecanja Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971 knJo'0 III str 0 671-675. ' ' - Kaus-skundric, Marija: Sa ranjenicima u_ Bozicima i Kozari, KOZARA u NAR:O~Ns>OSLO~ODILAcKOM RATU, zapisi i SJecanJa, VoJnoizdavacki zavod Beograd 1971, knjo III, stro 544-5480 ' - Kecman, Bosko: Omladinska grupa ,Crveni pupoljak" u ustanku 1941 CETRDESET GODINA, zbornik sjecanj~ aktivi- 0 - Kecman-Hodak, Mara: Ko se ne bi bono za ovaj divni narod, BOSANSKI PET~OVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinskr ?dbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, SaraJevo 1974, knjo VI, stro 650-6520 ~ ~ecman-Hodak, Mara: Sjecanje na Busevzc, Kestenovac, Bosanske Strbce i Ka1Cl:te, ~O?A~SKI \_E_TROVAC U NOB-i, zbormk SJe~an]a, Opstmski odbor SUBNOR-a Bosanskr Petrovac, Sarajevo 1974 k 0 III str. 150-159. ' nJ. · , - Kecman-Tesanovic, Dara: Neizvjesnost B_DSANSKI PETROVAC u NOB b .k' SJec'a · " 0 . , z ornr ~Ja, 0 pstmskr odbor SUBNOR-a Bosanskr Petrovac, Sarajevo 1974 knJ· VI t ' · , s r. 418-421. -;- Kecman-Tesanovic, Dara: Ruke su se l~dzle, .B?S~NSKI "P.ETROVAC U NOB, zbormk SJe~anJa, Opstmski odbor SUBNOR-a Bosanskr Petrovac, Sarajevo 1974 k . VII str. 273-275. ' nJ. , - 0Kis-Calo, Irena: Sa domobranskim vodm~om_ u_ p~rtizane, PODGRMEc u NOB, zbormk S]ecan]a, knj. I, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 701-706. - Kis-calo, Irena: Na zavejanim prtinama: PODGRM~c U NOB, zbornik sjecanja, knJ. III, Vomoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 730-733. - Knezevic, Anda: Borbena omladina Kozare, KOZARA U NARODNOOSLOBODILAc~OM RATU, zapisi i sjecanja, Vojnoizdavackr zavod, Beograd 1971, knj. II, stro 522-541. - Kobiljagic, Bejza: U Grmeckoi bolnicz PODG~M~c U "NOB, zbornik sjecanja, knj: II, VoJnorzdavacki zavod Beograd 1972 str 725-728. ' ' . - KoluD;d~ija-~arcetic, Danica: Mogu nas pregazztz, alz pokoriti nikada PODGRM~C U ~~B, zbornik sjecanja, kn{ III, Voj~~~~davackr zavod, Beograd 1972, str. 742- Kolundzija-Marcetic Danica: . ,f!rir:eke", PODGRMEc u NOB zbornik SJecanJa, knj. III, Vojnoizdavackf zavod, Beograd 1972, str. 582-583. - J5:olundzija-Marcetic, Danica: 0 radu omladme Mrkalja i Hadrovaca PODGRMEC ~ NOJ?, 0zbornik sjecanja, ImJ. III, Vojnorzdavackr zavod, Beograd 1972, str. 530-5320 OKostan, :qesa (i Pantie, Milan): Savj~­ k?_m_umsta Istocne Bosne u Vlasemcz l BtJel}zm, ISTOC:NA BOSNA U NAROD~09S~OBOpiL~CKOJ BORBI 1941-1945, S]ecanJa ucesm~a, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knJo I, stro 491-4970 - t<:w;mJ~o " - Kovacevic, Dusanka: Dani pod Grmecor;z, PODG~M~c U NOB, zbornik sjecanja, kn]o III, Vo]norzdavacki zavod, Beograd 1972, stro 99--1060 ---:- }<ovacevic, Dusanka: U Gornjim Petrovzczma 7. novembra 1941 PODGRMEC U NOB, zbornik sjecanja knj: III Vojnoizdavacki zavod, Beograd l972, -str. '176-178. - Kovacevic, Dusanka: Znacaj programskog nacela KPJ o ravnopravnosti zena za njihova okupljanje i uce56e u ustanku Bosne i Hercegovine 1941. godine, 1941. GODINA U ISTORIJI NARODA BOSNE I HERCEGOVINE, zbornik radova naucnog skupa odrzanog u Drvaru 7-9. 10. 1971. godine, ,Veselin Maslesa", SaraJ·evo 1973 str. 179185. ' ' - Kovacevic, Dusanka: Banjalucanke izmeau Crne kuce i logora u Staroj Gradiski, 1941. I 1942. GODINA U SVEDOC:ENJU UcESNIKA NARODNOOSLOBODILAcKE BORBE, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1975, tom XI, str. - Kovacevic, Dusanka: KrajiSke zene, cETRDESET GODINA, zbornik sjecanja aktivista jugoslovenskog revolucionarnog radnickog pokreta, Kultura, Beograd 1961, knj. VII, str. 104-111. - Kovacevic, Dusanka: Rada Vranjesevic, PODGRMEc U NOB, zbornik sjecanja, knj. II, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 664-669. - Kovacevic, Buran: Brat i sestre, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. VI, str. 374378. - Kovacevic, Ruzica: Rad na skoli u Srednjem Duboviku, BOSANSKO-KRUPSKA OPsTINA U RATU I REVOLUCIJI, izdanje Skupstine opstine i Opstinskog odbora SUBNOR-a, Bosanska Krupa 1969, str. 248250. - Kovacevic, Slavka: Sjecanje na rad u Trijaznoj stanici i Bataljonu teskih ranjenika 1943. godine, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUZBE U NARODNOOSLOBODILAcKOM RATU 1941-1945, zbornik sjecanja i radova, Vojnomedicinska akademija, Odeljenje za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. VII, str. 248-253. - Krstanovic, Kalina: Bolnica 1. proleterske divizije 1943-1944. godine, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUZBE U NARODNOOSLOBODILAcKOM RATU 19411945, zbornik sjecanja i radova, Vojnomedicinska akademija, Odeljenje za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. VII str. 307-315. ' - Kulenovic, Skender: Anaa, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. VI, str. 678-682. - Kusec, dr Vjera: Od okupacije do partizanskog odreda, USTANAK NARODA JUGOSLAVIJE 1941, zbornik - piSu ucesnici, Vojno delo, Beograd 1963, knj. VI, str. 58-89. - Kusec, dr Vjera: Sa bolnicom Druge proleterske, SUTJESKA, zbornik radova piSu ucesnici, Vojno delo, Beograd 1959, knj. I, str. 338-350. - Lasic-Kusec, Katica: Na politickom radu u Podgrmecu, PODGRMEc U NOB, zbornik sjecanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 230-232. - Latinovic-Kecman, Jela: Njerriacka kalona, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovic, Sarajevo 1974, knj. VII, str. 276-278. - Latinovic-Kecman, Jela: Formiranje Sreskog odbora AFt-a, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. IV, str. 242-246. - Latinovic-Kecman, Jela: Partizanska bolnica u sabatovcu, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. IV, str. 433-437. - Latinovic-Kecman, Jela: Prvi partijski kurs u Suvaji, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petroyac, Sarajevo 1974, knj. IV, str. 477-479. - Latinovic-Kecman, Jela: Radna pjesma Smoljanskog omladinskog bataljona, BOS~NSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanJa, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. IV, str. 499 -501. �- LatinoviC-Kecman, Jela: Cetvrta okruzna lwnferencija AFt.-a Drvarskog okruga, BOSANSKJ PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. V, str. 448-456. - Lazarov-Radomirovic, Gospojinka: I takvih je bilo, ISTOC:NA BOSNA U NARODNOOSLOBODILAC:KOJ BORBI 1941-1945, sjecanja ucesnika, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. I, str. 423-426. - Levinger, Jola: Na oslobotlenoj teritoriji u Bosanskom Petrovcu, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Onstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. V, str. 202-210. - Loncar, Jovanka: Bolnica 2. kozarskog NOP odreda u Bukovici 1943. godine, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUzBE U NARODNOOSLOBODILAC:KOM RATU 1941-1945, zbornik sjecanja i radova, Vojnomedicinska akademija, Odeljenje za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. VII, str. 254-255. - Magasic, Anica: Podgrmec u proljece 1942, PODGRMEC: U NOB, zbornik sjecanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 241-243. -Mandie, Jelika: Zastava je sacuvana, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. IV, str. 542-543. - Mandie, Jelika: Dim nas je spasio, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zhornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. VI, str. 529-530. Mandie, Mika: Tetka Mika iz Turfaka pod Kozarom, KOZARA U NARODNOOSLOBODILAC:KOM RATU, zapisi i sjecanja, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. I, str. 737. - - Mandie, Milka: Crvena zastava u Vranjskoj, PODGRMEC: U NOB, zbornik sjecanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 508-510. - Mandie, Stana: Bila sam na strijeljanju, PODGRMEC: U NOB, zbornik sjecanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 766-771. - Mandic-Obradovic, Vukica: Sjecanje na rad omladine krupskog sreza pred Kongres USAOJ-a, BIHAcKA REPUBLIKA (4. XI 1942-29. I 1943), zbornik clanaka i radova, Muzej AVNOJ-a i Pounja u Bihacu, Bihac 1965, lmj. I, str. 381-384. - MandiC-Obraclovic, Vukica: Rad omladinske organizacije u nekim selima Bosansko-krupskog sreza, PODGRMEC: U NOB, zbornik sjecanja, lmj. III, str. 496--501. - Mandic-Obradovic, Vukica: Gledala sam mrtve zene s djecom u narucju, PODGRMEc U NOB, zbornik sjecanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 734-737. - Mandic-serbedzija, Boja: Sa ranjenicima do Satora, BOSANSKO GRAHOVO U NARODNOOSLOBODILAC:KOM .RATU 19411945, zbornik sjecanja, Savez udruzenja boraca NOR Opstine Bosansko Grahovo, Bosansko Grahovo 1971, str. 472-474. - Manojlovic, Nada: t.ene Semberije i Majevice u NOB, ISTOC:NA BOSNA U NARODNOOSLOBODILAC:KOJ BORBI 19411945, sjecanje ucesnika, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. I, str. 111-117. - Manojlovic, Nada: Iz rada AFt-a Sernberije, C:ETRDESET GODINA, zbornik sjecanja aktivista jugoslovenskog revolucionarnog raclnickog pokreta, Kultura, Beograd 1961, knj. VII, str. 131-133. - Marasovic, Olga: Mostar - nepokoreni grad, HERCEGOVINA U NOB, pisu ucesnici, Vojno delo, Beograd 1961, str. 418423. - Marjanovic, Sida: U opkoljenoj Kozari, KOZARA U NARODNOOSLOBODILAC:KOM RATU, zapisi i sjecanja, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. III, str. 488r490. - Marjanovic, Sida: Ilegalno u Lijevcu polju, KOZARA U NARODNOOSLOBODILAC:KOM RATU, zapisi i sjecanja, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. I, .;tr. 275278. - Medic-Antunovic, Deva: Djeca istrgnuta iz zagrljaja, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski {)dbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. V, str. 313-r--3~6. - Milicevic, Dana: U predvorju smrti, OTPOR U ZICAMA, secanja zatocenika, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1969, knj. II, str. 696-702. - Milkic-Vucelja, Zora: Hleb i mrtve ruke, OTPOR U ZICAMA, secanja zatocenika, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1969, knj. I, str. 217-218. - Mirkovic-Milinkovic, Boja: Od Petrovca do Ausvica, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. V, str. 491-500. - Mirkcivic-Moraca, Kosa: Umjesto 1·adosti - suze, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinsk:i odbor SUBNC?R-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, lmj. I, str. 296-303. - Mitrov, Mara: Danko, sine moj, USTANAK NARODA JUGOSLAVIJE 1941, zbornik - piSu ucesnici, Vojno delo, Beograd 1963, knj. VI, str. 264-275. - Moraca, Mirjana: Prva kon~erencija zena u Drvaru, C:ETRDESET GODINA, zbornik sjecanja aktivista jugoslovenskog revolucionarnog radnickog pokreta, J<ultura, Beograd 1961, knj. VII, str. 149-b3. snici, Vojno delo, Beograd 1961, str. 113135. _ Novakovic, Danica: Junaqka st;zrt nasih ljekara, SUT!ESKA, zbormk rauova,-: pisu ucesnici, VojllO delo, Beograd 1959, kn.]. I, str. 406-408. - Novakovic-NaranCic r. Bijelic, Mara: Nevolje sela Pritoke, PODGRM~C:. U NOB1 zbornik sjecanja, knj. III, Vojnmzclavackl zavod, Beograd 1972, str. 304-309. - Moraca, Mirjana: Prva lwnfe;e;zciia zena u Drvaru, DRVAR 1941-1945, SJecanja ucesnika, Skupstina opstine Drvar, Drvar 1972, knj. II, str. 607-613. - Mrda-Roclic, Bosa: Jedinci i mie.zimr;i, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbormk sje= canja, Opstinsk.i odbor SUB~OR-a J.3osansk1 Petrovac, Sarajevo 1974, knj. V, s,r. 542543. - Mrda-Rodic, Bosa: Poslednji zadaci u Rasknovackoj radnoj ceti, BOSANSKI ~E­ TROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstmski odbor SUBNOR-a Bosansld Petrovac, Sa· rajevo 1974, knj. V, str. 501-502. - Mrda-Rodic, Bosa: Sahrana Duleta Karabuhe, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstins~i odbor SUB~OR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, lmj. IV, str. 513. - Nedimovic-Stanic, Dosta: Omladina srpske Jasenice i okolnih sela, PODGRMEC: U NOB zbornik sjecanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 516-518. - Nenadic, Anda: Nosenje ranjenika, BOSANSKO GRAHOVO U NARODNOOSLOBODILAC:KOM RATU 1941-1945, zbornik sjecanja, Savez udruzenja boraca NOR-a opstine Bosansko Grahovo, Bosansko Grahovo 1971, str. 599-601. - Nesovic, Mila: Rad saniteta 3. kraji.Hce brigade 1. proleterske divizije 1943. godine, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUzBE U NARODNOOSLOBODILAC:KOM RATU 1941-1945 zbornik sjecanja i radova, Vojnomcdiciu'ska akademija, Odeljenje za. istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knJ. IX, str. 145-152. - Nikolic, Vera: Amalija Lebenicnik, C:LANCI I GRADA ZA KULTURNU ISTORIJU ISTOC:NE BOSNE, Zavicajni muzej u Tuzli, knj. V, Tuzla 1961, str. 98-112. - Novak-Bitanga, Nada: Prvi ~vombvas Mostara, HERCEGOVINA U NOB, p1su uce- - Novakovic, Nevenka: V eliki narodni zbor u Puceniku BOSANSKO-KRUPSKA OPsTINA U RATlJ I REVOLUCIJI, izdanje Skupstine opstine i Opstinskog odbora SUBNOR-a, Bosanska Krupa 1969, str. 134135. - Novakovic Nevenka: Prvi partijski leurs u Podgrn~ecu, PODGRM~c .u NqB 1 zbornik sjecanja, knj. III, Vojnmzdavackl zavod, Beograd 1972, str. 225-226. - Novakovic, Nevenka: Birali smo delegate i sprovodili odluke Prvog kongresa USAOJ-a BIHAcKA REPUBLIKA (4. XI 1942-29.' I 1943), zbornik clanaka i radova, Muzej AVNOJ-a i Pounja u Bihacu, Bihac 1965, knj. I, str. 385-387. - Novakovic Nevenka: Lepa Radtc, PODGRMEC: U NOB, zbornik sjecanja, knj. II, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 653-659. - Novakovic, Nevenka: Danica Medan, PODGRMEC: U NOB, zbornik sjecanja, knj. II, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 654-656. - Obradovic, Draginja: Sa brigadom u Sanici, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. IV, str. 544-546. · - Obradovic, Draginja: U zbjegu, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR:a Bosanski Petrovac, Sarajevo. 1974, knj. V, str. 550-555. - Obradovic, Draginja: Nagorjele djecakove kosti, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. V, str. 603-606. - Obradovic, Kosa: Ginuli su najbolfi, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbormk sjecanja, Opstinski ?dbor SUBNqR-£l Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. VII, str. 235-240. - Orelj, Milica: Medu mrtvin;a, ~qsA~­ SKI PETROVAC U NOB, zbormk SJecanja, �Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. V, str. 503-506. ucesnici, VoJ'no delo 72-76. ' - Pantic-Mesterovic, dr Julka: Bolnica Atasevac 1942. godine, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLU:ZBE U NARODNOOSLO~Opii;-AC.KOM RATU 1941-1945, zbornik SJecanJa 1 radova, Vojnomedicinska akademija~ Odeljenje z~ istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knJ. VII, str. 114-116. Beograd 1961 ' stl". .- Perovic, Lepa: Od Beograda preko Sa raJeva do Mostara, USTANAK NARODA JU~ GOSLAVIJE 1941 , zborn1'k - p1su ucesniC! " . v O]no delo, Beograd 1963 knJ· V str 94 , 127. ' . ' . •v v • • Pavel.ic-Cvitkovic, Ma~ica: Niko stariji od ~2 t;odzne, .oTroR lJ ziCAMA, secanja zatocemka, Vo]nmzdavacki zavod Beograd 1969, knj. II, str. 691-693. ' iltJ.rovic, ~epa: U okupiranom Saraje. · .gc:du:e, C~T.RDESET GODINA, zborm~ S]ecanJa aktivista jugoslovensko revolucwnarnog radnickog pokreta Kult g Beograd 1961, knj. VII, str. 283-2B9. ura, . :-;- Pavk~v!c, Anka; L~kac, A~ka; BlagoPokol}t u crkvt u Draksemcu, KOZARA U NARODNOOSLOBODILAC~OM RATU, zapisi i sjecanja, Vojnoizdavackl zavod, Beograd 1971, knj. I, str. 878--884. .. v-:- .PeroviC, Lepa: Sedam mjeseci s Kra]tsntctma, 1941. i 1942. GODINA U SVEDO CENJU UCESNIKA NARODNOOSLOBOD£ LACdK E BORBE, Vojnoizdavacki zavod Beogra 1975, tom XIII, str. 164-188. ' -:: Pecanac-Solomun, Gospava: Ornladina Jan]tla u danima us tanka, BOSANSKI PETI~OVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstin. sk1 ?dbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, SaraJevo 1974, knj. III,· .str. 97-101. . -. ~erovic-Vukojevic, Jela: cetvrte ofanzzve z. zen~ f!odgrmeca, PODGRMEC u NOB ~bormk. S]ecanj.a, ~nj. Iy, Jedinstvo front~ ~9p72ozad_me, Vo]nmzdavacki zavod, Beograd , Sti. 700-703. ; Pej.inovic, Kata: Bila sam vijecnik l zas7edan7e AVNOJ-a, BIHAcKA REPUBLI~ (4. VI 1942--;--29. I 1943), zbornik clanaka 1, radc;>va, MuzeJ AVNOJ-a i Pounja u Bihacu, B1hac 1995, knj. I, str. 271-273. -d !'evoyic-Y_ukojevic, Jela: zene Poclgrmeca oc~~UJU Tt~a i brigade na smotri Cetvr!e kr~Jzsk.e , br~gade, PODGRMEC u NOB zbordmkBsJecanJa, knj. III, Vojnoizdavackf zavo , eograd 1972, str. 625-626. . - Perera, dr Zora: Bez sna i odmora SU!JESKA, zbornik radova- piSu ucesnici: oJ_no delo, Beograd 1959, knj. I, str. 3242 d 7 Perovic-Vukojevic, Jela: Pjesma nas je o. r,zalq. · .. , fODGRMEC U NOB, zbornik sB]ecanJa, knJ. III, Vojnoizdavacki zavod eograd 1972, str. 435--437. ' - Perera-Matic, Zora: Prvi djccji dom u Glamocu 1942. godine, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLU:ZBE U NARODNO~SL0~9DI.LA~KOM RATU 1941-1945, zbor· mk S]ecanJa 1 radova, Beograd 1967 kn1 III, str. 106-110. ' · v-:- _l'erovic-Vukojevic, Jela: Kursevi Antifaszst~ckog_ f;on_ta zena, PODGRMEc U NOB zbornd1k SJecan]a, knj. III, Vojnoizdavacki zavo , Beograd 1972, str. 359. ~u - J~';lC, Mara, 1 dr.: y Perisic, Raheia: Kulturno-prosvjetni ztvot u. ~lo~odno_m J?rvaru, DRVAR 19411945, SJecanJa ucesmka, Skupstina opstine Drvar, Drvar 1972, knj. II, str. 614-617. v· - - PeriSic-AlJ;>~hari, Rahela: Sjecanje na prvu konferenctJu AFz-a; BIHAcKA REPUBLIKA. (4. XI 1942-29. I 1943), zbornik clap~ka, 1 ra~ova, Mu:zej AVNOJ-a i Pounja u B1hacu, B1hac 1965, knj. I. str. 575 __577. :- Perovic, dr Danica: Razvoj sanitetske sluzbe u centralnoj Bosni 1941-1944 godine HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUzBE U NARODNOO~LO~~DILACKOM RATU 1941-1_9~5, zbormk SJecanja i radova Vojn~medi~mska aJ.<.ademija, Odeljenje z~ istoflJU VO]nog samteta, Beograd 1967 knJ· VII str. 88-93. ' · ' - Per<;>v!c, Lepa: Na partijskom radu u Hercegovtnt, HERCEGOVINA U NOB, piSu v NOOSLOBO,DI~A<::KOM RAT'!J 1941;---;-1945, zbornik sjecanJa 1 radova, Vo]nomedicmska ~kademija, Odeljenje za. istoriju voj~og saniteta, Beograd 1967, knJ. IX, str. 153-162. _ Pilipovic-Mandzuka, Milka: Oceva smrt, DRVAR 1941-1945, sjecanja ucesnika, Slmpstina opstine Drvar, Drvar 1972, knj. II, str. 516-519. _ PopoviC-Smoljanovic, Zora: Prva omladinska radna brigada u Sanickoj dolini, CETRDESET GODINA, zbornik sjecanja aktivista jugoslovenskog revolucionarnog ra~­ nickog pokreta, Kultura, Beograd 1961, knJ . VII, str. 128-131. - Popovic-Smoljanovic, Zora: Sa prvom omladinskom radnom brigad01n na zetvi u Sanickoj dolini, BIHAcKA REPUBLIKA ( 4. VI 1942-29. I 1943), zbornik clanaka i radova, Muzej AVNOJ-a i Pounja u Bihacu, Bihac 1965, knj. I, str. 372-375. - Puskaric, Darinka: Rad na neposrednim pripremama za Kongres VSAOJ-a, BIHAcKA REPUBLIKA (4. XI 1942- 29. I 1943), zbornik clanaka i radova, Muzej AVNOJ-a i Pounja u Bihacu, Bihac 1965, lmj. I, str. 344-349. - Radlovic, Pepa: Opstina Bas. Grahovo u vrijeme IV neprijateljske ofanzive, BOSANSKO GRAHOVO U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjecanja, Savez udruzenja borac NOR-a opstine Bosansko Grahovo, Bosansko Grahovo 1971, str. 449-451. -::-- Perovic-Vukojevic, Jela: zene Pod rmeca u borbi za slobodu, PODGRMEC gU !'JOB, z?ornik sjecanja, knj. III, VojnoIzdavacki zavod, Beograd 1972, str. 292-297. - Radlovic, Pepa: Razvoj narodne vlasti u selima Podjalovnika, BOSANSKO GRAHOVO U NARODNOOSLOBODJ,LACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjecanja, Savcz ndruzenja boraca NOR opstine Bosansko Grahovo, Bosansko Grahovo 1971, str. 213217. - Peroyic-Vukojevic, Jela: Partijski kurs P?~ G~rnecorr;, PODGRMEC U NOB, zbornik SJecanJa, knJ. III, Vojnoizdavacki zavod Beograd 1972, str. 244. ' - Radulovic, Kojo: Likovi zena boraca NOR, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, lmj. VI, str. 588-594. -. Petkovic, Stana: Iz Kozare u Jasenovackz logor, KOZARA U NARODNOOSLOBC?DILA~~OM RATU, zapisi i sjecanja, Vojnmzdavacki zavod, Beograd 1971 knj III str. 676--678. ' · ' - Rakovic, Ostoja: Lik jedne partizanke, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbomik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. VII, str. 93-96. - Petkovic, Stana: Pokolj u Voclicevu KOZARA U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU, zapisi i sjecanja, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. I, str. 874-877. - RedziC, Nail: Majka Devla i osam zidara, PODGRMEc U NOB, zbornik sje6anja, knj. I, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 335-339. - P~trovic, Jelena: 0 sanitetskoj sluzbt 6:. batalwna 1. proleterske brigade 1. diviziZlJe u periodu pete ofanzive, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLU:ZBE U NAROD- - RodiC, Persa: Bila sam kurir i bolnicar, DRVAR 1941-1945, sjecanja ucesnika, Skupstina opstine Drvar, Drvar 1972, knj. II, str. 527-530. v - Roganovic, Zora: Izvrsila sam zadatak, HERCEGOVINA U NOB, piSu ucesnici, Vojno delo, Beograd 1961, str. 734-735 . - Rudie, Jovanka: Na prekopanoj cesti, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. I, str. 349355. - Rudie, Milka: Radni bataljon ,Zdra.vko celar", BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. VII, str. 561-564. - Sapardic, Pero: Dvadeset dana pod zemljom, ISTOCNA BOSNA U NARODNOOSLOBODILAcKOJ BORBI 1941-1945, sjecanja ucesnika, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. I, str. 581-584. - Sitric, Dusanka: Sanitetska sluzba u 2. proleterskoj diviziji 1942-1943. godinc, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUtBE U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945, zbornik sjecanja i radova, Vojnomedicinska akademija, Odeljenjc za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. VII, str. 158-161. - Sokolovic, Esma: Podaci o radu i razvoju sanitetske i farmaceutske sluzbe u jedinicama NOV Hrvatske i Bosne, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLU:ZBE U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 19411945, zbornik sjecanja i radova, Vojnomedicinska akadem1ja, Odeljenje za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. II, str. 362-374. - Sovilj-Kesic, Dragica: Raspletene kose, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. IV, str. 256-258. - Suljic, Ajsa: Ocevidac pokolja u Sokolslwm domu, PODGRMEC U NOB, zbornik sjecanja, knj. I, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 320-321. - sasic, Bosa: Bjelajske zene, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. IV, str. 57-60. - saSic, Bosa: Spominjalo se, ne. ponavljalo se, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUB NOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. IV, str. 247-248. - sasic, Bosa: Bila sam pod vjesalima, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. VI, str. 393-394. �- saSic, Milka: Aktiv SKOJ-a u klopci, BOSANSKI PETROVAC U NOB, zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a Bosanski Petmvac, Sarajevo 1974, knj. VI str. 491--493. ' luci 1941. godine, 1941. U ISTORIJI NARODA BOSN~ I HERCEGOVINE, zbornik radova naucnog skupa odrzanog u Drvaru 7-9. 10. 1970. godine, ,Veselin Maslesa" Sarajevo 1973, str. 417--423. ' - Skondric-Miljus, Mara: Omladina sela Halilovaca, PODGRMEC U NOB, zbornik s]ecanja, knj. III, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1972, str. 503-507. -: UIJ?.icevic, Zaga: Napad aviona na voz u Ostrelju, BOSANSKI ,p£TR:OV,AC U NOB zbornik sjecanja, Opstinski odbor SUBNOR-a' Bosanski Petrovac, Sarajevo 1974, knj. VII str. 132-134. ' - Strbac, Radojka: U oslobodenoj Bosanskoj Krupi, PODGRMEC U NOB zbornik sjecanja, knj. III, Vojnoizdavacki 'zavod, Beograd 1972, str. 351-356. - susie, Ljubica: Rad u Sanitetskom slagalistu 5. korpusa 1944. godine, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLU:ZBE U NARODNOOSLOBODILAOKOM RATU 19411945, zbornik sjecanja i radova Vojnomedi~inska a~ademija, Odeljenje 'za istoriju VOJnog samteta, Beograd 1967, kni. VIII str. 16&-170. · ' - Tica, Milka: Kako su se oslobodili cetnicki taoci, BOSANSKO GRAHOVO U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941 -1945, zbornik sjecanja, Savez udruzenja boraca NOR-a opstine Bosanslm Grahovo Bosansko Grahovo 1971, str. 513-516. ' - Topic"Malbasic, Desa: Kozarskc zene i djeca, KOZARA U NARODNOOSLOBODI~ACK<?-Jv!: RATU, zapisi i sjecanja, VojnoIzdavacki zavod, Beograd 1971, knJ·. III str 595-600. ' . - Ugrica, Ljubica: Sjecanje na rad u Centralnoj bolnici u Bjelaju 1942. godine i 3. krajiskoj brigadi 1943. godine, HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLU:ZBE U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1945 zbornik sjecanja i radova, Vojnomedicinska' akademija, Odeljenje za istoriju vojnog saniteta, Beograd 1967, knj. VII, str. 149-150. - Umicevic, . Mileva: Suhomlaka, 1941. I 1942. GODINA U SVEDOCENJU UCESNIKA NARODNOOSLOBODILACKE BORRE Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1975, t01~1 XI str. 650--651. ' - Umicevic, Zaga: Neki oblici rada t borbe ilegalnog NOP-a u okupiranoj Banja- - NAPOMENE REDAKCIJE Vekic, Sofija: Petrovac u krvi, BO- ~Al'!SKI f~TR~)VAC U NOB, zbmnik sje- canJa, Opstmski odbor SUBNOR-a Bosanski Petrovac, SaraJ'evo 1974 knJ·. I str 448456. ' ' . - VekiC, Sofija: Bila sam tifusar, BO~A~SKI f~TR9VAC U NOB, zbornik sjecanJa, Opstmski odbor SUBNOR-a Bosanski ~sJ~ovac, Sarajevo 1974, knj. VI, str. 248Vekic, Sofija: Na novu 1942. godinu, PETR:OVAC U NOR, zbornik SJ<;canja, Opstinski odbor 1SUBNOR-a Bosanski Petrovac, SaraJ'evo 1974 knJ' III str 323-327. ' . ' . - ~OSANSKI Vojnovic-Licina, Bojana: On.'lladinski u. R_akqnima,, PODGR~EC U NOB, zbormk SJecanJa, lmJ. III, Vo]noizdavacki zavod Beograd 1972, str. 580-581. ' vtJ - Volski, !'Jiarija: Napad cetnika na Josavacku bolmcu IV odreda u 1942 godini HRONIKE 0 RADU SANITETSKE SLUZBE U NARODNOOSLOBODILACKOM RATU 1941-1_9~5, zbornik sjecanja i radova, Vojn~medi~mska akademija, Odeljenje za istoriJU VOjnog saniteta, Beograd 1967, k.nj. vn, str. 136--143. v -:, - Vrhovac, Mica: Ofanziva na Kozaru KOZARA U NAR:ODNOOSLOBODILACKOM RATU, zapisi i sjecanja, Vojnoizdavacki zavod, Beograd 1971, knj. UI, str. 202-205. - Vrhovac, Mica: Partijska organizacija u Lamovitoj, KOZARA U NARODNOOSLOB~DILA~~OM RATU, zapisi i sjecanja, Vojnmzdavacki zavod, Beograd 1971 knJ·. II str_ 499-502. ' ' 809 Do sada su ostvareni znacajni rezultati u proucavanju pojedinih procesa, pojava i dogadaja vezanih za narodnooslobodilacki rat i revoluciju od 1941-1945. godine. Oni su objelodanjeni u nizu studija, monografija i drugih vrsta radova. I pored toga ovaj znacajan period nase istorije je i dalje u stalnoj ziti naucnog, drustveno-politickog, kulturnog, obrazovnog i vaspitnog interesa. Pa ipak, ima pitanja iz okvira rata i revolucije koja su dosada malo osvjetljavana, a koja su po svom znacaju takva da se ne mogu zaobici. Jedno od takvih je pitanje uloge zena u oslobodilackoj i revolucionarnoj borb~ naroda i narodnosti Jugoslavije od 1941-1945. godine. Sticajem raznih okolnosti u Bosni i Hercegovini su vodene velike bitke NOR-a. Koncentracija Narodnooslobodilacke vojske i sirina osloboilene teritorije u Bosni i Hercegovini, uzimajuci u obzir cijeli tok rata, hili su veliki. Ilegalni narodnooslobodilacki pokret u gradovima bio je veoma srzazan. Doprinos koji su zene Bosne i H ercegovine dale u svjesnom naporu oslobodenja zemlje pratio je sirinu i snagu NOP-a, dinamiku njegovog razvoja i brojne vidove njegovog ispoljavanja. Osnivanje Antifa5istickog fronta zena Jugoslavije u Bosanskom Petrovcu, decembra 1942. godine, kao da simbolizira taj doprinos. !deja da se doprinos zena Bosne i Hercegovine u oslobodilackom ratu i revoluciji -prezentira javnosti na ovaj nacin dosta je stara. V ec poodavno se pocelo sa prikupljanjem sjecanja ucesnika rata, uglavnom zena, koja su govorila o ucescu i doprinosu zena Bosne i Hercegovine u narodnooslobodilackoj borbi. Sticajem okolnosti ovaj posao je bio prekinut prije nego sto je doveden do kraja. u zelji da ovu ideju konacno ozivotvori, Konferencija za pitanja drustvenog polozaja zena Bosne i Hercegovine se odlucila da Institutu za istoriju u Sarajevu povjeri pripremanje za stampu knjige sjecanja pod naslovom: Zene Bosne i Hercegovine u narodnooslobodilackoj borbi od 1941-1945. godine. Knjiga sjecanja je djelo velikog broja autora, mahom zena, ucesnika NOR-a. Ona sadrzi mnoge nove, dosada nepoznate cinjenice i detalje. I do sada publikovani istoriografski i drugi radovi iz istorije NOR-a i revolucije su zabiljezili dosta podataka o tome u kom obimu i na koji nacin su zene Bosne i Hercegovine ucestvovale u narodnooslobodilackoj borbi, koliko ih je poginulo, stradalo u logorima i bilo zrtvom fasistic- �kog terora itd. Ovi podaci su vazni za istoriju Antifasistickog fronta iena u Bosni i Hercegovini od 1941-1945. godine. Ali, oni ne mogu da predstave atmosferu rata i svega sto je rat sa sobom nosio, njima ne mogu da se iskazu subjektivna osjecanja i videnja rata, ne mogu da se stvore plasticne predstave o jednom vremenu i ljudima u njemu, ovi podaci ne mogu da kazu sta su narodnooslobodilacka borba i revolucija znacili za zene Bosne i Hercegovine u smislu njihovog preobrazaja, od njihovog drustvenog i idejno-politickog osvjestavanja i rasta uporedo sa rastom narodnooslobodilackog pokreta i, uopste, u smislu njihove emancipacije. A sjecanja u ovoj knjizi govore upravo o ovome pa su u tom smislu nezamenjiv istorijski izvor. Svrha ove knjige nije samo u tome da obogacuje znanja o NOR-u i revoluciji o ucescu zena Bosne i Hercegovine u njima, nego i da njeguje tradicije nase revolucionarne proslosti, ideju bratstva i jedinstva i kod mlade generacije, posebno zenske omladine, razvija slobodarski i patriotski duh, humanizam i osjeeaj solidarnosti - svojstva koja cine i najbitnija obiljezja naseg socijalistickog samoupravnog zajednistva. Uredujuci ovu knjigu sjecanja, zeljeli smo da sacuvamo njihovu izvornost. Redaktorske zahvate smo cinili samo tamo gdje je to bilo neophodno. Redakcija se trudila da priredi djelo koje ce sa zanimanjem prihvatiti kako najsira citalacka publika, tako i naucni i strucni radnici i istrazivaci nase najnovije istorije. U unutrasnjem rasporedu grade primijenjen je u osnovi hronoloski princip. Istina, pojedini prilozi nisu vremenski ograniceni, odnosno blize odredeni, sto je otezavalo striktno provodenje hronoloskog principa. Takode je sadrzaj priloga, kao i teritorif' na koji se ti prilozi adnose, vrsio izvjestan uticaj na hjihov redoslijed. Redakcija je imala u vidu to da u toku narodnooslobodilackog rata nije bilo djelica nase zemlje, pa i Bosne i Hercegovine, u kome se nije ratovalo. Zato je nastojala da i ova knjiga sjecanja bude sto vjerniji odraz svenarodnog oslobodilackog rata i ucesca zena sva tri bosanskohercegovacka naroda i · svih bosanskohercegovackih podrucja u nji· ma. I pored toga neki krajevi Bosne i Hercegovine su neadekvatno zastupljeni. Redakcija je mogla da za stampu priredi samo one priloge koje je u toku svog rada uspjela da dobije i koji su po svom sadrzaju odgovarali koncepciji knjige. Redakcija smatra da se · ova manjkavost djela moze otkloniti pripremom jos jedne knjige sjecanja. SADRZAJ Josip Broz Tito: Govor na Prvoj zemaljskoj konferenciji Antifasistickog ' fronta zena - - - - - - - - - - Olga Marasovic: Stanodavke jedne ile~alke - --:- . -:- - - - - Ugljesa Danilovic: Pitanje ravnopravnosti zena u poh~IC:I KPJ - . --:- . - Dana Begic: Osvrt na napredni pokret zena u Bosm I Hercegovim Izmedu dva svjetska rata - - - .- - - - - - - :-v Dusanka Kovacevic: Znacaj programskog nacela KPJ o ~avnopravn<;>stl zena za njihova okupljanje i ucesce u ustanku Bosne I Hercegovme 1941. ~~ U Sarajevu, februara 1977. godine Redqkcija 810 811 ---------------- Samija Slipicevic-Bubic: zene Most~ra y. pn:im godinama rata - - -Zaga Umicevic: Godlne 1941. s ban]aluckim zenama - - - - - Dokija Brkic-Jovicic i Rajka Maric:f!.arisik: Uc~sce..zena sela G~~eva u NOB-u Hamida Malkoc-cadra: Rad partiJske orgamzaclJe u Fabnc1 duhana u fulostaru - - - - - - - - - - Nada Manojlovic: Zene Bijeljine u prvoj ratnoj godini Nail Redzic: Majka Devla i osam zidara - .:.._ - - - Momcilo Radovic: Zcne konjickog kraja u NO~-u -:- - - . -:Halima Maglajlic-Hadsihalilovic: Narodni hero] Vah1da MaglaJhc Ruza OlJaca: Sanitet Romanijskog odreda - - - - --: - - . -;Zora Roganovic-Krusevac: Antifasistick! vfront zena gradske opstme T~eb!nJ~ Safija Redzepovic: Zene bosanskodub1ckog sreza u narodnooslobodllackoJ borbi - - - - - - - - - - - - - Olga Marasovic: Radojka Lakic - - - - -. - - - - - Milena Milosavljevic: Meduustanic~e veze ?lw BanJa Luke - - - Esma Eminagic-Hercegovac: Tesan]ske skoJevke - - - - - - Mara Adzovic-Sparavalo: Zenska omladina sume trebinjske u narodnooslobodilackoj borbi - - - - - - Mevla Jakupovic: Prvi dani u partizanima - - Mirjana Maraca: Prva konferencija zena u Drvaru Zvonimir Cvencek: Borbeni put porodice Majer Mara Vinterhalter-Miletic: Kurs za partizanske bolnicarke u okupiranom Mostaru - -- - -- - -- -- -- -- -- -- - -- - Fahra !vlustovic-Lakisic: Rad partijske tehnike u Mostaru za vrijeme rata Bosa Sibinovic-Mitic: Zene Glogovca u narodnooslobodilackoj borbi - -Du§anka Kovacevic: Sa zenama Bosanske krajine u ratu i re_vol~~iji ---;- ;: Tonka Hrstic-Arapovic: Kako sam se ukljucila u rad orgamzaciJe Antifa,Istickog fronta zena sela Grab -- -- - -- -- -- - -. Despa Slavnic: Tuzna..kolona z~na. i djece poslije paljenja Koricana i ImlJana Zora Holovac: AmahJa Lebemcmk - - - - - - ---;Zora Pupic-Ivanovic: Zene Podgradaca u organima narodne vlast1 Jusuf Selman: :l~ne Banj~vL?ke u ilegalnom. radu 1941. godine Bisera Puzic-Tausan: Bo,mckl kurs 1941. godme u Mostaru Zora Vucelja-Josipovic: Omladinke Bijeljine u 1941. godini Esefa Dulic-Mahic: Jedna skojevska trojka iz Ljubuskog - 1 5 11 21 34 45 48 58 61 64 72 77 82 95 98 103 111 115 119 125 132 136 140 142 144 147 153 167 169 173 178 180 188 190 201 �Cilika Ilajnrih-Parte: Od logora do logora -- - - - - - Emina Aliefendie: Ilegalni rad u Sarajevu - - - Vesna Rakie-Resetar: Saradnja zena Biokova i zapadne Hercegovine Mara Vranjes-Mirie: :Zene sela Spilje na ilegalnom radu za NOP Sabira Dizdarevie: Demonstracijc ,viktorija" - ·- - - - Ankica Bubie: Od Jelovke do Pljeve - -- - - - -· - loka Vasalie-Miskovie: Skojcvci Vidova Scla u prvim godinama narodnooslobodilacke borbe - - - - - - - - - -~ Milan Pantie: Rad :lena u Semberiji 1941. godinc i formiranje prvih adbora AF.z-a - - - - - - - - Jure Galie: :Zene iz revolucije - - - - - Slavko Mieanovie: Zorka Pajkanovic iz Bijeljine Dana Milicevie: Iz logora u logor - - - - Zora Popovie-Smoljanovie: Rad za narodnooslobodilacki pokret od 1941-1945. godine - - - - - - - Bosa Sibinovie-Mitie: Fadila Lipnicevic i Mineta Jahic Dr Danica Perovic: Razvoj sanitetske sluzbe u centralnoj Bosni 19·+11944. godine - - - - - - - - - - - - Sadika Lokmie-Latifie: .Zene livanjskog podrucja u NOR 1941-1945. godlnc Jovp.n~a Bojie: Omladina sela DrugoviCa u NOB - - Dlf:Z~lma Latal-Banker: Bila sam blagajnik Crvcne pomoCi Mtl]ka Strbac-Bursae: Aktivnost zena u Podgrmecu do ljeta 1943. godine Lucija Obradovie-Colovie: Fragmenti - - Soja copie: S djecom i Hasancima u ustanak Irena Kis-calo: Jedno tesko ljeto i jos teza zima Petra Mladenovie: Sjecanje na Veljka - - Zora Pupie-Ivanovie: Kako su nasta.iale partizanske pjesme na Kozari Anica Primorac-Galic: Od Bijace do El sata i nazad Rai,ija P~odanovic-Alajbegovie: Osnivacki zbor Saveza zena Bosne i Hercegovine - - - - - - - - - - Natalija Petrie: Ne daj me majko, hocu da zivim - - - - - -D_r pana Peean.a_c-Bjelica: Partizanska bolnica u Zvijerini 1942. godine Camtl Kazazovtc: Sabaha colakovic - - - - - - - - _ Cilika Hajnrih-Parte: Od Crvene i Narodne pomoCi do Gradskog odbora Antifasistickog fronta zena Sarajeva - - - - _ _ Iva Hrstie-J?aJalo: Prvi odbor Antifasistickog fronta zena u zapadnoj Hercegovmi - - - - - _ Naima AkSamija: Aktivnost zena slobodnog Gorazda u NOP-u Paul-a Humek: U Podgrmecu i na Grmecu - - - - - Mila Bajalica-Srdanov: Susreti proleterskih jedinica sa zenama BiH Marija 'V_olski: Napad cetnika na Josavacku bolnicu IV odreda 1942. godine Mara Vmterhalter-Miletie: Tresnje - - - - - - - _ _ Dzemila Ajanovic: Likovi revolucije, Tamara Begovic Jelenka Vockic i Satka Nukic iz Brckog - - - - - - ......: - - - _ _ Bozica Barosevie: Omladinke Donjeg livanjskog polja u NOB-i - - -Jusuf Selman: .Zen.~-kon_:mnisti Banje Luke u zatvorima i pred isljednicima klasnog nepn]atel]a - - - - - - _ _ _ _ DuJanka. G_stojie: Narodni 8 zbijeg u Kozari 1942. godine - - - - _ Mtla BaJaltca-Srdanov: Rad Antifasistii:':kog fronta zena na zbrinjavanju dec<" u Bosanskoj krajini - - - - - - - _ Midhat Muradbegovic: Mirjana Mijojlic - - - - - _ Sabira Kasumovic-Agic: Kako sam postala aktivni ucesnik NOR-a Bosa Rodic-Mrda: .Zene sela Rasinovaca u NOB-i - _..;. - Mara Rajcevic: :Zene sela Suvaje u narodnooslobodilackom pokretu Bora Batoz-Mijie: Nekoliko likova sa Potkozarja - - - - Milja Zec: Prezivjela sam kozarsku ofanzivu - - - - Dusanka Agbaba-Radonic: Kozara - logor Oppach - Slovenija - Kozara Zvonko Grbac: .Zene Sarajeva u borbi protiv okupatora - Veljko Stankovic: Sjecanje na Slavojku saric - - - - - - - Mica Vrhovac: Nela Bojnic, uCiteljica iz Lamorite kod Prijedora - - Behija (Behka) Hadziomerovic-Subasic: Aktivnost :lena sela Duge u proZDrskom kraju tokom NOR-a - - - - - - _ - - _ Dragoje Lukic: Kako su zene Hrvatske spasavale kozarsku djecu iz ustaskih logora - - - - - - - - - - - - - - 205 211 214 219 223 225 227 234 238 242 245 249 257 260 268 275 279 2811 285 287 291 297 302 307 312 315 316 319 324 327 331 334 339 346 350 353 358 365 374 377 381 387 390 394 400 406 410 416 431 438 440 442 812 813 Milka .5inu6-Mlinarevic: Antifasisticki fronE :lena Bekije - - - - Stojan Makic: Likovi zena-boraca Podgrmeca - - - -· - - - -Vlaclo K.ecman: Radna brigada djevojaka. - - - .-::: --:- - ---: ---:. ---: Draginja ViSekruna-Lukac: zenska omladma u IV kraJISkoJ udarnoJ bngad1 Emilija StajCic-Petrovic: U kapi vodc nebo - - - - - - Bejza K.obiljegic: U grmeckoj bolnici - - - - - - - - Merzeta K.reso: Predsjednik kvartovskog odbo~a AF:Z-a - - - Baja Gasie: Organizaciji Antifasistickog front.a ~ena Bosanskog Grahova Sefko Lokmic: zene Duvna u narodnooslobod1lac~om ratu- - - - ,, J ela Latinovic-K.ecman: Sjecanje na formiranJe Sreskog odbora AFZ,a Bosanski Petrovac - - - - - - - - - -:- -;Hadina Ibrahimpa~ic i Rasida sakie: Aktivnost :lena u slobodnom Bihacu Olga Humo-NinCie: Iz mog ilegalnog rada u Mostar~. - - - - Milka Balaban-Gvero: Osnivanje i djelatnost organizaCIJa AF:Z-a na petrovackom srezu - - - - - - - - - - - Kata Pejinovic: Istorijskih dana u Bihacu i Bosanskom Petrovcu - Drago Borovcanin: :Ze_ne ~<;>vo~ Sela u NOB-i - :-:- - _- - - .-:-: Rahela PeriSic-Albahan: SJecanJe na Prvu konferenciJU AFZ-a JugoslaviJt: Bora Batoz-Mijie: Pryi. susret sa dr.l!-gom Titom - . - .- - -;-- - Zorka SuCie: 0 .okruzmm konferenciJama AFZ-a u L1vnu 1 Glamocu - Ajsa Vujovic-Malicevic: Na politickom radu u Cazinskoj. krajini-;- -;- - 1Jara Radujkovie-Vujnovic: :Zene Kozare u slavonsk1m partlzamma 1942. godine - - - - - - - ~ . - -:- :-:: Esma Kapetanovie: Rad sa zenama .na oslobod:enoJ tentonJI Draga Ladevic: Uciteljica iz sela Blat.mce - - - . Zora Perera-Matie: Prvi djecji dom u Drvaru 1942. godme Jelka Celar· Crtice iz borbe za oslobod:enje Teslica - - Dusanka B~zic-Stisovic: Organizovanje prvog decjeg doma ratne sirocadi u Podgrmecu 1942. godine - - - - ---: - ..-: Mila Bajalica-Srdanov: Kursevi AFZ·a u Bosansko] kraJmi Dr Enver Redzic: Ajsa.JISka Sadikovic - - - - - --:- ::- . - -: Razija Prodanovic-Alajbegovic: _:lene Foce u narodnoo~lobv~dilackoJ borb1 Radojka Miskovic: Odbor AFz-a za kvart Luka-B]elusme - - Drago Simic: 0 borcu Dragici Mitrovic -. -:- - - Esma Sokolovie: Od Zagreba preko Korduna 1_ Like do..Bosne ]elena Janjic: Formiranje mesnog odbora AFZ-a u Pn]edoru Enesa Lazarevic-Zahirovic: Ostrozackc skojevke - - N evenka N ovakovic: Lepa Radic - - - - - - Rahela Perisic-Albahari: Slike iz Krajine - - - - Naaa Nuhefendic-Samardzic: Zcne prozorske opstine u NOB Duja Maric-Vujanovic: Koliko li je tvoje srce - - - Vlado K.ecman: Nesebicno do smrti - ucitcljica Mira Jotanovic Velika Zurovac-Popovic: Dva susreta s ocem - - - . - - - . Zora Keselj: Sjecanje na boravak u talijanskom logoru V1sko kod Udma Ljiljana Prlja-Dursun: Poslije pete ofanzive --: - - - - - lela Perovic-Vukojevic: zene Podgrmeca u borb1 za slobodu - - Jovanka Adzic-Bobic: U zenskoj radnoj brigadi - - - - - . Nada lvJanojlovic: Akcija zena Semberije na prihvatanju ninjenika iz V ofanzive - -- - - - - - - - - - - Bahra Dukic: , ... Na meni bila samo cma dugacka kecelja i u dzepu maramica sto mi je majka stavila ... " - - - Mica Vrhovdc: Kursevi AF:Z-a na Kozari 1943. godine - lela Maksimovic: :Zene sela cipuljica u NOB-u - - - Katica suh-sikic: Glavno Valterovo skloniSte - - - - - - - Sadeta svrgo-Kantardzic: Uspomene _iz IV. s~e?njob.osans~e. udarne brigade Dana Simic: Formiranje odbora AFZ-a u Razl]evu 1 ok?hm -. - -: . Milja Pralica: Osnivanje organizacija AFZ·a na podrucJU poun]ske opstme 1943. godine - - - - - - - - - - - - .Dusanka Ostojic: Okruzna konferencija AF.Z-a za Kozaru 1943. godme Baja Vuckovic-Perovic: Odlaz~IJ:. u sred1~il!- Bo~nu -v - - ~ -:- I. Karabegovic, H. Muradbegovzc 1 M. Spuzzc: AktiVnost zena Modnce I okoline u NOP-u - - - - - - - - - -- - - -Radosava Marin: Aktivnost zena sela Medjedje na izvrsenju zadat~ka NOP-a Ljljana Golub-Primorac: Od Ljubuske cete do Zapadnoh~rcegovackog NOP ~~ ---------------- 451 455 462 467 476 479 483 486 489 495 498 502 509 513 516 522 525 527 529 536 539 540 542 544 546 550 554 563 569 572 574 581 584 587 590 595 601 603 610 613 618 620 626 628 630 634 636 638 644 646 649 653 656 658 661 664 �Paula Ristic-Izrael: Kapitulaciju Italije smo docekali u logoru, ali spremni Nevenka Dujanovi6-Koji6: Slicice iz borbe - - - - Zafira Ademovic: ,Sve sto smo Cinile, cinile smo od srca ... " Emilija StijaCic: I - 3 - - - - - - - - - - lela Bijelic: Aktivnost :lena potkozarskog sela Gunjevaca - - - Anita Ivkovi6-Grubaci6: Junacka herojeva majka - - - - - - Azra Dzubur-Grebo: Ilegalni rad u Sarajevu po izlasku iz logora Stara Gradiska - - - - - - - - - - Gospojinka Lazarov-Radomirovic: Narod Semberije nas je sacuvao Mile Stevanovic: Pokolj u Mladlkovinama kod Blatnice Adila Salkic-Bajramovic: Sa slavonskim partizanima - Duja Marie- Vujanovic: Tri teska i nezaboravna trenutka Pero Sapardic: Dvadeset dana pod zemljom - - - Zora Roganovic-Krusevac: Neobicna zamjena - - - Anka Causevic-Marjanovic: Sjecanje na kongres USAOJ-a 1944. godine u Drvaru - - - - - - - - - - - - - Milan Pantie: Cetnicka zlodjela u toku sedme ofanzlve 1944. godine u Semberiji - - - - - - - - - - - - Rahela Perisic-Albahari: Omladina Drvara i okoline u desantu Stoja Makic: Rada Vranjesevic, narodni heroj - - - Fadila Redzic-Bilal: Na omladinskom radu u Cazinskoj krajini Nevenka Dujanovi6-Koji6: Napad cetnika na partizansku bolnicu u Trnavi 1944. godine - - - - - - - - - Anita Nenadi6: Nosenje ranjenika - - - - - - Ankica Ratkovic-Cuze: Sjecanje na prvi bombaski zadatak v' eljko Stankovic: Plemenitost i junastvo Kate Rikanovic Bogdan fJekic: Majko, kuda ces - - - - - - Despa Slavnic: Pod borbom na konferenciju - - - J ela Latinovic-Kecman: Cetvrta okruzna konferencija AF:Z-a drvarskog okruga Petra Todi6: Jedno tuzno sjecanje - - - - - - - - V eljko Stankovic: Pogibija Koviljke Golijanin - - - - - Mica Vrhovac: Druga okruzna konferencija AF:Z-a za Kozaru - - Mira Viljic-Bilbija: Na radu u Okruznom komitetu SKOJ-a za Romaniju sefika Resulbegovic: Sanitetsld kursevi u Mostaru u 1944. godini - Selma Dedic-Muftic: Njegovanje tifusara - - - - - - - Draga soljic-Jelavic: Omladinka Ruza Primorac - - - - - Fadila Redzic-Bilal: Antifasisticki front zena bihackog okruga u dokumentima i mojim sjecanjima - - - - - - - - - - - Draginja Visekruna-Lukac: Nekoliko likova iz brigade - - - - - Zora Vucelja-Josipovic: Omladinke 20. romanijske narodnooslobodilacke udarne brigade - - - - - - - - - - - - - Cilika Hajnrih-Parte: Lik i rad Marice Uherke Hazim Eminefendic: Cvita Jovisevic - Ljubomir Novakovic: Smrt proleterke Larise Dragica VrbanCic: Prezivjela sam Ausvic - Emil Kazazovic: Sestre Ditrih - - - - Milka Caldarevic: 8. mart 1945. godine u Podgrmecu 670 672 675 678 682 686 688 690 694 697 699 701 704 t:ENE BOSNE I HERCEGOVINE U NARODNOOSLOBODILACKOJ BORBI 1941-1945. GODINE * 709 Tehnicki urednik: Hilmo Hadzic 712 715 720 724 Lektori: Samija Nadrijic Veselko Koroman Dubravka :ZuriC 729 732 734 736 739 741 Korektori: Tijana Tomasevic Zineta Pesto Dubravka :Zuric 744 752 756 760 762 764 765 767 Izdavac: IGIKRO ,Svjetlost", OOUR izdavacka djelatnost, Sarajevo 769 779 Za izdavaca: Alija Velie 783 788 790 795 798 804 stampa: stamparsko rpreduzece Buducnost", Novi Sad " sumadijska 12 806 stampano u 3.000 ;primjeraka 1977. 814 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Žene Bosne i Hercegovine u narodnooslobodilačkoj borbi 1941-1945. godine : sjećanja učesnika Subject The topic of the resource Narodnooslobodilačka borba Creator An entity primarily responsible for making the resource odgovorna urednica Jasmina Musabegović; rukopise pripremio Institut za istoriju Source A related resource from which the described resource is derived Historijski muzej Bosne i Hercegovine Publisher An entity responsible for making the resource available Svjetlost, Sarajevo Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1977 Rights Information about rights held in and over the resource Svjetlost, Sarajevo Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 38-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 814 str. 1941-1945 narodna herojka Narodnooslobodilačka borba NOB žene borci ženski pokreti http://afzarhiv.org/files/original/d18ce627eaf6764d571be209d6c0f74d.pdf ffff6919a89c1b311eddd2503ef665ce PDF Text Text �Детаљ са споменика палим борцима на Иришком венцу у Фрушкој гори Рад ваЈара Сретена СтоЈановића �Ж Е Н Е С Р Б И Ј Е У Н О Б Ову књигу заједнички издају Републичка конференција Социјалистичког савеза радног народа Србије и Издавачко предузеће „Нолит” на иницијативу Конференције за друштвени положај и активност жена Републичке конференције ССРНС поводом 30-годишњице победе над фагиизмом, 30-годишњице одржавања Прве конференције Антифашистичког фронта жена Србије и Првог конгреса Комунистичке партије Србије, као и Међународне године жена. Издање су подржали и финансијски помогли: Централни комитет Савеза комуниста Србије, Републички одбор Савеза удружења бораца народноослободилачког рата Србије, Републичко веће Савеза синдиката Србије, Републичка конференција Савеза социјалистичке омладине Србије и Извршно веће Скупштине Социјалистичке Републике Србије. �БОСА ЦВЕТИЋ, главни и одговорни уредник Редакција РАДА ВУЈАЧИЋ САВКА ЂАКОВИЋ. ВИКТОРИЈА ЈАНКОВИЋ-РАДОВИЋ СРБИСЛАВА КОВАЧЕВИЋ ДАНИЦА МИЛОСАВЉЕВИЋ МИЛКА ПЕРИШИЋ ОЛГА ТИМОТИЈЕВИЋ БОСА ЦВЕТИЋ АУТОРИ РАДА ВУЈАЧИЋ групе), САВКА синдикатима и (Аранђеловац, ЂАКОВИЋ учешће у Крагујевац, (Санџак, Учитељице Топлица, штрајковима и Ниш, припаднице Лесковац, Косово, III учитељске Рад жена у демонстрацијама), ВИКТОРИЈА ЈАНКОВИЋ- -РАДОВИЋ (27. март и 6. април 1941, Припреме и позив на устанак, Београд, Београдски округ, Ваљево, Краљево), СРБИСЛАВА КОВАЧЕВИЋ (Војводина, Женски покрет у унутрашњости, Омладинска секција Женског покрета у Београду, Набав- љачка задруга младих девојака, Жене у затворима предратне Југославије), ЗАГОРКА ЛИЛИЋ-МИХАИЛОВИЋ (Поморавље, Пожаревац), МИЛКА ПЕРИШИЋ (Чачак, Ужи- це, Крушевац, Зајечар, Рад жена у синдикатима и учешће у штрајковима и демонстрацијама, Акциони киња), ника Савез банкарских, одбор ОЛГА државних осигуравајућих, и самоуправних ТИМОТИЈЕВИЋ Југославије, Удружење (Шабац, ПТТ трговачких и службеника, Пожаревац службеника, 1941, Акција за у акцији за помоћ Шпанији и жене шпански борци, „Жена данас”). Главни уредник ДАНИЦА МИЛОСАВЉЕВИЋ Одговорни уредник и секретар редакције ВИКТОРИЈА ЈАНКОВИЋ-РАДОВИЋ Ликовна опрема МИЛЕНА БАЛАБАНИЋ, академски сликар Рецензент Др ДУШАН ЖИВКОВИЋ, научни саветник Института за савремену историју у Београду индустријских Удружење и чиновника, Дом Савез приватних право гласа, студентнамеште- Жене Србије �Цртеж Ђорђа Андрејевића-Куна нолит БЕОГРАД 1975 �(ЈЛиш& & жекалга . . . Жене Југославије показале су свој хероизам још у оно вријеме кад се тек зачињао антифашистички покрет жена, 1936. године, тежећи да буду у првим редовима борбе за угњетене и израбљиване народе Југославије. . . . Кћери наших народа стале су у прве редове Народноослободилачке војске и партизанских одреда Југославије. Наша позадина је, више него ишта друго, доказ колико су оне свијесне овог хисторијског момента, кад се одлучује судбина читавог човјечанства, кад се одлучује судбина жена. . . . Ја се поносим што стојим на челу армије у којој има огроман број жена. Ја могу казати да су жене у овој борби по свом хероизму, по својој издржљивости биле и јесу на првом мјесту и у првим редовима, и нашим народима Југославије чини част што имају такве кћери. . . . Наше жене нису ушлг у ову борбу случајно, несвијесно, спонтано, већ свијесно, свијесне хисторијског збивања, свијесне да борба која се води за ослобођење нашег народа, јесте борба за срећнију будућност наших народа и срећнију будућност самих жена. . . . Можда неко на страни сања да ће у Југославији послије рата почети опет по оном старом, па ће жене пријећи у кухињу и неће одлучивати ни о чему. Али, жене су, другови и другарице, положиле испит зрелости; оне су показале да су способне не само да раде код кућанства, него и да се боре с пушком у руци, да могу и да владају и да држе власт у рукама. . . . Жене Југославије, које су у овој борби, са таквим самопријегором, дале такве жртве, оне што тако упорно стоје у првим редовима народноослободилачке борбе, имају право да овдје, данас, једанпут заувијек, утврде једну чињеницу: да ова борба мора донијети плода и за жене народа Југославије, да никада више нико неће моћи истргнути те скупо плаћене плодове из њихових руку! За ову ствар наших жена стајаће наша Народноослободилачка војска и све жене које се налазе у првим редовима велике борбе.1) . . . Српске мајке и сестре, које сте овој тешкој и крвавој борби дале најбоље своје синове, захваљујем вам на ономе што сте до данас допринијеле натчовјечанској које сте борби поднијеле за наших спас народа. своје Захваљујем отаџбине, за вам спас на огромним наших слободе и независности.2) Ј) — Говори и чланци, Загреб 1959, књ. I, стр. 112—114. Из говора друга Тита на Нрвој земаљској конференцији Антифашистичког фронта жена у Босанском Петровцу, 6. XII 1942. 2) — Говори и чланци, Загреб 1959, књ. I, стр. 259. Из говора Друга Тита на митингу жена Србије у Београду, 28. I, 1945. жртвама народа, наше ��фег; редсисци&е Иницијатива да се сачува од заборова и прикаже значај и обим учешћа жена Србије је у револуционарном 1956. године од радничком групе покрету и другарица-учесника народноослободилачкој предратног борби револуционарног потекла радничког покрета и НОБ. Ову иницијативу прихватио је Савез женских друштава СР Србије и, по одлуци Централног комитета Комунистичке партије Србије, половином исте године формирао редакцију за издавање публикације „Жене Србије у НОБ”. Зада- так редакције био је да прикупља документа и грађу и да кроз њихову обраду прикаже значај учешћа жена и њихову масовност у револуционарном радничком покрету пре рата и за време народноослободилачке борбе, као и велики утицај КПЈ на опредељење жена за револуционарни раднички покрет. У реализовању овог пионирског рада било је много тешкоћа које су произилазиле из веома сложеног и својеврсног посла, а и због тога што је редакција тек 1961. године кадровски комплетирана. С обзиром на то да материјал није нигде постојао систематизован и сређен, него растурен по архивима, институтима и музејима у Београду и другим местима Србије, то је требало из обиља докумената и разне архивске и мемоарске грађе тражити оскудна документа о борби жена или из општих докумената вадити податке који се односе на учешће жена у предратном радничком покрету и народној револуцији. Упоредо су прикупљана и сећања за допуне и објашњења по- јединих докумената. За поједине крајеве нису сачувана никаква документа, па и тамо где је учешће жена у народноослободилачкој борби било велико. У таквим случајевима редакција је прикупљала сећања преживелих учесника, а затим радом у групама и упоређивањем података, проверавала њихову тачност. У прибављању материјала са терена, редакцији су помагали срески комитети КПС, срески одбори Савеза женских друштава и Савеза бораца, као и појединци који су добровољно и савесно прикупљали грађу и обрађивали поједина места и догађаје. На тај начин прикупљен је изванредан материјал и из најзабаченијих крајева, који је допуњаван подацима из хроника, хронологија догађаја и места и друге литературе. Подаци о раду и држању жена прикупљани су не само из партијских него и из непријатељских докумената — разних саслушања, извештаја Управе града, затим Специјалне полиције и Гестапоа. У току прикупљања грађе редакција је наишла и на обимну документацију која се односи на рад жена социјалдемократског периода. Тако је редакција комплетирала документацију о учешћу жена Србије у револуционарном радничком покрету од 1903. до 1945. године. �Период револуционарне борбе жена од 1903. до 1914. и од 1919. до 1941. издала је Конференција за друштвену активност жена РК ССРН Србије као кратак приказ поводом 50-годишњице оснивања КПЈ (Београд, 1969.), под називом „Жена у борби”, а поглавље о учешћу жена Србије у НОБ у едицији „Борбени пут жена Југославије” (Београд, 1972.). Опширно обрађени материјал за књигу „Жене Србије у НОБ”, у којој се помиње преко 10.000 имена жена, припремила је за штампу редакција поводом њице победе над фашизмом, 30-годишњице одржавања Прве конференције 30-годишАнтифа- шистичког фронта жена Србије и Првог конгреса Комунистичке партије Србије, као и Међународне године жена на позив Конференције за друштвени положај и активност жена РК ССРН Србије. Задатак књиге „Жене Србије у НОБ” је да прикаже масовно учешће жена Србије у народноослободилачком рату и народној револуцији, као и учешће жена Србије у напредном радничком покрету и у свим револуционарним акцијама и манифестацијама којима је руководила Комунистичка партија Југославије на челу с другом Титом, у годинама пред II светски рат, нарочито у периоду стварања Народног фронта. У уводу књиге дати су ставови КПЈ из резолуција и других партијских докумената из којих се види колики је значај придаван раду међу женама и њиховом укључивању у револуционарни раднички покрет и народноослободилачку борбу. Предратни период је тематски подељен на активности и акције којима је руководила КПЈ, претежно у оквиру легалних или полулегалних радничких и друштве- них организација, установа или предузећа: рад жена у УРСС-овим синдикатима, учешће у штрајковима; у струковним организацијама; у студентском покрету; у акцији за право гласа; у прикупљању Црвене помоћиидр. У ратном периоду, због специфичности развоја и облика рада жена у народноослободилачком рату у разним крајевима Србије, материјал је обрађен по бившним ратним окрузима, а унутар те основне поделе, делимично је извршена хронолошка и тематска подела: жене у КПЈ и СКОЈ-у; активи и одбори Антифашистичког фронта жена; жене у илегалним и легалним народноослободилачким одборилш; у техници; курири; жене у одредима, бригадама и санитету; рад жена у позадини; жене у чијим су кућама биле базе, склоништа, скривнице, бункери; терор, логори итд. Књига садржи бројна документа цитирана у тексту или дата као факсимили, која сведоче о организованом раду КПЈ и масовном учешћу жена у НОБ, затим фотографије и биографије жена учесника НОП. Обим материјала и бројност фотографија и биографија нису омогућавали да текст паралелно прате фотографије и биогра- фије. Дате су не само фотографије и биографије жена организатора устанка и народних хероја, већ и погинулих жена бораца и припадника НОП, носилаца Спо- менице 1941, појединих жена које су обављале важније задатке на терену, углавном оних чије је податке и фотографије редакција поседовала у документацији или их у самој припреми књиге накнадно добавила. Поједине биографије нису употпуњене, што је зависило од података којима је редакција располагала. У књизи се помињу имена оних жена које су се у току НОБ бориле на територији Србије или су са територије Србије отишле у штима широм Југославије. друге партизанске јединице и бориле се на боји- Из презентираних докумената и материјала читалац може сам закључити колико је КПЈ придавала важности учешћу жена у свим активностима и акцијама које је водила кроз све периоде револуционарне борбе радничке класе а нарочито у току НОБ. Документа и наведени подаци о појединцима говоре о високом моралу и јасном идејно-политичком опредељењу жена за револуцију и о њиховој спремности и способности да се прихвате врло значајних задатака, жртвујући се несебично и стојички, свесне да је и начин на који се живи и умире убојито оружје против класног и народног непријатеља. Догађаји које књига бележи говоре и о великом уг- �леду који је КПЈ имала у народу и врло смишљеним активностима и акцијама које је она водила против ненародних режима пре рата и против фашистичких окупатора и њихових слугу за време НОБ. У књизи је посебно приказан страховити терор окупаторских власти и домаћих издајника, чији се бес сручио на сламање не само традиционалног слободарског духа и одлучне опредељености народа да се бори и жртвује за слободу, већ и на тотално уништавање револуционарног радничког покрета на челу са КПЈ и свих оних који су следили њене прогресивне идеје. Најбројнија су управо она документа која говоре о стојичком и херојском држању жена пред народним и класним непријатељем. Намера редакције била је да се у књизи помене што више жена учесника НОП, нарочито жена чланова КПЈ, СКОЈ, жена бораца с пушком у руци и истакнутих активиста на терену, као и жена које су због своје активности или припадништва НОП убијене или прогањане. И поред труда који је у то уложен, многа имена и догађаји остали су непознати због тешких услова илегалног рада и непостојања података или због неравномерног прилива грађе с терена. Намена књиге је да упозна ширу јавност о масовном учешћу и великом доприносу жена у НОБ, о чему до сада није целовитије писано. Она може да на херојским примерима борбе жена поучи, нарочито младе генерације, како треба чувати тековине$,револуције и како се треба борити за даље остваривање циљева радничке класе и самоуправне социјалистичке Југославије. Она је својеврсно сведочанство о учешћу жена Србије у НОБ и документована историјска грађа за овај тешки али и херојски период историје народа Југославије. Њена намена је и да подстакне научну обраду сложене проблематике учешћа жена у НОБ. Књига ,,Жене Србије у НОБ” је признање свима женама, знаним и незнаним, поменутим и непоменутим, радницама и сељанкама, интелектуалкама и домаћицама, онима које су обављале и најодговорније партијске дужности илегалног рада у окупираним местима, девојкама-диверзантима и куририма, деци-борцима, женама које су остајале да на кућном прагу дочекују непријатеља док су у склоништима криле организаторе борбе, партијске раднике, партизане и рањенике и које су херојски гинуле, свесне да својим радом и борбом доприносе циљевима НОБ — свим женама које су својим учешћем допринеле да наша земља крене новим путем у социјалистичку епоху. * * * У току рада редакција је изгубила своја два врсна члана. Пре две године умрла је другарица Олга Тимотијевић, новинар, један од уредника књиге, а у току завршног рада на припремама књиге редакција је била тешко погођена губитком главног и одговорног уредника другарице Босе Цветић, истакнутог друштвено-политичког радни- ка. Чланови редакције се на овом месту с великом захвалношћу и дужним поштовањем сећају плодне заједничке сарадње и драгоцене помоћи коју су им пружали главни и одговорни уредник Боса Цветић и уредник Олга Тимотијевић. У прикупљању материјала, у његовој обради и у припреми књиге за штампу учествовао је велики број другарица и другова чија имена због бројности редакција није у могућности да наведе, па им се на овом месту посебно захваљује. �КПЈ И РАД МЕЂУ ЖЕНАМА орба жена Србије за еманципацију и равноправност почиње крајем XIX века, са развојем индустрије и већим запошљавањем жена као јефтиније радне снаге. Већ тада се поставља тзв. женско питање — проблем економске и политичке равноправности жена. Први поборници те равноправности били су српски социјалисти, са Светозаром Марковићем на челу, који је још тада истицао да су економска и политичка права жена једна од основних потреба друштва. Женски раднички покрет развијао се упоредо са развојем организованог радничког покрета и стварањем Српске социјалдемократске партије, основане 20. јула 1903. године. Већ 10. августа исте године основано је, прво у Србији, Женско радничко друштво „Свест”, са задатком да окупља раднице и да их политички васпитава и образује. За непуне две године Друштво је окупило велики број радница. Оне су и после престанка његовог рада активно сарађивале у партијским и синдикалним организацијама Српске социјалдемократске партије, која је у свом програму постављала и женско питање, али се њиме није комплексно бавила. Иницијативу да Српска социјалдемократска партија организованије и свеобухватније окупи жене у раднички покрет дао је Димитрије Туцовић, после повратка са Међународне конференције жена социјалдемократа, одржане у Копенхагену, августа 1910. године. На великом социјалистичком збору жена у Београду, 12. септембра 1910. године, усвојена је резолуција и програм рада на спровођењу систематске агитације и пропаганде у духу социјалне демократије. У резолуцији је истакнуто да је жена . својим положајем и као пол и као пролетерка упућена да узме најживљег учешћа у борбама социјалне демократије .. Б 9 „... једине партије која се пачелно бори против свих приватно-правних и јавпо-правних закона који стављају жену у зависан и потлачен положај ...” Збор је закључио да жене треба обавезно да се укључују у синдикалне и партијске организације Српске социјалдемократске партије. На збору је изабран и Секретаријат жена социјалдемократа, који је покренуо свој лист „Једнакост” и повезао се са Међународном организацијом жена социјалдемократа. Плодна активност Секретаријата прекинута је избијањем I светског рата, а настављена је крајем 1918. године. Пред Конгрес уједињења радничких, социј алистичких и комунистичких организација, Секретаријат жена је, 14. априла 1919. године, одржао партијску конференцију жена социјалиста на којој је израђен предлог статута жена социјалиста (комуниста). Конгрес уједињења, одржан у Београду 21, 22. и 23. априла 1919. године, усвојио је овај предлог као Статут жена социјалиста (комуниста) Југославије: „Жене социјалисти (комунисти) усвајају максимални и минимални програм партије комуниста Југославије и сматрају себе као део партијске целине. У исто доба оне искључују сваку засебну организацију жена, а себе сматрају техничким — извршним одбором у агитацији и организовању жена. У томе смислу Конференција жена комуниста Југославије доноси свој статут по коме ће се обављати целокупан практичан део рада женског социјалистичког (комунистичког) покрета... ” О организованој повезаности са Партијом говори члан 5. овог статута: „Ове ће инстанце (месна повереништва) бити, у непосредној вези међу собом и са Централним секретарнјатом, који ће према инструкцијама Партијског већа давати директиву за целокупан рад”. �Овим документом одређено је место и значај политичког рада са женама. То потврђује чињеницу да је КПЈ, од почетка свога деловања, придавала велики значај привлачењу жена у своје редове и у раднички покрет. У Статуту КПЈ усвојеном на II (Вуковарском) конгресу, одржаном од 20. до 25. јуна 1920. године у поглављу XIII, чл. 40, став 2, стоји: „Централно партијско вијеће овлашћује се: Да израдн правилник мјесних организација, које улазе у састав Партије као гито су: Секретаријат жена и разне омладинске организације’’. На III конгресу одржаном у Бечу од 17. до 22.. маја 1926. године, нису донети неки посебни документи о раду жена, већ се у општим партијским документима говори о правима и обавезама свих чланова Партије. У Резолуцији о женском питању, која је донета на IV конгресу КПЈ одржаном 6. новембра 1928. године у Дрездену, каже се, између осталог, да раду међу радницама и сељанкама треба посветити већу пажњу и да га не треба сматрати искључиво дужношћу жена. Разрађује се и организациони приступ илегалном и легалном раду како би се придобиле што шире женске масе за циљеве и програм Партије. „Да би се рад међу радницама и сељанкама и,ентрализовао и систематски снроводио, мора се изградити одозго до доле партијски апарат за рад међу женама и у њега се морају привући ради активног учествовања раднице из предузећа. Потребио је да се при централи КПЈ образг/је Комисија за рад међу женама, која ће под руководством ЦК организовати рад на придобијању радница и сељанки за приступ у масовне оргапизације радничке класе и у Партију. У почетку треба да се рад ограничи на индустријске центре, где су раднице у великом броју концентрисане и на она села где постоји партијски апарат. Нелегални рад са симпатизерима треба да се своди на организовање женских кружока са што сталнијим саставом и одређеним програмом, који треба да је у најужој вези са дневним догађајима и дневним захтевима радница. Требо да се предузму мере да се мрежа кружока прошири, јер оне представљају резервоар из кога Партија црпи женске снаге за своје редове. Најважнија легална форма рада јесте рад у синдикатима. Његову основу чини Резолуција IV конгреса Црвене синдикалне интернационале за рад међу женама. Најважнији моменти рада женских комисија у синдикатима јесу: разрађивање ове резолуције, израда плана конкретних захтева и његово пропагирање међу радницама као захтева црвених синдиката. Синдикати и њихове женске комисије као помоћни органи треба да поведу специјалну кампању међу радницама за њихово придобијање користећи се интернационалним искуством у том раду, као нпр. летеће митинге, конференције организованих радница, скупштине неорганизованих с циљем њиховог упознавања с нашим конкретним захтевима, организовање кружока за ликвидирање иналфабетизма, за подучавање у шивењу и кројењу, за упознавање са основним принципима хигијене итд. У сврху изградње активног женског синдикалног кадра треба за организоване раднице држати легалне, кратке, основне синдикалне курсеве. С обзиром на појачану активност сељанки која између осталог долази до изражаја и у њиховом учествовању у национално-револуционарном и сељачком покрету, треба партија да отпочне са одржавањем конференција сељанки и то у првом реду у оним местима где је утицај партије највећи. Иако партија посвећује највећу пажњу раду међу радницама у предузећима и међу радним сељанкама, она ради и у непријатељским женским организацијама које обухватају масе радница и сељанки, с једним задатком да разголити ове уста- нове и да одвоји из њих женске масе и да их придобије за револуционарни радничко-сељачки покрет. У исту сврху партија предузима мере да рад тих организација прикаже у правом светлу, да поједине чињенице искористи за разголићавање и дискредитовање тих организација у очима радних маса. За рад партије међу женама је од нарочите важности масовна женска литература која треба да води рачуна о локалним приликама, а у првом реду издавање легалног женског листа. Најважнији задатак на том пољу јесте придобијање и изграђивање кадра женских радничких и сељачких дописница. Поред тога треба да се сва питања у вези с радом међу женама темељито обрађују како у легалној тако и у илегалној штампи.”1) После завођења шестојануарске диктатуре 1929. године, Партија се пред терором и због губитка масовне базе после забране синдиката и других радничких организација, повукла у дубоку илегалност. Настао је застој у целокупном партијском раду, па и у раду међу женама. „.. .Тек под конац 1932. године почињу се обнављати, партијске организације у већим центрима Југославије. Али већ 1933. почињу се нашироко обнављати илегалне ћелије КП с мјесним комитетима, а до 1934. године обновљени су покрајински комитети као највиши руководећи органи.”2) Оријентација Партије у ово време на продирање у легалне радничке организације имала је утицаја и на међу женама. Све више жена примано је у Партију и више жена учествује у акцијама радничке класе, а чињу да дејствују и самостално. све рад све по- Почетком 1934. године Централни комитет КПЈ дао је свим партијским организацијама „Упуте за рад међу женама”. У овом партијском материјалу обрађена је улога жена у револуционарном покрету и разрађене су организационе и политичке мере рада. „Непосредне задаће у раду међу женама” овако су формулисане: „1. У вези са одржавањем Интернационалног конгреса радних жена у Паризу од 28—30. јуна проширити агитацију међу пролетерским и осталим радним женама за популаризацију тога конгреса, који има за циљ активизацију радних жена за борбу против империјџлистичког рата. Настојати што више легализовати бирање и слање жена на овај конгрес. 2. У антиратну акцију партије поводом 20-годишњице светског империјалистичког рата настојати увући широке масе радница и радничких жена. 3. ПК и МК треба у своме дјелокругу да концентришу рад међу радницима у првом реду на велика текстилна, живежарска и монополна предузећа у којима су у већини упослене раднице. 4. Повећање броја жена у Партији и омладини, увлачењем радница, радничких жена и студенткиња које су се истакле у борбама или које треба одгојити и оспособити за масовни рад међу женама. Давање одговорних функција другарицама у партији, омладини и осталим револуционарним организацијама... За масовпо придобијање радница за борбу морамо приступити радницама, објашњавајући узроке њиховог тешког положаја, указујући на једини могући излаз из тог положаја: организовану борбу, заједно с радницима. Даље треба излагати захтјеве посве јасно и Разумљиво за раднице, при томе објашњавати како да се овај или онај захтјев оствари и организује борба за његово остварење, убједити раднице да и оне морају активно учествовати у борбама, па ако је потреба и одговара условима и водити њима. Једном ријечи, треба радити тако, да раднице и пролетерске жене стекну убјеђење, ‘) Из Резолуције по женском питању усвојеке на IV конгресу КПЈ. ’ ) Тито, V Конгрес КПЈ, јун 1948, стр. 43. 10 �да је нагаа партија једпни озбиљан борац за њихове интересе и да једино борећи се под њеним руководством могу побољшати свој економски, политички и друштвени положај. А то су и задаће наше партије према радним женама.”1) У периоду који следи оријентација Партије усмерена је на појачано коришћење легалних форми рада, што проширује утицај Партије на много већи круг жена него што је то било могућно док је рад био строго илегалан. На то указује и Извештај Шмита2) из 1935. године, у коме се, у одељку V, говори како организовати рад међу женама: „1. Тежиште рада међу женама поставити на агитацију и пропаганду за конкретне женске захтјеве. Томе потчинити и сву дјелатност рада у масовним женским организацијама уколико постоје. 2. Мјесто женске комисије створити један шири одбор који под неком фирмом легализовати. 3. Стварати посебан женски покрет у оквиру УРСС-а (можда проширење оне Топаловићкине филијале на све крајеве). 4. Наставити с радом. на стварању нове легалне женске организације, коју су наше почеле. 5. Покренути специјалну женску агитациону литературу, гато популарнију и женску у правом смислу ријечи. При том специјално разрадити таква питања, као: а) услови рада жена у предузећу (не копију Бебела, него конкретно данашње услове); б) избацивање удатих из предузећа и службе, в) живот и положај домаћица; г) живот и положај дјеце; д) женско право гласа и изједначавање са мушкарцима итд. 6. Нистојати створити један заједнички акциони одбор свих женских организан,ија за право гласа и сличне опће захтјеве, који би сазивао скупштине, манифестаи,ије итд.” Раздобље од 1937. године па до избијања II светског рата карактеристично је по наглом развијању демократских снага у земљи, под руководством Комунистичке партије Југославије и друга Тита. Народни фронт, масовни покрет за независност земље и њену демократизацију, већ је захватио широке народне масе и имао снажног одраза и на жене и њихову активизацију у покрету. Непосредна опасност од избијања II светског рата, утиче на одлуку Партије да посвети још већу пажњу раду међу женама. На Земаљском саветовању КП маја 1939. године подвучено је да због сталне опасности од рата и мобилизације треба радити на изграђивању кадрова непознатих непријатељу — нарочито жена. То је означено као најважнији организациони задатак: НАРОДНИ ХЕРОЈ СПАСЕНИЈА - ЦАНА БАБОВИЋ рођена је 25. марта 1907. године у Лазаревцу, у породици сиромашног занатлије Васе Ћуковића, који се доселио из Санџака. У родном месту завршила је основну школу и три разреда женске занатско-индустријске школе, коју је морала напустити да би почела зарађивати за свакодневни живот. „Организационо питање је скоро најкрупније питање овог часа. У вези с ратом и све већим прогонима пред нас се поставља важна задаћа: осигурати спретним организационим мерама континуитет руководства и чврсту повезаност свих делова партије. Већ данас треба обезбедити све форме од мобилизације и хапшења. Зато морамо што хитније подићи и изградити нове, класном непријатељу непознате кадрове. а нарочито ЖЕНЕ. Не сме бити ни једног форума без женских чланова. Ако су већина кадрова до сада подцјењивала чажност увлачења жена у КП — онда сада морају постати свесни чињении,е ДА ЈЕ ДАНАС СТВАРАЊЕ ЖЕНСКИХ ПАРТИЈСКИХ КАДРОВА НАШ НАЈВАЖНИЈИ ОРГАНИЗАЦИОНИ ЗАДАТАК.”3) Још у раној младости повезује се с радничким покретом у Лазаревцу у окаиру класних независних радничких синдиката. Преласком у Београд 1926. године запошљава се у текстилној индустрији. Ради у синдикату текстилних радника и у Културно-уметничком друштву „Абрашевић”. У СКОЈ је примљена 1927. године. Тада постаје члан Месног комитета СКОЈ-а за Београд и Покрајинског комитета СКОЈ за Србију. Члан Комунистичке партије постала је почетком 1928. године. После завођења шестојануарске диктатуре 1929. године на~ ставља с револуционарним радом у тешким условима због учесталих хапшења комуниста. Средином године њен муж Ибрахим Бабовић, по позиву Отокара Кершованија, тадашњег секретара ПК Партије за Србију, дошао је из Пожаревца у Београд да преузме дужност секретара МК Партије Београда. Спасенија Бабовић тада ради на формирању и сређивању нових партијских организација у граду. Петој земаљској конференцији КПЈ, одржаној од 19. до 23. октобра 1940. године у Дубрави, предграђу Загреба, претходиле су конференције покрајинских комитета КПЈ ') Упуте ЦК КПЈ за рад међу женама. ) Влагоје Паровмћ. ’) мПролетер”, бр. 1—2, јануар—фебруар 1940., стр. В. 11 �Та делатност је поново пресечена већим хапшењем комуниста фебруара 1930. године (провала А. Коцнура, члана ЦК СКОЈ-а). Тада је ухапшена и Цана Бабовић заједно с мужем, сестром и братом. На судском процесу сви су осуђени на вишегодишњу робију и затвор, а Цана је, због наводно „недостатка доказа” и због тога што се налазила пред порођајем, ослобођена оптужбе. У току вишемесечног полицијског затвора држала се храбро. Средином 1932. године поново је ухапшена и после краћег задржавања у затвору протерана у родно место. Међутим, одмах се вратила у Београд и наставила револуционарни рад. У томе је имала посебну помоћ др Веље Косановића, који је био значајан партијски пункт у Београду, а кога је одраније познавала. Преко њега је долазила у контакт с највишим партијским руководиоцима, које је ЦК КПЈ у то време слао у Београд — Месудом Мујкићем и Благојем Паровићем. Под илегалним именом „Мара” постаје члан Месног комитета Партије за Београд, који је Паровић формирао јануара 1934. године и још више ради на обнављању партијских организација. Јуна 1934. године упућена је на партијски курс при Међународној Лењинској школи у Москви, где је провела шест месеци. Из СССР-а вратила се у јесен 1935. године. У многим крајевима земље у то време вршена су масовна хапшења комуниста. С обзиром да је била компромитована и добро позната београдској полицији, и да је било потребно да обезбеди легализацију свога рада, морала је да се запосли и активира у синдикату. Због тога је отишла у Крушевац где се запослила у једној текстилној радионици и постала активни члан УРСС-ових синдиката. Убрзо је изабрана и за председника Секције синдиката текстилних радника. Један је од организатора штрајка у фабрици сапуна „Мерима” јануара 1936. године, као и неколико успелих акција за побољшање положаја занатских радника. Била је и један од организатора великог збора Фронта народне слободе у Крушевцу 24. маја 1936. године. Знатно је допринела развијању партијских организација и формирању Месног комитета Партије у Крушевцу. У западној Србији, Поморављу, Нишу, Крагујевцу у ово време се развијао интензивни партијски рад, радило се на оснивању Народног фронта, водиле се акције и штрајкови. Покрет је био у полету. Због тога се указала потреба формирања Обласног комитета за ова подручја. По одлуци члана Политбироа ЦК КПЈ Сретена Жујовића, Цана Бабовић одлази у Крагујевац где је био формиран Обласни комитет. Средином јануара 1937. године прелази у Ниш и као члан Обласног комитета ради на развијању партијске организације у Нишу, који се у то време нагло индустријски развио. Али, и ту брзо пада полицији у очи, па је већ крајем фебруара 1937. године ухапшена. Успела је да побегне у Светозарево, а затим у Крагујевац. Почетком маја 1937. године ухапшени су поједини чланови Партије у Крагујевцу, а затим су настала шира хапшења и у другим местима. Откривени су неки чланови Обласног комитета. Због овакве ситуације Цана Бабовић је морала да оде са овог подручја. У договору с Обласним комитетом и чланом ЦК отишла је у Сарајево на рад. После месец дана, 13. јула 1937. године ухапшена је под илегалним именом Злата Досковић. Спасенија Бабовић је мучена још у сарајевском затвору, а затим спроведена у војни затвор у Крагујевац, где је подвргнута још тежим тортурама. Насилно су јој убацивали у грло велике количине соли. „То је страшно” — причала је касније Цана. „Човек се осећа беспомоћан. Жеђ ме је мучила до бесвести. Почињало је да ми зуји у глави. Падала сам у кому. Трпали су ми со у уста, а кад би ме спопала жеђ, точили би воду пред ћелијом да би ми отежали муке... То је у ствари личило на почетак умирања на један ужасан начин”. Али Спасенија-Цана Бабовић је свему томе одолела. Херојско држање пред полицијом чланова Обласног комитета Спасеније-Цане Бабовић и Крсте Попиводе постало је пример генерацијама младих комуниста у годинама до рата како се треба држати пред класним непријатељем. Спасенија-Цана Бабовић осуђена је на две године затвора, које је издржала у Казненом заводу у Пожаревцу. После изласка с робије, средином 1939. године, опет је на револуционарном раду у Београду. Кооптирана је у Покрајински комитет КПЈ за Србију. Маја 1940. године поново је ухапшена. Док је била у затвору, на V покрајинској партијској конференцији за Србију, која је у међувремену одржана за Србију, за Војводину и за Црну Гору, Боку, Санџак, Косово и Метохију. У резолуцијама донетим на овим конференцијама посебно поглавље посвећено је раду међу женама. У резолуцији донетој на V конференцији ПК КПЈ за Србију,1) маја 1940. године, изложена је у поглављу VI концепција рада међу женама: „Партијске организације морају приступити много озбиљнијем раду међу радним женама. Једино уз помоћ Партије могу се избећи скретања која се своде на феминизам и одвајају Партију од радница и сељанки. У свим акцијама треба истицати и привлачити жене, водећи неуморно борбу за остварење начела „за једнак рад, једнака плата”, постављајући увек и специфичне захтеве жена. Али то никако не значи да не треба водити и акције свих жена за општа женска права (право гласа, равноправност пред законима и сл.)”. Од другарица из Србије биле су делегати на конференцији ПК КПЈ за Србију: Вукица Митровић, Лепа Стаменковић и Љубинка Милосављевић. Спасенија - Цана Бабовић и Мара Нацева нису присуствовале конференцији зато што су се у то време налазиле у затвору, али су изабране за делегате за V земаљску конференцту ЦК КПЈ. У извештају са VI покрајинске конференције КПЈ за Војводину, одржане септембра 1940. године, посвећено је VII поглавље проблемима рада међу женама:2) „Један од важних сектора партијског рада јесте васпитање и оспособљавање гито већег броја жена радница и радних жена уопгите за активан рад у Партији, а исто тако и за масован широки рад специјално међу женама. И онако тежак положај жене, с обзиром на избијање империјалистичког рата, знатно се погоршао, како у земљама које су директно увууене у рат, тако и у онима које не учетвују у њему. Данас се жена све вигие отпушта из службе и предузећа. У недостатку мушке радне снаге, жена радница се упошљава у ратној индустрији, где су услови рада врло тегики. Скупоћа која је тако страховито погодила читав радни народ, погађа нарочито радну жену, утолико више гито је њена надница много мања него мушка, а како јој је муж, брат или отац на фронту и у војсци, она сама мора да издржава целу породицу. Дакле, незапосленост, скупоћа, запошљавање у тешкој ратној индустрији и самостално издржавање породице уз велике патње —• ето то је донео жени данашњи крвав империјалистички рат и његове последице. Због свега овога данас је лакгие него икада окупити гиироке слојеве жена и организовати их у борби за њихове специјалне захтеве (веће наднице и плате, против скупоће, против отпугитања жена из службе или предузећа, за давање веће потпоре породицама итд.). Данас видимо да у земљама у којима бесни ратни пожар жена остаје сама у позадини, на њу мора да падне руковођење, организација и извођење аки,ија против империјалистичког рата и свих осталих који одговарају политиг^и радничке класе у датом тренутку. Та се појава, само у несразмерно мањем обиму, опазила и код нас кад је доста велики број наших добрих другова позван у војску. У Војводини данас постоји мали број жена способних да руководе појединим партијским организацијама и секторима. За овај двогодишњи период активног партијског рада мало се на томе учинило. Данас се пред партијску организацију у Војводини поставља важан задатак васпитања и оспособљавања жена за рад у Партији, с обзиром на њену тако важну улогу уопште, а специјално у ратној ситуацији.” ‘) „Пролетер”, бр. 3—4, април—мај 1940. 2) ИА ПКВ, бр. 3369. �у њеном одсуству, изабрана је у Покрајински комитет и у Секретаријат Покрајинског комитета КПЈ за Србију. На истој Конференцији изабрана је за делегата за V конференцију КПЈ, на којој је, откобра 1940. године изабрана за члана ЦК КПЈ. На саветовању партијског актива за Србију, у јесен 1940. године, на коме је учествовао и Јосип Броз Тито, у име ПК Партије за Србију, извештај о организациојом стању у Партији Србије поднела је Спасенија-Цана Бабовић. Са члановима Месног комитета КПЈ за Београд и члановима Секретаријата Покрајинског комитета КПЈ за Србију учествовала је у организовању штрајкова, демонстрација и манифестација београдске омладине, радника и грађана против политике владајућег режима. Двадесет седмог марта 1941. године говорила је окупљеном народу код Вуковог споменика, позивајући на одбрану слободе и на отпор фашистичким агресорима. Као члан Покрајинског комитета један је од организатора устанка у Србији, члан је Војног комитета ПК КПЈ за Србију. Учествује у организовању ударних група и акција против окупатора, нарочито у Београду. Учествовала је на Мајском саветовању КПЈ 1941. године у Загребу. На ослобођену територију отишла је октобра 1941. године, делујући као члан ПК КПЈ за Србију. Са главнином партизанских снага и Врховним штабом повукла се из Србије за Санџак. Пошто су отпале могућности да се руководство Партије и Главног штаба Србије децембра 1941. године и почетком 1942. године врате у Србију, Цана Бабовић је крајем фебруара са преосталим одредима српских партизана прешла Лим. Затим је постала заменик политичког комесара и партијски руководилац II пролетерске бригаде која је формирана 1. марта 1942. године у Чајничу. Прошла је тежак пут првих пола године Друге пролетерске бригаде, доприносећи развијању њене партијске организације, међуљудских односа и подизању свести њених бораца. Живела је с „бригама и невољама” бригаде, а њено учешће на партијским састанцима и саветовањима комуниста било је нарочито запажено. У јесен 1942. године, Тито јој је поверио нови задатак: да у ЦК КПЈ буде одговорна за рад Антифашистичког фронта жена. Спасенија-Цана Бабовић је иницијатор и организатор Конференције Антифашистичког фронта жена Југославије, која је одржана од 6. до 8. децембра 1942. године у Босанском Петровцу и на којој је изабрана у Извршни одбор АФЖ-а Југославије. Као већник учествује на I и II заседању АВНОЈ-а. На II заседању изабрана је за члана Председништва АВНОЈ-а. После ослобођења земље Спасенија-Цана Бабовић била је министар у влади НР Србије и члан Извршног већа Народне скупштине Србије. За посланика Савезне и Републичке скупштине бирана је у свим сазивима до 1963. године. На I конгресу АФЖ-а Југославије, одржаном у Београду јула 1945. године, изабрана је за председника Централног одбора АФЖ-а Југославије. У ЦК КПЈ бирана је од V конгреса, а у ЦК СК Србије непрекидно од I конгреса. Била је члан Извршног комитета ЦК СКС. Бирана је за члана Председништва Главног одбора Социјалистичког савеза радног народа Србије и члана Председништва Савезног одбора ССРН Југославије. Била је члан Председништва Савезног одбора СУБНОР-а Југославије и члан Савета федерације. Сада је члан Председништва СР Србије и члан Савезног одбора СУБНОР-а Југославије. Одликована је Орденом народног хероја 5. јула 1953. године. У тачки 7. резолуције постављени су задаци у раду са женама: „Да би се уклонио недостатак рада на женском сектору увлачити што веКи број жена у Партију, оспособљавати их за акцију, васпитавати их као кадрове и на тај начин осигурати њихово руководство у датој ситуацији у случају потребе потпуно преузимање рада на свим секторима.”1) Од жена су на конференцији Покрајинског комитета КПЈ за Војводину биле делегати: Соња Маринковић и Јудита Аларгић. У резолуцији Осме покрајинске конференције Црне Горе, Боке, Санџака, Косова и Метохије,2) на више места је констатовано да је рад Партије међу женама био занемарен и да партијске организације треба да му посвете више пажње. У поглављу VIII „Рад међу женама”, постављени су задаци: ,,а) Мора се приступити озбиљном раду међу радним женама у вароши и на селу. б) У свим акцијама треба истицати и привлачити и жене, водећи неуморно борбу за остваривање начела „за једнак рад, једнака плата”, постављајући и специфичне захтеве жена. в) У исто вријеме треба водити и акције свих жена за општа женска права, —• право гласа, равноправност пред законом и томе слично”. Делегат на овој конференцији била је Милева Вуковић. На V земаљској конференцији КПЈ, одржаној од 19. до 23. октобра 1940. године у Дубрави, предграђу Загреба, посебна пажња је посвећена раду КПЈ међу женама. У исцрпном реферату су приказани борба и активност жена за њихова права и истакнути методи и облици рада Партије на политичком уздизању жена. Уједно су прихваћени принципи рада на окупљању жена свих друштвених слојева око револуционарног пролетаријата. Најкарактеристичнији делови овог значајног документа су потврда ставова, оријентација и напора Партије да, не само масовно активира жене у борби за њихове захтеве, да их сврста у чврст и јединствени антифашистички фронт, већ и да им повери врло одговорне дужности у време избијања II светског рата. Реферат је поднела другарица Вида Томшич. Другарице и другови! Рад међу женама постаје за нас све важнији сектор рада. Империјалистички рат, мобилизација, несташица животних намирница, беспослица и скупоћа појаве су које дубоко задиру у живот већине жен.а,. од радница па све до грађанских жена. Ове појаве које доноси са собом рат буде жене из летаргије, из пасивности и мобилишу их у борбу револуционарног пролетаријата. Појавом империјалистичког рата рад међу зкенским масама постаје, дакле, све важнији... III. Да видимо који су то женски захтеви које пролетаријат мора да уврсти у свој програм. 1) Пре свега, то су захтеви који се тичу материнства, и то: потпуна заштита мајке, нарочито раднице и сељанке, пре и после порођаја; домови за мајке и трудне жене, породилишта, болнице, примаљска и лекарска помоћ, дечја јасла, дечји домови, законска заштита деце, укидање свих разлика међу брачном и ванбрачном децом, дозвола абортуса — све док не буду створ&ни сви услови да мајка може без бриге да рађа. 2) Даљи захтеви тичу се двојног морала у нашем јавном и 'чриватном животу: потпуна равноправност жене пред зако‘) ИА ПКБ, бр. 3369. ИРПС, бр. 12099/131. !) 13 �ном, и ефикасна борба против проституције, с тим да се младим девојкама омогући одговарајуће и пристојно плаћено упослење, а да се кажњавају заводници и купопродаја жена. Крај двојног морала у нагием праву и целокупном јавном животу, који кажњава и избацује жену за исто дело за које мушкарац не подноси никакве последице, већ му чак расте углед (проституција, ванбрачна деца, забрана тражења оца и т. сл.). Увођење грађанског брака и могућност развода брака. 3) Треће су захтеви економске природе: једиатса плата за једнак рад; укидање разлика између плата и услова за запослење удатих и неудатих жена; укидање ноћног рада за жене; одређивање радног времена за кућне помоћнице; ефикасна заштита фабричких и других радница од штетних последица рада; заштита младих радница од шиканирања и сексуалног искоришћавања од стране гиефова; плаћено одсуство за запослене жене пре и после порођаја, са законским осигурањем да ће после тога одсуства бити поново примљена на посао и да ће им бити плаћено време за дојење деце; дечје јаслице при фабрикама и установама; приступ свим звањима која одговарају женама; приступ у све гиколе стручног образовања жена. 4) Најзад и политички захтеви: признање свих политичких права женама; потпуно активно и пасивно право гласа. Тим, специфичним женским захтевима прикључују се у свакој конкретној ситуацији нови захтеви, који нису само женски, али који на нарочити начин погађају баги жене. Данас. на пример, у време другог империјалистичког рата и растуће скупоће, ми повезујемо опгите женске захтеве са садагињом ситуацијом и дајемо им нов садржај. Правилна борба за женске захтеве могућна је само на бази правилног разумевања и постављања женског питања, онако како смо га већ приказали. Те захтеве, које класно друштво уопште не може потпуно решити, морамо у пракси повезати са борбом пролетаријата; пролетаријат мора водити масу жена у борбу за њихове захтеве, с тим да им непрекидно 1/казује на класни значај равноправности и подређености жена... НАРОДНИ ХЕРОЈ ВИДА ТОМШИЧ, ЧЛАН ЦК КП СЛОВЕНИЈЕ НАРОДНИ ХЕРОЈ У доба када је било потребно удружити све народне снаге у јединствени фронт против навале фашизма у међународном, и националном опсегу, у тој борби су снажно сарађивале и жене. ВУКИЦА МИТРОВИЕ, ТЕКСТИЛНА РАДНИЦА, ЧЛАН ПК КПЈ ЗА СРБИЈУ Масовно антифашистичко васпитање жена вргиено је усмено и преко наше штампе. То је било време шгсроке сарадње са свима женама, доба масобног- рада у грађанским женским организацијама (Женски покрет у Србији и у Хрватској, разне женске организације у Словенији). Иако је целом том раду недостајало принципијелне јасноће, он је ипак био успешан. Сврстао је масу жена у заиста јединствен и чврст антифагиистички фронт. У то доба већ су искоришћаване легалне могућности рада. Наше жене радиле су у низу женских удружења. Оснивале су и саме разна удружења и подружнице и у њима окупљале жене. Наше жене у Загребу и Београду почеле су у то време да издају легалне женске часописе и ревије „Женски свијет” и „Жену данас”, који су огромно допринели просвећивању и окупљању жена (на пример, „Жена данас” у акцији за право гласа)... У гитрајковима који су се водили у прошлој години, преко 50% учесника биле су жене. Примери борбе за економске захтеве у Србији: код Владе Илића, Београд, штрајк текстилаца у Земуну, нарочито акција радница и радничких жена поводом, штрајка аеронаутичких фабрика у Београду и Земуну, њихова демонстрација пред Министарством, штрајк текстилних радника у Лесковцу, у Ваљеву у фабрици бомби, штрајк монополских радница у Велесу у Македонији, чипкарских радница у Сарајеву и у фабрици хартије у Чачку. Даље, низ штрајкова у Хрватској, у којима је активно сарађивало врло много радница (на пример, предузеће Требич, Гаон, Контакт, Холцнер, Хан и Нетел у Загребу, акција радничких жена у штрајку у Гардуну код Сиња, сплитски штрајк), учегиће жена у свим акцијама против скупоће које су вођене, 14 �нарочито у Црној Гори и Словенији, где је било преко 1/3 ■учесника жена. Али не само то. Жене данас у огромном броју учествују и У политичким акцијама. На пример, акција за право гласа жена (Србија и Словенија); демонстрације 14. децембра у Београду; у овогодишњој првосептембарској акцији у Београду, Загребу, у Далмацији и осталој Хрватској, у Кошутњаку 8. септембра, где је било 50°/о жена и где су се жене одлично показале и у борби са полицијом и у спасавању рањеника. Од јесени 1939. године, са оштријом диференцијацијом међу женама, морао се променити и наш рад у удружењима. Дошло је до прелома свуда где је наш рад био правилан (на пример, Омладинска секција Женског покрета у Београду, а и у другим местима прелом је очит). У женским удружењима где смо ми имали одлучујући утицај осећа се баш сада прилив нових жена које траже од нас одговор на сва отворена питања данашњице (на пример, Друштво за просвјету жене у Хрватској, које се све више развија). Тако видимо да је покрет радних жена од пре неколико година у сталном порасту. Нарочито је пак порасла борбена свест и активност жена у овој години после почетка империјалистичког рата. На хиљаде жена радница, домаћица, намештеница и других жена учествује у најразличитијим борбама које води радничка класа и радни народ Југославије. у овим борбама расте један кадар жена на који ће Партија моћи да се ослони у свом раду међу женама и у активизирању радних жена. Морамо ту нарочито подвући да сви ови покрети нису само последица погоршања положаја радних жена и последица општег процеса активизирања радних маса. На овај пораст радних жена у покрету одлучујуће је утицала Партија појачаним радом међу женама. КРЈ је увек правилно оцењивала важност рада међу женама. Партија је увек сматрала тај рад као сектор рада за који треба у сваком комитету и у свакој ћелији да буде неко одговоран. У свим партијским важнијим документима, резолуцијама, директивним брошурама и партијским органима било је говора о томе сектору рада. На скоро свим конференцијама био је рад међу женама посгављен као посебна тачка дневног реда. У неким покрајинама постојале су већ одавно женске комисије. Но, поред свега тога наш рад међу женама све до пре 2—3 године био је слаб... Наше партијске организације нису увек спретно проналазиле најзгоднија питања и захтјеве на којима би се могле окупити и покренути жене, а нису налазиле ни најбоље форме за такво активизирање радних жена. Зато је број жена у Партији, иако у овој години јако порастао, још увек тако низак ... Поред неразумевања и занемаривања женског сектора рада, важан узрок за још увек слаб рад међу женама, припада идеолошким скретањима у женском питању... ЛЕПОСАВА СТАМЕНКОВИБ, ТЕКСТИЛНА РАДНИЦА, ЧЛАН МК КПЈ ЗА БЕОГРАД НАРОДНИ ХЕРОЈ МАРА НАЦЕВА, РАДНИЦА У НИШУ, ОРГАНИЗАТОР И УЧЕСНИК ШТРАЈКОВА, ЧЛАН ОК КПЈ ЗА НИШ. ХАПШЕНА ПРЕ РАТА. ОДМАХ НОСЛЕ НАПАДА НЕМАЦА НА ЈУГОСЛАВИЈУ ОТИШЛА ЈЕ У РОДНО КУМАНОВО И НАСТАВИЛЛ РАД. ОТКРИВЕНА ЈЕ И УХАПШЕНА У ЛЕТО 1942. ИЗ ЗАТВОРА У СКОПЛјУ ПРЕБАЧЕНА је у СОФИЈУ, А ЗАТИМ У ЛОГОР НА ТУРСКОЈ ГРАНИЦИ. ОСЛОБОБЕНА ЈЕ КРАЈЕМ 1943. ГОДИНЕ, ВРАТИЛА СЕ У МАКЕДОННЈУ И СТУПИЛА У ОДРЕД. ПРОГЛАШЕНА ЗА НАРОДНОГ ХЕРОЈА 27. НОВЕМБРА 1953. ГОДИНЕ Феминизам у нашим редовима треба да означимо као десничарску опортунистичку помоћ грађанском женском покрету код ширења илузија да се тобоже може ријешити женско питање у оквиру класног другитва помоћу неких реформи. На тај начин одвајају се жене од револуционарног пролетаријата и његове партије. Према томе је то покугиај ликвидирања водеће улоге наше Партије у борби за једнакост жене... V. Према томе, поставља се пред нас питање какав треба да оуде наш рад међу женама да бисмо их на основу њихових захтева активизирали у револуционарној борби под руко8одст8см1 наше КП. а) Садржај нагиег рада мора пре свега бити широко пропагандгсстичко просвећивање жена, да постану свесне свог положаја у капитализму, као и свог места у борби радног народа. Свим женама мора постати јасно у каквој је вези питање њихове равноправности са системом класног друштва. Друго, морамо на основу њихових захтева повести агг^тацију за разне акције у којима треба повезати о/сенске захтеве са борбом радног народа против капитализма. Да бисмо то постигли, наш рад мора бити широк и еластичан. Захтеви око којих хоћемо да окупимо и покренемо жене морају бити уско повезани са моменталном конкретном си- 15 �пропаганде међу женама и њиховом окупљању и просвећивању на основним питањима која се тичу њиховог положаја... На селу има такође много организација у којима се окупља велики број жена. Досад смо препуштале сељанке саме себи и утицајима разних грађанских организација (разне задруге у Србији, Женске гране ХСС, Сељачка жена и друштва кмечких фантов ин деклет —- сељачких момака и девојака — у Словенији). Све су то организације где постоје могућности за успешан рад. Истина је додуше, да је рад на селу тежи г; да тражи више стрпљења и истрајности него икоји други рад, али баш зато му морамо поклонити посебну пажњу, нарочито зато што је рад на селу једна од наших најболнијих тачака, а уједно један од наших најважнијих задатака. У целом раду преко легалних организација морамо настојати да привучемо нове масе жена, оне које су досад биле потпуно пасивне. У ту сврху је потребно да се тим женама пружи некаква практична корист, а да се истовремено и васпитавају. Зато у овим организацијама често приређујемо и течајеве за шивење, кројење, здравствене течајеве, васпитне и сличне течајеве. Али морамо још једанпут подвући да такви курсеви, као и женске секције, не смеју постати сами себи циљ, већ морају само послужити за гито лакше окупљање и просвећивање жена. туацијом. Зато и не постављамо никакве посебне захтеве жена у капитализму, него их повезујемо са данашњим захтевима у доба другог империјалистачког рата, растуће скупоће и новог напида на права радног народа, а нарочито на права жена, као што смо, на пример, захтеве за женско право гласа прошле јесени повезали са борбом против империјалистичког рата, и у исто време с тим захтевом раскринкали Владу споразума, која је обећала демократију ... Најшири рад међу женама можемо развити поводом питања скупоће као последице империјалистичког рата од које прети глад већини народа. Морамо приказати рад владе, која помаже животним намирницама немачке и италијанске империјалисте, да би и даље истрајали у пљачкашком рату, док истовремено баца народе Југославије у нечувену беду и глад. Све мере против шпекуланата само су бацање песка у очи и не могу ништа променити, јер је очигледна чињеница да скупоћа упркос томе непрекидно расте. Питање скупоће значи за жену питање могућности исхране њене породице, њене деце. Жене саме траже начина којим би се бориле против скупоће... Не само што жене нису добиле обеНана политичка права од нове владе, него је у припреми читав низ нових мера против жена. Незапосленост ће се опет решавати на рачун жена, жена ће и даље морати да се бори за основна права на рад и мораћс да брани своја права. Мере које доприносе јачању капиталистичке експлоатације и реакције већ дижу вал протеста међу радним масама, особито међу радним женама. Наш је задатак да водимо овај масовни отпор против капиталистичке реакције и против владе, да појачамо борбу жена за политичка права и да је повежемо са борбом радног народа за нову народну владу, владу радника и сељака, која једино може дати ова права... б) Прелазимо сада на питање какав облик може имати наги рад међу женама. Облици тога рада зависе од тренутне ситуације и од наших снага. Наш принцип мора бити: ми морамо радити свуда где се скупљају жене; сваком приликом, где год је то могуће, морамо мобилисати и активисати све жене за борбу. бб) Други врло важан облик рада међу женама јесте лист. Добар женски лист врши широку пропаганду међу женама, с. истовремено врши и улогу организатора жена у њиховим борбама. Колпортажни одбори, одбори дописника, одбори читатељки могу се оснивати око листа и да тако постану средишта за рад међу женама, нарочито тамо где немамо других могућности. Код листа је важно да има правилну линију, али да је при том што популарнији и приступачнији женама; мора да одговара њиховим захтевима а истовремено им мора указивати пут напред. Као пример једног уистину доброг листа нека нам буде „Жена данас”... вв) Поред коришћења свих легалних могућности, прилике нас све више присиљавају да пређемо на полулегалне облике рада међу женама. Где нема легалних могућности, васпитање широких слојева жена вршићемо преко полулегалних састанака. Ту не смемо бити ускогруди, јер искуство показује да се на такве састанке, на такве васпитне групе, могу окупљати ширг. слојеви жена. А и ови посебни женски састанци, посебне женске васпитне груп&ј~жогу бити само пут за увлачење жена у заједничку борбу са мушкарцима. То су углавном облици нашег пропагандистичког рада међу женама. Али не смемо мислити да је могућ и потребан само овај рад. Искуства, нарочито искуства из претходних година, показују да се и жене најбоље окупљају у акцијама. А најбоље се васпитавају у току акција на властитим искуствима. Такве жене које су се показале добре у акцијама треба онда увлачити у систематичнији васпитни рад, а најбоље и У Партију... Најзад, сматрам за неопходно да подвучем потребу да се радо.м међу женама морају бавити све наше партијске јединице, без изузетка. Не сме се више догађати да се овај сектор нашег партијског рада препусти неколицини другарица, без помоћи и без контроле. Свака наша јединица, па и где нема ни једне другарице, мора имати једног члана који ће одговарати за рад међу женама. То важи већ за ћелије, а нарочито за наше комитете. То важи и за оне ћелије, које, на пример, раде у творницама где нема ни једне жене. Зар нису акције радничких жена, односно жена радника који су били у покрету, само упозориле на то да мора таква ћелија у предузећу радити и међу женама у својој околини. Погрешан је и став да само жене треба да раде по женској линији... У већим местима, где ће и рад међу женама бити обиман, добро је да се оснивају женске комисије које ће бити од помоћг'. комитету у раду са женама. Али нема смисла оснивати таквс комисије из чисте формалности тамо где нема услово, да. таква комисија стварно помогне комитету, као што јс то био случај код неких окружних комитета. Нарочито ће бити потребно да се при покрајинским и националним пар- аа) ЛЕГАЛНЕ ЖЕНСКЕ ОРГАНИЗАЦИЈЕ Због посебног рада међу женама, због велике заосталости жена, због лакшег окупљања и просвећивања жена, и ми помажемо оснивање и стварање поеебних легалних женских организација. Такве организације пружају нам велике могућности рада. У њима можемо окупљати најзаосталије жене, те их преко њихових уских, личних интереса постепено преваспитавати у свесне жене са широким погледима. Правилно и позитивно је стварати посебне женске организације само онда када се својим радом укључују у општу борбу пролетаријата под вођством КП. У свим организацијама, културним, просветним, сталешким и разним женским секцијама, где год се налазе жене, такође постоји могућност пропагандистичког и агитационог рада међу женама... Морамо нагласити да је могућност легалног рада још и данас врло велика и да ову чињеницу не смемо нипошто заборавити и занемарити. У Србији имамо уместо Омладинске секције Задругу младих девојака, а уз њу могућ је рад у најразличитијим сталешким организацијама где има много жена (на пример, поштарке, учитељице, железничарке, државне чиновнице итд.). У унутрашњости остала је још могућност рада у Женском покрету. Велике могућности рада имамо, на пример, у Црвеном крсту, где има приличан број жена и где морамо водити живу антиратну пропаганду. Али ни оне жене које се данас окупљају у сасвим реакционарним организацијама и где их има велики број, не смемо препустити туђем утицају... Посебне женске секције оснивамо зато што се показало да жене у почетку теже прилазе мешовитим организацијама, где се не могу снаћи, а да их много лакше окупљамо и придобијамо за женске састанке. Код женских секција морамо пазити на то да оне остану у свом делокругу, тј. у оквиру 16 �тијским комитетима створе такве комисије за рад међу женама. А биће потребно да се таква комисија створи и при ЦК КПЈ, која досада није постојала... ” међу радника и класне борбе... ” На основу оцене ске конференције Од другарица из Србије биле су делегати на V земаљској конференцији КПЈ: Спасенија - Цана Бабовић, Вукица Митровић, Лепа Стаменковић и Мара Нацева. За чланове ЦК КПЈ су изабране другарице Спасенија Цана Бабовић и Вида Томшич. дате у реферату и резолуцији V земаљпостављени су задаци за будући РАД МЕЂУ ЖЕНАМА:1) V. Конференција КПЈ констатира да је у неким партијским организацијама систематски рад међу женама још увек занемарен, да другови не посвећују озбиљну пажњу томе важном раду, да тај рад препуштају само току или иницијативи самих другарица, другарицама дапаче одбијају помоћ која се од њих тражи. Стога је потребно: а) да све партијске организације посвете највећу пажњу раду међу женама, особито у синдикатима и другим масовним организацијама; б) за тај рад организације треба да одреде не само другарице него и другове; в) да партијске организације посвећују чим више пажње женама из радничких и сиромашних рејона и пружају могућу помоћ разним савјетима итд.; г) водећи борбу зо опћа женска грађанска права, за једнаки рад и једнака плата у предузећима, разним уредима итд., потребно је у исто време сузбијати бурокоаски феминизам, који ствара јаз из') „Пролетер”, јануар 1941. ИСМЕТ МУЈЕЗИНОВИП: ФАШИСТИ ДОДАЗЕ! радница и има за циљ да отупи оштрицу Ови ставови су током времена прилагођавани економским и политичким приликама пред II светски рат, у време општег снажења утицаја КПЈ на масе и још одлучнијег залагања Партије за учешће жена у свим областима партијског рада, довели до масовног ангажовања жена у акцијама које је Партија водила против непосредне ратне опасности и фашизације земље. Они јасно указују да је у разним временским периодима, на својим конгресима, конференцијама и саветовањима, КПЈ вршила анализу рада међу женама и критички се на њега освртала, упућујући своје чланство на одређене методе и садржај овог рада значајног за Партију. �ПИВО КАРАМАТИЈЕВИБ: ФАШИСТИ ДОЛАЗЕ! 18 �У БОРБИ ЗА РАВНОПРАВНОСТ ЗА МИР И СЛОБОДУ �Прве странице ове књиге, посвећене учешћу жена Србије у народноослободилачкој борби, односе се на рад жена у периоду непосредно пред II светски рат. То доба је обиловало политичким и активностима, економским у којима акцијама, су масе демонстрацијама, жена имале штрајковима значајног удела и, и другим захваљујући Партије, израстале у активне политичке борце и руководиоце, оспособљене догађајима које су наметнули окупација земље и развитак народноослободилачке борбе. 20 да многобројним оријентацији учествују ц �РАД ЖЕНА у СИНДИКАТИМА И УЧЕШЋЕ у ШТРАЈКОВИМА осле забране рада Независним синдикатима, трећег дана после завођења војномонархистичке диктатуре 1929. године, радничка класа Југославије је остала без своје масовне легалне организације. Да би потпуно онемогућила сваки отпор напредног радништва, влада је већ 1. фебруара 1929. године одобрила рад УРСС-овим синдикатима, на чијем се челу налазило опортунистичко социјал-демократско руководство, које се спрегло с владајућом буржоазијом и није заступало интересе радничке класе. Напредно радништво није се укључивало у ове синдикате и остало је по страни. Оживљивање партијског рада у условима полицијског терора и спровођење у живот партијске линије да се преко радничких и других организација које се боре за економска и политичка права радника непосредно делује на масе, захтевало је да се комунисти и напредни радници активиШУ У УРСС-овим синдикатима. Тај процес укључивања комуниста у УРСС почео је већ 1933. године и развијао се постепено, са доста тешкоћа, али успешно, те је од 1937. до 1941. Г0дине кроз Уједињени раднички синдикални савез Југославије (УРССЈ) П КПЈ могла развити врло живу делатност у борби за економска и политичка права радника и постепено заузимати позиције у појединим струковним савезима, ангажујући се на склапању колективних уговора и у свим другим радничким акцијама. Партија је освајала позиције и у радничком друштву „Абрашевић”, спортским друштвима, есперанто и шаховским клубовима и у другим организацијама у којима се окупљала радничка класа. На основу директива за рад са женама и дугогодишње праксе коју је и V земаљска конференција КПЈ позитивно оценила, у оквиру синдиката је организован посебан рад међу женама. Раднице су окупљане и укључиване у читалачке групе, активе, секције, марксистичке кружоке, одборе — према могућностима за рад и снагама које су тај рад спроводиле, али увек са истим задатком: да се жене активишу и укључе у борбу радничке класе. На овим су пословима најчешће радиле жене, чланови Партије, мада то није био искључиво њихов задатак. Поред својих партијских задужења и рада у синдикату, оне су биле врло активне и у раду са женама. Тако је Лепа Стаменковић формирала одбор жена за Карабурму, који је активно радио све до избијања рата, априла 21 НАРОДНИ ХЕРОЈ ЉУБИЦА ОДАЏИБ, ТЕКСТИЛНА ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ РАДНИЦА, �НАРОДНИ ХЕРОЈ АНЂА ЈОВАНОВИЋ-РАНКОВИЋ, рођена је 24. априла 1909. године у Избишту код Вршца, где је завршила четири разразреда гимназије и где се укључила у напредни раднички покрет. Била је и полазник једног курса есперанта, што је у оно време полиција сматрала као могући знак левичарства, с обзиром на то да је ове курсеве похађао велики број напредних младих људи. Анђа је 1927. године примљена у СКОЈ и исте године је ухапшена због учешћа у неким скојевским акцијама. Године 1928, прешла је у Београд, где се запослила у фабрици тепиха и завеса на Душановцу. Исте године примљена је у чланство КПЈ. Због учешћа у једном неуспелом штрајку, 1929. отпуштена је с посла, ухапшена и протерана у место рођења, где је две године живела под присмотром полиције. Но она је и у то време била партијски активна и повезана са радничким покретом у Вршцу. Године 1933. вратила се у Београд и радила је у текстилним фабрикама Моравија, Елка и у Земуну. На сваком месту била ј;е активан партијски и синдикални радник. Касније је са Вукицом Митровић и Лепом Стаменковић била у руководству синдикалног актива текстилаца; била је члан Женске секције међуструковног одбора у Управи синдиката у Београду; организовала је рад група жена у текстилним фабрикама. 1937—1938. године била је члан Комисије за рад међу женама при ПК КПЈ за Србију. Хапшена је 1936. и 1939. Тада је са већом групом другова и другарица била неколико месеци на Ади Циганлији. У затвору се држала ванредно храбро. Пуштена је због недостатка доказа. После тога је живела полуилегално и била члан једног рејонског комитета Партије. Под окупацијом је учествовала у организовању и извођењу разних диверзантских акција у Београду. У јесен 1941. пребацила се на ослобођену територију у Ужицу где се ангажовала у организовању партизанских радионица и у раду међу женама. Крајем године је са главнином партизанских снага прешла у Санџак. Кад је формирана Друга пролетерска бригада, именована је за заменика политичког комесара 2. чете 4. батаљона. Била је врло храбра и у опхођењу са друговима непосредна. Због ових, а и других својих особина била је омиљена међу борцима. Погинула је 11. јуна 1942. године, у тешкој борби са четницима, коју је водила цела II пролетерска и делови I пролетерске бригаде. И у овој последњој, врло оштрој и крвавој борби у којој је IV батаљон десеткован, јуначки се борила. Пала је крај митраљеза којим је штитила одступницу борцима. За народног хероја јула 1953. године. проглашена је 6. • 1941. године. Овакви су одбори формирани и на Дорћолу, Чукарици и у другим крајевима града, где је било радничких насеља или фабрика у којима су радиле жене. У Београду су овај рад покретале или су се на разне начине у њега укључивале: Цана Бабовић, Рашела-Шела Барух, Аница Буловић, Илонка Валгони, Љубица Велебит, Анђа Галовић, Иванка Главашки, Маријана Грегоран, Јулија Делере, Кристина Ковачевић, Вукица Митровић, Милица Михајлица, Станица Начевић, Љубица Новаков, Љубица Одаџић, Јулка Орешчанин, Фатима Пејовић, Нева Петровић, Радмила Рајковић, Љубица РакићЂорђевић, Анђа Ранковић, Марија Рачки, Јулишка Салај, Стана Симић, Лепа Стаменковић, Јелисавета Старчевић-Павловић, Љубинка Стричевић, Јелена Топалов, Јелена Ћетковић, Аница Цента и многе друге. У своме раду оне су користиле сваку прилику да истакну потребу активисања жена у радничком покрету, а исто тако и потребу њиховог пуног учешћа у свим акцијама које су биле од великог значаја за друштво уопште. Као један од доказа за то може да послужи предавање ,,0 радници у друштву и држави”,1) одржаном 8. марта 1938. године у Радничкој комори у Београду. Значај овог предавања је у томе што су жене чланови Партије успеле да га одрже баш у Радничкој комори, где је рад са женама држала Милица Топаловић. Доносимо одломак предавања: „Ми не смемо и нећемо никад заборавити до као раднице имамо нарочите тешкоће у борби, ми нећемо заборавити да је наше место првенствено у радничком покрету, да је наша борба —- борба наше ‘) „Жена данас", бр. 11—12, март—април 1938. 22 класе. Али ми данас не смемо заборавити и на задатке који свом тежином падају на нас, баш зато што смо раднице. Ми морамо прихватити сваку борбу жена за мир и слободу, а таква борба жена из дана у дан буја. Нека се наш пут уједини са путем свих жена које полазе у борбу за одбрану мира, које траже за једнак рад једнаку награду, које се залажу за бољи живот људи. Ми не смемо заборавити да смо позване да будемо пионири слободе, напретка и новог живота. Ми то не смемо заборавити поготову данас, на дан 8. марта, кад се жене целог света групишу око једпе идеје која ће им загарантовати бољи живот. Данас у целом свету жене прослављају свој дан, негде у знаку борбе, негде у знаку победе. У будућности ће нам припасти место које смо заслужиле, али зато ми жене које проводимо дан поред захукталих стројева, ми које одгајамо бледуњаву децу, ми које волимо сву децу, ми које стварамо богатства, ми које се челичном снагом пробијамо кроз живот, ми не смемо заборавити да се данас жене и,елог света боре за мир.“1) За рад са женама формирана је и комисија при ПК КПЈ за Србију у којој су, у периоду између 1937. и 1941. године, према непотпуним подацима, повремено биле: Спасенија-Цана Бабовић, Вукица Митровић, Анђа Ранковић, Лепа Стаменковић, Јулија Делере, Рашела Барух, Митра Митровић, Лепа Перовић, Добрила Карапанџић и Милада Рајтер. Нема сумње да је било још жена којима је Партија поверавала овај рад, али њихова имена нису могла бити утврђена. ПК КПЈ за Војводину поверио је организовање женских секција међу радницама у Новом Саду и другим градовима у Војводини Соњи Маринковић и одредио је да руководи њиховим радом. Она је женске секције организовала по струковним савезима (текстилаца, кројача, графичара итд.). У спровођењу ове акције радиле су с њом: Ирма Амбрустер, Вида Каћански-Лучић, Радосава и Софија Скандарски, Јудита Аларгић, Марија Бача, Милица-Беба Бурсаћ, Савета Дејанов, Аница Зурковић, Деса МиладиновићАбисинка, Јелица Мирилов-Ђерић, Зора Потипарска и др. У Суботици се у Женској радничкој секцији, уочи II светског рата окупљало 250 до 300 жена. Углед и утицај ове радничке секције жена био је тако велик да су јој приступиле и неке интелектуалке и напредне грађанке. При секцији је била организована „летећа библиотека” за жене. Свака чланица је уплаћивала по 5 динара 1) Предавање је требало да одржи Вукица Митровић, али је полиција забранила њено иступање, па га је прочитала Мила, кројачка радница. (Прим. ред.). �месечно за библиотеку. Од прикупљеног новца купована је напредна белетристика и добављана пропагандна литература која је давана чланицама на читање, а једанпут недељно се на заједничком састанку дискутовало о прочитаним књигама. у Крушевцу су у Фабрици сапуна „Мерима” 1940. године формирале женски актив Радмила Обрадовић-Медан, кројачица и Милка Минић, која је у то време радила као наставница Женске занатске школе. У Ужицу је руководилац рада са радницама била Цвета Дабић, текстилна радница, у Чачку Косара Радосављевић, радница Фабрике хартије, у Сремској Митровици Елвира-Бела Ђајић. Окружни комитет КПЈ у Ваљеву оформио је почетком 1940. године комисију за рад међу женама, у којој су од другарица радиле Љубинка Марић и Софија Станишић, а испред Окружног комитета Филип Кљајић, Обрад Стефановић и Риста Михајловић. Крајем године у комисији за рад међу женама биле су: Милка Минић као руководилац, Ђука Динић, Анка Даус и Софија Станишић. Готово у свим местима у Србији: у Нишу, Крагујевцу, Новом Саду, Панчеву, Вршцу, Краљеву, Крушевцу, Лесковцу, Ужицу, Чачку, Ваљеву, Обреновцу, Пожаревцу, Пећи и другим, поред рада у женским секцијама и активима, раднице су биле активне и у друштву „Абрашевић”, које је одиграло велику улогу у укључивању радница, жена радника и омладинки у раднички покрет и у њиховом културном и политичком васпитавању. ТКАЧНИЦА У УЖИЦУ. ПРВА СЛЕВА ЦВЕГА ДАБИК, ЧЛАН ОК КПЈ ЗА УЖИЦЕ, ПРЕ РАТА ГРУПА ШТРАЈКАЧА У ФАБРИЦИ САПУНА „МЕРИМА" У КРУШЕВЦУ, ЈУНА 1936. У свим фабрикама, већим предузећима и радионицама где је КП имала утицаја, раднице су, као и већина њихових другова, организовано учествовале у раду и свим акцијама које је водио синдикат: бориле се за закључивање колективних уговора, биле у штрајкачким одборима, штрајкачким стражама, организовале штрајкачке кухиње, бринуле о породицама штрајкача итд. Карактеристика положаја жене-раднице из тог времена дата је у реферату о синдикалном питању на V земаљској конференцији КПЈ, у поглављу „Жене и омладина”:1) „Најексплоатисанији део радничке класе јесу жене и омладина. Капиталистичка класа, у тежњи за што већим профитом, увек радије запошљава женску и младу радну снагу. Мање отпорни, жене и омладина су увек погоднији за експлот) Ирп, бр. 12624, V земаљска конференција КПЈ 1940. Фотокопија, књ. 5, стр. 23. • тацију. Да би капиталистичка класа што више одржавала у покорности жене и омладину, она је измислила теорију по којој су жене мање вредна радна снага, иако су у многим привредним гранама важнији продуценти од мушкараца. Уредбом о решавању радничких спорова, реакционарна влада и буржоазија одузела је право омладини до 24 године живота да одлучује о продаји своје радне снаге. Како је већи део жена и младих радника испод 24 године живота у производњи, то се тиме већи део радничке класс потпуно обесправљује. 23 За омладину воде битку сва грађанска друштва и установе, ради стављања омладине под свој утицај. Стога су наши задаци: у свакој акцији, у сваком гитрајку постављати захтеве за жене и младе раднике — ученике. Наш захтев мора бити: за једнак рад — једнака плата! Са продором Партије у УРСС Југославије и активизацијом комуниста у борби за економска и политичка права радника, шири се покрет штрајкова, који захвата и жене, нарочито у предузећима где оне чине већину. То �дини штрајковали су текстилни радници Петровграда и ткачке раднице у Бачкој Тополи; 1938. године шивачки радници Чачка и радници трикотаже „Шумадија” у Београду. Карактеристичан је штрајкачки вал пољопривредних радника од 1935. до 1938. године, који је обухватио велики број лсена у Војводини. Један од највећих штрајкова у историји радничког покрета Лесковца и радника текстилне индустрије Југославије био је штрајк текстилних радника у Лесковцу, који је почео 25. јула 1937. године у предузећу „Глигорије Петровић и комп. и у фабрици „Мика Станковић”. У штрајку је учествовало око 1000 радника и радница, међу којима је било и деце од 10 година, чије су наднице износиле 6—8 динара. У штрајкачком одбору су међу друговима биле раднице Марија Лукнер, Ружа Сандић и Јелена-Лена СтојановићЧекичка. Организована је колективна штрајкачка кухиња, у којој су радиле раднице и жене радника, која је припремала и делила штрајкачима више од 800 оброка дневно. ГРУПА ШТРАЈКАЧА У ФАБРИЦИ ХАРТИЈЕ V ЧАЧКУ, ОКТОБРА 1936. ГРУПА ШТРАЈКАЧА У ФАБРИЦИ МИКЕ СТАНКОВИИА У ЛЕСКОВЦУ 1937. • је, пре свега, текстилна индустрија, мада њих има у великом броју и у индустрији дувана, цигарет-папира, на пољопривредним имањима, у дрвној индустрији, конфекцији итд. Поменућемо само оне штрајкове који се истичу по учешћу радница: штрајк у Фабрици чарапа и трикотаже ,,Фако” у Суботици, јул& 1935; штрајк у Фабрици свиле Драгомира Ристића у Новом Саду, јула 1936; у Фабрици шамија Хранта Мумџијана у Нишу, јула 1936; у Фабрици тепиха „Мека” у Суботици, августа 1936; у Менчиковој платнари у Суботици, који је тра- јао 11 недеља, а учествовало је више од 300 жена; у штрајку дрводељаца у Суботици, маја 1936, учествовало је око 150 радница политирерки; у Фабрици сапуна „Мерима” у Крушевцу, јуна 1936; у Фабрици цигле и црепа у Великој Кикинди, јуна 1936 (од 5.000 штрајкача 2.000 жена); у Фабрици хартије Пантић и друг у Чачку, октобра 1936 (у току штрајка, који је трајао 57 дана, жене су спречавале покушај убацивања штрајкбрехера у фабрику на тај начин што су легале на шине испред фургона којима су довожени штрајкбрехери). У 1937. го- Жене су све до једне учествовале у штрајку. У штрајку није било ниједшог штрајкбрехера. Штрајкачке страже испред фабрике смењивале су се и дању и ноћу. Штрајк је успешно завршен 21. августа, после 24 дана борбе. Склопљен је колективни уговор којим су наднице повишене за 5—10°/о. Грађани и сељаци су масовно подржали штрајк. Жене из околних села су прикупиле велике количине намирница као помоћ радницима и њиховим породицама и колима их довозиле у град. У 1939. и 1940. години штрајкови су све чешћи и масовнији и све више имају политички карактер. На Карабурми, радничком предграђу Београда, једно време је партијска организација развила најживљу активност међу текстилним радницима. Услови рада у штофари Владе Илића, а и у другим предузећима, били су све тежи, те је незадовољство међу радницима из дана у дан расло. На збору радника у штофари Владе Илића у јесен 1939. године, састављени су захтеви које је радница Маријана Грегоран поднела власнику фабрике. Осетивши јаку радничку организацију, власник је обећао да ће удовољити захтевима. Међутим, после два дана почео је са репресалијама. Маријана Грегоран је добила моментални отказ, мотивисан грешком у раду. У знак протеста цело њено одељење обуставило је рад, а њему су се придружила и друга одељења. Отказ је повучен, 24 Ј �али је приликом прве исплате поново дошло до сукоба, који су се и касније понављали. Током лета и јесени 1940. године услови рада су се још погоршали, што је довело до великог штрајка 9. децембра 1940. године у штофари Владе Илића, где је радило 1000 радника — већина жене. Непосредни повод догађајима од 9. децембра био је отпушташе старијих радника из штофаре, како би запошљавањем младих власник повећао експлоатацију и ослабио отпор радника. Тада су радници извршили протестну обуставу и припремили своје захтеве. Као одговор на то, власник је самовољно продужио радно време за два сата. Радници су ово сложно одбили. У жељи да разбије слогу радника директор фабрике је предао полицији списак људи које треба ухапсити. У летку који је тим поводом издат догађај је овако описан: „РАДНИЦИМА, РАДНИЦАМА, ОМЛАДИНИ И СВОЈ ПОШТЕНОЈ ЈАВНОСТИ Јуче, 9. децембра о. г. у пола једанаест сатн изјутра, наоружане банде полицијских агената и жандарма извршиле су крвави злочин над нама, радницима и радницама запосленим у штофари Владе Илића на Карабурми. На позив Владе Илића, познатог агента фашистичке Немачке још из доба Стојадиновића, упали су као дивљи чопор у фабрику жандарми са кацигама на глави и исуканим ножевима и стали као крволочне звери тући, газити и касапити голоруке раднике, без обзира жене и мугикарн,е, без обзира децу и одрасле. Одједанпут штофара Владе Илића претворила се у полицијску мучионицу и касапницу, одакле су извирали јауци људи, жена и омладине .. стовало над зверствима извргаеним мад радницима који траже веће парче хлеба... Београд 10. XII 1940. РАДНИЦИ И РАДНИЦЕ ШТОФАРЕ ВЛАДЕ ИЛИЋА"1) У току ове акције образован је штрајкачки одбор, у који су ушли: Петар Бубало, Љубица Велебит, Димитрије Вељковић, Маријана Грегоран, Бошко Дабић, Павле Николић, Васа Орао, Фатима Пејовић, Радивоје Ружић, Драги Стаменковић, Андрија Хабуш, Петар Црнковић, Стефан Червењак, и Зденка Шегвић, студенткиња (по партијском задатку радила са текстилним радницама). У знак солидарности са штрајком у штофари Владе Илића, ступили су у штрајк и радници Београдске текстилане А. Д., којих је било око 1000. У самом почетку штрајка организоване су штрајкачке страже, које су спречавале штрајкбрехерима приступ у фабрику. У овом штрајку су се истакле својом одлучношћу и борбеношћу раднице: Иванка Главашки, Станица Начевић, Мара Живковић, Боса Милосављевић, Гина Пурић, Живка Петровић и др. Обустављале су погоне и агитовале по одељењима. У штрајкачком одбору су, поред другова, биле Љубица Одаџић, Аница Буловић, Милена Вуковић и Марија Ханг. На преговоре са послодавцима отишло је 16 радника, од којих 13 жена; групу је предводио Стеван Дукић. Преговори су вођени у присуству полицијских ') Историјски архив Београда, бр. 1969, Д 11-95. У истом летку радници су поставили следеће захтеве: „1) Тражимо да управа фабрике врати У нашу средину све наше другове које је дала похапсити; 2) Тражимо да се ни један радник не сме отпустити без кривице; 3) Додатак на скупоћу један динар на сат свима без разлике; V Да се обезбеди сваком ткачу из дунавског одељења разбој и да се сви ноћни ткачи мењају с дневним; 5) Ако је предузећу потребно да се ради прековремено, претходно да се упитају радници, а ако већина од њих на то пристане онда да се сваки прековремени Рад плати 50°/о више и на сатнину и на акордну недељу. Читаво грађанство које је посматрало овај крвави напад гнушало се и проте- 25 ФАТИМА ПЕЈОВИН, ТЕКСТИАНА ПРЕДРАТНИ ЧААН КПЈ РАДНИЦА, © ГРУПА ТЕКСТИАНИХ РАДНИКА У БЕОГРАДУ. СТОЈЕ: ДРУГА САЕВА ЈУЛИШКА САЛАЈ, ШЕСТА СЛЕВА ЈУЛИЈА ДЕЛЕРЕ, ПРЕДРАТНИ ЧЛАНОВИ КПЈ �агената, тако да је у току самих преговора долазило до инцидената и до злостављања. СТАНИЦА НАЧЕВИК, ТЕКСТИАНА РАДНИЦА, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, ЈЕДАН ОД ОРГАНИЗАТОРА ШТРАЈКОВА У БЕОГРАДСКОЈ ТЕКСТИЛНОЈ А.Д. МИЛИЦА РАДУЛАШКИ, МЕТАЛСКА РАДНИЦА, ЧЛАН КПЈ ОД 1941. Активи жена су организовали прикупљање помоћи за штрајкаче, неколико кухиња и снабдевање штрајкача и њихових породица храном, а пружале су и другу помоћ. Полицијски терор за време штрајка био је оштар. Ухапшен је део штрајкачког одбора (Димитрије Вељковић, Бошко Дабић, Радивоје Ружић, Драги Стаменковић, Андрија Хабуш и Зденка Шегвић) и више десетина радника са Карабурме, али се штрајк наставио. Неколико стотина радника је отпуштено са посла. Само из Београдске текстилне А. Д., од 80 отпуштених радника било је 70 жена. Колико се могло утврдити међу отпуштенима су биле и: Љубица Одаџић, Аница Буловић, Милена Вуковић, Јелена Катић, Станица Начевић, и Божица Буловић. На њиховим књижицама ударени су печати који су упозоравали власнике других предузећа да их не треба примати на посао. Штрајк је огромно допринео револуционисању радничких маса, учвршћивању њиховог политичког јединства и солидарности а и омасовљавању Партије, мада захтеви радника нису испуњени. Истакнути борци напредног радничког покрета, искусни организатори штрајкова и неустрашиви учесници у разним акцијама у време које је непосредно претходило избијању II светског рата биле су: Рашела-Шела БарухСимић, Аница Буловић, Љубица Велебит, Анђа Галовић, Иванка Главашки, Маријана Грегоран, Јулија Делере, Јулијана Дограјић, Видосава Кахриман, Љубица Мерло, Милица Михајлица, Станица Начевић, Љубица Новаков, Љубица Одаџић, Јулка Орешчанин, Милка Остојић, Фатима Пејовић, Милица Радулашки, Љубица Ракић-Ђорђевић, Марија Рачки, Милена Ристић, Јулишка Салај, Стана Симић, Јелисавета Старчевић-Павловић, Љубинка, Стричевић, Јелена Топалов, Драгица Ћорковић, Евица Ћурчић, Ана Узелац, Аница Цента, Ангелина Динић, Мара Живковић, Јелена Катић, Стана Лилић, Боса Милосављевић, Живка Петровић, Ангелина Пурић, а имена још великог броја жена, које су такође активно радиле остала су непозната. Све су оне биле чланови појединих секција текстилаца, секција жена и синдикалних актива, неуморне у раду, дисциплиноване и поуздане, без разлике да ли су биле чланови КПЈ или СКОЈ-а или Партији одани и блиски симпатизери. 26 У фабрици обуће „Бостон” (данас „Пролетер”) у Београду штрајк је избио 2. септембра 1940. године, због тога што су власници почели да укидају права која су радници себи извојевали штрајком у априлу исте године, а и због тога што су почели да отпуштају напредне, политички активне раднике. Образован је штрајкачки одбор од 15 радника, међу којима су биле Ангелина Ковачевић и Илонка Нађ-Пухалак. Предузете су све мере да би се обезбедио успешан исход штрајка. Образоване су штрајкачке страже које су чувале улаз у фабрику и организовано је прикупљање помоћи за штрајкаче готово у целој земљи. У току штрајка прикупљено је 95.000 динара добровољних прилога. Чланови фабричке ћелије КПЈ и други активисти обилазили су радничке породице и старали се о томе да им се пружи помоћ. Отворено је шест штрајкачких кухиња, које су све биле у становима радница и радника фабрике „Бостон” (код Лепе Бановић у Кладовској ул. 5, код Марице Андрејевић у Шибеничкој ул. 3, код Руже Петровић, код Ковинке и Марка Филиповића у Видовданској 24, код Катице и Стевана Лајтмана у Хаџи Мустафиној ] 9, а нема података у чијем је стану радила шеста кухиња). Све ове кухиње су добро функционисале, упркос сталних сметњи. Полиција није успела да их открије, а агенти су, у потрази за штрајкачким кухињама, у целој околини фабрике претресали жене које су са пијаце носиле веће количине намирница. Није откривен ни штрајкачки магацин хране, у стану Ангелине Ковачевић, у Мариборској ул. бр. 12. Штрајкачи су имали подршку грађана. Пекар код кога је узиман хлеб знао је за кога се узима, али је ћутао. Почетком девете недеље штрајка послодавци су попустили и позвали штрајкачки одбор на преговоре. Одбор је поставио два услова: повећање плата свим радницима и враћање на посао ухапшених штрајкача. После дужих преговора раднички захтеви су прихваћени. Тако је штрајк после девет недеља завршен потпуном победом радника. Међу многим штрајковима које су водили кројачки радници Београда и Земуна,1) по значају се истиче штрајк који је почео 10. октобра 1940. године, а завршен после месец дана пуном победом радника: повишене су надни*) У 1937. години штрајковали су кројачки радници и раднице Београда и Земуна, Краљева, Крагујевца, Новог Сада (конфекционари), Сремске Митровице, Панчева, Лознице, Руме, Бачког Петровца и др.; у 1938. конфекционари Београда, Земуна и Петровграда, кројачки радници Краљева и др.; у 1939. години кројачки радници Смедерева, итд. �НДОНКА НАБ-ПУХАЛАК И АНГЕАННА ВИН, РАДНИЦЕ У ФАБРИЦИ ОБУКЕ У БЕОГРАДУ и побољшан положај шегрта. У саопштењу које је издавао штрајкачки одбор посвећена је нарочита пажња борби кројачких радница. У саопштеЊу бр. 1 од 13. октобра 1940. године, стоји: це КОВАЧЕ „БОСТОН" Исто тако тежак положај другарица кројачких радница нагнао је и њих да збију своје редове и да одлучно пођу у борбу за побољшање свога положаја. У тој одбрани својих права радница пружаћемо им своју пуну другарску подршку. ■ ■“ а у Саопштењу бр. 13, од 22. октобра, после покушаја послодаваца да разним махинацијама и уз помоћ полиције разбију јединство радника, упућен је позив свим радницима, а посебно радницама, да истрају: „Другарице, кројачке раднице, наша борба штити ваша права. Можете бити сигурни да ћете своја права извојевати само у заједници са нама, јер здружени ми представљамо силу којој се ништа не може одупрети. На сваком кораку своје борбе пратиће вас наша другарска солидарност, сваки ваш захтев бранићемо и ми.“ ЗАПИСНИК ПОЛИЦИЈИ ЛАК После десетак дана Управа града је забранила штрајк, прогласила га противзаконитим и почела да хапси штрајкаче. Упркос томе, после 15 дана у штрајку се налазила већина кројачких радника Београда (цивилних, војних и шегрта у државним предузећима и приватним радионицама), а преко синдиката организован је и штрајк солидарности кројача Земуна. У обавештењу радника штрајкача текстилне индустрије у Лесковцу, од 5. јула 1940. године, каже се: „РАДНИЦИ И РАДНИЦЕ! 1 ) Ми смо пре штрајка видели, а видимо и сада после 18 дана штрајковања, да послодавци имају добро смишљен план да разбију штрајк и да униште синдикалну организацију. Да би остварили тај свој план, фабриканти су покушали да нађу издајнике из редова штрајкача. Али ниједан радник није хтео да постане штрајкбрехер и издајник својих другова у борби. Фабриканти су онда покушали да са стране доведу штрајкбрехере у фабрику. И када су радници чули да фабриканти доводе камионима раднике у фабрику Глигорија Петровића и Комп. зо тренутак су се окупиле стотине радника око фабрике. Спречавајући да штрајкбрехери уђу у фабрику, раднице су полегале испред камиона који је ишао према капији и викнуле: „СТОЈ! СВОЈЕ ЖИВОТЕ ЋЕМО ДАТИ! САМО ПРЕКО НАС МРТВИХ МОЖЕТЕ ПРОЋИ!“ ') ИРП, бр. 127ЛШ, 5—4 (40). 27 О У САСЛУШАЊУ У СПЕЦИЈАЛНОЈ БЕОГРАДУ ИЛОНКЕ НАБ-ПУХА- �У текстилном предузећу „Коста Илић и синови” у Лесковцу, у одељењу платнаре, почео је штрајк 5. априла, а завршен је 2. маја 1939. године победом радника. Међу најборбенијим и најактивнијим штрајкачима биле су жене. Са вођама штрајка ухапшене су од жена Ружа Сандић и Лепосава Вукосављевић. Штрајкови су избијали један за другим. Тринаестог јуна 1940. године поново је избио штрајк у фабрикама Глигорије Петровић и Комп. (данас „Коста Стаменковић”) и Мика Станковић (данас „Црвена звезда”), са захтевом да се наднице повећају за 15% и да се склопи колективни угогор. У штрајку је учествовало око 1200 радника и радница. Власници су покушали да сломе отпор штрајкача и да помоћу жандармерије доведу штрајкбрехере из других градова и са села. Штрајкачке страже чувале су све прилазе и улазе у фабрику. Жандарми су покушали да раднике испред фабрике растерају шмрковима, али они нису напуштали своја места. Раднице су направиле ланац и легле на друм испред камиона којима су довезени штрајкбрехери. Камион је морао да стане. Један полицајац је викао и претио: „Пуцаћу у сваког ко се успротиви да камион уђе унутра!” Његове претње нису заплашиле раднице, ниједна се није склонила. Жандарми су почели да их туку, потегли су и бајонете. Тада је радница Перса Симоновић устала, пришла полицајцу и испрсивши се узвикнула: „На, пуцај!” У тучи и рвању које је настало између наоружаних жандарма и радница, жандарми су морали да се повуку. Међу најодлучнијим и најхрабријим у овом сукобу са полицијом биле су Марија Лукнер, Љубица Митић, Перса Симоновић и Јелена Стојановић-Чекичка. Штрајк је завршен 15. јула 1940. године победом радника. Споразум између радника и послодавца потписало је 11 радника, међу којима од жена Лена Стојановић и Луција Бабић. РЕФЕРАТ ПОАИЦИЈСКОГ АГЕНТА ПРОТИВ ИЛОНКЕ НАБ ПУХАЛАК ГРУПА ШТРАЈКАЧА КОНФЕКЦИОНАРА У БЕОГРАДУ За штрајкове у Лесковцу и за све акције које је Партија у то време водила, а које су захтевале много самопрегора и личне храбрости, везана су имена сестара Јелице и Маре Стефановић-Ђорђевић-Ћућулике, Лепосаве К. Стаменковић - Слободанке, Трајке Ђермановић, Руже Сандић, Милке, Аранђеловић-Ћеркинке, Радмиле Живковић, Даре Јовановић, Лепосаве Јовановић, Живке Марјановић-Садуловић, Раде и Роске Милошевић, Раде Пауновић, Виде Пешић, Милеве 28 �Сандић, Виде Стаменковић и многих других радница. Организатори генералног штрајка 1940. године, који су повели радници Новог Сада, били су МК КПЈ Новог Сада и партијске ћелије текстилаца. Поред захтева за повећање надница за 30%, тражено је плаћање рада на чишћењу машина (који је обављан после радног времена), слободна прослава Првог маја и др. Нацрт колективног уговора послат је власницима свих седам текстилних предузећа и инспекцији рада. Власници су одбили преговоре. У највећој текстилној фабрици (Драгомира Ристића, данас „Соња Маринковић”), где су радили најборбенији радници и где је утацај КПЈ И УРСС-а био најјачи, стале су машине 17. децембра 1940. године. После дан-два ступили су у штрајк и радници осталих фабрика. У акцијама против штрајкбрехера и у штрајкачким стражама су, поред текстилаца, учествовали металци, графичари, обућари, студенти и омладина. Овај штрајк, због нарочито јаког притиска режима, забраном УРСС-а, није донео очекиване резултате, али је значио велику моралну победу неколико хиљада новосадских текстилаца, мада је око 250 радника остало без посла. Међу многим радницама које су учествовале у штрајку истакле су се активношћу: Вида Каћански, Милица-Беба Бурсаћ, Аница Зурковић, Јудита Аларгић, Мара Бобан и друге. У Нишу је, такође 1940. године, успешно завршен штрајк кожараца, коме су радници других струка пружили пуну моралну и материјалну помоћ. Овим су штрајком непосредно руководили истакнути партијски- и синдикални радници: Филип Кљајић, Ђука Динић, Кристина Ковачевић која је у то време живела у илегалности и посветила се искључиво партијском раду, и Конрад Жилник.1) У фабрици „Вистад” је било запослено доста жена које су примане као неквалификована, јефтина радна снага. Поступак према њима, као и према свим радницима, био је крајње понижавајући, нарочито приликом претреса при изласку из фабрике, што је изазвало оправдани протест. ПОЗИВ НА ШТРАЈК УПУПЕН КРОЈАЧКИМ РАДНИЦИМА 1940. ГРУПА ШТРАЈКАЧА У ДЕСКОВЦУ I. МАЈА 1939. ГОДИНЕ Партијска организација Ваљева је дуже времена покушавала да политичким радом обухвати и раднице у фабрици. Ти покушаји нису имали много успеха, јер је режим у фабрици био врло строг, а послодавци веома ) Кожарски радници су штрајковали 1937. у Лесковцу, Лозници, Лазаревцу, Сенти и другим местима, а 1939. већи штрајковп били су У Лесковцу и Крагујевцу. 29 �СЕСТРЕ ЈЕЛИЦА И МАРА БОРБЕВИК-СТЕФАНОВИН-НУБУЛИКЕ, ТЕКСТИЛНЕ РАДНИЦЕ ИЗ ЛЕСКОВЦА, ПРЕДРАТНИ ЧЛАНОВИ КПЈ опрезни радника. приликом примања нових Ипак је, 1940. године, партијска организација успела да у фабрику убаци неколико другова и другарица, чланова и симпатизера КПЈ, међу њима ЈБубинку Марић и Анку Даус, које су најзад успеле да окупе тридесетак радница и да с њима организују рад по групама, а касније су најактивније радиле и ван предузећа. Када је у јесен 1940. године избио штрајк грађевинских радника Ваљева који је трајао месец дана, раднице из „Вистада” и све политички активне жене су се окупиле на разним задацима око помоћи штрајкачима. Организовале су кухињу за штрајкаче и летовање деце штрајкача на Дивчибарама. У току штрајка полиција је убила два радника. Њихов погреб се претворио у демонстрацију у којој су масовно учествовале и раднице „Висстада”. После демонстрација отпуштено је из предузећа неколико радника, а од жена Вилма Даус, једна од најактивнијих радница у предузећу. САХРАНА РАДОЈА МАРИНА, РАДНИКА ФАБРИКЕ ОРУЖЈА И МУНИЦИЈЕ У УЖИЦУ, УБИЈЕНОГ ОД ПОЛИЦИЈЕ У ДЕМОНСТРАЦИЈАМА ПОВОДОМ ЗАБРАНЕ РАДА УРСС-а 1. ЈАНУАРА 1941. У току „Недеље борбе против скупоће” жене су протестовале у радњама, пекарама, месарама, а једна делегација од седам жена отишла је код среског начелника и председника општине и захтевала да се снизе цене најпотребнијим намирницама. У овој су делегације биле, поред две раднице из „Вистада” чија имена нису утврђена: Љубица Николић, Каја Савић, Анка Ускоковић, Зора Ристивојевић и Ката Чалић. ГРУПА ШТРАЈКАЧА ТЕКСТИЛНИХ РАДНИКА С ДЕЦОМ У ЛЕСКОВЦУ 1939. ГОДИНЕ Смрт Олге Миливојевић болно је одјекнула међу радницима и радницама „Вистада”. Поводом њене погибије је организован протестни митинг, на коме су учествовале све раднице. „СВИМ РАДНИЦИМА У ФАВРИЦИ ВИСТАД1) И РАДНИЦАМА Трагична смрт наше другарице Олге Миливојевић очигледно нам је показала колико се мало води рачуна о нашим животима у фабрици Вистад. Она пре свега као млада радница испод 18 година није смела бити употребљена на тако опасном послу, где је потребно стручно знање и велика опрезност. Управа фабрике је крива за њену смрт; она је хтела да уштеди, па је њу поставила на посао зо, који се плаћа надница 120 динара. За својих бедних 28 динара она је жртвовала свој млади живот. •) ИРП, бр. 129/VII, 6—6 (40) — Летак из 1940. поводом погибије једне раднице у фабрици Вистад (Војно-индустријско предузеће за производњу муниције у Ваљеву). 30 �Али овај трагичан случај није усамљен. два дана после тога друг Карић настрадао је на послу, јер су му дали неисправан компресор да ради с њим. Он сада лежи у болници и живот му је у опасности. Поред тога, скоро сваког дана се дешава да по неком раднику или радници машина откине или згњечи прсте или целу руку. Велики број жена и мушкараца осакатили су своје лице због отровних испарењи у појединим одељењима. За ову годину дана има већ доста доживотних инвалида који су изашли из Вистада. Ако овако стање у фабрици остане и даље, ко зна колико ће јоги страдати младих живота ради профита господина Станковића и његових акционара. Управа фабрике Вистад досада није ништа озбиљно предузела да спречи смртне случајеве, да заштити здравље свога радништва, да смањи опасности које нам на послу прете .... ГРУПА ГРАФИЧКИХ РАДНИКА ЛЕСКОВЦА ДРУГОВИ И ДРУГАРИЦЕ, у питању су наши животи, наше здравље. Зар можемо мирно гледати како нам другови и другирице страдају, зар да очекујемо без отпора исту судбину? Докле ћемо трпети шиканирање, казне, шпијунажу? Крајње је време да предузмемо све што лшжемо да заштитимо наше животе и наше здравље. Ми морамо тражити човечно поступање са нама, веће наднице, боље услове при раду. ДА БИСМО ТО ПОСТИГЛИ, МОРАМО СЕ ОРГАНИЗОВАТИ У ШТО ВЕЋЕМ ВРОЈУ У НАШЕ СЛОВОДНЕ, КЛАСНЕ СИНДИКАЛНЕ ОРГАНИЗАЦИЈЕ УРС-а, јер само тако можемо стати на пут даљем нашем пропадању Ми класно свесни, организовани радници истичемо ове захтеве и позивамо целокупно радништво „Вистада“ да се за њих бори. НАРОДНИ ХЕРОЈ БУРБЕЛЕНА БУКА ДИНИК, КОЖАРСКА РАДНИ ЦА, ИРЕДРАТИИ ЧЛАН КПЈ 1. Тражимо пуну огитету породици покојне Олге Миливојевић. 2. Тражимо да се казне одговорни за њену смрт. 3. Тражимо да се у фабрици установи амбуланта, да постоји у фабрици стални лекар, да се уведу потребне вентилације у свим зградама, и да се зграде довољно загревају. Тражимо маске и гумена одела зо оне раднике који су изложени штетном дејству отровних испаривања. ГРУПА КОЖАРСКИХ РАДНИКА ИЗ НИША Тражимо довољну количину млека за раднике и раднице који удишу и гутају гасове и прашину. 4. Тражимо да се укину новчане казне, које иду у цеп послодавца и да се уклоие из радионице шпијуни и непријатељи радника. 5. Тражимо слободу синдикалног организовања за раднике „Вистада". 6. Тражимо изборе за радничке поверенике. 7. Тражимо да се уклони садашњи вратар, пензионисани жандарм и да се про1'ив њега поведе истрага због изнуђивања мита од радника. Тражимо повишење надница у висини иоскупљења животних намирница. 31 �КРИСТИНА КОВАЧЕВИЋ рођена је у Ужицу 15. фебруара 1893. године. Заинтересовала се после I светског рата за напредни раднички покрет и Комунистичку партију, која је тада основана, и активно радила у њој. Дошла је 1919. године у Београд да учи херихтерски занат и одмах се укључила у рад синдиката. У најранијем периоду своје активности била је везана за Симу Марковића, првака радничког покрета у оно доба, који ју је и увео у Партију. Она је, у свим трзавицама и фракцијским борбама којих је у оно време било унутар Партије, остала верна напредном радничком покрету, и остала је до краја свога живота бескомпромисан, одважан, истрајан и храбар раднички борац. Почетком 1934. године обновљено је њено чланство у КПЈ и отада стално ради не само у синдикалном покрету већ и у партијској организацији. Учествовала је у штампању летака против петомајских избора 1935. године и ухапшена је у провали која је тада настала. После изласка из затвора изабрана је за члана МК КПЈ Веограда, а касније је била на разним другим партијским дужностима. ОД 1936. до 1940. године била је члан Централне управе кожарских и прерађивачких радника. По директиви КПЈ радила је 1939. године у Савезу кућних помоћница, итд. Поново је ухапшена 1937. године и предата Суду за заштиту државе, осуђена је на девет и по месеци затвора, које је издржала у истражном затвору. Приликом сваког хапшења злостављана је на разне начине, али се увек добро држала и никад никога није открила, иако је знала многе људе. После изласка из затвора 1937. године, протерана је у Ужице, своје место рођења. Но, она се убрзо вратила у Београд и наставила је да ради у легалним радничким организацијама: међу кожарцима, текстилцима, у „Абрашевићу“, са радницима и радничким женама, као и на илегалним партијским задацима. Упркос полицијским прогонима и честим хапшењима, увек тежећи да се легализује у средини у којој живи и ради, Кристина је и 1939. године узела видно и значајно учешће у акцији за женско право гласа, коју је водила „Жена данас“. Крајем 1939. године, сутрадан после демонстрација 14. децембра, поново је ухапшена и оптужена да је учествовала у њиховом организовању. Месец дана је провела у београдској „главњачи“ и још једном протерана да живи, под присмотром полиције, у свом родном месту Ужицу. И овог пута вратила се у Београд и отада па до краја живота живела је под лажним именом и радила илегално, скривајући се код другова и пријатеља, чланова Партије и симпатизера покрета, без свог имена, далеко од породице и дома у коме је имала стару мајку и мужа. То је није омело да 1940. године буде у Београду један од организатора демонстрација жена чији су мужеви насилно мобилисани као штрајкачи. Целог живота и за све време свог револуционарног рада зарађивала је хлеб за себе и своју породицу. Вољена од радни!ка, цењена и поштована од послодаваца као добар човек и вредан радник, догађало се да је поново примана на места са којих је пре тога била отпуштана. У окупираном Београду наставила је рад све до децембра 1941. године, када је одлуком Партије послата у Прокупље, где је као члан МК КПЈ одговарала за рад технике. Ухапшена је почетком марта 1942. године, под именом Милице Јовановић, избеглице из Скопља. На саслушању није рекла ни своје право име све док истрагу није преузела београдска Специјална полиција чији су је агенти препознали. Пребачена је у Ниш, па у Специјалну полицију у Београду, а оданде 8. маја у догор на Бањици. О своме раду није ништа признала, мада су је многе околноности тешко теретиле — сва мучења поднела је храбро и ћутке, о чему сведочи записник Специјалне полиције о њечом саслушању. На стрељање је изведена тек после годину дана 14. маја 1943. ,'одине. Кристина Ковачевић је између два рата несумњиво била једна од најпознатијих и највољенијих жена активиста у синдикалном покрету Србије. Другови и другарице, ступите у синдикалне организације УРС-а, борите се за горње захтеве. АНКА ДАУС, РАДНИЦА У ФАБРИЦИ „ВИСТАД" У ВААзЕВУ, ПРЕДРАТНИ ЧААН КПЈ РАДНИЦИМА И НАМЕШТЕНИЦИМА, МЛАДИМ РАДНИЦИМА И ЖЕНАМА СРБИЈЕ') Присталице слободних класних радничких синдиката Учешће жена у штрајку рудара Трепче, јула 1939, заслужује нарочиту пажњу. Рудари су ступили у штрајк кад су власници рудника Трепче одбили да испуне њихове захтеве. Штрајк је трајао педесет дана. Радници су били изложени нечувеном терору и свакодневним хапшењема. Трговцима и пекарима било је забрањено да продају животне намирнице, па чак и хлеб радницима и њиховим породицама. Да би разбили штрајк и деморалисали штрајкаче, послодавци су уз помоћ полиције окупили око 500 лумпенпролетера и чланова Југораса с којима су намеравали да наставе рад у руднику. Штрајкачи су тада сазвали збор и одлучили да се физички обрачунају са штрајкбрехерима. Жене рудара су их гађале каменицама, поливале врелом водом и тако их растерале, мада су их штитили жандарми. За све време штрајка жене су мотриле на кретање полиције и о томе обавештавале штрајкачки одбор, јављале чим би неко од штрајкача био ухапшен и сл. Међу члановима и симпатизерима Партије који су учествовали у организовању помоћи штрајкачима биле су нарочито активне: Ковиљка Тојага, Смиља Бојић, Милка Узелац и Мара Чалић. Положај радничке класе и свих радних људи постао је тежак и неиздржљив услед империјалистичког рата и терора. Нагли пораст цена утицао је на смањење реалне радничке наднии,е до те мере, да се не могу подмирити ни најосновније потребе радника и њихових породиг1,а ... Упркос уједињеном и добро организованом непријатељу, упркос гитрајкбрехерској политици сои,ијалдемократских вођа, радничка класа последњих дана изводи своје веома успешне и врло значајне акције. Једнодушност, одлучност и решеност на борбу до победе показали су сви радници. Херојска борба 380 радника фабрике „Востон“ у тродневном штрајку донела им је повишицу надница за 20—30°/о, признање радничких повереника, повратак отпуштених и по') ИРПС — Летак присталица клаено-борбеиих еиндиката пздат уочп II светског ратп. 32 �бољшање услова рада и живота. Око 1000 радника и радпица фабрике Владе Нлића у Београду, обуством рада од 4 сата, успели су да сваки радник и радница добије 1 динар повтиии,е по радном сату■ Радници фабрике „Рогожарски“, њих око 950 обуставг^лг^ су посао и поставилг!, захтеве: превоз на рачун предузећа од Београда до Земуна изјутра и увечс, повратак на посао отпуштених другова и регулисање радног времена. Радници аеронаутичких предузећа „Микрон“, „Нестор", „Раковица“ из солидарности са борбом својих другова из срабрике „Рогожарски", извргиили су обуставу рада. После четири сата, упркос свим покушајима угушивања ове борбе, радници су извојевали своје захтеве ... ПРИСТАЛИЦЕ КЛАСНО БОРБЕНИХ СИНДИКАТА“ У низу штрајкова вођеним крајем 1939. и у току 1940, године, један од најзначајнијих био је штрајк радника аеронаутичке индустрије у Београду и Земуну који је почео априла 1940. године и трајао скоро три месеца. Штрајк, започет као акција за побољшање животних услова радника, убрзо се претворио у изразито политичку акцију против режима и профашистичке политичке владе. Из саопштења бр. 10, које је издао 20. VI 1940, штрајкачки одбор радника аеронаутичке индустрије, види се колико је велико и значајно било ангажовање жена у овом штрајку. ... У среду (19. јуна) преко 200 жена и још мноштво деце штрајкачких незбринутих породица дошло је пред Министарство социјалне политике да протестује против поступка власти према штрајкачима. Указујући на то да су сви поступци власти игили искључгшо у одбрану послодаваца, а против интереса радника и то чак до употребе ватреног оружја, жене штрајкача са својом децом отишле су потом у Министарство војске. Тамо им је речено да не могу бити саслушане нити могу предати своје захтеве. Жене наших похапшених и мобилисаних другова протестовале су на то узвицима „ТКивео штрајк”, „Вратите нам мужеве и очеве, тражимо хлеба и рада”. На захтев жена и деце да им се врате похапшени и мобилисани хранитељи, полиција је насрнула и немилосрдно ударајућгс кундацима жене и деи,у успела да направгс ред пред Министарством војске « морнарице. Али грдно се варају они који мисле да такви поступци са женама и децом радника гитрајкача могу да нас уплаше и поколебају. СвакгI такав ударац чини нагиу борбу само јачом. На свакгс такав ударац радничка класа одговара са још већом солидарногићу са борбом нас штрајкача аеронаутичких предузећа ... Штрајкачки одбор" 20. јуна 1940. г. Београд „ ТЕЛЕГРАМ СРЕСКОГ НАЧЕЛНИКА У ВАЉЕВУ БАНСКОЈ УПРАВИ У САРАЈЕВУ О ИЗБИЈАЊУ ШТРАЈКА У ФАБРИЦИ „ВИСТАД” У ВАЉЕВУ. Ј1ЕПА ПЕРОВИЋ рођена 29. августа 1911. године у Бањој Луци, укључила се у напредан покрет 1932. године као сврчгена ученица учитељске школе. Исте године постављена је за учитељицу у босанско-дубичком срезу. У пролеће 1933. године дошла је у Београд на курс и ту је наставила рад. У њеном стану штампан је партијски материјал. Ухапшена је у провали маја 1933. године, али је пуштена због недостатака доказа. У јесен исте године добила је место учитељице у колубарском срезу, где се одмах укључила у рад и већ 1934. године примљена у Партију. Као учитељица радила је са сељанкама и сељацима на њиховом политичком и 33 �културном уздизању. Због таквог рада премештена је после годину дана у друго село у ваљевском крају, а затим у сјенички срез, па у Босну. Године 1937. отпуштена је из учитељске службе, по дискреционом праву министра просвете. Вратила се у Београд и ступила у фабрику трикотаже ЕЈ1КА. Ту је са Шелом Барух крајем године организовала штрајк против лоших услова рада. Године 1939. била је секретар једног рејонског комитета КПЈ, секретар Месног одбора Странке радног народа и тада је ушла у МК КПЈ за Београд. По партијском правилу у том периоду да сви функционери буду чланови партијске ћелије, Лепа је била члан ћелије аеронаутичара, у којој је радила на припреми штрајка 1940. године; исте године руководила је припремама штрајка текстилних радника и била је један од организатора велике демонстрације жена чији су мужеви били позвани у војску. Ухапшена је јануара 1941. и пуштена 5. априла исте године, уочи бомбардоваша Београда. После капитулације бивше југословенске војске отишла је у Сарајево, где је била секретар МК КПЈ Сарајева и члан ПК КПЈ за БиХ. Ухапшена је августа 1941. године. Успела је да по&егне из усташког затвора и да се фебруара 1942. године пребаци у партизанске одреде у Херцеговини, а затим у источној Босни, као члан ПК КПЈ за БиХ. У јесен 1942. године прешла је на партијски рад у Загреб где ради као члан Повереништва ЦК Хрватске. У Загребу је остала до краја 1943. године, када је прешла у северну Хрватску на дужност организационог секретара Обласног комитета за северну Хрватску, а од јула 1944. године била је организациони секретар Обласног комитета за источну Босну. После ослобођеша Сарајева била је члан Извршног комитета ПК КПЈ БиХ. Крајем 1945. године прешла је у Београд и обављала многе значајне државне и партијске дужности. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. ЈУДИТА АААРГИН, ТЕКСТИАНА РАДНИЦА ИЗ НОВОГ САДА, ПРЕДРАТНИ ЧААН КПЈ ГРУПА РАДНИКА „ТЕАЕОПТИКА" ИЗ ЗЕМУНА УОЧИ ШТРАЈКА 1940. 34 Да би се сломио штрајк, позвани су на „војну вежбу на неодређено време” сви штрајкачи војни обвезници. Ноћу између 29. и 30. маја покупљено је и послато у војне радне логоре око 1.500 радника штрајкача; а њихове породице остале су незбринуте. Ово је огорчило цео пролетаријат Београда и сву поштену јавност. Из солидарности са штрајкачима и у знак протеста против мера владе и полиције избили су штрајкови или је обустављен рад и у предузећима других струка (кожарци, монтери, текстилци). Вукица Митровић, Анђа Ранковић, Кристина Ковачевић, Јелена Ћетковић, Јулија Делере, Лепа Перовић, Олга Алкалај, Мира Јовановић-Јаза, Анка Шкорић, Милада Рајтер, Маргита Вук, Добринка Чонкин, и друге жене, чланови КП, добиле су задатак да организују отпор против нових позива на вежбе. Припремиле су демонстрацију жена штрајкача, радница и намештеница предузећа која су била у штрајку и из других предузећа, студенткиња и свих напредних жена и омладинки. Штрајком је руководио Месни комитет КПЈ за Београд преко међуфабричког штрајкачког одбора. Међуфабрички штрајкачки одбор водио је од самог почетка штрајка бригу о снабдевању штрајкача и о помоћи њиховим породицама. При београдским рејонским комитетима КПЈ образовани су посебни одбори за сабирање новчаних прилога за учеснике у штрајку. Обилну помоћ је пружало грађанство нарочито у местима где су били отворени радни логори у које су отерани штрајкачи (у Белој Цркви и Доњој Трнави код Ниша). Партијске организације и одбори Црвене помоћи били су организатори ових акција. Новац за штрајкаче прикупљан је не само преко синдиката, већ и преко СБОТИЧ-а, СПНЈ, ПТТ, студентских удружења и других организација. Формиран је заједнички фонд. Из средстава овог фонда је организовано неколико кухиња (на Хаџи-Поповцу, у Земуну, на Дорћолу, у Раковици, на Чукарици). Успех штрајка није био само у томе што је обухватио око 3.000 радника и намештеника, а са породицама преко 10.000 људи, а трајао готово три месеца — већ пре свега у томе што је целукупну јавност у земљи мобилисао против режима и владе Цветковић-Мачек. Пред таласом све ширих и одлучнијих акција радника, режим је извршио нови напад на радничку класу и обрачун са њом забраном УРССЈ. Поли- �ција је 30. децембра 1940. године запечатила улазе у просторије радничких организација у Београду и свим градовима широм Југославије, запленила имовину и архиву и предала их функционерима режимских синдиката. Појачани су прогони комуниста, похапшени су многи истакнути синдикални борци и други припадници револуционарног радничког покрета. у тој ситуацији жене су пружиле значајан допринос у спасавању синдикалне имовине, склањању документације, налажењу склоништа синдикалним активистима и познатим комунистима које је полиција гонила. Поводом забране УРССЈ, ЦК КПЈ је јануара 1941. године издао проглас у коме је позвао све раднике и раднице да збију своје редове у један чврст борбени фронт и да под вођством КПЈ наставе борбу за извојевање својих права. КПЈ је стварањем одбора радничког јединства у предузећима и синдикалних комисија при партијским комитетима, преузела непосредно организовање делатности забрањених синдиката и наставила још снажнију борбу радничке класе за њена економска и политичка права. Васпитаване и очеличене у непрекидним борбама, жене су се истрајно и до краја бориле за своје захтеве и за захтеве свих радника, а 1941. године велики број њих се укључио у народноослободилачку борбу. ДЕО ШТРАЈКАЧКОГ ОДБОРА УТИЧКЕ ИНДУСТРИЈЕ 1940. РАДНИКА АЕРОНА- АКТ СРЕСКОГ НАЧЕАНИКА У УЖИЦУ КРАА.ЕВСКОЈ БАНСКОЈ УПРАВИ У САРАЈЕВУ О ДЕМОН СТРАЦИЈАМА У УЖИЦУ ПОВОДОМ ЗАБРАНЕ УРССА 35 ��САВЕЗ БАН КАРСКИХ, ОСИГУРАВА ЈУЋИХ, ТРГОВАЧКИ X И ИНДУСТРИЈ СКИХ ЧИНОВНИКА рганизација банкарских, осигуравајућих, трговачких и индустријских чиновника, повезана у јединствен савез Југославије — СБОТИЧ — имала је богату традицију синдикалног рада и борбе још од 1919. године. Београдска подружница СБОТОЧ-а нарочито је развијала богат и свестран рад од 1938. године, када је управа подружнице прешла у руке комуниста. Све до априла 1941. године СБОТИЧ је, под непосредним руководством Партије, развијао активност преко разних легалних и илегалних форми које је Партије спроводила свуда где је имала своја упоришта. О активностпма чланица београдске подружнице говори следећи чланак:1 О а којој би био циљ окупљање свих жена запослених при разним предузећима како би тако уједињене боље и сигурније одбраниле своја права: У ту сврху изабран је акицони одбор који ће даље радити на окупљању и активизирању чланица. На тим првим састанцима дат је костур секције. Та секција треба да научи члании,е раду, кроз њу ће се оне васпитаги на искуствима из прошлих година како се бране досадашња и стичу нова права, како ће најбоље побољшати своје услове рада и живота. Кроз рад у секцији оне ће долазити до више свести и научити да су равноправни чланови друштва у коме имају како дужности тако и права исто као и њихови другови и неће дозволити да их поново баце у некадагигбе окове зависности. ЧЛАНИЦЕ АКЦИОНОГОДБОРА” „Београдска подружница СБОТИЧ-а до данас није забележила неке веће акције жена. Ових дана, на иницијативу управе Подружнице живо се ради на прикупљању жена, чиновница, на њином гито ширем окупљању око Савеза како би заједнички и ефикасније могле да заступају своје интересе и да се боре за побољгиање свога положаја ... Данас, када са свих страна разни реакционари лансирају разне теорије о жениној „светој дузкности" — домаћинству, о њеном избацивању из привреде како би дала места незапосленим мушкарцима, жене су осетиле потребу, већу него икада, да се боре да би сачувале та своја стечена права заједно са друговима, кроз толико година борбе и са толико жртава, а која су све вигие угрожена, утолико пре, гито непријатељи настоје да поцепају и разбију јединство свих намештеника, да би их лакгие подвели под утицај послодаваца. Зато су све једнодушне у томе да треба да се окупе око свога Савеза, да раде упоредо са својим друговима за очување заједничких права а и посебно својих специфичних. Оне су једнодугине у томе да треба да оснују женску секцију која до сада при Савезу није постојала, ‘) ,,Гласник”, орган СБОТИЧ-а, бр. 9, од 15. септембра 1939. СБОТИЧ је преко својих секција и чланова учествовао у свим политичким акцијама које су тада вођене. Рад се развијао у веома тешким условима. Полицијски агенти су често упадали у просторије СБОТИЧ-а, вршили преметачине, хапсили руководиоце и активисте или их прогонили из Београда. Послодавци су отпуштали из службе чланове СБОТИЧ-а које су сматрали најопаснијим. Али, без обзира на све тешкоће, рад се настављао, број чланова је растао, тако да је крајем 1940. године било 11.000, према 2.000 крајем 1930. године. Солидарност и колективни дух међу члановима нарочито су долазили до изражаја приликом штрајка у неком од предузећа, која су била организована у СБОТИЧ-у, као и у радничким штрајковима када су штрајкачима чланови СБОТИЧ-а упућивали многобројне пакете. То се норочито показало приликом штрајка аеронаутичара (април-јун 1940), када су из солидарности са радницима штрајковали и намештеници аеронаутичке индустрије. 37 Све акције које је СБОТИЧ водио од 1938. до 1941. године утицале су на развијање и подизање револуционарне свести чланова. Носилац интензивног идеолошко-политичког и културно-просветног рада била је културнопросветна секција. Тај рад се развијао не само у просторијама Савеза, већ и у предузећима и на излетима, који су често приређивани. Велику васпитну улогу вршио је и Савезов месечни лист „Гласник”. Женска секција при београдској подружници СБОТИЧ-а основана 1939. године, окупљала је службенице из разних предузећа и установа организованих у СБОТИЧ-у, и радила на њиховом политичком уздизању и васпитивању у напредном духу. Секција је организовала више предавања о положају жене, усмених новина, другарских вечери, излета. У овом раду нарочито се истицала Олга Т. Јовановић, чиновник Народне банке. Њеним залагањем у СБОТИЧ се учланио велики број чиновница које су радиле у Народној банци и Заводу за израду новчаница. Преко женске секције у Народној банци је организована веома успела конференција за женско право гласа. Поред рада у својој секцији, чланице су учествовале у раду Савеза и у општим акцијама и манифестацијама које је водила КПЈ. Секција је мобилисала своје чланице за економску борбу на њиховом радном месту и за солидарност са свим видовима борбе радничке класе. Чланице секције су прикупљале Црвену помоћ, припремале и носиле пакете политичким затвореницима. Борба жена за опстанак на радном месту није била лака. Акција коју су водиле жене — службеници Државне хипотекарне банке имала је широку подршку свих банчиних службеника. Акција је поведена против банчине прагматике. О томе „Жена данас” пише у бр. 23 за 1939. годину: �ОЛГА Т. ЈОВАНОВИН, ЧИНОВНИК НАРОЛНЕ БАНКЕ У БЕОГРАДУ НАРОДНИ ХЕРОЈ РАДОЈКА ВРАЊЕШЕВИН, ЧИНОВНИК САВЕЗА НАБАВЉАЧКИХ ЗАДРУГА ДРЖАВНИХ СЛУЖБЕНИКА У БЕОГРАДУ, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ. ПОСЛЕ ОКУПАЦИЈЕ ЗЕМЉЕ ОТИШЛА ЈЕ ПО ЗАДАТКУ У РОДНУ БАЊА ЛУКУ. ЗАРОБЉЕНА ЈЕ ОД НЕМАЦА У ДЕСАНТУ НА ДРВАР 25. МАЈА 1944. ГОДИНЕ И ПОСЛЕ ОСМОЧАСОВНОГ МУЧЕЊА УБИЈЕНА ПРИ ПОКУШАЈУ БЕКСТВА. ПРОГЛАШЕНА ЈЕ ЗА НАРОДНОГ ХЕРОЈА 5. ЈУЛА 1951. ГОДИНЕ ,,У Државној хипотекарној банци до фебруара ове године положај банчиног особља био је регулисан Законом о чиновницима. Параграф 22 тога Закона гласи: „Удата жена државни службеник има право на лични доходак на скупоћу ако месечно бруто доходак мужа не износи више од 500 динара месечно. У случају да месечни бруто доходак мужа износи више од 500 динара месечно, лични доходак жене смањује се за онолико, колико износи половина оне суме која остаје кад се од месечног бруто дохотка мужа одбије 500 динара. Одредбе става 2. не важе кад муж и жена станују у разним местима, кад је жена надлежно разведена и кад жена живи од мужа одвојено услед брачних размирица. Под бруто дохотком имају се разумети: а) сва редовна примања у новцу ако је муж у слободном односу ма које врсте; б) доходак који по Закону о непосредним порезима служи као пореска основица, ако муж има имање или се бави самосталним радом. Фебруара је ступила на снагу Прагматика, чији чл. 23. гласи: (4) Удате жене-службении,е не добијају додатак на скупоћу. Жене су молбом тражиле да се и по Прагматици учине исте ограде као и у Закону о чиновницима. Управни одбор Банчин одбио је ову молбу.” „Жена данас” у броју 30 за 1940. годину доноси писмо једне чиновнице Државне хипотекарне банке: „ . . . Можда ће многима изгледати невероватно, али је ипак истинито да у великом броју тих предузећа, по прагматици, жена удајом губи намештење. Прагматика Хипотекарне банке је мало напреднија и по њој жена удајом губи само 25°/о од своје плате. А одузети 25°/о од плате једној чиновници, која је у већини случајева и чиновничка жена; значи за 25°/о отежати њен труд око склапања краја с крајем на овој скупоћи, значи рђавији стан, мање млека и меса за чиновничку деиу, и много, много брига. Због свега тога су жене у Хипотекарној банци и устале против те тачке прагматике а у одбрану својих права. Оне су тражиле да се та одредба укине и да им се врати тих 25°/о, тако да за једнак рад с мушкарцима добију и једнаку плату, а као хитну меру тражиле су: 1) да се тих 25°/о врати удатим женама у случајевима када живе одвојено од мужа или кад муж не привређује, и 2) да се женама чџји су мужеви позвани на вежбу, мобилисани, или у рату, исплаћују пуне принадлежности. Да су то заиста животне потребе жена сведочи и то што се са том акцијом солидарисало целокупно банчино особље, тако да је представку потписало неколико стотина службеника оба пола.“ Једна од врло значајних акција београдске подружнице СБОТИЧ-а била 38 је штрајк службеника Савеза набављачких задруга државних службеника, који је избио 17. децембра 1940. године, после неуспелих тромесечних преговора са управом Савеза за повећање плата. У штрајкачки одбор су ушле Рада Врањешевић и Ники Искјупи, а у штрајку су учествовале: Миланка Коруновић, Дана Максимовић, Љубица Марковић, Вукосава Поповић Јелка Радак, Наталија Сарван, Милка Жицина-Шакић, Маријана Милојевић, Мирјана Кротић, Оливера Јовановић, Савка Петровић, Бранислава Поповић-Ивовић, Радмила Стојадиновић, Ана Адић, Даринка Мирковић, Достана Радошевић и Слободанка Гајић. У једном саопштењу штрајкача стоји: „Невероватно је да једна задружна организација, у чијој управи не седе ни банкари ни финансијери ни индустријалци, него бивши или садашњи државни службенкци, нема ни основног разумевања за животне потребе приватних намештеника. Што је још поразније, што је управо жалосно, та је управа представник 150.000 државних службеника — чланова задруге, учлањених у Савез набављачких задруга државних службеника — да је она, према томе, такав став према својим намештеницима заузела у име 150.000 државних службеника”. И овај штрајк који је трајао пуних месец дана, показао је високу свест и борбеност намештеника према окрутним мерама полиције. О томе најбоље говори шести летак штрајкачког одбора, издан 30. децембра 1940. у коме, поред осталог, пише: „Четрнаест дана налазимо се у борби, четрнаест дана наш послодавац користи сва средства да сломи нашу борбу. Четрнаест дана примењује се над нама крвави систем главњаче у циљу да се угуши наша оправдана борба. Али све им је остало безуспешно. Напротив, наша је борба данас јача, јер смо добили у њој подршку приватних намегитеника, целе радничке класе, поштене јавности, свег радничког света, не само Београда већ читаве земље". И заиста, редови намештеника-штрајкача остали су до краја чврсти и јединствени, мада је управа Савеза позвала полицију да силом доведе штрајкаче у предузеће или да их хапси, а јавност је обмањивана да штрајкује само мали број намештеника. Помоћ штрајкачима пружили су и државни службеници и радници других предузећа изјавама солидарности, интервенцијама и пружањем материјалне помоћи. Делегације намештеника �државних службеника протестовале против поступка према штрајкачима. И поред свега тога, штрајк је завршен неуспехом. Реакционарна управа Савеза обратила се Управи града Београда”... да изволи издати уверење о томе да је овзј штрзјк илвгсЈлзНј пошто пре објаве штрајка нису исцрпена сва законска средства . . П о л и ц и ј а је ово једва дочекала да би отпочела са прогонима и хапшењем штрајкача. Међу ухапшенима су биле и Рада Врањешевић, Даринка Мирковић и Оливера Јовановић. После неуспелог штрајка, из Савеза су отпуштена 43 службеника (од нешто више од стотину, колико је свега било запослено) међу којима и 14 жена. Поред поменутих отпуштене су Слободанка Гајић, Милка ЖицинаШакић, Ники Искјупи, Миланка Коруновић, Мирјана Кротић, Маријана, Милојевић, Савка Петровић, Бранислава Поповић-Ивовић, Вукосава Поповић, Достана Радошевић и Радмила Стојадиновић. И су У управном одбору подружнице СБОТИЧ 1940. године биле су од другарица Драгица Срзентић, и Милица Сарић, обе чиновнице „Призада”, а у разним одборима и секцијама подружнице: Реа Ароновић, из Привилеговане аграрне банке, Олга Т. Јовановић из Народне банке, Вукосава-Вуја Ољача-Цегледи из ПАБ-а, Драгослава Гавровић из ПАБ-а, Драгица Марц из „Призада”, Славка Порубовић из ПАБ-а, Брана Димитријевић из Бановинске задруге за пољопривредни кредит и Амалија Слобођанац-Жигић из ПАБ-а. Међу активисткињама у Београдској подружници СБОТИЧ-а биле су, поред наведених: — из ПАБ-а Олга М. Јовановић, Катарина Ракић, Боса Милошевић, Миланка Јевтовић, Вера Ђокић-Радосављевић, Слободанка Савић, Даница Војводић-Перић, Олга Поповић, Милица Обрадовић, Марија Гајић, Гордана Груловић, Тонка Аћимовић, Милица Милановић, Ружица Стевановић-Гузина, Љубица Божић, Нада Радовић; —• из Народне банке: Лепосава Обрадовић, Гордана Борисављевић; — из Хипотекарне банке: Милена Рајковић, Радмила (Зора) Миливојевић, Вера Спасић-Смилевска, Зора Спасић, Дара Павловић; — из Завода за израду новчаница: Нада Марковић, Викторија Волф, Анка Поповић; — из „Призада”: Милица Шуваковић, Веселинка Малинска, Јелица Јерко- вић, Слободанка-Боба Ђорђевић, Вера Зоговић; — из Прашке банке: Ирма Ерцеговић, Нада Димитријевић; — из Дирекције трамваја и осветљења: Вера Јанићијевић, Олга Кршул, Јелена Николајевић-Васиљевић. — из других установа и предузећа: Мира Јовановић-Јаза и Маргита Вук из предузећа „Змај”, Добрила Арсенијевић из Техничке дирекције Београдске општине, Реа Алмузлино из Београдске општине, Катица Ћирић из Стандард вакум комп. и Шела, Вера Винцетић, из „Путника”, Марија Јакшић-Бекавац из Осигуравајућег друштва „Југославија”, Рахела Челеби-Меламед из Удружења банака, Естера Челеби-Демајо, из Фабрике Соненфелд у Земуну, Загорка Маливук из предузећа „Рогожарски”, Сока Аранђеловић, Марија Кош, Љубица Срзентић, Милица Милутиновић, Зорка Ћирић, Вукосава Спирић, Миланка Радојичић, Фина Хофман, Шека Алмули, из „Времена” и др. Сем у Београду постојала је женска секција и при подружници СБОТИЧ у Новом Саду, која је развијала велику активност. У њеном су руководству биле: Ливија-Лили Бем, Вида Јовановић (обе су 1940. године биле у управном одбору новосадске подружнице СБОТИЧ-а), Едита Комлош, Шацика Бергер, Ана Фараго, Мила Бркић и Наталија Старчев-Дивљан. Међу многим активистима нарочито су се истицале: др Ружа Блау-Францетић, Клара Кадош, Катица Хладни, Марија Чаленић, Софија Танкосић, Анкица Секулић, Олга Требишник и Хана Шимерлинг. Са женском секцијом СБОТИЧ-а и другим напредним организацијама у Новом Саду сарађивале су чланице Омладинске секције Женског покрета из Београда: Катарина-Кети ШерМиндеровић, Јелисавета-Бешка и Пирика Бебмаса, Валерија Карио-Пап и Вера Гуцуња-Вребалов. У НОБ су као теренски партијски радници или као борци партизанских одреда погинуле или убијене чланице СБОТИЧ-а: Реа Ароновић, Добрила Арсенијевић, Ливија-Лили Бем, Рада Врањешевић, (народни херој), Вера Ђокић-Радосављевић, Вера Јанићијевић, Миланка Јевтовић, Мира Јовановић-Јаза, Олга Т. и Олга М. Јовановић, Олга Кршул, Загорка Маливук, (народни херој), Радмила Зора Миливојевић, Вукосава-Вуја Ољача-Цегледи, Милена Рајковић, Слободанка Савић, Љубица Срзентић, Катица Ћирић, Рахела Челеби-Меламед и Милица Шуваковић. 39 МИДИЦА САРИД-ВУКМАНОВИБ, ЧИНОВНИК „ИРИЗАДА” У БЕОГРАДУ, ПРЕДРАТНИ ЧААН КПЈ РЕА АРОНОВИП, ЧИНОВНИК ПРИВИАЕГОВАНЕ АГРАРНЕ БАНКЕ У БЕОГРАДУ, АКТИВИСТА САВЕЗА БАНКАРСКИХ, ОСИГУРАВАЈУНИХ, ТРГОВАЧКИХ И ИНДУСТРИЈСКИХ ЧИНОВНИКА (СБОТИЧ), АИРИАА 1941. НАПУСТИАА ЈЕ БЕОГРАД И ОТИШАА У СПАИТ, ГДЕ СЕ АКТИВНО УКЉУЧИАА У РАД ЗА НОП. СЕПТЕМБРА 1943. ГОДИНЕ СТУПИАА ЈЕ У ОДРЕД И КРАЈЕМ ГОДИНЕ ПРИМЉЕНА У КПЈ. ЗАРОБИЛИ СУ ЈЕ УСТАШЕ ФЕБРУАРА 1944. ГОДИНЕ И УБИЛИ ЈЕ ПОСЛЕ ЗВЕРСКОГ МУЧЕЊА �ОЛГА М. ЈОВАНОВИБ, ЧИНОВНИК ПРИВИЛЕГОВАНЕ АГРАРНЕ БАНКЕ V БЕОГРАДУ СОКА АРАНБЕЛОВИБ, АКТИВИСТА САВЕЗА БАНКАРСКИХ, ОСИГУРАВАЈУБИХ, ТРГОВИНСКИХ И ИНДУСТРИЈСКИХ ЧИНОВНИКА (СБОТИЧ), ХАПШЕНЛ ЈЕ ПРЕ РАТА САВЕЗ ПРИВАТНИХ НАМЕШТЕНИКА ЈУГОСЛАВИЈЕ авез приватних намештеника Југославије (СПНЈ) деловао је у склопу УРСС-а и обухватао је својом организацијом: трговачке попоћнике, намештенике приватних предузећа, дрогеристе, фотографе, сајџије, зуботехничаре и болничко особље. Социјалдемократска управа СПЈ тежила је да раднике ових струка представи као ,,радничку буржоазију” да би их одвојила од других категорија радника и изоловала. Године 1937. КПЈ је, у оквиру опште прекретнице у раду, почела да делује и у овом Савазу. Успостављена је тесна сарадња са СБОТИЧ-ем, чији је састав чланства био врло сличан, а у коме је Партија још одраније имала организовани утицај. Уз помоћ другова из СБОТИЧ-а, група напредних и борбених чланова СПНЈ успела је да активише постојеће струковне секције и да формира неке нове. Тако је формирана женска и омладинска секција и обновљен рад библиотеке и радничког спортског друштва „Полет”. Рад женске и омладинске секције уклапао се у рад организације и у опште задатке. На састанцима је нарочито објашњаван став Партије у пи- С тању економске борбе радница и борбе жена за равноправност. Обрађиване су теме из историје радничког покрета и читани чланци из ,,Жене данас”. Предавачи су биле: Рена Арбаванел, Милада Рајтер, Фрида Бергман, Агнес Сас, Ружа Ољача, Саша Јаворина и још неке другарице и другови. Руководилац ове секције била је Милада Рајтер, а у одбору је још била и Фрида Бергман. Омладинке су учествовале и у раду других секција: у културној, у фолклорној и драмској групи, у спортској секцији итд. Чланице СКОЈ-а и кандидати Партије учествовале су на заједничким омладинским састанцима, који су се одржавали по приватним становима, пошто су састанци били илегални, док су легални састанци женске секције одржавани у просторијама „Полета”, у Бранковој улици број 12. Културна секција је припремала програме за излете и приредбе. За 8. март 1939. године десетак омладинаца и омладинки извело је драматизацију романа „Виринеја” од Лидије Сејфулине. Певане су радничке и руске револуционарне песме, извођене хорске рецитације, наступао је фолклор итд. Интересовање за приредбу било је 40 МИЛАДА РАЈТЕР, ЗУБОТЕХНИЧАР, РУКОВОДИЛАЦ ЖЕНСКЕ СЕКЦИЈЕ И СЕКРЕТАР ПАРТИЈСКЕ ПЕЛИЈЕ САВЕЗА ПРИВАТНИХ НАМЕШТЕНИКА ЈУГОСЛАВИЈЕ �тако велико, да није било довољно места за све посетиоце у просторијама „Полета”, па су приредбе одржаване у салама Лекарске коморе, Радничког дома или „Цвијете Зузорић”. Приход од приредби био је увек толики да се од њега плаћала кирија за просторије клуба, а сав остатак је даван за Црвену помоћ, за ухапшене другове и другарице. У програмима на приредбама учествовале су чланице драмске и фолклорне групе: Ратка Леви, Бела и Сока Барух, Јулијана Рајтер, Вера Црвенчанин, Стојанка Перишић, Љубица Јовичић-Цига, Алинка Стојаковић и многе друге. Политички рад био је веома развијен и у спортској секцији, у којој се широко окупљала омладина. На гостовања по унутрашњости полазили би и многи чланови као навијачи, који су после утакмице давали културни програм са политичком тенденцијом. На масовне излете долазило је у великом броју чланство СПНЈ, „Полета” СБОТИЧ-а, спортског клуба „Раднички”, синдиката графичара, болничког особља, гвожђара итд. На појединим излетима било је и по 1500 до 2000 људи. Излети су коришћени и за разне политичке састанке. СПНЈ је успео да продре у веће робне куће и радње (код Та-Те, Владе Митића, Ђуре Јаношевића итд.) где је радио велики број жена и да синдикално организује приличан број намештеника. Када је робна кућа Та-Та отворена, Бешка Бембаса, дипломирани правник, упослила се као продавачица да би политички радила са женама. Режим за продавачице био је нарочито строг и понижавајући: на посао се није смело доћи ни са динаром личног новца, а на крају радног времена продавачице су пре одласка строго „визитиране”, претресане су им торбе и џепови да би се спречила евентуална крађа ситне робе. Радно време им је продужавано радом на сређивању магацина, без икакве додатне новчане награде. Због овако тешких околности и понижавања почетком 1940. године избио је штрајк продавачица Та-Те. Штрајк је откривен у самом почетку и ухапшени су организатори: Дара Поповић-Тадић, Љубица Јовичић, Даница Рожанић и још неколико жена које су биле најактивније у организовању штрајка. Поводом забране УРССЈ, Савез приватних намештеника Југославије издао је проглас „Свима приватним намештеницима”,1) у коме се, између осталог каже: ') ИРПС, бр. 8570/139. Летак је издат у Беофебруара 1941. године. ГРЗДУ, „ . . . Као резултат припредне политике коју води владајућа буржоазија на челу са издајпичком владом Цветковић-Мачек, као резултат све већег извоза најосновнијих животних намирница за осовинске силе, инфлације и шпекулације крупних капиталиста, наше реалне плате смањиле су се бар за 50°/о. Оскудица, беда и глад ушли су у наше домове. И МИ ДАНАС ЈАСНО УВИЂАМО ДА СМО ДЕО РАДНИЧКЕ КЛАСЕ И ДА РАДИ ОДБРАНЕ СВОЈИХ ИНТЕРЕСА МОРАМО ПОЋИ ОНИМ ПУТЕМ КОЈИМ ИДЕ ЧИТАВА РАДНИЧКА КЛАСА НАШЕ ЗЕМЉЕ. ... Послодавци, удружени са полицијом, чине све да онемогуће нашу праведну борбу. Премештају, отпуштају и хапсе наше активне другове и другарице. Из Привилеговане играрне банке отпуштено је преко 40 наших другова и другарица. Ту се ишло тако далеко да су отпуштени и за/кокски повереници. У Државној хипотекарној банци премештено је у унутрашњост неколико синдикално организованих намештеника, а затим је забрањено синдикално организовање. Код „Та-Те“ послодавац отпушта и уручује полицији активне другове и другарице. Али све то не може да заустави нашу борбу; напротив, то нам јоги више отвара очи и ми увиђамо да без тешке и упорне борбе нећемо извојевати веће парче хлеба ... ДРУГАРИЦЕ И ДРУГОВИ ПРИВАТНИ НАМЕШТЕНИЦИ Ових дана је забрањен сваки рад слободним радничким синдикалним организацијама УРССЈ. Противнародна влада Цветковић-Мачек овим ХОЋЕ ДА ОНЕМОГУЋИ СВАКУ БОРВУ ЗА БОЉИ ЖИВОТ, ЗА ВЕЋИ КОМАД ХЛЕБА! ОНА СЕ ПЛАШИ СВЕ ШИРЕГ ОКУПЉАЊА РАДНИХ МАСА У ТОЈ БОРБИ! ОНА. ХОЋЕ ДА ПО СВАКУ ЦЕНУ САЧУВА СВОЈ РЕЖИМ СКУПОЋЕ И ТЕРОРА! РАДНИЧКА КЛАСА, ПОД РУКОВОДСТВОМ СВОЈЕ АВАНГАРДЕ, НАСТАВЉА СВОЈУ БОРБУ ДО ПОБЕДЕ! МИ, ПРИВАТНИ НАМЕШТЕНИЦИ, КАО САСТАВНИ ДЕО РАДНИЧКЕ 41 ЧЛАНОВИ САВЕЗА ПРИВАТНИХ НАМЕШТЕ НИКА ЈУГОСЛАВИЈЕ И СПОРТСКОГ ДРУШТВА „ПОЛЕТ" НА ИЗЛЕТУ НА АДН У ЛЕТО 1940. БЕЛА БАРУХ, ПРВА СЛЕВА И СОКА БАРУХ СА ЧЛАНОВИМА ОМЛАДИНСКЕ СЕКЦИЈЕ СПОРТСКОГ ДРУШТВА „ПОЛЕТ” �КЛАСЕ, НАСТАВЉАМО ТАКОЂЕ НАШУ БОРБУ ЗА ЦОДАТАК НА СКУПОЋУ, ЗА КРАЋЕ РАДНО ВРЕМЕ, ЗА БОЉЕ УСЛОВЕ РАДА! ТИМЕ ИСТОВРЕМЕНО БРАНИМО НАШУ СИНДИКАЛНУ ОРГАНИЗАЦШУ ОД НАПАДА ИЗБЕЗУМЉЕНЕ РЕАКЦИЈЕ, ТИМЕ СЕ ЗАЈЕДНО СА СВИМ НАЈАМНИЦИМА БОРИМО ЗА СЛОБОДУ СИНДИКАЛНОГ ОРГАНИЗОВАЊА И ЕКОНОМСКЕ БОРБЕГ рад у оквиру радничког спортског друштва „Полет”, које је било пријав.љено код полиције као самостално спортско друштво. Све напредно чланство СПНЈ прешло је у „Полет”. Користећи искуство из ранијег рада, СПНЈ је у оквиру „Полета” формирао нове секције за рад са чланством: секцију за идеолошко-политички рад, за теоретски и за културно-забавни рад, затим секцију за организовање излета, која је у СПНЈ још од 1938. године радила са много успеха. Основана је и женска омладинска секција, која је окупила велики број чланица. Чланство СПНЈ и „Полета” је испо- л>авало велику приврженост и љубав према својој организацији. Свакодневно у току дана, а нарочито предвече, људи су навраћали у своје удружење. да се нађу, да поразговарају, да одиграју партију шаха. Међу њима су владали присни другарски односи, а после неке акције долазили су да се преброје, да виде није ли неко можда ухапшен. Кроз овакав рад изникли су до априла 1941. године нови чланови Партије, преко 30 чланова СКОЈ-а и велики број симпатизера, који су на позив КПЈ ступили и активно учествовали у НОБ. кциони одбор државних и самоуправних службеника обједињавао је акције највећег броја чиновничких сталешких организација. Формиран је 1939. године, а после коначног размимоилажења са реакционарним управама удружења железничара, учитеља, професора и судија у јуну 1940. године, у њему су остале само организације које су биле под утицајем КПЈ. Такав Акциони одбор успео је да консолидује рад и обједини сталешка удружења и месне акционе одборе у унутрашњости. Тада је у Акционом одбору било 20 професионалних организација са око 200.000 чланова. Удружења ложача државних железница и бродова, Удружења пореских чиновника, Друштва инжењера Београда, Стручног удружења возно-маневарског особља државних железница, Удружења судијских приправника, Удружења пореских извршилаца, Удружења прегледача кола државних железница, Удружења ПТТ званичника и служитеља, Удружења радника државних саобраћајних установа, Удружења прометника југословенских државних железница, као и представници месних акционих одбора: из Сарајева, Бање Луке, Нигиа, Суботице, Ћуприје, Новог Сада, Загреба и Цетиња, пошто су свестрано размотрили материјални и правни положај јавних службеника у вези са данашњом ситуацијом, једнодушно су констатовали следеће: фактори оглугиили о све захтеве и предлоге Акционог одбора. На овом месту доносимо резолуцију пленарне седнице Акционог одбора организација државних и самоуправних службеника: 1. Да од септембра месеца прошле године — када је почео рат — скупоћа непрекидно и несметано расте тако да данас, баш због погрешно вођене политике, улазимо у период несташице основних животних намирница. Паралелно с тим, материјални положај јавних службеника све више се погоршава, и сада они доживљавају да авет глади почиње да се увлачи у њихове домове. После забране УРССЈ, забрањен је, међу осталима, и рад Савеза приватних намештеника Југославије (СПНЈ). Партијска ћелија СПНЈ донела је тада одлуку да организација настави АКЦИОНИ ОДБОР ДРЖАВНИХ И САМОУПРАВНИХ СЛУЖБЕНИКА А Акциони одбор организација државних и самоуправних службеника, на пленарној седници од 22. септембра 1940. године, којој су присуствовали представници организација: Савеза агрономских друштава, Удружења чиновника ПТТ струке, Савеза стручних организација у ресору Министарства саобраћаја, Удружења рачунских чиновника, Удружења лекара стажера и волонтера, Удружења железничких чиновника, Удружења геометара и геодета, Удружења машиновођа државних железница, Југословенског лекарског синдиката, Савеза техничара, 2. Да се додељеним додатком на скупоћу није помогло државним службеницима, јер он износи свега 5—15% принадлежности, а цене су скочиле од 50—100°/о, па и више. 3. Да је Акциони одбор благовремено указао на праве узроке скупоће и у свим приликама предлагао мере за њено ефикасно сузбијање, а да су се меродавни 42 4. Да су све мере које је Краљевоса влада предузимала против скупоће и шпекулације путем разних уредаба, с обзиром да су и поред ових цене скочиле за преко 100°/о, у ствари значиле фаворизовање картела, крупне индустрије, велетрговине и осталог крупног капитала. 5. Да је борба државних и самоуправних службеника као и осталих сиромашних народних слојева против скупоће и шпекулације безразложно категорисана као анационална и интидржавна и да је све чињено да се ова борба онемогући и угугии. 6. Да оваква политика доводи до таквих аномалија гс супротности да један малобројан друштвени слој, шпекулишући на разне начине и несметано пљачкајући широке потрошачке масе, преконоћ долази до огромних богатстава, доводи на тај начин до беде и формалног гладовања огромну већину народа. 7. Да се чак и данас — на прагу зиме — када авет глади почиње да се увлачи у наше домове и када се досадашњом погрешном политиком дошло у ћорсокак — не дозвољава народу пуна слобода, као ефикасно средство за успешну борбу против скупоће, шпекулације и ратних профита. Стога се данас неминовно намеће закључак да су све досада предузете мере против скупоће представљале само тактизирање и бежање од правилног решења овог крупног народног проблема, а да се сада папуштају, како изгледа, и методе тактизирања да би се прешло на отворе- �но прогањање свих оних који против скупоће и њених узрочника устају. Полицијске мере, које се у последње време предзимају против појединих шпекуланата у виду новчаних казни или принудног боравка у пасивним крајевима, представљају демагошку обману народа и бежање од политичких и економских мера којим се скупоћа и шпекулација могу једино сузбијати. Ово се најбоље огледа у томе, што се место обећаних слобода и демократије покушава на један бруталан начин, против воље свих народа Југославије, увођење корпоративног-фашистичког система, на коме питању се и режим Стојадиновића скрхао. Уместо обећане слободе штампе и слободе организовања, гуши се свака поштена реч, не дозвољавају се конгреси професионалних организација, забрањују се њихови листови и лист „Реч истине“, орган Акционог одбора, иза кога стоје сви државни и самуоправни службеници у земљи. С друге стране, пак, ничу субвенционисани листови озлоглашених клика још из доба ранијих ненародних режима, којима је једини циљ да путем хушкања и провокација припреме терен за атак на организације државних и самоуправних службеника, на слободне радничке синдикате, на аутономију Универзитета, као и на све оне народне снаге које одишу слободарским и демократским духом, да би се на тај начин ослабио отпор народних маса против скупоће и шпекулације и против завођења наговештеног корпоративног система На основу свега изложеног пленум Акционог одбора организација државних и самоуправних службеника изјављује: 1. Да ће упркос свим лажима и подметањгсма јоги енергичније наставити борбу зо праведну повишицу, борбу против скупоће и шпекулације, као и против фаворизовања горњег друштвеног слоја: картела, велетрговаи,а и осталих ратних ггрофитера и шпекуланата — јер је то једини пут да се јавни службеници као и остали сиромашни друштвени слојеви спасу од смрзавања и глади које их у наступајућој зими очекују. 2. Да ће се исто тако борити за слободу штампе, слободу збора и договора, без чега би јавни службеници и цели радни народ били и иадаље предмет све веће ггљачке и експлоатације. 3. Да сматрају народним непријатељима све оне, који гпроповедају насилно завођење корпоративног система, желе да народ још јаче окују у циљу очувања позиција ггривилегованог горњег другитвеног слоја. Борба ггротив оваквих елемената намеће се утолико пре, што игра оваквом политиком угрожава националку независност, о чему најбоље сведочгг пример суседне нам Румуније. Пленарна седница Акционог одбора, у и.«е свих државних службеника, најенергичније ггротестује против забране ггоследњег броја „Реч истине”, против гу- шења професионалне фаворизовања штампе, фашистичких протггв клика и њихове провокаторске штамгге гг против свих отрцаних фраза, којима се акција јавних службеника жели ггредставитгг као анационална и антидржавна. Борба за изложена начела представља борбу за бољи живот ■— хлеб и слободу — свих јавних службеника гг њихових ггородица — за бољи живот свег радног народа и очување његове националне независности. Зато Аки,иони одбор позива све државне службенике у земљи, да се јоги чвршће повежу и збију своје редове, да не дозволе да се овога пута, као што је то било у прошлости одвоје од народа и ггостану противнародно оружје, радећи на тај начин за туђе а против својих интереса. Данас, када се буде све реакционарне клике и када се чине последњи напори да се оне међусобно гговежу, свима јавним службеницима намеће се дужност да своје организоване снаге још јаче сједине и повежу их са моћним и напредним снагама народа. Само тако државни и самоуправни службеници ће истински ггослужити и својим и народним и државним интересима“. Акциони одбор се борио против схватања да жени није место у државној служби, за већа права жена, и сл. У свом листу „Реч истине” доносио је у сваком броју по неки чланак о положају жене службенице. Заједно са професионалним организацијама, Ак- циони одбор је стално постављао захтеве да се државним службеницима врате принадлежности које су имали пре доношења Уредбе о смањењу личних и породичних додатака, која је нарочито погађала жене — државне службенике. За акције жена које су се спроводиле преко Акционог одбора биле су задужене Нада Пурић, Дана Цветковић и Неда Божиновић. Активом жена руководила је Нада Пурић. Влада је забранила рад Акционом одбору лист (крајем 1940. године), укинула „Реч истине”, а једну групу службеника, преместила ста у унутрашњости и у разна мемноге похап- сила. Акциони одбор је тада прешао на илегални рад и даље водио борбу против режима, издавао летке, саопштења и сл. 43 НАРОДНИ ХЕРОЈ НАДА ПУРИБ, ЧИНОВНИК, РУКОВОДИААЦ АКТИВА ЖЕНА ДРЖАВНИХ СЛУЖБЕНИКА �УДРУЖЕЊЕ ПТТ СЛУЖБЕНИКА Удружење поштанско-трлеграфских и телефонских службеника било је једно 10Д најактивнијих сталешких удружења укључених у Акциони одбор. Оно је упорно ; захтевало укидање Уредбе о смањењу личних и породичних додатака и најодлучније тражило „нумерус-клаузуса”1) укидање за жене службенике ПТТ. Борбом Удружења осујећен је покушај владе да донесе уредбу којом би жене службеници ПТТ ступањем у брак изгубиле службу. Чланак „Глас поштарки на Конгресу у дашњи Нишу”2) положај верно жене илуструје у ПТТ та- струци у коме се између осталог каже: „Удружење чиновника ПТТ струке по- НАРОДНИ ХЕРОЈ знато је у нашој јавности по своме ис- РАДОЈКА ААКИН, СТУДЕНТ ФИАОЗОФИЈЕ, РАДИЛА ЈЕ ПРЕД РАТ КАО ДНЕВНИЧАР У ГЛЛВНОЈ ПОШТИ У БЕОГРАДУ И УЧЕСТВОВАЛА У СВИМ АКЦИЈАМА БЕОГРАДСКЕ СТУДЕНТСКЕ ОМЛАДИНЕ. ПРИМЉЕНА ЈЕ У КПЈ ПРЕД САМ РАТ. ПОСЛЕ 6. АПРИЛА 1941. ГОДИНЕ ОТИШЛА ЈЕ ПО ОДЛУЦИ ПАРТИЈЕ У САРАЈЕВО И ТАМО СЕ УКЉУЧИЛА У РАД НА ОРГЛНИЗОВАЊУ УСТАНКА У БИХ. УХВАГ.ЕНЛ ЈЕ ИЗДАЈОМ И СТРЕЉАНА ОКТОБРА 1941. НА ВРАЦУ КОД САРАЈЕВА. ПРОГЛАШЕНА ЈЕ ЗА НАРОДНОГ ХЕРОЈА 8. ЈУНА 1945. ГОДИНЕ. правном ставу који заузима према сви- • ЛЕНЧЕ АРСОВА, СТУДЕНТ ФИЛОЗОФИЈЕ, ДА БИ МОГЛА ДА ЗАВРШИ СТУДИЈЕ ЗАПОСЛИЛА СЕ У ГЛАВНОЈ ПОШТИ У БЕОГРАДУ И АКТИВНО УЧЕСТВОВАЛА У СВИМ СТУДЕНТСКИМ АКЦИЈАМА. ПРИМЉЕНА ЈЕ У КПЈ 1940. ГОДИНЕ. ЈУНА 1941. ОТИШЛА ЈЕ НА ПАРТИЈСКИ РАД У МАКЕДОНИЈУ. НОСИЛАЦ ЈЕ СПОМЕНИЦЕ 1941. ма питањима данашњице уопште, а нарочито о питањима која тангирају све државне и самоуправне службенике. НЕДА БОЖИНОВИЋ рођена је 1917. у Тополу код Дубровника. Студирала је права на Београдском универзитету и уједно радила као службеник 1 ПТТ секције. На Универзитету је била врло активна у Удружењу правника и у Дому и Удружењу студенткиња. Члан КПЈ је од новембра 1939. До марта 1940. године радила је у партијској штампарији, а затим у партијској организацији на Београдском универзитету. Од септембра 1940. до априла 1941. била је члан партијске јединице ПТТ службеника. После бомбардовања Београда отишла је у Црну Гору, у никшићки срез, где је по налогу ОК КПЈ за Никшић формирала партијску организацију у рудинско-трепачкој општини, била њен секретар и учествовала у припремама за устанак. Од новембра 1941. до марта 1942. године била је члан ОК КПЈ за Никшић у коме је одговарала за рад са женама. Од марта 1942. била је заменик политкомесара III никшићког батаљона, затим је била руководилац Политодјела V козарачке и III крајишке бригаде, а од јуна 1944. руководилац Политодјела I пролетерске дивизије. Од фебруара 1945. била је организациони секретар МК КПЈ за Београд, затим инструктор у ЦК КПС и судија Уставног суда Југославије. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања, резервни је мајор ЈНА. 44 На Конгресу погитанских чиновника у Нишу узеле су видног учешћа и жене. Кроз говоре многих говорница био је изнесен положај жена, како у ПТТ струци тако и уопште. Другарин,е поштарке су говориле о социјалној неправди која је нанета удатој жени државној службеници одузимањем додатка на скупоћу. Из резолуције се види, да су се са овим захтевима поштанских чиновница сложили и њихови другови. Друга тачка резолуције гласи: „Да се поврати додатак удатим женама-државним службеницама и додатак на жену, и да се жени у ПТТ струг^и признају сва права према њезиним способностима као и мушкарцу“ ... У Удружењу ПТТ постојала је још од 1935. године женска разним облицима већину службеница ружења. Међу секција, рада на првим која је активисала задацима Уд- руководиоцима ■) Уредбом о организацији службе у Министарству ПТТ из 1934. и 1935. наметнут је „нумерус-клаузус” којим се улазак жена у ПТТ службу ограничавао одређеним процентом. 2) „Жена данас”, 1940, бр. 29. �секције била је Надежда-Наца Јаковљевић. Поред сталешких и опште политичких питања, третирано је и питање положаја жена у Југославији и указано на путеве борбе за равноправност. Запажени су реферати о овим питањима које су одржале Олга Јојић, Неда Божиновић и Ленче Арсова. Жене су биле активне у свим легалним и полулегалним формама рада. Организовале су полулегалне конференције са групама од 30—50 жена. Радојка Лакић и Невенка Каракашевић биле су руководиоци читалачких група, које су постојале у пошти Београд 2, у Главном телефону, у ПТТ секцији, у аутогаражи и у радионици. Поштари су организовали и одмаралишта за децу и одрасле, која су служила и за међусобно упознава- ње и политички рад; имали су мензу у седишту свога удружења, у Молеровој улици, ту су се окупљали и ту склањали илегални материјал. У истим просторијама било је и седиште Акционог одбора државних и самоуправних службеника. У другој половини 1940. године дошле су у партијску организацију поштара у Београду Радојка Лакић и Неда Божиновић (после провале и хапшења секретара партијске ћелије, вршила је дужност секретара једне од две ћелије које су тада формиране). Године 1940. примљена је у Партију Ленче Арсова, а 1941. Стојанка Михаиловић-Прњат, Теодора Лончаревић и Вера Петровић; кандидоване су Вида Павловић, Евка Поповић, Персида-Сека Арсенијевић и Невенка Каракашевић, а све су оне одавно биле врло активне у раду организације. Жене су годинама масовно давале прилоге за Партију и Црвену помоћ, које је прикупљала Барбара Керекеш, симпатизер КПЈ и члан надзорног одбора Удружења ПТТ службеника. У Удружењу ПТТ, у женској секцији, у читалачким групама, у пододборима и на свим задацима Удружења такође су предано радиле: Милка Танасковић-Паскаш, Даница Бајић Дмитрашиновић, Десанка ДавидовићВулетић- Радмила Илић-Стефановић, Христина Јанати, Анђа Јовановић, Зорка Королија, Лена Лукић, Анђелка Марковић, Славка Миљевић, Рада Савић, Богданка-Бонка Стојиљковић и још многе друге поштанске службенице. ЖЕНЕ У РЕСОРУ МИНИСТАРСТВА САОБРАЋАЈА ПАРАГРАФ ПЕТИ1) Жене у Министарству саобраћаја носе посебан терет жена у јавној служби. Носе део терета опште борбе жена за добијање и одржавање својих права на рад, зараду, хлеб. Законом о државном саобраћајном особљу од 1931. године донета је одредба у § 5. који гласи: „Женски службеници могу се примати у службу државних саобраћајних установа као: телефонисткиње и телеграфисте у централи, као благајнице билета и дактилографкиње“ ... Жене су у више махова протестовале против одредаба § 5, молиле, жалиле се, тражиле да се реакционарни § 5. укине, али је увек остајало само на лепим обећањима. И не само да се обећања нису испунила, него се отишло још даље: тј. скоро је у Мин. саобраћаја донета одлука: да се службении,е, постављене по § 5, иако сада раде неки други, стручни посао, пребаце на рад дактилографкиња и телефонисткиња у и,ентрали, ако постоји потреба на тим пословима. Ако не постоји потреба — онда да се те чиновнице предложе за отпуст. Оне које буду задржане и додељене на наведене послове, има да за кратко време изуче нов посао (нпр. рачунска чиновнииџ, правник, инжењер има да у одређеном року, ако за то места има, постане телефониста или дактилографкин>а) или — отпуст. ') ,.Жена данас”, 1940, бр. 29. Ова одлука значи затварање врата Мин. саобраћаја пред женама тога ресора. Значи отпуштање великог броја жена постављених на основу § 5, јер нема потребе за толиким бројем дактилографкиња у централи, а на благајни билета већ одавно се систематски уклањају жене, па их према томе тамо неће ни враћати. И напослетку, значи отпустити и све жене које у предвиђеном року не науче посао који дотле никад нису радиле, јер су годинама искоришћаване на другим стручним пословима. Јасно је да наредба има само једну тенденцију: избацити што већи број жена из Министарства саобраћаја, а касније можда уклонити их на згодан иачин све .. Параграф пети Закона о државном саобраћајном особљу у ресору Министарства саобраћаја имао је за циљ да ограничи улажење жена у саобраћајне установе. Међутим, жене су ипак улазиле у службу Министарства саобраћаја, па је Министарство јула 1940. године донело нову одлуку, којом се обуставља пријем жена у службу. Акциони одбор државних и самоуправних службеника оштро је реаговао на све ове мере. У чланку „Запостављеност жене” речено је, између осталог: 45 „Решењу питања давања жени њених основних права, мора се приступити најхитније, и без одлагања усвојити следеће: 1. да се повуче наређење у Министарству саобраћаја којим би био отпуштен велики број жена службеница као антисоцијално и које се противи основним правима човека; 2. да се укине нараграф 5. Закона о државном саобраћајном особљу; 3. да се удата жена државни службеник третира подједнако са осталим државним службеницима, а по принципу за једнак рад, једнака награда; 4. да се укине „нумерус клаузус“ за жене у Министарству ПТТ; 5. да се престане са ограничавањем права жена у државној служби ствараних на основу или мимо параграфа“. Под утицајем Партије пред рат је у Савезу стручних организација у ресору Министарства саобраћаја појачан политички рад уопште, а нарочито рад са женама. Секретар партијске ћелије у Министарству саобраћаја била је Олга Јојић, а у партијској ћелији железничара радила је Деса Бркић. Жене службенице су и преко других сталешких удружења постављале захтеве за побољшање свога положаја. �У Министарству финансија су активно на томе радиле Нада Пурић и Зора Илић-Обрадовић, у Удружењу агронома Добрила-Боба Матејић, Невенка Кутлача, Јулија МартиновићЦимер, Нада Димитријевић и др. Из резолуције коју је донело Југословенско удружење инжењера и техничара, на својој Главној годишњој скупштини у лето 1939. наводимо онај део који говори о захтевима Удружења у односу на жене-инжењере: „1. да се укину све уредбе које не дозвољавају пријем у државну службу женама инжењерима; 2. да се приликом постављања и пријема инжењера у службу, било државну, самоуправну или приватну, не прави никаква разлика у томе да ли је у питању жена или мушкарац, већ да се узима у обзир једино њихова стручна спрема и квалификација; 3. да се приликом одређивања принадлежности, као и приликом напредовања у служби, исто тако не прави никаква разлика; 4. да се укину законске одредбе о смањењу принадлежности удатих жена, јер стојимо на гледишту да за једнак рад припада и једнака награда. Како су и раније на конгресима у Сарајеву и Сплиту доногиене сличне резолугџ1је, а досада није ништа предузето да се оне спроведу у дело, тражимо да се оне спроведу у дело, тражимо да се управа Ј У Н А најенергичније заузме код надлежних фактора, да се нашим захтевима изађе у сусрет."1) ‘) „Жена данас”, 1939, бр. 25 — „Жене ннжењери залажу се за своја права”. 46 �УЧИТЕЉИЦЕ ПРИПАДНИЦЕ III УЧИТЕЉСКЕ ГРУПЕ МИЛА БАЈАЛИЦА, ЧЛАН КПЈ Масовни рад Партије међу учитељима датира од 1934. године. Са општим јачањем прогресивних снага у друштву јачале су и напредне снаге у редовима југословенског учитељства. Низом организованих акција, међу које спада преузимање руководства у Учитељском удружењу, радило се на учвршћењу утицаја Партије у редовима учитеља. Крајем 1937. године, да би се чвршће међусобно повезали у раду, учитељи комунисти су основали културно-просветну издавачку задругу „Вук Караџић” као легалну организацију преко које ће деловати Партија. Задруга је издавала напредну литературу и часопис „Учитељска стража”. За председника задруге је изабран Милисав Мијушковић, а за секретара Мила Бајалица. Око задруге су се окупили млади учитељи комунисти и симпатизери, који су се називали „трећа учитељска група” — учитељска левица.1) УЧИТЕЛ>ИЦА, ПРЕДРАТНИ ПРВА СТРАНА ЧЛАНКА КЕТЕ ШЕР-МИНДЕРОВИИ, КОЈА ЈЕ ПИСАЛА ПОД ИМЕНОМ КАТА КОСАЦ Да би се обухватио што већи број учитељица радом на стручном усавршавању и политичком образовању и оспособио за културно-просветну и политичку делатност у народу, основани су женски одсеци при Југословенском учитељском удружењу. У реферату који је одржала на учитељској скупштини, на којој је основана задруга „Вук Караџић”, Мила Бајалица је образложила њихову потребу. Свуда су напредни учитељи организовали и водили аналфабетске течајеве, оснивали књижнице и читаонице, формирали драмске и хорске секције, омладинске групе, били носиоци активности организације „Задружна омладина”, организатори разних предавања. Учитељице су се нарочито ангажовале у раду на здравственом, ЧАСОПИС „НАША КЊИЖИЦА” НАМЕЊЕН СЕЛУ, ИЗДАВАЛИ СУ И УРЕБИВАЛИ КЕТА ШЕР-МИНДЕРОВИВ И ЧЕДА МИНДЕРОВИК, КРАЈЕМ 1937. ГОДИНЕ ПОЛИЦИЈА ЈЕ ЗАБРАНИЛА ИЗДАВАЊЕ ЧАСОПИСА, АЛИ ЈЕ ОН УБРЗО ПОНОВО ПОКРЕНУТ ПОД ИМЕНОМ „НАРОДНА ЧИТАНКА” ЧАСОПИС СУ И ДАЉЕ УРЕБИВАЛИ КЕТА И ЧЕДА, А ИЗДАВАЧ ЈЕ САДА БИО ОМЛАДИНСКИ КУЛТУРНО-ПРИВРЕДНИ ПОКРЕТ (ОМПОК) У НОВОМ САДУ. И „НАША КЊИЖИЦА” И „НАРОДНА ЧИТАНКА” СЛУЖИЛЕ СУ КАО ВРЛО ПОПУЛАРНО ШТИВО ЗА ПОЛИТИЧКИ И ПРОСВЕТНИ РАД СА СЕЉАНКАМА. ') У учитељским редовима постојало је некогрупација: учитељи наклоњени тадашњем режиму чинили су прву групу; учитељи социјалдемократи другу групу; учитељи чланови КП и симпатизери радничког покрета иступали су као левица према првима и другима и називали се трећом групом. ЛИКО 47 �ДРИНКА ПАВЛОВИН, УЧИТЕЉИЦА, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, КАО УЧЕНИЦА V РАЗРЕДА УЧИГЕЉСКЕ ШКОЛЕ 1938. ГОДИНЕ У УЖИЦУ просветном и политичком просвећивању жена на селу, организовале су домаћичке течајеве и ђачке кухиње. Учитељице су у селима формирале читалачке групе жена и девојака и с њима читале „Жену данас”, „Нашу књижицу”, касније „Народну читанку” и упознавале их са политичким збивањима у земљи и у свету. Уз помоћ лекара, медицинских сестара или саме одржавале су и предавања о чувању здравља, о нези и васпитању деце. Оне су видно учествовале у разним акцијама које је водила Партија: прикупљале су потписе за побољшање услова живота политичких затвореника, скупљале помоћ за шпанске борце, биле врло активне у акцији за право гласа жена итд. О томе се врло конкретно говори у чланку Дринке Павловић: „Рад учитељица ван школе”.1) У окупљању младих учитељица и учитеља и у формирању напредног језгра одиграла су значајну улогу летовања која је организовала задруга „Вук Караџић”: 1938. године у Ивањици, 1939. године у Асаматима на Преспанском језеру и 1940. године у Сијаринској бањи. За време ових летовања одржани су партијски курсеви за з'читеље комунисте, а за оне који нису били члнови КПЈ организована су предавања о актуелним политичким збивањима, о културнопросветном и политичком раду ван школе и о другим проблемима. НЛПРЕДНЕ УЧИТЕЉИЦЕ НА ЛЕТОВАЊУ У АСАМАТИМА КОД ПРЕСПАНСКОГ ЈЕЗЕРА, 1939. Велики број учитељица, које су пре рата неуморно радиле на просвећивању народа, одазвао се позиву Партије и храбро се борио у НОВ: Милица Вучетић, Рада Миљковић, Дринка Павловић, Олга Радишић-Петров2) Зора Адамовић, Лепа Аксентијевић, Радмила Багар-Терзић, Мила Бајалица, Богиња Бајовић, Катарина-Каја Бастић, Велика Бенић, Јелена Благојевић, Вука Божић-Николић, Цаја Боројевић, Христина Бошковић, Милена Велимировић-Илић, Рада Вујачић, Лепа Вујичић, Јелена Главашки, Загорка Драговић, Станица-Цајка Дугалић, Наталија Дугошевић, Зора Дудић, Нада Ђокић-Матијевић, Живка Ђурђевић, Живка Жиропађа, Ковиљка Ивановић, Славка Ивановић, Иванка Ивачковић-Лупшић, Роса Игњатовић-Димитријевић, Томанија Јанковић, Ана Јевтовић, Љубица Јовановић-Радосављевић, НадеждаКока Калезић, Милева Косовац, Ракила Котарев, Савка Кукаљ, Боса ГРУПА ЧЛАНОВА УЧИТЕЉСКЕ ЗАДРУГЕ „ВУК КАРАЏИК” НА ЛЕТОВАЊУ У СИЈЕРИНСКОЈ БАЊИ, АВГУСТА 1940. ГОДИНЕ. СЛЕВА НА ДЕСНО: АНКА ОБУНИНА, МИЛЕНАКУЉАНЧИН, ВЕЛА БЕНИК И ВЕРА ЕРДЕЉАН ‘) „Учитељска стража”, јануар-фебруар 1940. Све четири су проглашене за народне хероје. 2, ј 48 �Лалић, Нада Луковић, Вера Мандић, Мара Мандић, Надежда МариновићРанковић, Александра-Цана Марјановић, Христина-Тина Маркишић, Мира Медић, Вера Милетић, Анђа Милићевић, Драгица Милићевић-Ристић, Јелида Миловановић, Ранђа Милојковић, Радмила Мирчић, Богиња Михаиловић, Славка Недић-Милојевић, Лепа Перовић, Љубица Петровић-Павловић, Николија-Кока Петровић, Јелена-Лела Поповић-Тривунац, Нада Прица, Бојана Ракић, Драгиња Савковић, Бисенија Симић, Добрила Стамболић, Душанка Станисављевић, Спасенија Степановић, Јелена-Лела Субић-Гмизовић, Вера Тимотијевић, Гојка Томашевић, Зора Топаловић-Ракановић, Милена Царевић и многе широм земље чија су нам имена остала непозната. Велики број учитељица пао је у борби. НАТАДИЈА ДУГОШЕВИК, УЧИТЕЉИЦА УДРУЖЕЊЕ И ДОМ СТУДЕНТКИЊА дружење студенткиња Београдског универзитета основано је 1921. године на иницијативу групе жена чланова Партије и напредних студенткиња и окупљало је око себе све студенткиње. Мада су чланови Партије и прогресивне студенткиње настојале да управа Удружења буде у њиховим рукама, како би што боље спроводиле утицај Партије, нису у томе увек успевале, па су повремено у управи преовладавале студенткиње које је у раду подржавао режим. Оне су Удружењу давале своје обележје, одређивале његов правац и његове задатке. О раду и активности Удружења студенткиња сведочи говор представника Удружења на општем студентском збоРУ, јануара 1940. године. У „ДРУГОВИ И ДРУГАРИЦЕ1) Када смо се пре неколико година појављивале на зборовима, ми студенткиње представљале смо мали број девојака на тешком и неутртом путу борбе за бољи живот, за боље услове студирања, за више права и слободе. Тада смо још плашљиве и несигурне тражиле путеве да побољшамо свој положај, да саме створимо могућност за боље и успешније студира‘) ИРП, бр. 4596, XIII, 3—3/40. ње. Многе смо у себи носиле отиске средине из које смо догиле, отиске живота наших мајки, сестара, вршњакиња и њихово смирено чекање да наше проблеме реши судбина. Зато смо се још у првим данима студентске борбе за заједничке захтеве, који се постављају пред све нас, подједнако бориле у великом студентском покрету као равноправни и слободни чланови. Студенткиње активно раде по свим стручним, културпим и економским студентским организацијама. Из године у годину, а нарочито данас, наш културни рад добија све већи обим и студенткиње га преносе у све делове наше земље. Број студенткиња се сваке године повећава. Сваке године у нашем удружењу и са овог места поздрављамо стотине младих девојака жељних рада и слободе. Са свих страна, из свих покрајина, из свих народних слојева, долазе девојке да студирају, да уче, да се спремају зо самосталан живот. Број студенткиња које долазе без довољних средстава за живот сваким даном је све већи, према ономе што ми можемо да учинимо за њихово збрињавање. И поред изграђеног Дома, који је подигнут напорима наших старијих другарица уз помоћ читавог студентског покрета, још уоек наше другарице станују по хлидним и влажним становима, слабо хр^љене и обучене, губећи здравље и радну способност. Кондиције, послуживање по славама, разношење хране по нашим мензама и у Дому, све нам то одузима много времена које бисмо могле да уложимо на 49 студије и културни рад. Велики део студенткиња проводи по цео дан по канцеларија.ма да би на тај начин омогућиле минимум за живот и студирање. 100 збринутих девојака према 2.000 студенткиња на Универзитету показује да је наги Дом постао претесан за све оне које би требало да прими. Улози од 500—700 динара, колики су потребни за ступање у Дом, великим делом искључују наше најсиромагиније другарице да жгше у Дому, искључују оне чија егзистенција зависи од несигурне кондиције, од послуживања по славама, која су такође врло ретка. Осећа се најхитнија потреба за добијањем већих субвенција за прогиирење нашег Дома, да бисмо могле примити већи број студенткиња, а према томе и већи број њих запослити око разношења хране. За изградњу Дома удружење је направило дуг који и данас отплаћује, па не може мислити на дограђивање Дома властитим средствима. Премда смо у раду и борби студентског покрета изједначене са нагиим друговима, ипак нас нека г.г. професори третирају као мање вредне и неспособне. Ми са овога места, у име свих студенткиња нашег Универзитета, енергично протестујемо против таквог поступања према нама, јер то својим радом и способностима не заслужујемо. Данас — када се пред нас поставља укидање аутономије Универзитета, а с тим у вези и укидање наших стручних, културних и економских организација, и положај нас студенткиња доводи се у пи- �тање. Реакционарне снаге у земљи, које свим силама пастоје да угугие сваки слободарски покрет, а првенствено раднички покрет, истовремено ударају и на Универзитет. Реакционарни део професора, на челу са Универзитетским сенатом, спроводи без устезања наређења спољних власти. Свим средстпима хоће да нам укину аутономију, да отму наш Дом, наше Удружење и онемогуће остварење наших захтева, који јоги увек чекају на решење. У данима када се пред сву омладину и народ постављају питања борбе за опстанак, за бољи живот, мир, рад и слободу, ми као део женске омладине, као део жена без икаквих права, боримо се за очување стечених права која имамо у студентском покрету и за њихово проширење. Овим својим захтевима ми се налазимо заједно са захтевима остале женске, радничке и сељачке омладине, која тражи излаз из свог тегиког положаја, коју више не могу задовољити приче о мирном огњишту, која је већ давно изгубила изгледе да без борбе дође до својих права. Ми се налазимо са својим захтевима заједно са свим радним женама, са нагиим мајкама и сестрама, које у данагињим судбоносним данима када се одлучује о рату или миру, када се одлучује о судбини наших народа, траже да учествују у том одлучивању. Када смо ове године пошле на студије, наша села и градови остали су узнемирени империјалистичким ратом који је почео у свету. Опет се у свету пролива крв за интересе гиачице банкара, фабриканата и ратних гипекуланата и пљачкаша сваке врсте да би се богатили на рачун милионских радних маса читавога света. Опет су нечији мужеви, браћа, очеви, синови и другови послани на кланицу, а жене у творнице, да кују убилачко оружје за своје мужеве, очеве, синове и браћу и другове, против своје воље. Опет је омладина послата пред топове, гранате и бајонете да губи своје младе животе за интересе аиглофранцуског империјализма. Данас, када је нагиа реакција одлучила да и нашу земљу преда немани империјалистичког рата и да пошаље наше народе у ратни покољ, на страни империјализма, и нашу земљу ће да заору гранате и да се нролије крв наших народа. Наше мајке су преживеле један империјалистички рат, изгубиле у њему своје најмилије, гладовале су и патиле и од њих смо научиле да га мрзимо. Наш први поглед пао је на њихова измучена лица, први осећај који смо упознале била је глад, прва реч коју смо чуле била је рат. Ми хоћемо да данашња и будућа покољења погитедимо таквих патњи и болова. Ми хоћемо да помогнемо женама читавог света да спасу своју браћу, синове и другове пред ужасним покољем овога рата, баш због тога што је уперен против интереса народа и омладине. Жене читавог света, херојске жене Шпаније, показале су своју спремност да даду своје животе у једном рату који је водио читав народ за одбрану светих интереса радног народа и омладине. У овом праведном и узвишеном рату, који је вођен од читавог шпанског народа, нашле су шпанске жене топлу, великодушну, несебичну потпору стотине милиона жена читавог света. И ми ћемо сутра, по примеру наших другарица из Шпаније, Кине, по примеру енглеских жена, које су ових дана у великим масама пролазиле кроз лондонске улице и дизале свој глас против рата, сакупити своје снаге и дати животе ако то устреба за интересе радног народа и омладине. Хиљаде отисака прстију наших неписмених мајки, утиснутих уместо потписа на апел за право гласа, оптужују , траже, захтевају своје право да одлучују о судбини своје деце. Ми смо деца тих жена, ми дижемо свој глас и хоћемо да кажемо своју реч када се ради о судбини нагиој и наших народа. Ми смо својом омладинском борбом као делом опште народне борбе за мир и слободу, помагале свој народ и бориле се скупа с њим за извојевање његових и наших захтева. Данас, ми студенткиње Београдског универзитета, као део женске омладине нећемо дозволити да нас обмањују тиме гито ће на овим изборима жене моћи бити само председници бирачких одбора, и то само судске чиновнице. Реакција нам није дала право гласа, јер је била сигурна да би хиљаде и хиљаде жена својим учегићем на изборима дигле свој глас против овог империјалистичког рата, против свих терета у вези са ратним припремама наше владе на рачун радних маса читаве земље. Али нам баш то налаже да јоги јаче збијемо нагие редове и да заједно са нагиим друговима помогнемо борбу коју је наш народ повео против увлачења нагие земље у рат, а за своја права и слободе. Ми студенткињс Беог}ждског универзитета, које смо увек заједно са нагиим друговима V. свом. осталом омладином помлгале борбу радног народа, и данас више него икада стојимо непоколебљиво и чврсто решене да у тој одлучној борби далш све од себе. Када је 14-ог децембра радни народ Београда изашао на улицу и дигао свој глас против рата, против ратног терора и скупоће, за хлеб и слободу, ми смо те крваве вечери, раме уз раме са радничком и осталом омладином, стале на страну радног народа, проливале своју крв, не жалећи своје животе када су у питању његови интереси. Те вечери херојски се борила наша другарица Боса Милићевић. Налазећи се у ватри куршума, погођена дум-дум метком, пала је размрсканих ногу. Обливена крвљу, измучена страшним боловима, опа није клонула. Из њених груди није се отео ниједан јаук, и не жалећи себе она је тешко рањена храбрила другове и другарице око себе. Херојско држање наше другарице Босе улази у ред светлих примера из борбе жена целога света за сгвар слободе радног народа. Наша другарица Боса доказала је како умеју жене да се боре, како могу да даду и свој живот ка- 50 да је у питању срећнији и бољи живот омладине и радног народа. Поносне на нашу другарицу Босу, ми ћемо и даље раме уз раме с нашим друговима и читавим народом, кроз ватру куршума и локве крви, корачати напред уздигнута чела, у борби за своја народна и омладинска права. У тој борби ми ћемо успети. Наше јединство, нагиа одлучност и наша непоколебљива вера у праведност наше борбе, чврста је гаранција нашега успеха. ДА ЖИВИ БОРБА ОМЛАДИНЕ ЗА НАРОДНА И ОМЛАДИНСКА ПРАВА! ДА ЖИВИ ЈЕДИНСТВО ОМЛАДИНЕ У БОРБИ ПРОТИВ ИМПЕРИЈАЛИСТИЧКОГ РАТА!” Један од најважнијих задатака Удружења студенткиња био је борба за добијање Дома студенткиња и на томе су се ангажовале све чланице. Прве просторије за Дом студенткиња добијене су из завештања Универзитета 1927. године у Кнеза Милоша улици. Кућа је била мала, па је преко Задужбинског одсека Министарства просвете у замену за ту кућу добијен један спрат у кући Томе Вучића-Перишића, у Узун Мирковој улици бр. 7. И ова је зграда била нехигијенска и тесна да прими све студенткиње које су биле заинтересоване да стаНУЈУ У Дому. Због тога је Удружење студенткиња повело акцију за подизање нове зграде. Дом студенткиња је од Задужбинског одсека Министарства просвете још раније био добио једно имање у Хомољу, па је то имање замењено за плац у Улици Краљице Марије бр. 48, где је подигнута нова зграда. Дом је подигнут од: добровољних прилога добијених од установа и подјединаца, прихода од разних корисница, предавања и уписнине. Борба за освајање управе Удружења студенткиња између напредних и режимски оријентисаних студенткиња трајала је од оснивања удружења, а појачала се у време оријентације Партије за улажење комуниста у све легалне масовне организације. Окончана је крајем 1935. године када су напредне студенткиње преузеле управу у Удружењу. Од тада су Удружење и Дом студенткиња постали масовна база преко које је КПЈ спроводила утицај на студенткиње и одиграли значајну улогу у политичком васпитању студенткиња и њиховом укључивању у напредни студентски покрет. Рад Удружења се развијао преко актива при стручним студентским удружењима појединих факултета, преко женских секција и преко Дома, �чија је нова зграда, уз велике напоре и залагања Удружења, довршена 1936. године. Удружење је такође радило на решавању правног положаја Дома студенткиња, јер је то било врло важно за целокупни рад и Дома и Удружења студенткиња. На овоме су задатку радиле до избијања рата чланице управе и активисти: Лепосава Михаиловић-Опи, Лепа Лалош-Вујошевић, Драгица Петров, Злата Шегвић, Јелена Поповић, Ната Хаџић, Деса Поповић, Олга Марасовић, Стојанка Радошевић, Вера Перишић-Додић, Радмила-Лала Ивковић, Мирјана Моцић и Љубица Албулов. Председница Удружења студенткиња била је Вера Димић, потпредседница Олга Перић, секретар Радмила Шубакић. Дом студенткиња је био самосталан, али по тадашњим прописима надзор над његовим радом требало је да врши Министарство просвете. Удружење је одбијало да прихвати такво решење и тражило је да буде под надзором Универзитета. Крајем 1940. и почетком 1941. године ограничава се аутономија Универзитета и универзитетске власти врше цензуру, дозвољавају полицији да упада у студентске мензе и просторије студентских организација. Удружење студенткиња користи тада свој назив „Краљица Марија”. Управница Дома Мила Димић спречава покушај полиције 'да уђе у Дом ради хапшења неких другарица на тај начин што саопштава да је Дом под покровитељством краљице и да ће их пустити унутра само када јој покажу одобрење двора да могу ући у Дом. Још неколико покушаја полиције спречила је на тај начин. Тако је почетком 1941. године Дом заиста био једино место где полиција није имала приступа. Тамо је тада пренета архива Акционог одбора студентских стручних удружења, Мировног одбора, студентских друштава, секција и др., да би била склоњена и заштићена од упада полиције која је вршила преметачине у просторијама студентских организација на Универзитету. Посебно треба истаћи да је у организовању рада и читавог живота у Дому врло активно учествовала управница Дома Мила Димић. Универзитетске власти су покушавале да забране развијање било какве самосталне активности у Дому, што се види из записника са XVIII редовне седнице Акционог одбора стручних студентских удружења, одржане 2. марта 1941. године:1) ‘) ИРП, бр. 18952, VI, 3—2 (41). ЛЕПОСАВА ЛАЛОШ-ВУЈОШЕВИП, ПРОФЕСОР, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, БИЛА ЈЕ ЧЛАН УПРАВЕ УДРУЖЕЊА СТУДЕНТКИЊА КАДА СУ УПРАВУ ПРЕУЗЕЛЕ НАПРЕДНЕ СТУДЕНТКИЊЕ ЛЕПОСАВА-ОПИ МИХАИЛОВИБ, ИНЖЕЊЕР ХЕМИЈЕ, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, БИЛА ЈЕ ПРВА ПРЕДСЕДНИЦА УДРУЖЕЊА СТУДЕНТКИЊА БЕОГРАДСКОГ УНИВЕРЗИТЕТА КАДА СУ УП РАВУ ПРЕУЗЕЛЕ НАПРЕДНЕ СТУДЕНТКИЊЕ ЗЛАТА ШЕГВИН, ПРОФЕСОР, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, ИСТАКЛА СЕ У БОРБИ НАПРЕДНЕ СТУДЕНТСКЕ ОМЛАДИНЕ У БЕОГРАДУ, УХВАНЕНА ЈЕ КАО ПАРТИЈСКИ РАДНИК У ХРВАТСКОЈ И ДЕЦЕМБРА 1942. ГОДИНЕ УБИЈЕНА У УСТАШКОМ ЗАТВОРУ У ГРАДИШКИ ЗДЕНКА ШЕГВИН, СТУДЕНТ ФИЛОЗОФИЈЕ, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, ИСТАКНУТИ АКТИВИСТА НАПРЕДНОГ РАДНИЧКОГ ПОКРЕТА У БЕОГРАДУ. ПОСЛЕ ОКУПАЦИЈЕ ЗЕМЉЕ ДОШЛА ЈЕ У СПЛИТ И УЧЕСТВОВАЛА У ОРГАНИЗОВАЊУ ПРВИХ ПАРТИЗАНСКИХ ОДРЕДА. НОСИЛАЦ ЈЕ СПОМЕНИЦЕ 1941. �„Ректор је позвао члана управе Удружења студенткиња и том приликом рекао да је обавештен да се у Дому одржавају матинеа са програмом политичког карактера и зато захтева да се убудуће приредбе које се одржавају у Дому пријаве било ректорату, било Управи града. Када је речено да је Дом под аутономијом, одговорено је да чим прима субвенцију од Министарства, он има право да вргии контролу над њим. Ако се ове приредбе буду и даље одржавале без пријаве, биће приморани да или поставе у Дому комесара или да пошаљу полицију”. ГРУПЕ СТУДЕНТКИЊА У ДОМУ МИЛА ДИМИВ, ПОЗОРИШНА УМЕТНИЦА II ПИСАЦ, БИЛА ЈЕ ВИШЕ ГОДИНА УПРАВНИЦА ДОМА СТУДЕНТКИЊА МИРОВНОГ ОДБОРА НА БЕОГРАДСКОМ УНИВЕРЗИГАВНИКОМ СВЕТСКЕ МИРОВНЕ ОРГАНИЗАЦИЈЕ, ПАТЕРОМ ЖОЗЕФОМ ЖОЗЕ™0М( рАИУСРЕДИНИ). СЛЕВА СЕДИ ИВО ЛОЛА РИБАР, ЗДЕСНА ЛЕЛА МАТИБ. СТОЈЕ, НА ДЕСНО: ПОТПУКОВНИК РАДОМИР ПЕТКОВИК, БОГДАН ПЕШИК, БОСА ЦВЕТИК, МИЛОВАН МАТИК, САВА ДРАГОЈЕВИК И ОЛИВЕР МИНИК. Требало је много умешности и рада да би се Дом студенткиња могао одржати као центар напредних стремљења, а да се уједно очува његова аутономија. У тешким финансијским приликама, с великим дуговима, управа Дома је морала да води рачуна о томе да не дође у ситуацију да јој се обустави дотација јер би то довело до затварања Дома и материјално погодило студенткиње у Дому и оне које су рачунале на смештај у њему. Један број студенткиња је за разне услуге вршене у Дому добијао бесплатан стан и храну. Управе Дома и Удружења налазиле су и друге могућности зараде сиромашним студенткињама (кондиција, дактилографски послови, послуживање у студентској мензи и на славама по имућнијим београдским кућама и сл.). Око Дома су се стално окупљале и друге напредне студенткиње које нису становале у Дому. Да би се интензивније развијао политички рад у Удружењу и Дому студенткиња и обезбедио пун утицај и помоћ Партије, формиран је актив у коме су од 1938. до 1940. године, биле студенткиње, чланови Партије: Милева Вуковић, Соња Маринковић, Дика Мариновић, Љубинка Милосављевић, Милка Минић, Милица Павловић-Мике и Зденка Шегвић, а постојао је и шири актив којим су биле обухваћене и друге студенткиње. На тај начин велики број студенткиња укључен је у организовани политички живот. Удружење је одржавало приредбе и на Универзитету: књижевне вечери, прославе Осмог марта, академију посвећену женском праву гласа 1939. године, итд. Удружење је своју активност преносило и на унутрашњост преко студентских удружења и других омладинских друштава и на тај начин доприносило мобилисању младих у борби против стања у земљи. Удружење студенткиња је било за- 52 �>ено у Акционом одбору струч:тудентских удружења. Чланови оног одбора 1939. године биле су: I Шегвић, Олга Јовичић-Рита, 1ца Крижан, Јелена Поповић, Касапић, Ружица Јовановић, ојка Арсикић и Јелка Милићов, а у 1940: Драгица Правица, ■иња Никшић, Драгица Мркоњић, зка Морић и Сокола Жепина. Пре:војих представника Удружење је зтвовало и у раду других студентх одбора: мировном, економском, (турном и осталим. /денткиње су биле активне и у зужењима својих група на свим култетима Београдског униберзи,’а. Међу активисткињама стручних ружења биле су: Радојка Лакић, ллева Лајовић, Драгица Правица, илева Вуковић, Ката Бубало, Дафјанка Пауновић, Ерна Данон, Милца Крижан, Слобода Трајковић, [ирослава Мирчевић, Божана Милеић, Злата Шегвић, Јелена Поповић, 'рагиња Радовановић-Маринковић, !ера Павловић, Зденка Шегвић, Зора 'еренчевић, Разуменка Петровић, ^ужица Радовановић, Неда Божинозић, Даница-Дика Мариновић, Стагта Сучевић, Тодорка Оровчанац, Милева Бензон, Пера Јапунџић, Видосава Јауковић, Ксенија-Цица Стевовић-Бећирић, ЈБубица Станимировић, Иванка Тупањанин, Милева Планојевић, Слободанка-Данка Савић, Дринка Милекић, Олга Нинчић, Радмила Шубакић, Марија Јојкић, Олга Накић, Зора Бегенишић, Анђелка Лучић, Милка Вучићевић-Перишић, Љубица Камберовић-Тописировић, Душица Илић, Дора Фрајденфелд, Даница Трипковић, Лукреција Анкуцић, Соња Маринковић, Сокола Жепина, Добрила-Боба Матејић, Стефанија Михаиловић, Драгиња-Дада Константиновић, Ранка Стефановић, Беба Паљић-Живановић, Слобода ЈефтићСелић, Ина Данон-Кушић, Мира Курилић-Марек, Ева Самоковлија, Душанка Старчевић, Љерка Дурбешић (Јелена Хамовић), Брана Перовић, Олга-Рита Јовичић, Наталија Бајић, Ружица Рип, Вера Гуцуња-Вребалов, Деса Марковић, Нада ВилимановићЈанковић, Олга Милутиновић, Ангелина Недељковић-Милосављевић, Даринка Несторовић, Зага Јовановић, Радмила-Лала Ивковић, Деса Коштан, Смиља Тузлић, Душанка Цветић, Јетика Шварц-Мамула, Нада Чалић, Вукосава Гавриловић, Радмила Трифуновић (била је руководилац скојевског актива и марксистичке групе на Медицинском факултету) ЉУБИНКА МИЛОСАВЉЕВИЋ рођена је 1917. године у Багрдану. Њен први додир с напредним покретом датира од процеса Георги Димитрову у Лајпцигу, о чему је „Политика“ доносила врло опширне извештаје. У VI разреду гимназије у Београду изабрана је за библиотекара школе и тада јој је била доступна обимна и разноврсна литература, која ју је определила да се укључи у активну борбу за правду и достојанство човека. Преко школске другарице Виде Манојловић добијала је марксистичку литературу, која је дефинитивно определила да свој живот посвети револуционарној борби. Примљена је у СКОЈ у гимназији 1935. године. Године 1936. радила је у скојевској организацији на Техничком факултету. Децембра исте године примљена је у Партију. Прекинула је студије технике, јер су издаци били велики за њену породицу, оптерећену са више деце. Прешла је на Пољопривредно-шумарски факултет и упоредо студирала и привређивала како би помогла школовање браћи и сестри. Но, то јој није сметало да се у пуној мери ангажује у партијском раду. Почетком 1939. године, када је формиран ПК СКОЈ-а за Србију, по одлуци Партије обављала је дужност секретара. На тој дужности ју је затекао рат. И у устанку је била секретар ПК СКОЈ-а и члан ПК КПЈ за Србију. Новембра 1941. године отишла је на слободну територију у Ужице, одакле је са главнином партизанских снага прешла у Санџак. У току рата била је члан Политдјела II пролетерске бригаде, затим члан ЦК СКОЈ-а. После V офанзиве, 1943. године, прешла је преко Срема у Србију и одлуком Партије постала члан ПК КПЈ за Србију. После ослобођења била је на разним дужностима: секретар ОК КПЈ за поморавски округ, члан Политбироа ЦК КП Србије, посланик Антифашистичког већа народног ослобођења Србије, члан Антифашистичког већа народног ослобођења Југославије, савезни посланик и др. На V конгресу КПЈ изабрана је за кандидата за члана ЦК КПЈ. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. 53 УНИБЕРЗИТЕТСКОМ СЕНАТУ БЕОГРАДСКОГ УНИВЕРЗИТЕТА1) У БЕОГРАДУ Окупљени на сво.јој конференцији студенти Филозофског факултета енергично протестују против досадашњег става универзитетских власти, које одобравају рад фалсификаторима и студентским убицама из Југословенско-бугарске лиге и удружења Св. Саве, и нерешавању наших питања изнесених у резолуцији са Општег студентског збора и траже што хитније решење ових питања: 1) Снижење лабораторијских такса на цену утрошеног материјала; 2) Повећање броја стручног особља и проширење просторија; 3) Издавање уџбеника, на предлог стручног удружења, из фонда који постоји при Универзитету, а по цени приступачној студентима; 4) Измене факултетских уредби у смислу студентских предлога; 5) Примање статута за Централну Академску Трпгзу којега су поднели претставкици студената; 6) Реорганизацију Здравственог фонда у смислу досадашњих студентских захтева; 7) Пуну слободу културног и научног рада; 8) Предавање Дома студената у руке Универзитета и учешће студената у управи истога; 9) Неограничавање рада правне заштите. (М.П.) Секретар Пауновић Даворјанка, ст. фил. Председник Драгица Мркоњић, ст. фил. 3. априла 1940. године Београд ‘) ИРП �МИЛКА ЈАНКОВИЕ-МИНИБ, ПРОФЕСОР, ПРЕДРАТНИ ЧААН КПЈ. ГОДИНЕ 1939. БИЛА ЈЕ ПРЕДСЕДНИК ЦЕНТРАЛНОГ ОДБОРА СТРУЧНИХ СТУДЕНТСКИХ УДРУЖЕЊА ФИЛОЗОФСКОГ ФАКУЛТЕТА Вукосава Кричковић, Радмила Милосављевић, Радмила Пејић, ЈБубинка Рашић, Босанка Станковић, Стака Диклић, Олга Мартић, Богиња Динић и још многе друге. У Централном одбору стручних студентских удружеша Филозофског факултета (ЦОФФ) студенткиње су биле најбројније и најактивније, па су зато биране у управне одборе разних стручних удружења. Године 1939. председник ЦОФФ-а била је Милка Минић, а чланови управе Даворјанка Пауновић, Мира Карановић и друге. Године 1940. председник ЦОФФ-а је Драгица Мркоњић, а секретар Даворјанка Пауновић. Руководилац Дебатног клуба Филозофског факултета била је Дора Фрајденфелд. Секретар партијске ћелије на Филозофском факултету била је 1940. године Зденка Шегвић, а Даворјанка Пауновић секретар Партијског бироа. ЗАХТЕВИ УДРУЖЕЊА СТУДЕНАТА ФИЗИКЕ И СТУДЕНАТА ЕНГЛЕСКОГ ЈЕЗИКА ДА УНИВЕРЗИТЕТСКЕ ВЛАСТИ ПОШТУЈУ СЛОБОДУ И АУТОНОМИЈУ УНИВЕРЗИТЕТА 54 �ЦЈколске 1938/39. године, председница Удружења студенткиња била је Наталија Бајић, студент технике, потпредседница Драгица Петров, студент филозофије, секретар Мирјана Моцић, студент медицине; 1940/41. школске године биле су у управи УдружеСлавка Морић, председница и ња Брана Перовић, потпредседница, а секретар Вера Милетић. Удружење студенткиња је сарађивало са Удружењем универзитетски образованих жена, Удружењем студенткиња Загребачког свеучилишта, а пре свега са Женским покретом, пошто су напредне студенткиње у великом броју биле активисти Омладинске секције Женског покрета. Оне су биле врло активне у акцији за право гласа жена, у јесен 1939. и целе 1940. Осим тога, студенткиње су масовно учествовале у свим акцијама и манифестацијама напредне студентске и радничке омладине; укључиле су се у акцију за одбрану земље и посећивале санитетске, стрељачке, шоферске и сл. курсеве. Учешће студенткиња у народној револуцији дошло је као природан наставак дотадашње њихове борбе и рада. На том су путу многе пале — једне као борци са пушком у рукама, друге на стрелиштима или вешалима која је непријатељ подигао широм земље. СПОМЕН-БИСТА НАРОДНОГ ХЕРОЈА ВЕРЕ БААГОЈЕВИБ У ДОМУ СТУДЕНТКИЊА, ЧИЈЕ ИМЕ НОСИ ДОМ. СПОМЕН-ПЛОЧА У ДОМУ СТУДЕНТКИЊА „ВЕРА БЛАГОЈЕВИП” СА ИМЕНИМА ИЗГИНУЛИХ ИЗ ДОМА. СПОМЕН-ПЛОЧА НА ЗИДУ ДОМА СТУДЕНТКИЊА „ВЕРА БЛАГОЈЕВИН” �ОМЛАДИНСКА СЕКЦИЈА ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА МИТРА МИТРОВИЋ рођена је 1912. године у Ужичкој Пожеги. У напредни омладински покрет укључила се 1931, на Београдском универзитету и била у групи најактивнијих студената. Учествовала је у свим акцијама и демонстрацијама које је Партија организовала на Универзитету. У КПЈ је примљена 1933. године на Филозофском факултету. Свршавала је разне партијске задатке, ишла је као курир у унутрашњост и преносила партијски и илегални пропагандни материјал. Дипломирала је 1935. године и запослила се у Скупштини у Београду. Служила је у то време као веза за чланове ЦК и инструкторе из иностранства. Године 1935. по задатку Партије, са групом омладинки продрла је у Женски покрет, формирала Омладинску секцију Женског покрета и била његова прва председница. Била је такође у групи која је основала „Жену данас“ и члан редакције листа. Поред тога учествовала је у свим акцијама и демонстрацијама које је Партија организовала. Године 1939. послата је као инструктор у партијску организацију у фабрици Владе Илића и у том својству учествовала у организовању штрајкова у овој а и у другим фабрикама. У овим последњим годинама пред рат била је члан РК на Дорћолу и била је члан Комисије за рад међу женама при ПК КПЈ. Шестоаприлски рат ју је затекао у Београду, где је у рејонском комитету на Дорћолу вршила припреме за борбу против окупатора. Ухапшена је јула 1941. на улици, и отерана у логор на Бањици, одакле је после меоец дана пребачена у болницу у Видинској улици. Уз помоћ стражара успела је да оданде побегне, заједно са Вером Вребалов и Натом Хаџић. Октобра 1941. пребацила се у Мачвански одред а затим у Ужице, где је радила у Агитпропу и постала члан ПК КПЈ за Србију и члан Главног народноослободилачког одбора, који је формиран новембра 1941. године, у коме је радила на питањима просвете и школства. Истога месеца повукла се с партизанским одредима из Ужица у Санџак, и за све време рата била је на руководећим партијским дужностима у НОВ. Поред тога једно време била је члан редакције „Борбе“, учествовала је у организовању антифашистичког фронта жена, и на Земаљској конференцији у Босанском Петровцу, децембра 1942. изабрана је за члана Централног одбора АФЖ Југославије. На другом заседању АВНОЈ-а у Бихаћу изабрана је за члана АВНОЈ-а. Октобра 1944. прешла је са одредима у Србију; радила је као члан ПК КПЈ за Србију, била први министар просвете НР Србије, а затим руководилац Агитпропа ЦК КП Србије. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. БИЛТЕН ОМЛАДИНСКЕ СЕКЦИЈЕ ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА ЗАШТО СМО УШЛЕ У ЖЕНСКИ ПОКРЕТ1) У јесен 1935. године велика група женске омладине из канцеларија, универзитета, радионица, девојака тек изашлих из средњих школа, организовала се у Женском покрету у Београду. Шта нас је руководило да уђемо у Женски покрет? Са каквим тежњама, задацима и перспективама смо ушле у њега? Диктатура и њене реакционарне снаге, поред насилничких и назадних мера предузетих против народа, спровеле су и према женама своје назадне мере и запретиле им новим одузимањем и оно мало стечених права. Фашизам је у неколико земаља Европе бруталним методама одузимао права народу и насртао на права жена, одузимајући им зараду, могућност за живот и гушећи у њима свако достојанство човека. Тим истим мерама служио се и ненародни режим Југославије. Одузимање додатка женама државним службеницима, избацивање из служби, очајно ниске наднице радница, претње нумерус-клаузусом, све је то говорило да жене, као и читав народ, преживљавају тешке дане и да им прете још тежим условима за живот. Нас младе чекала је тешка борба за хлеб, сваког дана је пред нама било све више затворених врата радионица, концеларија и школа, ту и тамо чули су се претећи и онеспокојавајући гласови о новим реакционарним и противнародним мерама. Нас жене су, дакле, чекале још теже неправде и још безизлазнија судбина од оне коју су доживеле наше мајке. Једне, осетивши борбени и слободарски дух на универзитету, а све као жене погођене неправдама већ на првом кораку у животу, чврсто везане за народ притиснут кризом и одузимањем слобода, схватиле смо да је једини пут изласка из тог стања — пут борбе. Фашизму и реакцији могло се стати на пут само чврстом и одлучном борбом. Жене у нашој земљи, као и данас, имале су минимална 1) Билтен „Женски покрет кроз омладинску извештај бр. 2. јануар 1940. Женски покрет (раније Друштво за просвећивање жене и заштиту њених права) основан је априла 1919. године у Београду. еекцију”, 56 I �права, требало их је пробудити и окупити у борбу за очување тих минималних права и за освајање иових. То се иогло постићи само организоваиом борбо,« и ми смо схватиле значај оргаиизовања жена, буђење њихове свести о правима која им припадају, о правима која народу морају припасти, о борби против фашизма, за хлеб, мир и праву демократију■ Зато смо ушле у Женски покрет, као у организацију у чијем је програму стајала јасно наглашена девиза борбе жена за њихова права и окупљање свих жена без обзира на расу, веру, народност и политичка схватања. Јасно наглашена начела борбе за демократију и мир везале су нас за програм Женског покрета, у који смо ушле са тежњом да наше другарице, неспремне за живот, не остану усамљене под тим налетом реакције на њих већ да, окупљене, станемо у редове бораца за права жена и народа, појачамо ту борбу која је за време диктатуре само тињала и створимо од Покрета МАСОВНУ ОРГАНИЗАЦИЈУ ЖЕНА .. Прелазећи на масовне облике рада, Партија је тражила могућност да и рад међу женама и женском омладином постави на ширу основу преко легалних организација. Од свих женских грађанских друштава која су тада постојала у Београду и у унутрашности Србије, Женски покрет је, по оцени КПЈ, представљао најпогоднију легалну организацију за широко окупљање жена разних слојева. Преко групе антифашисткиња, у коју су по задатку Партије биле укључене Митра Митровић и Добрила Карапанџић у то време чланови Комисије за рад међу женама при ПК КПЈ за Србију, поведени су преговори са управом Женског покрета у Београду за оснивање омладинске секције. Управа Женског покрета је прихватила предлог, јер је сматрала да ће на тај начин створити подмладак који ће оживети њихову организацију. Тако је Омладинска секција Женског покрета у Београду почела рад у јесен 1935. године, у периоду јачања борбе против фашизма и стварања Народног фронта. СПОМЕН-ПЛОЧА НА ЗГРАДИ У УЛИЦИ ЦАРА ЛАЗАРА БР. 11 У БЕОГРАДУ ЈЕЛИСАВЕТА-БЕШКА, БЕМБАСА-ЦВЕТИН, ДИПЛОМИРАНИ ПРАВНИК, ПДРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, БИЛА ЈЕ СЕКРЕТАР ПАРТИЈСКЕ НЕЛИЈЕ ОМЛАДИНСКЕ СЕКЦИЈЕ ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА II РУКОВОДИЛАЦ ИДЕОЛОШКО-ВАСПИТНОГ РАДА ЧЛАНАК СА ФОТОГРАФИЈОМ АНАЛФАБЕТСКОГ ТЕЧАЈА НА ЧУКАРИЦИ ОБЈАВЛ.ЕН У „ЖЕНИ ДАНАС", БРОЈ 23, ОД ЈУЛА 1939. Аналфабетски теча| на Чукарици Прва заједничка акција Женског покрета и Омладинске секције била је припрема зборова за право гласа жена октобра 1935. године, првих ширих јавних скупова после завођења шестојануарске диктатуре. Зборови су одржани 20. октобра, на дан почетка рада новоизабране Народне скупштине. Акциони одбор за припрему збора У Београду издао је проглас којим се позивају жене и омладинке свих слојева и свих занимања да присус- 57 �твују збору. У осталог, каже: прогласу се, између „Нећемо више да подносимо само дужности, ми тражимо и права да можемо и ми жене рећи своју реч када се у општини и скупштини доносе судбоносне одлуке за живот наше деце, када се решавају најважнија питања за наш народ. Мушкарац и жена у нашој земљи морају постати равноправни и слободни грађани”. Већ у припремама за овај збор ангажовао се већи број омладинки. Многима је од њих то била прва јавна акција у којој су учествовале. „Све своје снаге које смо тада имале окупљене употребиле смо на пропаганду, да речи на збору које позивају окене у борбу чује што већи број жена свих слојева и пође за њима. Наши транспаренти ОЛГА ЈОЈИН, ЧИНОВНИК МИНИСТАРСТВА САОБРАНАЈА, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, БИЛА ЈЕ ЈЕДНА ОД НАЈАКТИВНИЈИХ ЧЛАНИЦА ОМЛАДИНСКЕ СЕКЦИЈЕ ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА и наше пароле на збору показале су и то да борбу жена не сматрамо изолованом од борбе народа и у паролама смо истицале да су и жене за све захтеве народа за слободу .. .“*) РАДМИЛА МИЛАНОВИН-ШНАЈДЕР, ДОМАНИЦА ИЗ БЕОГРАДА, АКТИВИСТА ОМЛАДИНСКЕ СЕКЦИЈЕ ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА И ЗАДРУГЕ МЛАДИХ ДЕВОЈАКА На дан отварања збора велика дворана Инжењерског дома, као и друге сале и ходници, били су мали да приме око 2.500 људи и жена. Највише је било омладинки, које су својим револуционарним држањем дале збору борбени карактер. Међу присутнима било је и сељанки које су са учитељицама дошле из околине Београда. На збору је иступило шест говорница: Милена Атанацковић у име Женског покрета у Београду, Алојзија Штеби у име Алијансе женских покрета, Лепосава Петковић у име Југословенског женског савеза; раднице је представљала Драга Стефановић, графичка радница, Удружење универзитетски образованих жена Зорка Каснар-Караџић, а женску омладину студенткиња Славка Ђурђевић. На крају је једногласно усвојена резолуција којом се тражи да се у нови изборни закон унесе опште, тајно, активно и пасивно право гласа за жене. Ова резолуција је упућена скупштини и влади. После овога збора Омладинска секција је и формално основана. Њен је задатак био: „Окупити најшире слојеве женске омладине у борби за права жена и омладине; васпитавати је у духу борбе против фашизма и рата, за праву демократију и мир”.2) Мада *) Билтен „Женски покрет секцију”, извештај број 2, 1940. *) Билтен ,,Женски покрет секцију”, извештај број 2, 1940. 58 кроз омладинску кроз омладинску је била везана за Женски покрет, Секција је у ствари радила као засебно тело и имала своју управу. Прва председница Омладинске секције Женског покрета била је Митра Митровић, дипломирани студент филозофије, а после ње је дошла Слободанка-Боба Ђорђевић, дипломирани правник. Рад се развијао у просторијама Клуба Женског покрета, најпре у Кнез Михајловој бр. 50, а од 1936. па до престанка рада Секције, у Цара Лазара бр. 11. Активност Омладинске секције Женског покрета се развијала под непосредним руководством Партије. За рад у Секцији је одговарала партијска ћелија, чији се састав мењао. Чланови ћелије су биле: Јелисавета Бешка-Бембаса, Милица Шуваковић Олга Јојић, Олга Алкалај, Митра Митровић, Боса Цветић, Добрила Карапанџић и Слободанка-Боба Ђорђевић. Омладинска секција је постала стециште антифашисткиња и симпатизерки КПЈ из свих друштвених слојева: радница, чиновница, домаћица, приватних намештеница, студенткиња. Секција је организовала многобројне акције и деловала разним формама политичког и идеолошко-васпитног рада. За најшире чланство одржавани су састанци једанпут недељно. На дневном реду састанака били су реферати из разних области: политике, привреде, просвете, културе и уметности. Нарочита пажња је посвећивана рефератима о положају жена разних друштвених слојева у нас и у другим земљама. И предавања и дискусије били су права школа за чланице Секције, које су се ту навикавале да говоре и училе да слободно износе своја мишљења. Идеолошко-васпитни рад за комунисткиње и блиске симпатизерке Партије организован је преко полулегалних васпитних група. Постојале су групе: за изучавање политичке економије, за историју Партије и радничког покрета, за изучавање положаја жена, за питања културе и друга савремена збивања. Другарице обухваћене овим групама добијале су на читање партијске и скојевске материјале. Оне су извршавале сваки задатак добијен од Партије и представљале шири актив у спровођењу акција које је Секција предузимала. Омладинке окупљене у Секцији организовале су и друге облике политичког и културно-просветног рада. Формирале су неколико одбора и подсекција: за зидне новине, за предавања, за разне курсеве, за приредбе и сл. �ЈОВАНКА РАДАКОВИН, ПРОФЕСОР У ВРШЦУ И ГОРЊЕМ МИЛАНОВЦУ, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ Да би успоставила контакт са женама из оних крајева Београда у којима претежно живе радници, Секција је ангажовала напредне лекаре, међу којима су били: др Петар Драговић (стрељан), др Драгослав Сандић (умро пред рат), др Драгољуб Сретеновић (стрељан), др Веља Косановић (стрељан), др Јулка Мештеровић, др Душанка Вељковић, др Марија ВајсГајић и други, да држе предавања за жене на Чукарици и Карабурми. Сваке недеље, група другарица обилазила је од раног јутра раднице и жене радника, упознавала се са њиховим проблемима и позивала их да дођу на предавање које би по подне одржао лекар. На Чукарици су другарице организовале и аналфабетске течајеве за жене, а организовано је и саветовалиште за жене радника. Једна група другарица је, заједно са радницима, синдикалним активистима, испитивала услове живота и рада женских шегрта и политички радила с њима, припремајући их да се укључе у борбу радничке класе. Омладинска секција је организовала и разне течајеве: кројачки, за негу болесника, за учење француског језика и стенографије. Постојао је одбор за проналажење запослења незапосленим другарицама; организована је позајмна гардероба. У плану је било отварање мензе и оснивање задруге за узајамно економско помагање. Припреман је материјал за изложбу о животу омладине и њеној борби за боље животне услове.1) Ове форме рада биле су врло привлачне за младе жене и девојке, које су у све већем броју пуниле просторије Женског покрета. На тај начин оне су се неосетно укључивале и у све политичке акције у којима је Секција учествовала заједно са другим напредним организацијама у акцијама за популарисање борбе демократске Шпаније и за помоћ шпанској деци, против окупације Чехословачке, за одбрану земље од надирућег фашизма, за мир а против империјалистичког рата, итд. Омладинска секција се у свом раду повезивала са другим напредним организацијама: са Уједињеном студентском омладином, са Студентским мировним одбором, Омладинским одбором за одбрану земље и другима. Њени су чланови активно радили у тим организацијама. На тај начин Секција се укључивала у јединствене акције напредне омладине и На‘) Рад Омладинске секције приказан је у Извештају бр. 1 билтена „Женски покрет кроз омладинску секцију”. ЧЛСОПИС НАМЕЊЕН СЕЛУ КОЈИ СУ УРЕБИВАЛИ КЕТА ШЕР И ЧЕДА МИНДЕРОВИБ КАТАРИНА-КЕТА ШЕР-МИНДЕРОВИБ, ЈЕДНА ОД НАЈАКТИВНИЈИХ ЧЛАНИЦА ОМЛАДИНСКЕ СЕКЦИЈЕ ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА У БЕОГРАДУ СЛАВКА БУРБЕВИБ-БУРИЧИБ, АДВОКАТСКИ ПРИПРАВНИК, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, ЈЕДАН ОД ОСНИВАЧА ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА У ЈАГОДИНИ И ОРГАНИЗАТОР СВИХ АКТИВНОСТИ МЕБУ ЖЕНАМА И ОМЛАДИНОМ У ПОМОРАВЉУ 59 �родног фронта. Када је после аншлуса и срамног Минхенског споразума Партија истакла паролу одбране земље од фашистичких агресора, Омладинска секција је била врло активна у Омладинском одбору за одбрану земље. Чланице Секције уписивале су се на санитетске течајеве који су организовани у Црвеном крсту, а завршавале су и друге курсеве: стрељачке, шоферске и сл. ЛУКРЕЦИЈА АНКУЦИВ, СТУДЕНТ ШУМАРСТВА, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, БИЛА ЈЕ МЕБУ НАЈАКТИВНИЈИМ ОМЛАДИНКАМА У ОМЛАДИНСКОЈ СЕКЦИЈИ ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА У ВРШЦУ Круг чланица Секције стално се ширио. Од тридесетак омладинки, колико их је било на оснивачком састанку, број је непрекидно растао, тако да је у 1939. години било неколико стотина младих активисткиња које су примале и извршавале све постављене задатке, а број омладинки које су повремено долазиле у Секцију био је много већи. Може се рећи да су кроз Омладинску секцију, у целом периоду њеног постојања и рада, од 1935. до краја 1939. године, прошле готово све напредне жене и омладинке Београда, а и многе омладинке које су у то време биле на школовању у Београду. Оне су у Секцији стекле прве појмове о потреби борбе за бољи живот. Неке су касније своју активност везале за своје стручне или сталешке организације, а друге су, после завршеног школовања, отишле у разна места у унутрашњости, где су наставиле рад са женама користећи искуства стечена у Омладинској секцији. Управа Женског покрета оценила је позитивно овакву свестрану активност омладинки, што се види из извештаја председнице на годишњој скупштини, јула 1939. године: МИЛОРАНКА ЧВОРОВИВ, СЕКРЕТАР ЖЕНСКОГ ПОКРЈЕТА У ЧАЧКУ „Омладинска секција у Београду ... представља центар феминистичке омладине. Она учествује, поред тога, у свим акцијама које носе обележје одбране слободе и права грађана, које буде њену одговорност за неокрњено очување националног достојанства, а које организује омладина оба пола. Тако је успостављена веза између нашег Покрета и напредних струјања данашњице ...“ Омладинска секција је учествовала у свим акцијама које је Женски покрет водио на општем плану борбе за право жена, односно, против кршења њихових права — марта 1937. акција Алијансе женских покрета против целибата за учитељице, исте године акција за враћање додатка на скупоћу удатим женама државним и самоуправним службеницима и др. Она је сарађивала и са другим женским организацијама и утицала на њихов рад: Удружење универзитетски образова- 60 них жена, Југословенски женски савез, Лига жена за мир и слободу1) и др. Својим радом је стекла такав углед међу омладином и женама, да су у саставу југословенске делегације Алијансе женских покрета на XIII конгресу Интернационалне алијансе2) за право гласа и грађанска права жена, јула 1939. године у Копенхагену, биле делегати из Београда Јованка Радаковић и Ела Алмули и Ерна Мусер из Љубљане. Председница Женског покрета у Београду, подносећи извештај са Конгреса, рекла је, између осталог: „Нагие омладинке су, према изјави свих присутних, оставиле незабораван утисак својом убедљивошћу, својим жаром — којим се залажу за идеје које им на срцу леже и вољом да се заложе за победу напредних схватања у свету". Сарадња између Омладинске секције и старијих чланица Женског покрета трајала је све до јесени 1939. године. Међутим, због све оштријег курса режима и полиције и развоја догађаја у земљи и у свету, управа Женског покрета заузима став да Женски покрет треба да остане строго неутралан у погледу партијско-политичке активности с обзиром да је она и сама идејно била на другим позицијама и још раније стављала примедбе на поједине сувише „смеле” и „комунистички” обојене акције, као и на уношење „политике” у феминистички покрет. Размимоилажења између управе Женског покрета и Омладинске секције, која су се јасније испољила први пут приликом спровођења акције за женско право гласа, постајала су све оштрија. На годишњој скупштини Женског покрета, јануара 1940. године, чланице Омладинске секције су изнеле своје ставове. После скупштине Омладинска секција је прекинула рад и формално престала да постоји, а њене чланице су наставиле делатност у другим напредним организацијама.3) Велика већина активисткиња Омладинске секције одазвала се 1941. го*) Председница Лиге жена за мир и слободу пред рат била је Даница Зечевић а секретар Лела Матић. У Лиги су активне биле: Јелена Демајо, Ружа Леви, Булка Јосифовић Жујовић, др Јулка Мештеровић, Боса Цветић као представник Омладинске секције Женског покрета и Милица Сарић као представник студентске омладине. 2) Интернационална алијанса жена — организација за женско право гласа и равноправност жена с мушкарцима — основана је 1904. Алијанса женских покрета Југославије учланила се у ову организацију 1920. године. 3) Узроци неслагања и прекида сарадње са управом Женског покрета изнесени су у билтену „Женски покрет кроз Омладинску секцију”, Извештај бр. 2. �дине позиву Комунистичке партије Југославије и укључила у народноослободилачку борбу. Многе су од њих погинуле у НОБ или су убијене у фашистичким затворима и логорима. јуЈеђу активисткињама Омладинске секције Женског покрета у Београду биле су: Јелисавета Алексић, Олга Алкалај, Ела Алмули, Шека Алмули, Славка Анаф, Мила Бајалица, Вера Бакотић, Рашела-Шела Барух, Јелисавета-Бешка Бембаса, Пирика Бембаса, Неда Божиновић, Оливера Вањек, Даница Војводић, Деса Вуњак, Мира Вучковић, Јулија Делере, Војка Демајо, Благородна Димитријевић, инг. Нада Димитријевић, Анкица Димовић, Вера Додић, Слободанка-Боба Ђорђевић, Саша Ђурановић, Славка Ђурђевић, Милица Живковић, Милица Илић, Саша Јаворина, Љубомирка Јанковић, Наташа Јеремић, Јелица Јерковић, Брана Јовановић, Ружица Јовановић-Куртовић, Милица Јововић-Зековић, Олга Јојић, Добрила Карапанџић, Валерија Карио, Вера Касапић, Лепа Кнежевић, Србислава Ковачевић, Луна Коен, Петруша Кочовић, Мира Коштан, Анка Кумануди, Нада Кун, Милева Лајовић, Лепосава Лалош, Зојица Леви, Зага Лилић, Јованка Лилић, Цита Ловренчић, Ленка Лонгиновић, Бранислава Лукић, Веселинка Малинска, Вида Манојловић, Олга Марасовић, Соња Маринковић, Даница-Дика Мариновић, др Јулија Марић, др Драгица Марковић, Нада Марковић, Надежда-Нака Марковић, Ната Марковић, Вукосава Масникоса, Добрила-Боба Матејић, др Јулка Мештеровић, Анђа Милићевић, Вида Милојевић, Милка Минић, Вукица Митровић, Митра Митровић, Лепосава-Опи Михаиловић, Стојанка Михаиловић, др Славка Морић, Паула Музер, Зага Недић, Иванка Недић, Радмила-Мима Недић, Јелена Ненадовић, Олга Нинчић, Драгана Обрадовић, Отилија Орешковић, Зага Павловић, Милица Павловић, др Естер Перера, Ружа Перера, Лепа Перовић, Боса Петровић, Јованка Петровић, Разуменка Петровић, Амалија Подгоршек, Фани Политео, Јелена Поповић, Јованка-Буба Поповић, Марга Поповић, Алма Премеру, Нада Пурић, Јања Радаковић, Јованка Радаковић, Смиља Радаковић, Стојанка Радошевић, Милада Рајтер, Анђа Ранковић, Бранка Савић, Милица Сарић, Нада Сенић, Драгица Срзентић, Деса Станић, Нада Станић, Настасија-Наца Станковић, Дара Стефановић, КсениЈа-Цица Стевовић, др Душица Стефановић, Слобода Трајковић, Анка-Беба Ћирић, др Клара Фирст, Боса Цветић, МИЛУШКА МАТЕЈИН, ПРЕДСЕДНИЦА ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА У ВРШЦУ ВУКА ПОПОВИН, ПРЕДСЕДНИЦА ПОКРЕТА У ШАПЦУ ЖЕНСКОГ ЧЛАНИЦЕ ОМЛАДИНСКЕ СЕКЦИЈЕ ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА ИЗ ВРШЦА СА ДРУГОВИМА НА ЈЕДНОЈ ИРИРЕДБИ. СЕДИ АМАЛИЈА ПОДГОРШЕКЈАКШИБ, СТОЈЕ, СЛЕВА НА ДЕСНО: ЈЕЛЕНА МИЛИЕЕВИБ, КАРОЛИНА ПАНИН, Л.УБИНА ПОПОВ И МИЛА МАТЕЈИК 61 �др Душанка Цветић, Милица Цветић, Јулија Цимер, Жаклина Шаморел, Зденка Шегвић, Злата Шегвић, Зора Шер, Кета Шер-Миндеровић, Ђурђица Штимац, Радмила Шнајдер, Милица Шуваковић. ИЗЈАВА ОМЛАДИНСКЕ СЕКЦИЈЕ ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА1) прочитана на годишњој скупштиии 19. I 1940. године. Пуне су четири године прошле откако је о/сенска омладина пришла Женском покрету у великом броју, откако је организовапа Омладинска секција. Пришле смо у убеђењу да ћемо помоћи његов развој у прави покрет који ће умети и моћи да окупи велике масе жена, да извојујс и одбрани њихове заједничке интересе. АМАЛИЈА-МЛЛЧИ, ПОДГОРШЕК-ЈАКШИН, СЕСТРА НУДИЛ.А, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, БИЛА ЈЕ МЕБУ НАЈАКТИВИЈИМ ЧЛАНИЦАМА ОМЛАДИНСКЕ СЕКЦИЈЕ ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА У ВРШЦУ ЗОРКА ЈАНКОВИБ, ПРОФЕСОР У ПЕНЗИЈИ, ПРЕДСЕДНИЦА ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА У ЧАЧКУ Наш рад се одвијао еластично и живо у тежњи да сс најефикасније делује не само на окупљање женске омладине, већ V, огромног броја других жена које стоје по страни. На жалост, при томе је долазило до прећутног отпора од стране управе Женског покрета. Међутим, Омладинска секцијс. се успешно развијала у један млад и способан организам који јс све више испуњавао своје задатке. У политичком периоду обележеном грозничавом активношћу фагиизма, који је ругиио као поплава, ми смо, познавајући његову улогу и став ггрема народним масама, на нашим многобројним састанцгиш, путем исцпрног проучавања и раскринкавагба његових тежњи и метода и путем, јавних приредаба стварале чврсте бори,е против ове историјске немани. У том раду били смо у сарадњг1 са управом Женског покрета, мада смо увек сматрале да је одмереност у њиховом ставу била праћена недовољном активношћу. Није то било размимоилажење око једне форме рада, није то било размимоилажење хоће ли се држати зборови или не, радило се о томе хоће ли се мобилг1сати широки слојеви жена у борби за своја права или не. Наша одлучна критика и одбијање да се задржимо на парцијалних, мерама изазвала је управу Женског покрета да нам пребаци увођење некакве одређене политике у организацију, мада су хиљаде жена на зборовима у Београду и унутрашњости и својим интересовањем показале које је за њих горуће питање. Ми смо правилпо оцениле тренутак. То су доказали догађаји и у међународном опсегу. Рат је избио између три велике силе Европе; за какве циљеве, ‘) „Жена данас”, број 26, 1940. 62 нама је то јасно као што нам је јасно да народи морају у овим тренуцима бити веома будни да не би били увучени у тај рат. У таквој ситуацији, они који се осећају заиста са народом и стоје на челу ма које њихове категорије, морају енергичније него икада гсступати за оно гито најбоље одговара народним интересима. За феминистичке организације одлуке у Копенхагену1) представљају сада нужност, те одлуке се морају продубити и конкретизовати. Тако остварене оне значе борбу. Праве представнице жена би морале ту борбу да унесу у масе радних жена и да је воде у њихову корист. Данас бити за деполитизацију Женског покрета значи битгс против његовог програма, значи изјаснити се против жена. А неактивност данас значи остављати жене да лутају без оријентаг<,ије у вртлогу догађаја. И Омладинска секција је заузела свој став, заузела га је онако како је морала да би Женски покрет био поштеђен тога да служи противницима прогреса. Прихватилс смо и прошириле одлуке из Копенхагена, као што су то учиниле и жене Енглескс, изјашњавајући се против рата какав данас води њихова влада и залажућг. се за правилан, народни мгср. Биле смо спремне да дамо све у тој борби. И изгубилс. смо много. Изгубиле смо своју драгу Омладинску секцију захваљујући управг'. Женског покрета, која је сматралс, дс, ћс данас најбоље одговарати својим дужностима ако се повуче са рада. То повлачење не значи демократско уступања већини, него само акт демонстрације према Омладинској секцији и њеном ставу. То је у исто време значило и уступање оним снагама којима Омладинска секција неће никада дати ни сат своје активности. Наша борба (је) увек била у интересу широких слојева радних жена гс женске омладине. Наше место је и данас тамо. За нас ликвидација Женског покрета не значи ликвидацију рада. Отићи ћемо и наставити своју борбу за добро читавог народа." ЖЕНСКИ ПОКРЕТ У УНУТРАШЊОСТИ РАД ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА У Ј АГОДИНИ2) Октобра прошле године основан је Женски покрет у Јагодини, а почетком ове године почео је са радом. Два пута месечно, првог и петнаестог, окупљају се члангсце Покрета. То су уједно и седнице управе, а сваки састанак посети преко тридесет жена. Има ту жена и девојака ') На XII конгресу Интернационалне алијансе за право гласа и грађанска права жена изгласана је тзв. Декларација начела, у којој столи да се феминистичке организације не смеју више ограничити на борбу за добијање политичких права за жене, већ се морају укључити у широке демократске покрете народа. !) „Жена данас”, бр. 22, мај—Јун 1939. �из разних друштвених слојева: домаКице, мајке, раднице, чиновнице, студенткиње —• па, ипак, све су оне блиске. Сва одржана предавања су из области које највише интересују жене и осветљавају њихов положај: „О положају жене у савременом друштву“ (Мијовић), „Улога жене у одбрани земље“ (Аћимо”вић). Недавно је г-ца Милена Атанацковић, председнии,а београдског Женског покрета, одржала једно предавање о „Појави и циљу Женског покрета“, које је било добро посећено и допринело да рад Покрета ојача. Истина чланство још није тако многобројно, али оно сваким даном расте, везује се за свој покрет и са симпатијама помиње тетка Драгу,1) која се искрено заложила у првим најтежим корацима и била прва председница Покрета. Разуме се, треба још много више труда, много више рада и самопрегора, да би Покрет испунио оно што се од њега очекује и што му је циљ: да окупи све жене и да оне у њему нађу могућност и за игру, песму, забаву и излете; да им пружи могућност да заједничким снагама остваре оно гито појединачно никад не би могле; да се оспособе за борбу за себе, половину народа, за и,ео народ. Али, резултати које је Покрет у Јагодини до сада постигао најбољи су доказ да се свуда може радити и да су жене свуда жељне знања." Иницијатори оснивања женских покрета у унутрашњости биле су комунисткиње и напредне омладинке, често студенткиње, које су из Омладинске секције Женског покрета у Београду преносиле искуства и форме рада и прилагођавале их могућностима краја у коме су деловале. Тај задатак су добиле да обаве: у Чачку Милка Минић, Милица-Мики Павловић, Разуменка Петровић и друге; у Крагујевцу Лепосава-Опи Михаиловић, Лепосава Лалош-Вујошевић, Зора Јовановић; у Нишу Боса Цветић из Београда са групом напредних омладинки из Ниша: Натом Јоцић, Надом Марковић, професором, Добрилом Трајковић и Здравком Вучковић; у Јагодини Славка Ђурђевић; у Шапцу Вера Благојевић; у Новом Саду Соња Маринковић; у Вршцу Јелисавета-Беба Петров и Лукреција АнкуЦић, итд. Оне се често нису ни појављивале у иницијативним одборима, да не би компромитовале читаву акЧИЈУ као комунистичку, али су организовале све припреме и покретале рад, као акцију КПЈ у оквиру стварања Народног фронта и проширења базе за рад међу масама. ПОЗИВ ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА У ЧАЧКУ НА ПРЕДАВАЊЕ: „ЗАШТИТА МАЈКЕ И ДЕТЕТА” ЧЛАНИЦЕ ЖЕНСКОГ ПОКРЕТА И НАПРЕДНЕ ОМЛАДИНКЕ ИЗ ЧАЧКА НА ГРОБУ ДР ДРАГИШЕ МИШОВИВА 8. МАРТА 1939 ГОДИНЕ. ГРОБ РЕВОЛУЦИОНАРА ДР МИШОВИНА, УБИЈЕНОГ У БЕОГРАДСКОЈ „ГЛАВЊАЧИ", БИО ЈЕ САСТАЈАЛИШТЕ НАПРЕДНЕ ОМЛАДИНЕ ПОЛАЗНИЦЕ АНАЛФАБЕТСКОГ ТЕЧАЈА У КРАГУЈЕВЦУ, КОЈИ СУ ВОДИЛЕ НЕЗАПОСЛЕНЕ УЧИТЕЛјИЦЕ БРАНКА БУРБЕВИЕ (ЛЕВО ПОРЕД ПРВЕ КЛУПЕ) и РАДОЈКА ВУЈАЧИБ (У дну ДЕСНО). Од 1936. до 1940. године основани су женски покрети у Чачку и Крагујев‘) Драга Ћорић. 63 �тар суда. Председница Женског покрета у Крагујевцу била је Боса Ђорђевић, професор; у Јагодини Драга Ћорић, затим Дара Ковачевић; у Приштини Рада Поповић, секретар Окружног суда; у Шапцу Вукосава Поповић; у Вршцу Милушка Матејић, касније Јелена Бокур, архитекта, а секретар Анђа Милићевић, учитељица. У Вршцу је истовремено основана и Омладинска секција Женског покрета. У извештају од 1. јула 1939. године о почетку рада Омладинске секције каже се: „Агилне и вредне омладинке неуморно су скупљале нове чланице и указивале на потребу ступања у нагие друштво. Почеле су да долазе девојке свих занимања и ускоро нас је било већ око тридесет." У раду Омладинске секције најактивније су биле омладинке чланови КПЈ и СКОЈ-а: Јелисавета Петров и Драгица Петров, Каћа Матејић, Лукреција Анкуцић, Јованка Радаковић, Амалија Подгоршек-Јакшић и Олга Радишић-Петров. „ЗАПИСНИК са четврте седнице Женског покрета 7. VII 1939. године1) Пошто је отпевана женска химна, читао се реферат „Улога з/сеие у рату“. Реферат нам је изнео улогу жене у данашњем рату, која је већа и одговорнија од удела жене у ранијим ратовима. Данас када се војује најмодернијим техничким оружјем, тенковима, када се бацају отровни гасови и бомбардују отворени градови и насеља, жена треба да се нађе на сваком месту где треба указати помоћ. цу, у Нишу и Јагодини, у Новом Саду и Сомбору, у Приштини и Шапцу. У Руми, Шиду и Сенти основане су секције Женског покрета које су биле везане за Женски покрет у Новом Саду. У Петрограду (Зрењанин), Лесковцу, Косовској Митровици и Пљевљима женски покрети су основани после успелих зборова за право гласа жена. Оснивачким скупштинама женских покрета присуствовало је и по више стотина жена и омладинки из градова и околних села. Да би се привукао и активисао што шири круг жена и омладинки из свих друштвених слојева, иницијатори за оснивање женских покрета су насто- јали да у управе уђу образоване, угледне жене које су са симпатијама гледале на активност напредних омладинки и биле спремне да с њима сарађују. У Чачку је прва председница била Мица Обрадовић, пензионисана учитељица; после ње је дошла Радмила Радовановић, зубни лекар, а од 1939. године па све до забране рада Женског покрета, председница је била Зорка Јанковић, професор у пензији, која се, заједно са секретаром Милоранком Чворовић, пожртвовано борила против забране организације. У Нишу је за цело време постојања и рада Женског покрета била председница Душица Ђукић, секре- 64 Од ње се очекује да буде болничарка, функционер на свим радовима привреде у позадини, пожртвовани борац на фронту. Имајући у виду светле (примере) пожртвованости кинеске и шпанске жене, сећајући се хероја жена из светског рата, наше жене ће одговарати свима задацима који јој се у будућем рату наметну. Другарица Д. Петрова наводи две жене из светског рата као пример храбрости. Г-ђа А. Милићевић говори о конкретним предспремама за оспособљавање наше жене у будућем рату и предлаже отварање још једног течаја за болничарке и евентуални стрељачки курс." Сачувани документи показују да су женски покрети, поред редовног политичко-васпитног рада, расправљали Ј) Одломак из записника са седнице Омладинске секције Женског покрета у Вршцу — Народни музеј у Вршцу. �1 о важним питањима, која су се налетала целом друштву. Они су орга-шзовали и јавна предавања, приред5е и усмене новине, које су обично 5иле везане за значајне догађаје и цатуме и редовно почињале женском химном. На програму су биле хорске рецитације и револуционарне песме, које су омладинке припремале заједно са Удружењем студената и радничким друштвом „Абрашевић”. Чланице Женског покрета у Чачку излазиле су на гроб др Драгише Мишовића, кога је полиција убила 1938. године и на тај су начин демонстрирале против крвавих обрачуна полиције и режима са истакнутим револуционарима. У Јагодини је 30. марта 1940. године Женски покрет одржао концерт у корист шпанских бораца, који су се у то време налазили у концентрационим логорима у Француској. Женски покрет у Крагујевцу је организовао течајеве за неписмене раднице Војно-техничког завода, а водиле су их учитељице које су остале без запослења због закона о целибату и других мера које су тада доношене против жена у државној служби. Женски покрет у Приштини усредсредио је највећу пажњу просвећивању жена и одржавању аналфабетских течајева. У ту сврху обраћао се разним просветним друштвима за помоћ у акцији описмењавања. У писму „Сељачком колу” у Загребу, од 16. јануара 1940. године, управа Женског покрета тражи извесну количину буквара за одрасле аналфабете и поткрепљује свој захтев: „Отпочевши рад на остварењу својих циљева, Женски покрет је на првом месту уочио велику непросвећеност жена на Косову. Само у једној опгитини среза вучитрнског, приликом скупљања потписа за право гласа жена, у два села је од 101 жене било 96 неписмених (у оних пет писмених треба урачунати сеоску учитељицу)." Женски покрет у Приштини је припремио усмене новине, како је забележено у записнику са седнице „одржане 20. маја 1939. г. у 5 ч. по подне, у канцеларији Женске занатске школе”. „Присутне чланице г-ђе: Рада Поповић, Мица Аритоновић, Варвара Ковач, Деса Станишић, Зора Печеновић, Јелица Настић, Бојана Милетић; г-це: Милева Арсенијевић, ринка вић... Пандора Гавриловић и Јордановић, Рада Да- Атанацко- Седницу је отворила председница г-ђа Поповић овим дневним редом: 1) Читање записника 2) Извештај чланова управе 3) Питања и предлози На прошлој седници је решено да први број „Усмених новина” буде 21. маја. На овој седници је решено да улазна цена буде 2 (два) динара од особе. Решено је да се и плакати штампају. У случају да штампање плаката буде скупље од 25 (двадесет пет) динара, да ми чланице саме напишемо плакате. На прошлој седници од 20. априла је решено да се на „Усменим новинама“ иступи са овим тачкама: 1) Предавање о феминизму 2) Рецитација 3) Читање чланка од Свет. Марковића 4) Једна репортажа. На овој, пак, седници региено је да се уметне и женска химна, коју је послао Женски покрет из Скопља. За хор, реферише г-ђа Поповић, прикупљено је око 14 чланица. Да хором управља, умољен је г. Виријевић, који је на то пристао. После овога ггриступило се читању чланка од Свет. Марковића. За исти се примила г-ђа Јелиг^а Настић, с тим да пре почетка читања каже нешто и о самом писцу. За рецитацију песме „Жено, јуначе рада“ и „Сељакињи“ примила се г-ца Пандора Јордановић. МИДЕНКА-МИША ЦВИЈОВИП, ПРЕДРАТНИ ЧААН КПЈ, ЈЕДНА ОД НАЈАКТИВНИЈИХ ОМААДИНКИ ПРИЈЕПОЉА За изасланицу на ужој конференцији у Београду Одбор је одредио г-ђу Поповић ... Затим управа овлагићује г-ђу Поповић да се сложи са новим програмом за одбрану акције људских права, који ће бити изнесен на скупштини. Пошто је на прошлој седници од 20. априла региено да се у месецу јуну одржи једна гиира конференција за све чланице, то је на овој седници одређен и дан одржавања конференције, која ће бити 15. јуна у 4 ч. по подне. Прво би се одржало једно предавање... Затим, да се прочита неки чланак из „Жене данас". Даље, да се обавесте чланице да је на прошлој седници решено да се оснује један фонд за оснивање клуба“ ... Седница је завргиена у 19,30 ч. Секретар Дар. Гавриловић, с. р. Председница Рад. Поповић, с. р.“‘) План рада Женског покрета у Приштини за 1940. годину обухватао је следеће активности: „1. Рад на просвећивању сеоске жене (аналфабетски течајеви, популарна предавања, саветовалишта, растурање брошура); 2. Прославе (Дан мајке, Дечји дан); 3. Организовање Женског покрета у Урошевцу и Вучитрну; 4. У самој вароши (Приштини) — рад на просветЈ) Кшига записника Женског покрета у Приштини налази се у редакцији ове књиге. 65 МИАЕВА ВУКОВИБ, АДВОКАТСКИ ПРИПРАВНИК ИЗ ПЕПИ, ЧААН ОБДАСНОГ КОМИТЕТА КПЈ ЗА КОСМЕТ СА ЧААНОВИМА КОМИТЕТА �забрањивала рад неким организацијама Женског покрета. У Крагујевцу је, на пример, Женски покрет забрањен још јуна 1937. године. Рад је обновљен октобра 1939. године, али је почетком 1940. године дефинитивно забрањен. У Нишу је рад Женског покрета забрањен 1938. године, уочи прославе 8. марта. Као одговор на ову забрану жене су на 8. март организовале нему демонстрацију: ишле су градом закићене црвеним цвећем, а ништа нису говориле изражавајући на тај начин свој протест. Упорним залагањем напредних омладинки, чланица Женског покрета, које су стално утицале на управу да издејствују дозволу код власти, рад је поново одобрен фебруара 1939. године. Другарице су после тога организовале једну приредбу да би повратиле свој утицај, који је забраном рада био умањен. Фебруара 1940. године председница Женског покрета у Чачку известила је Алијансу женских покрета да је Женски покрет у Чачку забрањен: Чачак, 26. II 1940. ЖЕНСКОМ ПОКРЕТУ НОВИ САД1) Саопштавам Ж. покрету Н. С. као вршиоцу Алијансе Ж. покрета, да је покрет у Чачку на основу Краљ. Б.(анске) управе Дринске бановине у Сарајеву, Пов. д. 3. бр. 405/40 од 26. I 1940. г. забрањен. Разлози за распуштање не виде се из одлуке Б. управе, само се напомиње, да је Ж. Покрет у Чачку пришао једној „политичкој концепцији". Из којих чињеница се то закључује и која је то концепција, не каже се, те сам у жалби тражила да нам се то саопшти. Ако не добијемо одговор који ће бити обзразложен чињеницама и доказима, сматраћемо да смо жртве нечије самовоље, нечијег денунцирања, нечије провокације. Тражиле смо да се отвори поступак, ради проверавања целокупног рада Женског покрета. ЗАПИСНИК О САСЛУШАЊУ РАДМИЛЕ ШНАЈДЕР У СПЕЦИЈАЛНОЈ ПОЛИЦИЈИ У БЕОГРАДУ ном и феминистичком пољу путем предавања, конференција, приређивања културних вечери као и организација разних течајева”. Поред рада у својим местима, чланице Женског покрета су преносиле активност и у околна места и села, где су одржавале приредбе, предавања или су организовале аналфабетске и друге течајеве. Резултати таквог рада нарочито су дошли до изра- жаја у време акције за право гласа жена, у јесен 1939. године. Активност организација Женског покрета трајала је углавном до почетка 1940. године, када је полиција пооштрила курс и забрањивала рад свима организацијама — женским, омладинским, културним, синдикалним и другим — које су имале напредан карактер. Међутим, полиција је и пре тога у више махова ометала и 66 Уз то сам ја као предс.(едница) кажњена са 500 д. по неком 74 чл. итд., што сам дозволила зидне новине, где су били прилепљени исечци разних листова који говоре за неутралност, за мир, против рата и то баш оних дана када су балканске земље то исто преко својих представника у Београду изјављивале —■ а ти исти исечци прошли су већ кроз цензуру. У име управе председница, Зорка Јанковић, с. р. проф. у пензији“ ■) ИРП �је председница у жалби тражила да се наведу одређени разлози растурање организације, Банска за управа доноси нову одлуку о растурању Женског покрета у Чачку са мотивацијом да је друштво „прешло на Пошто чисто ље политичко види из ције XIII алијансе женска да улазе што се најбо- одлуке и резолу- конгреса за врђују крета поље, прилога сва у Интернационалне права, друштва политичку које пот- Женског по- борбу и Борба за одобрење рада трајала је све до септембра 1940. године, када је Министарство унутрашњих послова оснажило одлуку Банске управе и коначно забранило рад Женском покрету у Чачку. желе нов поредак”. Почетком 1940. године забрањен је такође рад и Женском покрету у Шапцу, а исте године и рад Женском покрету у Вршцу, тиме је дефинитивно забрањен рад свих женских покрета у унутрашњости. У местима где није било услова за оснивање Женског покрета, напредне жене и омладинке улазиле су у женске грађанске организације, настојећи да у рад тих организација унесу исте идеје и исте форме рада као и у Женском покрету. У Пријепољу је 1939. године основана Омладинска секција при „Женској подружини”, у чијој су управи биле: Љуба Радичевић, домаћица и младе раднице Сафа Лотрић, Душана Миодраговић и Милена Стојановић. На курсевима кројења и шивења које је Секција организовала окупљала се и српска и муслиманска женска омладина. Часови су коришћени и за политички рад. Ученице Миша Цвијовић и Зорица Борисављевић и радница Сафа Лотрић организовале су усмене новине и издавале сваке недеље по један број зидних новина. Заједно са „Гајретом” и спортским друштвом „Полимље”, у чијим је драмским секцијама радио и известан број омладинки, Секција је организовала приредбе у граду и у околним селима. Полиција је јануара 1941. године забранила рад Омладинске секције „Женске подружине” и ухапсила Мишу Цвијовић. — У Пећи је рад са женама организован преко Кола српских сестара, у Србобрану преко Девојачког кола итд. У Прокупљу су напредне професорке основале секцију Удружења универзитетски обраваних жена. У Нишу, нарочито док је трајала забрана Женског покрета, од 1938. до 1939. године, другарице су радиле у оквиру друштва Књегиња НДСТАВАК ЗАПИСНИКА О САСАУШАЊУ РАДМИЛЕ ШНАЈДЕР Зорка и женске секције Фидака.1) Слично се радило и у другим местима. У свим овим организацијама покретачи рада и носиоци активности биле су жене чланови Партије, СКОЈ-а и симпатизери, које су међу окупљене жене и омладинке уносиле марксистичке идеје и доприносиле порасту утицаја Партије на женске масе. Када је због забране женских покрета онемогућено шире окупљање жена и њихово политичко просвећивање, оне су се почеле окупљати по кућама, радиле су у васпитним и читалачким групама, упознавале се са ставовима Партије према актуелним догађајима и укључивале се у све акције које је КПЈ организовала. У једном таквом активу жена у Призрену биле су Анђа Кустудић, суплент и домаћице Милева Лалић, Деса Лековић-Ђурић, Милева Дикић и Јања Зоњић. Групе 0 Интернационална светског рата. Митровици, у Пећи и околним сели- федерација 67 бораца из I жена су такође постојале у Косовској �24. августа 1940. поднео шефу одсека IV одељења опште полиције полицијски агент Радан Грујичић: ПД8ДћЛ,ДЧ*,Д ГРУПА ЧЛАНИЦА ЗАДРУГЕ МЛАДИХ ДЕВОЈАКА ПОСЛЕ КЕРМЕСА, КОЈИ ЈЕ ОДРЖАН 17. АВГУСТА 1940. ГОДИНЕ У ПАВИЉОНУ „ЦВИЈЕТА ЗУЗОРИП" НА КАЛЕМЕГДАНУ. С ЛЕВА НА ДЕСНО: РАДМИЛА МИЛАНОВИП-ШНАЈДЕР, СЛОБОДАНКА-БОБА БОРБЕВИП, ЛИЛИКА ВАРГА, ВЕРА ДОДИН И СРБИСЛАВА КОВАЧЕВИЕ ма. Организатор ових група и рада међу женама била је Милева Вуковић, адвокатски приправник, члан Обласног комитета КПЈ за Косово и Метохију. На сличан се начин развијао рад преко васпитних група и актива жена у Ћуприји, Јагодини, Зајечару, Ужицу, Љигу, Великој Кикинди и у многим другим местима. Радом Женског покрета и других лелагних женских организација биле су обухваћене хиљаде жена и девојака. Већина је у самом почетку народноослбодилачке борбе ступила у партизанске редове или се укључила у илегални рад у окупираној земљи. ЗАДРУГА МЈ1АДИХ ДЕВОЈАКА Када је крајем 1939. године Омладинској секцији Женског покрета у Београду онемогућен рад, омладинке су основале Задругу младих девојака, пошто се задругарство још одраније показало као погодна легална форма за окупљање и активисање напредне омладине. Припреме за оснивање Зацруге извршила је једна група чланица Омладинске секције, међу којима су биле: Олга Јојић, Валерија Карио-Пап, Србислава Ковачевић и друге. ЧЛАНИЦЕ ЗАДРУГЕ МЛАДИХ ДЕВОЈАКА СА ГРУПОМ НАПРЕДНИХ ОМЛАДИНАЦА У ВРЊАЧКОЈ БАЊИ, ПО ПОВРАТКУ СА ЛЕТОВАЊА НА ГОЧУ 1940. О оснивању Задруге и о њеној активности речито говори извештај који је 68 „Позпата је ствар да комунисти, нарочито у последње време, настојавају свим силама да своју илегалну пропаганду и пропагандну акцију на неки начин легализују, те да јој на тај на.чин даду шири замах и нови примамљивији облик. То они раде на тај начин што оснивају разна спортска, културна, економска на чак и хумана удружења која редовним, путем пријављивају надлежним властима и из чијих се правила и програма у први мах не може назрети ништа протузаконитог и илегалног. Њихови су програми врло привлачни за широке омладинске и радничке масе, које на тај начин, увлачећи их у та на први поглед наивна и безазлена удружења, увлаче постепено преко њих и у комунистичке конспиративне организације. Најбољи пример за то имали смо у случају „Задружне омладине“, јер је познато, да су већина водећих чланова ове организације били организовани па чак и осуђивани комунисти. У истом циљу, а по инструкцијама несумњиво добијених од комунистичке централе, основала је почетком ове године једна група млађих комунисткиња и „Набављачку задругу младих девојака", са седиштем у Београду. Оснивачка скупштина ове задруге била је 28. јануара 1940. у просторијама „Задружне омладине", које су тада биле у Васиној улици. И ова чињеница најбоље показује повезаност и истоветност циљева ова два легализована комунистичка удружења. Скупштини је председавала Олга Јојић ... а записник је водила Јелена Мацанко... Управни одбор изабран на оснивачкој скупштини, који се и данас налази на челу задруге, сачињавају: Србислава Ковачевић, Ксенија Стевовић, Радмила Недић, Јелена Мацанко, Јанковић Љубомирка. Заменици: Перера Естера и др Зора Илић... Чланице су махом младе девојке, студенткиње, раднице, сестре нудиље, државне и приватне чиновнице, у првом реду познате комунисткиње или бар симпатизерке комунизма, и до данас их има око 150, али је из дана у дан придолазак све већи и већи. Задруга има своје канцеларије и продавницу у Његошевој улици бр. 11 где се могу добити све најнужније потребе за женску одећу и тоалету уз специјални попуст чланицама. Управа задруге је, поред тога, издејствовала за своје чланице специјални попуст код многих београдских радњи, па чак и попуст у фризерским салонима, код лекара и апотекара, у књижарама и биоскопима итд. Њене чланице неуморно растурају сву илегалну марксистичку литературу, као што је „Народна читанка“, „Наша књига“, „Савремена књига“, „Књижевне свеске“, „Жена и свет“, као и све могуће публикације које су се у последње време појавиле у Совјетској Русији. Ова задруга је у прошлу суботу, �ј7. о. м. приредила кермес у уметничком павиљону „Цвијете Зузорић”, који је у ствари био скуп и манифестација свих комуниста Београда ... 7) Имајући у виду све ово напред изложено, као и несумњиву претпоставку да ће ова задруга, легализована и одобрена од стране надлежних власти, а а како је њен рад сада узео необично широк замах, паставити и даље са ширењем разорне комунистичке пропаганде међу, У првом реду, женском омладином, мишљења смо да би требало наћи пута и начина и предложити надлежним државним властима да се њен рад забрани. ■ ■“ Језгро Задруге сачињавале су активисткиње Омладинске секције Женског покрета. Око њих су се убрзо окупиле омладинке које су до тада радиле у другим организацијама, а и један број девојака које су се први пут овде укључиле у рад. Навешћемо само њихова имена: др Зора Илић-Обрадовић, Деса Жарић, Илонка Голик, Јулијана и Катарина Балножан, Анђелка Букумировић, Ема Гривичић, Загорка Дрљевић, Вукица Ђукић, Деса Јовановић, Љубица Јововић, Нада Ковачевић, Душанка Коларовић-Ђоковић, Бранка Лукић, Радмила Ми- тић, Нада Пантић, Љубица-Луша Поповић, Ксенија Радошевић, Анђелка Ребрача, Марија Стефановић-Лукач, Алинка Стојаковић, Марија Чоловић и Маргита-Манци Шпајдл. Током 1940. године у Задрузи је било укључено преко 150 напредних омладинки и младих жена. Облици рада са чланицама Задруге били су слични раду у Омладинској секцији Женског покрета. Наставило се и са радом полулегалних група и кружока у којима се прорађивао партијски материјал. У оквиру Задруге организовано је око 20 таквих група. У циљу популарисања Задруге организован је 17. августа 1940. године кермес у павиљону „Цвијете Зузорић” на Малом Калемегдану. У припремама је учествовало, заједно са чланицама Задруге, неколико десетина скојеваца и скојевки и напредних омладинаца из других организација, а на самом кермесу се окупило преко 1.000 омладинаца и омладинки. Програм који је полиција одобрила допуњен је на самој приредби рецитацијама, скечевима и револуционарним песмама које је цела сала прихватила и певала заједно са извођачима. Баш зато што је имала толико успеха, ова је „ЖЕНА ДАНАС” „Жена данас” је почела да излази у јесен 1936. године. Покренута је као независан женски лист са задатком да политички и васпитно утиче на жене, да у њима пробуди свест о њиховим правима, да им помогне да се организују у борби за та права. Уз пуну помоћ и сталну подршку КПЈ, „Жена данас” је тај задатак испунила и одиграла историјску улогу у буђењу свести жена свих друштвених слојева и њиховом укључивању у општу борбу радничке класе. У првом броју „Жене данас”, у уводној речи, објашњен је задатак листа: „ . . . Да би наше жене биле обавештене о свим догађајима који се дешавају у свету, да би имале где да изнесу своја мишљења и, најзад, да би се упознале са борбама и успесима својих другарица У другим земљама, ми покрећемо овај лист. Наша је жеља да се око њега окупи што већи б рој жена из свих крајева нагие земље, без обзира на веру, народност и политичко убеђење, како би се у њему и кроз њега нашле уједињене и повезане заједничким интересима и тежњама. Жене, мајке, домаћице, раднице, чиновнице и интелектуалке, све ви које сте вековима третиране као мање вредне и ниже од мушкараца, позивамо вас да најискреније и најпреданије приступите сарадњи у нашем заједничком листу, који треба да буде највернији тумач нашега расположења и прави израз наших заједничКих тежњи.” Партија је покретање листа поверила групи младих комунисткиња из Омладинске секције Женског покрета: У првој редакцији „Жене данас” биле су: Олга Алкалај, Ела Алмули, Наташа Јеремић, Митра Митровић, др Душица Стефановић, Зора Шер и Милица Шуваковић. Нешто касније у редакцију су ушле Јелисавета-Бешка Бембаса, Олга Јојић и Боса Цве- 69 приредба привукла пажњу полиције на рад Задруге. Задруга је у јулу 1940. године организовала логоровање на планини Гочу, где је једна група чланица Задруге провела месец дана, са задатком да организује политички рад и забавни живот за учеснике логоровања и да, повезујући се са омладином околних села, врши политички утицај на њу. Полиција је непрестано пратила рад Задруге, правила јој разне сметње, хапсила председницу Србиславу Ковачевић и неке чланице, но упркос свему Задруга је радила до 6. априла 1941. године. После капитулације Југославије већина чланица Задруге нашла се на окупу да би се договорила о даљем раду. По директиви КПЈ, чланице Задруге прешле су на рад тамо где су становале, са задатком да формирају уличне активе, у којима су се окупљале оне и друге жене и омладинке. Похађале су и организовале санитетске течајеве, организовале помоћ заробљеним југословенским војницима које су Немци држали у привременим логорима у Београду, а када је почео устанак, велика већина чланица укључила се у НОП. �ОЛГА ААКАЛАЈ, АДВОКАТСКИ ПРИПРАВНИК, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, ЧЛАН ПРВЕ РЕДАКЦИЈЕ ЧАСОПИСА „ЖЕНА ДАНАС” НАТАЛИЈА-НАТАША ЈЕРЕМИБ, ДИПЛОМИРАНИ ПРАВНИК, ЧЛАН ПРВЕ РЕДАКЦИЈЕ ЧАСОПИСА „ЖЕНА ДАНАС“ тић. После извесног времена осетила се потреба да се редакција поново прошири новим члановима, и тада су ушле: Војка Демајо, Милка Жицина Шакић, Зојица Леви, Ела Ненадовић, Драгана Павловић и Фани Политео Вучковић.1) Велики број чланица Омладинске секције Женског покрета сарађивао је у листу, пропагирао га, долазио на саветовања и дискусије, помагао у администрацији и експедицији и растурао лист међу симпатизерима. Није претерано рећи да је цела Омладинска секција била активни сарадник листа. Чланке су писале не само чланице редакције, већ и широк круг другарица и другова који, као и већина чланица редакције, нису могли да се потпишу својим именом јер су били познати полицији као комунисти. Зато су често чланци остајали непотписани, или су потписивани псеудонимима, те је за већину чланака данас тешко утврдити ко их је писао. Са редакцијом су тесно сарађивале и многе жене ван Омладинске секције — афирмисане друштвене и јавне раднице, лекарке, правнице, педагози, сликарке итд. На позив „Жене данас” на сарадњу одазвали су се прилозима и познати слободоумни публицисти, политичари, јавни радници и научници тога времена: Живојин Балугџић, Павле Бихаљи, др Милан Костић, Веселин Маслеша, Јован Поповић, Јаша Продановић, др Иван Рибар, Владимир Симић, др Синиша Станковић и др. Посебан проблем био је кога наћи за одговорног уредника и власника листа. Ваљало је наћи неку некомпромитовану, угледну и образовану жену напредних схватања, симпатизера Партије, која би пристала да потписује лист и да сноси сву одговорност пред властима. Ову дужност је од почетка излажења листа вршила Радмила Димитријевић, крајем 1937. године заменила ју је Олга Тимотијевић, а од почетка 1940. године па до забране листа у другој половини исте године, уреднице су биле Мира Вучковић и Љерка Бабић. Редакција листа била је смештена у Пашићевој (сада Нушићевој) улици бр. 6, у мезанину, у једном собичку на крају дугачког дворишног балкона. Сав рад у „Жени данас” обављан је добровољно и са великим залагањем. ‘) Од чланова редакције ,,Жена данас” погинуле су у НОР: Олга Алкалај, Бешка Бембаса, Наташа Јеремић, Олга Јојић, Фани Политео-Вучковић, др Душица Стефановић, Зора Шер и Милица Шуваковић. Погинуле су и многе блиске и врло активне сараднице, међу њима: Мила Димић, Олга Михајловић, Дара Стефановић и Паулина Сударски. Улаган је велики напор да лист изађе на време. То се и постизало уколико полиција не би спречила излажење листа. Лист се издржавао од претплата и борио се са сталним финансијским тешкоћама. Због тога је штампан у штампаријама које су биле вољне да причекају на наплату рачуна. Као сва штампа у Југославији у оно време, тако је и сваки број „Жене данас” ишао на званичну цензуру. Да би се предухитрила евентуална заплена листа, експедиција је била врло брижљиво организована, те је лист, уз помоћ другова у штампарији и великог броја неуморних омладинки, још влажан пакован и изношен из штампарије на станицу, а један део на скровито место, пре него што би јавни тужилац стигао да прегледа свој примерак. У сваком броју „Жене данас” штампан је чланак о најактуелнијем политичком проблему — на пример, аншлус Аустрије, рат у Шпанији, револуција у Кини, окупација Чехословачке, одбрана земље, скупоћа која је све више расла, затим чланци о положају жене у разним професијама, о условима под којима раде, о подређеном положају жене пред законом и на раду и о њеној политичкој обесправљености. У оквиру систематског рада на политичком васпитању жена, у листу су штампани и неки прикази историјске борбе жена. Такви су, на пример, чланци „Светозар Марковић и сестре Нинковић” („Жена данас” бр. 20, 1939) и „Сва права жени” („Жена данас” бр. 18, 1938). Осим тога, лист је доносио чланке о горућим социјалним проблемима, чланке из области педагогике, критичке осврте на филмове и позоришне представе, чланке из хигијене, из разних грана уметности. Тако је испуњавао свој општеваспитни, а не само политички задатак. У рубрици „Саме о себи”, која је била „пошта листа” редакција се обраћала женама свих слојева и професија које је требало извући из њихове изолованости и утицати на њих да се укључе у активан политички живот. Одлучан антифашистички и антиимперијалистички став листа изражаван је у вешто стилизованим чланцима и поткрепљиван одабраним фотографијама и уметничким прилозима. Пре свега и у свакој прилици истицан је и подвлачен марксистички став у питању права жена и начина њихове борбе. 70 . �Како је „Жена данас” писала о проблемима за које су биле животно заинтересоване све жене, то је она могла да продре и у најудаљеније крајеве наше земље и да придобије многе сталне читаоце и сараднике. Сваки број „Жене данас” коришћен је не само као актуелни материјал, од броја до браја како је лист излазио, него још и дуго после тога. У јеку народноослободилачког рата Окружни комитет КПЈ за Пожаревац писмом од 16. јануара 1943. године обраћа се Окружном повереништву КПЈ за Младеновац: „Драги другови, Обавештени смо да располажете комплетом „Жене данас“ и да сте према чланцима отуд спремили 12 реферата пригодних сада за рад међу женама. Ми бисмо вас молили да нам, ако сте урадили ове реферате, доставите по један примерак од њих, или да нам доставите сам комплет „Жене данас", који бисмо вам одмах по виђењу материјала вратили." Крајем 1940. године фашистички режим Цветковић-Мачек почео је систематски забрањивати излажење легалних листова преко којих је Партија са успехом спроводила свој утицај. Полицијском запленом 30. броја који је управо био припремљен за штампу уследила је дефинитивна забрана „Жене данас”1). С обзиром на све напоре које је чинила и све успехе које је остварила спроводећи линију КПЈ, за „Жену данас” је заслужено на V земаљској конференцији речено: „ ... Добар женски лист врши широку пропаганду међу женама а истовремено врши и улогу организатора жена у њиховим борбама. Колпортажни одбори, одбори дописника, одбори читатељки могу се оснивати око листа и тако сачињавати средиште за рад међу женама нарочито тамо где немамо других могућности. Код листа је важно, да има правилну линију, али да је код тога гито популарнији и приступачнији женама, одговарати мора њиховим захтевима, а истовремено мора им казати пут напред. ') Следећи 31. број „Жене данас” појавио се јануара 1943. године на ослобођеној територији, штампан у босанском селу Дринићима. Затим су изашла још два ратна броја „Жене данас”. Број 32. штампан је новембра 1943. године у Хрватској, у штампарнји „Напријед”, на ослобођеној територији, а број 33. штампан је септембра 1944. у Барију, у Италнјн. Тада еу уреднице листа биле Митра Митровић и Олга Ковачић. После ослобођења, „Жена данас” је наставила да излази као орган Централног одбора Антифашистичког фронта жена Југославије, затим као издање Савеза женских друштава Југославије. Послератне уреднице су биле: Митра Митровић, Олга Ковачић, Блаженка Мимица, Мара Радић, Мара Галековић и Ната Хаџић. Као примјер једног у истини доброг листа нека нам буде „Жена данас“.*) АКЦИЈА ЗА ПРАВО ГЛАСА ЖЕНА 1939. Комунистичка партија Југославије је акцијом за женско право гласа, покренутом у време опште изборне кампање преко „Жене данас”, у одређеном политичком моменту водила легалну организовану борбу за један од захтева из свога програма, који је истицан још од његовог оснивања. „Жена данас“ — лист свих жена, који се од почетка свога излажења одлучно залагао за пуну равноправност жена и био тумач њихових потреба и тежњи за бољим животом и миром —- доследна својим принципима, осећа се позваном и одговорном да у овом моменту значајних промена у нашој земљи упути СВИМ СВОЈИМ ЧИТАОЦИМА, СВИМ ЖЕНАМА, СВИМ ЖЕНСКИМ ОРГАНИЗАЦИЈАМА, ФЕМИНИСТИЧКИМ, МИРОВНИМ, ПРОСВЕТНИМ И ХУМАНИМ, СВИМ СТАЛЕШКИМ И СТРУЧНИМ ОРГАНИЗАЦИЈАМА И СИНДИКАТИМА, ОМЛАДИНИ, СВИМ ЈАВНИМ РАДНИЦИМА, ПОЛИТИЧКИМ ЛИЧНОСТИМА, СВИМ БОРЦИМА ЗА ПРАВА 40ВЕКА. ДР ДУШИЦА СТЕФАНОВИН, ДОКТОР БИОАОШКНХ НАУКА, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ. ЧЛЛН ПРВЕ РЕДАКЦИЈЕ ЧАСОПИСА „ЖЕНА ДАНАС" АПЕЛ — зо право гласа жена Влада Споразума, као први корак ка опгитој демократизацији земље, ставила је у свој програм доношење слободних политичких закона. Оншта демократија биће општа тек онда ако она загарантује свим грађанима земље у ггрвом реду слободно изражавање мисли. Према томе, у општој демократији и жене морају добити право да изразе своје захтеве и потребе, морају добити ОПШТЕ, АКТИВНО И ПАСИВНО ПРАВО ГЛАСА, КАО ПРВИ ПРЕДУСЛОВ ЗА РАВНОПРАВНОСТ. Учествовање у слободним и тајним изборима значило би за жене, као и за читав народ, право на одлучивање у свим важним питањима народног живота, омогућило би успешнију борбу за боље услове рада и живота, пружило би им више могућности да наставе своју борбу за пуну равноправност. Осим тога, догађаји ван наше земље говоре још више за то колико је у овом моменту важно да половина народа, жене и мајке, добију једно од средстава борбе за мир. Јер, ако се од жена очекује да у рату приме на себе многе одговорне и тешке дужности, нужно је да оне пре рата добију право одлучивања о свим судбоносним питањима своје земље и свога народа. Зато се обраћамо женама свих другитвених слојева, које су кроз своје живот!) Из реферата Виде Томшич на V земаљској конференцији КПЈ 1940. године. 71 МИЛИЦА ШУВАКОВИН, СТУДЕНТ, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, ЧЛАН ПРВЕ РЕДАКЦИЈЕ ЧАСОПИСА „ЖЕНА ДАНАС” �БОСА ЦВЕТИЋ рођена је 1. фебруара 1912. године у Гучи код Чачка. Гимназију је завршила у Крушевцу, где се укључила у напредни омладински покрет кроз литерарну дружину. Студирала је на Филозофском факултету у Београду и учествовала је у свим акцијама студентског револуционарног покрета. Дипломирала је фебруара 1935. године и истога месеца и године примљена у Партију. Радила је на разним партијским задацима: путовала је као курир у Беч и у унутрашњост земље, преносила пошту и разни материјал, а учествовала је и у припремама за штампање „Комуниста“. Ухапшена је новембра 1935. године приликом откривања штампарије и августа 1936. године изведена пред Суд за заштиту државе и осуђена на шест месеци затвора. Али, она је целу казну и још три месеца више била одлежала у истражном затвору. Поново је ухапшена децембра 1936. и пуштена априла 1937. Још је неколико пута била хапшена, а последњи пут децембра 1939. када је остала у затвору до јануара 1940. године. Боса је истовремено предано радила и у Омладинској секцији Женског покрета и у часопису „Жена данас“, коју су по директиви Партије, 1936. године покренуле комунисткиње — активисткиње Омладинске секције. Била је ангажована и у одбору Црвене помоћи и учествовала у свим акцијама које су вођене за побољшање живота политичких затвореника; била је у разним делегацијама које су ишле у министарства и бориле се за сношљивији режим по робијашницама. После окупације земље дошла је у Ужице и као прва жена ступила у Пожешку чету Ужичког партизанског одреда. После краћег времена прешла је у Баљевски партизански одред, у коме је била борац и болничарка. Одмах се истакла храброшћу и пожртвовањем. Била је међу најхрабријим борцима у чети. У маршу је често ишла на челу колоне, а још чешће на зачељу ако је требало да помогне неком рањеном борцу. Издржала је све тешкоће којима је Ваљевски партизански одред био изложен у зиму 1941/42. када је био једина организована партизанска јединица у западној Србији. И у том најтежем периоду била је најбољи саветник и помагач у свим људским невољама и патњама. Са Ваљевским партизанским одредом је 6. марта 1942. године прешла Дрину, последњим чамцем, којим су се превезли митраљесци који су осигуравали прелаз од евентуалног четничког напада. После преласка у Босну ступила је у II пролетерску бригаду и ту постала најпопуларнија болничарка. За свој пожртвовани рад и јуначко држање похваљена је од Врховног команданта друга Тита. У јесен 1942. године упућена је у Политодјел VI крајишке бригаде. Неуморно је партијски и политички радила на учвршћивању бригаде, батаљона и чета, одабирала и изграђивала кадрове, учвршћивала партијске организације и учествовала у припремама свих акција бригаде. Била је стално у покрету. Посебном љубављу и бригом окруживала је младе девојке, сеоске чобанице које су ступале у бригаду. Знале су је и све сељанке активисткиње и све мајке бораца. Све су је оне заволеле због њене непосредности и човечности. Код народа Козаре и Подгрмеча била је и остала најпопуларнији политички руководилац и жена-борац у крајишким јединицама. У пролеће 1944. године упућена је за руководиоца Политодјела XI крајишке дивизије, са којом је прешла у Србију и учествовала у борбама за ослобођење Београда. Са дивизијом је отишла на Сремски фронт и дошла до Сремске Митровице, одакле је новембра 1944. године повучена из дивизије на дужност секретара Окружног комитета КПЈ за Крушевац. Учествовала је на Оснивачком конгресу КП Србије, маја 1945. године, и од тада је члан ЦК КПЈ за Србију. Из рата је изашла као потпуковник ЈНА. Била је на одговорним партијским и политичким дужностима после рата. Била је носилац Споменице 1941. и више ратних и послератних одликовања. Умрла је 11. јануара 1975. године као члан Савета федерације. 72 но искуство схватиле потребу борбе, свим женским, а нарочито феминистичким организацијама, које се годинама боре за право жена, да у овом значајном моменту поведу јединствену акцију за право гласа. Први корак у тој акцији нека буде скупљање потписа, преко којих ће хиљаде и хиљаде жена изразити своју спремност и захтев за учешћем у политичком животу. Позивамо све сталешке и стручне организације да у својој борби за општу демократизацију постављају свуда и захтев за равноправност жена на раду: да даду подршку захтевима својих другарица са посла и помогну њихову борбу за право гласа, прихватањем ове јединствене акције. Позивамо омладину, која је код нас одувек била поборник напредних и слободоумних стремљења, да прихвати и ову акцију и помогне својим мајкама и сестрама у њиховој борби за право које ће употребити за бољи живот свих. У циљу што шире и јединственије акције стварајмо одборе за право гласа жена, који ће водити организовану акцију скупљања потписа, вршити најширу пропаганду међу женама и водити акцију путем представки, конференција, зборова и митинга. СВЕ ОРГАНИЗАЦИЈЕ КОЈЕ СТОЈЕ НА ПРИНЦИПУ СЛОБОДЕ НЕКА СЕ ПРЕКО СВОЈИХ ПРЕДСТАВНИКА, КОЈЕ Ђ.Е ПОСЛАТИ У ОДБОР, ИЗЈАСНЕ ЗА ПРАВО ГЛАСА ЖЕНА И ТИМЕ ПРУЖЕ ПОДРШКУ ОВОМ ОПРАВДАНОМ ЗАХТЕВУ. Јавни радници, политичари, књижевници, у својој борби за права човека помозите својим изјавама, својим потписима и јавним иступима акцију жена за њихова права, као један од услова демократије. Грађанке и сељанке, раднице, чиновнице, домаћице, мајке, женска омладино, све жене —- у јединствену акцију за право гласа жена! Писмене, прочитајте неписменима! „ЖЕНА ДАНАС”1) Да би се постигла ширина и јединство акције стварани су одбори у које су улазиле представнице разних друштвених организација, чак и оних које су биле под потпуним утицајем режима, као и оних које су имале карактер добротворних удружења и наглашену жељу да се ограде од сваке политике. У Јагодини су, на пример, у одбор за право гласа жене ушле представнице Женског покрета, Женске подружнице, Кола српских сестара, Српске мајке и Милосрђа. У Вршцу су у овој акцији чланице Омладинске секције Женског покрета тесно сарађивале са Добротворном задругом Српкиња и Колом српских сестара. У Лесковцу и Нишу ушле су у одбор и представнице женске секх) „Жена данас”, бр. 25, октобар 1939. �ције ФИДАК.1) У разним местима у Војводини, у Петровграду (Зрењанину), У одбор су поред представница разних женских организација ушле и представнице националних мањина. Акцијом за право гласа жена руководиле су свуда најнапредније жене, чланови Партије и СКОЈ-а, напредне раднице у синдикалном покрету, чланице Омладинске секције Женског покрета и омладинке из других организација, нарочито Удружења студенткиња. Потписи су прикупљани широм земље, у градовима, варошицама и селима, у установама, радионицама и фабрикама, школама и банкама, на састанцима и зборовима жена. Активисткиње Женског покрета из Јагодине, прикупиле су у Јагодини и околним местима 741 потпис; У Приштини и околини прикупљено је око 700, у Шапцу око 4.000 потписа итд. Чланови Партије у предузећама или најактивније чланице синдиката (кожарска радница Кристина Ковачевић, кројачке раднице Јелена Ћетковић, Добрила Трајковић, Радмила Обрадовић-Медан, текстилне раднице Лепа Стаменковић, Љубинка Стричевић, Маријана Грегоран, Марија Рачки, Ружа Сандић, Станица Начевић и десетине других) одржале су велики број конференција и састанака међу радницама и организовале међу њима сакупљање потписа. У струковним организацијама су велику активност развиле чланице женске секције службеника ПТТ, СБОТИЧ, Савеза приватних намештеника и др. Напредне учитељице биле су носиоци акција у селима и мањим местима у Топлици, у Поморављу, у пожаревачком округу, у селима Поцерине, Мачве и Космаја, у зајечарском округу итд. У многим местима су напредне правнице, лекари и жене других професија, студенткиње и професорке руководиле акцијом за право гласа и припремама за зборове у Шапцу, у Јагодини, у Чачку, на Косову, у Вршцу, у Петровграду, у Лесковцу итд. Организовано се радило и на скупљању потписа на петиционим дописницама које су упућиване председнику владе. Ових дописница послат је велики број из свих места Југославије. Само из Војводине послато је преко 2.500 из градова и села. Одбор за припрему конференције за право гласа у Београду састао се 14. новембра 1939. године, у малој сали павиљона „Цвијета Зузорић”. Поред чланица редакције „Жене данас”, на састанку су биле: председница Али1) Интернационална светског рата. федерација бораца из јансе женских покрета, председница Женског покрета у Београду, председница Југословенског женског савеза, председница Лиге жена за мир и слободу. Као представница радница састанку је присуствовала Кристина Ковачевић, херихтерка, затим представнице Удружења универзитетски образованих жена, Омладинске секције Женског покрета, Удружења студенткиња, Удружења службеника ПТТ, Јеврејског женског друштва и још неких сталешких и добротворних организација. Председнице Алијансе женских покрета и Женског покрета у Београду и представнице Југословенског женског савеза, Универзитетски образованих жена и Женски покрет Новог Сада заступали су гледиште да због затегнуте међународне политичке ситуације није погодан тренутак за вођење овакве широке акције и за јавна иступања. Жеља им је била да акцију сведу само на слање петиција и прикупљање потписа. Сматрајући једино тај метод оправданим и корисним, поднели су заједнички још 3. октобра представку министру правде са захтевом да се приликом доношења новог изборног закона да пуна равноправност женама. Уз то женски покрет у Новом Саду је у сагласности са акцијом Алијансе женских покрета поднео меморандум потпредседнику владе др Мачеку, министру правде и министру пољопривреде, а у оквиру акције ограничио се на слање петиционих дописница председнику владе, али се оградио од акције у целини, бојећи се нежељених политичких последица. Међутим, и поред тога што су се ове организације оградиле, већина присутних дошла је са овлашћењем од својих организација да сарађују са редакцијом „Жена данас” и свесрдно је прихватила да у свом кругу не само организује прикупљање потписа за право гласа жена, већ и да учествује у припремама за предстојећу конференцију и у свим предвиђеним акцијама и манифестацијама. Прва јавна манифестација у оквиру ове акције за право гласа жена у Београду била је приредба Удружења студенткиња Београдског универзитета, одржана 22. новембра 1939. године у физичкој сали Универзитета.1) Сутрадан, 23. новембра 1939. године одржана је конференција „Жене данас” у Инжењерском дому. Сала и ходници, искићени паролама, били су препуни, те је полиција тобоже да би одржала ред, затворила врата Инже- I ‘) ИРПС, 8392/119 — Програм приредбе. 73 ОЛГА ТИМОТИЈЕВИЋ рођена је 3. августа 1903. године у Београду. Завршила је Филозофски факултет 1925. године. Учествовала је у средњошколским штрајковима, који су вођени одмах после I светског рата, а на факултету је била активна у Удружењу студенткиња. После завршетка студија преводила је антифашистичку белетристику за напредне листове и часописе. Учествовала је у раду Омладинске секције Женског покрета. Од фебруара 1938. до краја 1939. године била је уредник, а пред властима и власник часописа „Жена данас“ и ту је дала велики допринос. Готово две године била је одговорни уредник часописа и пред ондашњим профашистички оријентисаним режимом одговарала за његову садржину. Није била само уредник часописа, него га је, као новинар, и обогатила многим успелим чланцима. Активно је учествовала у акцији за право гласа жена у јесен 1939. године и у име редакције часописа „Жена данас” говорила на конференцијама за право гласа жена у Београду, Чачку и Сремској Митровици. За време окупације прихватала је у стан илегалце из Београда и унутрашњости и помагала НОБ. Ухапшена је 1943. године и неко време провела у затвору Гестапоа у Београду. После ослобођења изабрана је за члана Градског одбора АФЖ Београда. Запослила се у Главном одбору АФЖ за Србију, затим је радила у библиотеци ЦК КПЈ, Министарству просвете Србије, издавачком предузећу „Дечја књига“ и као уредник књиге „Жене Србије у НОБ“. Пензионисана је 1966. године, али је наставила да ради на уређењу књиге „Жене Србије у НОБ“. Умрла је 21. новембра 1973. године. �ПАУЛИНА СУДАРСКИ, АКАДЕМСКИ СЛИКАР, САРАБИВАЛА ЈЕ У ЧАСОПИСУ „ЖЕНА ДАНАС" И МНОГЕ ЧЛАНКЕ И КЊИЖЕВНЕ ПРИЛОГЕ ДОПУНИЛА СВОЈИМ ЦРТЕЖИМА, УПРОШБЕНОГ А ПРИТОМ МЕКОГ И ТОПЛОГ ПОТЕЗА. ПО ЗАВРШЕНИМ СТУДИЈАМА ОТИШЛА ЈЕ НА ЦЕТИЊЕ. У УСТАНКУ НАРОДА ЦРНЕ ГОРЕ ОТИШЛА ЈЕ НА ДУРМИТОР У ПАРТИЗАНЕ. РАДИЛА ЈЕ У ПАРТИЗАНСКОЈ БОЛНИЦИ СВЕ ДО СВОЈЕ ПОГИБИЈЕ, 13. ЈУНА 1943. У ДВОРИШТУ БИТОЛ.СКЕ 12 (ДАНАС УЛ. ГЕОРГИ ДИМИТРОВА), У СТАНУ ПАУЛЕ МУЗЕР БИЛО ЈЕ СКРОВИШТЕ У КОЈЕ СУ ИЗ ОБЛИЖЊЕ ШТАМПАРИЈЕ НА УГЛУ УЛИЦЕ СТЕВАНА СРЕМЦА И ЏОРЏА ВАШИНГТОНА ДОНОШЕНИ И СКЛАН.АНИ БРОЈЕВИ „ЖЕНЕ ДАНАС” КОЈИ НИСУ МОГЛИ ОДМАХ ДА БУДУ ЕКСПЕДОВАНИ. њерског дома и растерала више хиљада грађана који су покушавали да уђу у зграду. На конференцији коју је отворила уредница „Жене данас” Олга Тимотијевић, говорило је 17 жена и то: Милена Атанацковић, председница Женског покрета у Београду, др Ана Божић као делегат Удружења универзитетски образованих жена, Даница Зечевић, председница Лиге жена за мир и слободу; Милка Жицина је прочитала поздрав Главног радничког савеза и организација УРСС, Јелена Ћетковић у име радница, Љубица Божић у име СБОТИЧ, учитељица Зора Радовановић у име Учитељског удружења, Надежда Јаковљевић у име поштанских чиновница, Фрида Бергман у име приватних намештеница, Софија Алмули у име Јеврејскох женског друштва, Даринка Павловић у име друштва „Незаштићена мајка и дете”, др Зора Илић у име лекара стажера, Олга Алкалај у име адвокатских приправника. Говориле су и студент права Неда Божиновић, др Марија Гајић, лекар Општине града Београда и медицинска сестра Никица Благојевић. Из говора Јелене Ћетковић на конференцији 23. новембра, сачуван је одломак који је објављен у „Жени данас” бр. 26, 1940 године: „Нама радницама ова борба за права жена није туђа нити од другостепене важности. Она нам је блиска, она је део наше борбе. Радници и раднице су увек први истицали као један од основних захтева равноправност жена на раду и у политичком животу. Ту равноправност ми већ спроводимо у нашим организацијалиг џ синдикатима. Наш захтев за праео гласа односи се само на опште, једна- 74 ко активно и пасивно право гласа у слободним и тајним изборима. Јер на основу чега нас лишавају да преко слободно изабраних представника учествујемо у одређивању спољне и унутрашње политике“. Одушевљеним узвицима миру и слободи био је пропраћен говор председнице Лиге жена за мир и слободу, Данице Зечевић, која је између осталог рекла: „Цогађаји огромног значаја јуре поред нас вртоглавом брзином. Они нас збуњују изазивајући бојазан и зебњу. Највећи и најкултурнији народи су у крвавом сукобу. Нестаје вековних тековина народа. Слобода се гуши, а крвави ратови прождиру најбоље синове народа. Светле идеале човека, мир и слободу, обавија сумрак. Ова страдања, ове стрепње доводе нас до сазнања да, ако хоћемо да избегнемо крваве сукобе и ратове, свет се мора поставити на темеље правде, једнакости и слободе. Не може се даље трпети <3а су неки народи, класе и друштвене групе повлашћени, а неки поробљени . ..“ На конференцији резолуција: је донета следећа „1. Непобитна је чињении,а да жене учествују у свим гранама привредног живота. И сваки покушај да се, ма на који начин спречи и ограничи њихово учешће, назадан је и штетан по живот и напредак не само жена, већ и читавог народа. Зато сматрамо неопходним укидање и спречавање сваке неједнакости жене у раду, давање неједнаких плата и надница за једнак рад, стварну заштиту жене на раду и пуну заштиту материнства. Бројно учешће жена у привредном животу и њихова друштвена улога као радника и мајке нужно захтева да им припадну и сва грађанска и политичка права. 2. Једно од права које би било први корак ка равноправности жене јесте опште активно и пасивно право гласа за све жене за сва законодавна и самоуправна тела. Никакве разлоге који би говорили против учешћа жена у политичком животу не сматрамо оправданим ни убедљивим. Јер, жене које раде, мајке које рађају, морају имати права да региавају о свим питањима која се тичу читавог народа. Ускраћивање тог права женама значи укидање једног од права народа. Данас нарочито, ми жене, мајке и сестре наглашавамо ту потребу, јер су нам драги животи нагиих мужева, браће и синова, јер су нам драги животи наше деце и омладине и хоћемо да се боримо за њихово очување. 3. Тражимо од данагиње владе, која је дошла после толико реакционарних влада, да изврши обећање дато народу о демократизацији земље. То само по себи подразумева и давање права женама, које чине половину народа. Зато тражимо да се новим изборним законом за �ОЛГА-ЖОГА, КОВАЧИН-КРЕАЧИК, ДИПЛОМИРАНИ ЕКОНОМИСТА, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, ЈЕДАН ЈЕ ОД УРЕДННКА „ЖЕНЕ ДАНАС" ЗА ВРЕМЕ РАТА. НОСИЛАЦ ЈЕ СПОМЕНИЦЕ 1941. Цародну скутитину да опште, активно и пасивно право гласа свим женама у слободним и тајним изборима." Велико интересовање којим је јавност од почетка пратила акцију жена за право гласа, одушевљено и масовно учешће жена у тој акцији, велики успех конференција и зборова широм земље, а нарочито огроман успех конференције коју је организовала „Жена данас” у Београду — утицало је да и Алијанса женских покрета, под притиском напредних снага и јавног мњеша, такође припреми збор за женско право гласа и да га одржи 26. новембра, три дана после конференције „Жене данас”. И овај збор су поздравиле многе женске и омладинске организације из целе земље. Женски покрет из Чачка послао је телеграм у коме се, између осталог, каже: ЦИРКУЛАРНО ПИСМО „ЖЕНЕ ДАНАС” ЖЕНСКИМ ПОКРЕТИМА О ПОКРЕТАЊУ АКЦИЈЕ ЗА ПРАВО ГЛАСА ЖЕНА „ . . . Придружујемо наше гласове, дкеље и захтеве вагиим, да би са данагињег збора далеко одјекнуле хиљаде гласова жена и мајки, грађанки и сељанки: Тражимо право гласа за све жене! Хоћемо да равноправно учествујемо у целокупном политичком и друштвеном животу! Захтевамо и боримо се да и ми жене слободно одлучујемо о слободи и будућности наших народа, нарочито данас мда озбиљна опасност прети да у крваво коло рата, убијања и рушења будемо увучени и ми, када се морају све снаге упрегнути за одбрану мира, живота и стварања,“1) Збор су поздравиле сличним телеграмима: Удружење студената пожаревачког краја, пожаревачке средњошколке, Удружење студенткиња Београдског универзитета, Клуб жена задругарки, Женски покрет из Вршца, Женски покрет и жене Поморавља. У току припрема за конференцију „Жене данас” одржано је више зборова у унутрашњости посвећених женском праву гласа. На првом таквом збору у Србобрану, још половином октобра 1939, окупио се велики број напредних жена, омладинки и грађана. Сваке недеље до краја године и још почетком 1940. одржано је по неколико зборова по разним местима. На збору у Јагодини, који је био први збор те врсте у Србији, одржан 29. октобра 1939. године, учествовале су и жене из Ћуприје, Параћина, Свилајнца, Деспотовца и околних села те је то постао збор свих жена Поморавља и Ресаве. У Вршцу се на збору окупило око 1000 жена, највише омладинки, а запажено је и присуство великог броја мушкараца. ‘) ИРП, 25. XI 1939. године. 75 �У Ваљеву је акциони одбор за право гласа жена издао летак у коме се дају упутства за припрему конференције, а у извештају Начелства среза ваљевског, пов. бр. 1803/39 управном одељењу Краљевске банске управе у Сарајеву, заменик среског начелника је до детаља изнео како је протекла јавна конференција жена у Ваљеву: „У везм акта овог Начелства пов. бр. 1803 од 4. о. м. и телеграма од 10. о. л. број исти, Начелству је част доставити следећи извештај: Јуче, 10. о. м.1) у 10,30 часова у сали хотела „Бранковине” у Ваљеву, одржана је јавна конференција жена, на којој су, пошто је г-ђа Тадић Мара, апотекар из Ваљева, у име жена интелектуалки У Ваљеву поздравила присутне, говориле следеће говорнице: 1) Г-ђа Радовановић Љубица, професор, из Ваљева, која је говорила о положају жене кроз историју, истичући да је после периода матријархата променом привредних прилика дошло до периода патријархата, када је муж глава породице а жена обична ствар, створена за уживање и да рађа децу. Положај жена био је тежак и у старом веку, а нарочито је био отежан доласком хришћанства и феудализма у средњем веку. Проналаском Америке и појавом француске револуи,ије положај жене се поправља, ипак у Француској жене немају права гласа док имају у Енглеској, у свим нордијским земљама и неким словенским. У нашој историји жене су често пута играле велику улогу. Први почеци на побољшању њеног положаја јављају се у Војводини и Хрватској, касније и у другим покрајинама, па и у Србији. Устав од 1931. године предвиђа да ће се нарочитим законом решити о женском праву гласа, жене траже да се данас то обећање испуни. 2) Г-и,а Јеличић Олга, учитељица, говорила је о великој и одговорној улози жене учитељице на просветном и културном пољу ПОТПИСИ ЗА ПРАВО ГЛАСА ЖЕНА. ПОТПИСИ СУ ПРИКУПЉЕНИ ШИРОМ ЗЕМЉЕ. НА ИСТОМ ЛИСТУ ХАРТИЈЕ РЕБАЈУ СЕ НМЕНА РАДНИЦА И СЕЉАНКИ, ИНТЕЛЕКТУАЛКИ И ОТИСЦИ ПРСТИЈУ НЕПИСМЕНИХ ЖЕНА 3) Г-ца Обреновић Викторија, радница из Ваљева, говорила је о тешком положају жене као раднице. 4) Г-и,а Илић Бранка, студ. права из Ваљева, говорила је о тешком положају студенткиња, које учећи под најтежим условима, када завргие школу не могу да добију службу. 5) Г-ца Тодорић Даница, домаћица из Петнице, говорила је о тешком готово ропском положају жене на селу, која се сатире радећи од зоре до мрака. 6) Г-ђа Миливојевић Ирена, суплент из Ваљева, говорила је о положају жена чиновника, које су за свој рад много мање награђене од мушкараца а извесна звања су им недостижна, иако би жена била за многа од њих погоднија од мушкараца. Зато жене траже учешће у јавЉУБИНКА СТРИЧЕВИВ, ТЕКСТИЛНА РАДНИЦА, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ ‘) 10. децембар 1939. године. 76 �ИАРИЈА РАЧКИ, ТЕКСТИЛНА РАДНИЦА, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ ном и политичком животу како 6и побољшале свој положај. 7) Г-ђа Пантић др Јулка, лекар из Ваљева износи случајеве где жене живе под најтежим условима, рађају децу, издржавају кућу, а мужеви се опијају и коцкају, зато тражи заштиту и побољгиање положаја жена. 8) Г-ђа Барјактаревић Мила, чиновница из Ваљева, говорила је о истој теми као и говорница под тач. 6). 9) Г-ђа Станишић Софија, домаћица нз Ваљева, говорила је о бедном положају жена у селу и граду, нарочито у селу, где жена проведе цео свој живот у тами и незнању. На крају је Г-ђа Живановић Јелена, адв. приправник из Ваљева, прочитала резолуцију, којом се констатује да жена данас учествује у свим позивима и да је дорасла мушкарцима, зато жеце данас траже да Кр. влада приликом доношења политичких закона призна женама опште активно и пасивно право гласа. Конференција је завршена у 12 часова. Протекла је у реду и миру. Присутно око 200 лица, које женских које мушких. Министарство унутрашњих послова извештено. ГРУПА ЖЕНА ПЗ СЕЛА ПАРЦАНА ДОШЛА ЈЕ У БЕОГРАД НА ЗБОР ЗА ПРАВО ГЛАСА ЖЕНА СА СВОЈИМ УЧИТЕЛјИЦАМА МИЛОМ БАЈАЛИЦОМ (ТРЕБА СЛЕВА, СЕДИ) И ВЕЛОМ БЕНИН (СТОЈИ, ДРУГА СЛЕВА) (М. П.) Замењује среског начелника пом. секретар, М. Давидовић, с. р.“ У Сремској Митровици збор је припремио акциони одбор радница, а говориле су Катица Дуцанић, радница и Добрила Нићковић, студенткиња, затим делегат „Жене данас”, делегат Омладинске секције Женског покрета из Београда и делегат Женског покрета из Новог Сада. — Збор у Приштини отворила је председница Женског покрета Радмила Поповић, секретар Окружног суда, затим су говориле Бојана Милетић, домаћица и Деса Протић, дипломирани студент филозофије. — У Нишу је збор отворила учитељица 70-годишња Христина Бошковић, која се педесет година борила за равноправност жена. Као говорнице су иступиле Душица Ђукић, секретар Окружног суда и председница Женског покрета, професор Дара Јанићијевић у име Удружења универзитетски образованих жена, представница приватних чиновница и председница друштва Српска мајка, омладинка Здравка Вучковић и сељанка Петка Илић, из Грабовца. -—- Збор у ЛесковЦу био је уједно и оснивачка скупштина Женског покрета. Збор је отворила Дара Крџалић, председница Друштва „Књегиња Љубица”. У име жена са села говорила је Стана Живић из Оровца, у име радница Ружа Сандић, ЗАХТЕВ ЗА ПЕТИЦИОНЕ ДОПИСНИЦЕ ЗА ПРАВО ГЛАСА ЖЕНА % лчЧ - '(.Ц. јО. / | 7 ----------27 новембра 1939 г. Алијанси женскИх покрета - Београд 77 ' : �НА КОНФЕРЕНЦИЈИ „ЖЕИЕ ДАНАС” У ИМЕ РАДНИЦА ИСТУПИЛА ЈЕ ЈЕЛЕНА БЕТКОВИБ, КРОЈАЧКА РАДНИЦА, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ НА КОНФЕРЕНЦНЈИ ЗА ПРАВО ГЛАСА ЖЕНА, НАРОД КОЈИ НИЈЕ МОГАО ДА УБЕ У ПРЕПУНУ ДВОРАНУ ТИСКАО СЕ И У ХОДНИЦИМА ИНЖЕЊЕРСКОГ ДОМА ЕМИЛИЈА КОЛАРОВ, ОТВОРИЛА ЈЕ КОНФЕРЕНЦИЈУ ЗА ПРАВО ГЛАСА ЖЕНА У ИЕТРОВГРАДУ (ЗРЕЊАНИНУ) 78 у име чиновница Десанка Анастасијевић, у име младих интелектуалки студенткиња Вера Димитријевић, у име просветних радница Даница Златковић, учитељица и Љубица Костић, професорка. — У Чачку је одбор за Женско право гласа почетком октобра 1939. године одржао шири састанак Женског покрета посвећен праву гласа жена, а 20. новембра је приредио велики концерт у хотелу „Крен” на коме је у име управе Женског покрета говорила Мица Обрадовић, учитељица, у име мајки и домаћица Паулина Манестер, у име жена чиновница Александра Главинић, затим Анка Томић, радница и Бранка Гајовић, сељанка из Мрчајеваца. На крају су чланице омладинске секције извеле неколико концертних тачака. — У акцији за право гласа жена у Крушевцу истакле су се Радмила Обрадовић-Медан, радница, Милка Минић, суплент, Дивна Гавриловић, службеник у „Обилићеву” и друге. — У Обреновцу је прикупљала потписе на петиционим картама Радмила-Кека Јовановић, домаћица. — У Пријепољу су жене одржале митинг у просторијама културно-просветног друштва „Гајрет”. Као говорнице су иступиле Љуба Богадновић-Радичевић, Стоја Борисављевић и Борка Вукосављевић, домаћица. — Десетог децембра одржани су зборови у Пећи, Косовској Митровици, Књажевцу и Петровграду (Зрењанину). — На збору у Пећи, осим Стане Јојић, председнице Кола српских сестара, говориле су Анђелија Станковић, учитељица у пензији, Периша Голубовић, Милица Арсовић, учитељица, Марија Рандић, пензионерка, др Радован Булатовић, лекар, Ружа Рајичевић, учитељица и сељанка Видра Ковачевић. На овај су збор у великом броју дошле жене са села из ближе и даље околине Пећи и Ђаковице. Поред овога збора одржан је и збор жена у селу Витомирици крај Пећи, који је организован преко Кола Српских сестара. — На конференцији жена у Косовској Митровици говориле су Рада Поповић, председница Женског покрета у Приштини, Драгица Буђевац, судски приправник и Бојана Милетић, домаћица из Приштине, па је конференција претворена у збор на коме је изабрана управа Женског покрета, а Стана Михаиловић за председницу. — На организовању жена у Књажевцу радила је Радмила-Сека Ковачевић, студент агрономије, са групом жена. Конференцију је отворила Латинка Станисављевић, учитељица. Затим су говориле професор Драгица Аранђеловић, Љубинка Савић у име студенткиња, �Марија Шеваљевић у име радница и председница Женског покрета у Нишу. — Акцију за право гласа жена у Зајечару водиле су ЈБубица Јовановић-Радосављевић, учитељица и раднице Драгица Нешић и Љубица Лазић. — На припремању велике конференције жена у Петровграду (Зрешанину) уложиле су много напора и активисткиње из околних села, нарочито из Меленаца и Кумана. Конференцију је отворила Емилија Коларов, а говориле су: Зора Крџалић, суплент, у име словачких жена Богомила Салбергер и Марија Јурањи учитељице, у име сеоских жена Љубинка Вуков из Петровграда и Ковица Михајлов из Елемира; у име радница Кунигунда Биндер, у име омладинки Ружа Шулман. — У Великој Кикинди је организовање акције за право гласа жена Партија поверила омладинки Слободанки Ациган-Средојев, која је заједно радила са Олгом Надашки, Меланијом Гранфил и учитељицом Ракилом Марковић. Одржано је неколико припремних састанака са представницима женских друштава, а до наредног састанка који је био заказан за 8. фебруар 1940. године са представницама женских мањинских друштава није дошло због интервенције полиције. Организатори су окривљени што су одржавали договоре без претходне пријаве полицијским властима и без њиховог одобрења. Кажњене су да плате новчану казну од 2500 динара свака. Ову казну по пресуди Градског полицијског казненог судије1) платила је само Ракила Марковић, а остале три одбиле у знак протеста, решене да је претворе у казну затвора. Овакав њихов поступак изазвао је жељено реаговање у јавности, те је под притиском јавног мњења казна смањена и оне су само неколико дана биле у затвору. Дневни лист „Време” у броју од 26. новембра 1939. године, објавио је кратак приказ акције за право гласа жена у Приштини: „Акција за право гласа жена са одушевљењем је прихваћена и од жена на Косову. Већ неколико дана у Приштини се прикупљају потписи на дописним картама које су адресоване председнику владе г. Цветковићу. Јутрос рано све улице, излози и сва истакнута места осванула су преплављена плакатама Женског покрета, у којима се апелује на хумане, сталешке и стручне организације, јавне раднике, омладину и политичке борце за права човека да свесрдно помогну изједначење жена са мушкарцима." ‘) ИРПС — Пресуда Предстојништва полиције од 10. фебруара 1940. градске �Акција за право гласа жена 1939. године, свакако је један од веома крупних успеха КПЈ у мобилисању и револуционисању широких маса жена у целој земљи. Мада овом акцијом жене нису извојевале право гласа, оне су се овом акцијом ујединиле у борби свих напредних снага против рата и фашизације земље. Обухватила је жене свих друштвених слојева и професија, интелектуалке, раднице, домаћице и сељанке. Пренела се на унутрашњост и продрла и до најудаљенијих села. Талас зборова жена захватио је целу земљу. Акција је поведена у време растуће фашистичке агресије и значајних промена у земљи, када је влада Цветковић — Мачек, обећавајући демократске слободе, припремала нови изборни закон. Масовно учешће жена на зборовима, велики број потписа и отисака прстију неписмених жена, сведочи о ширини и снази утицаја КПЈ и радничке класе на расположење жена и целог народа да их помогне да истрају у борби за своје захтеве. На V конгресу КПЈ, у реферату „О организационим питањима” акција за право гласа жена је оцењена као једна „ ... од најуспелијих акција коју су водиле руководством значај шистичке напредне КПЈ масовне жене ... антиратне демонстрације пре рата која под је и имала антифа- против винске политике владе”. „ОМЛАДПНКА" — ЦРТЕЖ ПАУЛИНЕ СУДАРСКИ 80 осо- �МАРКИЦА ЗА ПОМОП ШПАНСКОЈ ДЕЦИ ЖЕНЕ СРБИЈЕ У АКЦИЈИ ЗА ПОМОЋ ШПАНИЈИ И ЖЕНЕ ШПАНСКИ БОРЦИ време (избијања грађанског рата у Шпанији акције КПЈ и Црвене помоћи прерастају у масовни народни покрет за помоћ шпанском народу у борби против фашизма и борби против све очигледније опасности од његове инвазије у Европи. Црвена помоћ је дуго година у нашој земљи развијала активност на помоћи и заштити прогоњених комуниста, политичких затвореника и њихових по- У родица. Она је деловала у градовима и селима, у предузећима и установама, на универзитету, у стручним удружењима и друштвеним организацијама, спортским друштвима и међу грађанима. У „Пролетеру” бр. 23 од 1937. године формулисани су циљеви и задаци Црвене помоћи: „.. мора При се стално изградњи имати у ба да буде широка, масовна ванпартијска 81 Црвене виду да помоћи она тре- �организација. Она потпомаже и води бригу не само о ухапшеним комунистима и њиховим породицама, него и о свш1 жртвама фашистичке диктатуре. Али она није само организаи,ија која дели помоћ, него активна борбена организација која води у борбу против фашистичке диктатуре широке масе радног народа града и села.“ ДР НАДА ДИМИТРИЈЕВИК-НЕШКОВИВ, АЕКАР, ПРЕДРАТНИ ЧААН КПЈ. У ШПАНИЈУ ЈЕ ДОШЛА 1937. ГОДИНЕ ПО ОДЛУЦИ ПАРТИЈЕ. РАДИЛА ЈЕ У БОЛНИЦИ ИНТЕРБРИГАДА У АЛБАСЕТИ, ЗАТИМ У КАТАЛОНИЈИ ЗА СВЕ ВРЕМЕ БОРАВКА У ШПАНИЈИ ПОРЕД СТРУЧНОГ ЛЕКАРСКОГ РАДА БНЛА ЈЕ И ПОЛИТИЧКИ АКТИВНА. ПОСЛЕ ПОВЛАЧЕЊА У ФРАНЦУСКУ БИЛА ЈЕ ОКО ДВЕ ГОДИНЕ У ЛОГОРУ СЕН ЗАХАРИ. КРАЈЕМ 1940. ГОДИНЕ ДОШЛА ЈЕ У ЈУГОСЛАВИЈУ И ОДМАХ СЕ УКЉУЧИЛА У ПОЛИТИЧКИ РАД. ПОГИНУЛА ЈЕ 6. АПРИЛА 1941. ГОДИНЕ ПРИЛИКОМ БОМБАРДОВАЊА БЕОГРАДА ТОНИЦА РИБАР СА СИНОМ ЛОЛОМ, БИЛА ЈЕ АКТИВАН ЧЛАН РОДИТЕЉСКОГ ОДБОРА У ОКВИРУ ЦРВЕНЕ ПОМОНИ, А ЊЕНА КУНА ЈЕДАН ОД ЦЕНТАРА У КОМЕ СУ СЕ ОКУПЉАЛИ ЧЛАНОВИ ПОРОДИЦА УХАПШЕНИХ КОМУНИСТА ЗА ПОМОЋ НАШИМ ШПАНСКИМ ЈУНАЦИМА Неколико стотина најбољих синова наших народа налази се у концентрационим логорима у Француској под неподношљивим условима окивота. Они из дана у дан очекују да им се дозволи повратак у нашу земљу. Али реакционарни београдски властодршци покушавају на све начине да спријече повратаак борцима за независност шпањолске републике, борцима за независност Југославије и слободу њених народа. Њихова ствар је ствар свију нас. Спасити њих и њихове животе значи спасити најбоље синове наших народа, одважне борце за нашу независност, за живот у миру и слободи. Сви радници, сви сељаци, сва омладина, сви поборници мира и демокрације, сви људи у којима није утрнула жица хуманости и људског достојанства, морају се заложити: —- да се дозволи слободан повратак свим нагиим шпанским добровољцима; — да се скупља новчана помоћ за њих; — лиције њима. да се које спријече све шиканације поби спроводио режим над Помоћ нашим шпанским борцима мора бити хитна и ефикасна. Учинимо све да та помоћ што прије дође.1) ПОВ. бр. 6010/39 М. И. п. КОРНЕЛИЈА-НЕЛИ СЕНДЕ-ПОПОВИН, СТУДЕНТ МЕДИЦИНЕ, ПРЕДРАТНИ ЧЛАН КПЈ, БОРАЦ ИНТЕРНАЦИОНАЛНИХ БРИГАДА У РЕПУБЛИКАНСКОЈ ШПАНИЈИ И БЕЛЕШКА ПОЛИЦИЈЕ У ђачкој колонији у Сен Захари2 (департман Вара) налазе се наше лекарке које су биле као добровољци у републиканској Шпанији и то: др Нада Димитријевић, лекар из Београда, Олга Беловић, медицинар из Београда, Марија Хабулин, студенткиња из Загреба, др Добрила Шиљак-Мезић и Лујза Пихлер из Јајца (Борка Демић-Пихлер). У интернационалним бригадама није било много жена из Србије, али су оне, и поред своје малобројности, имале значајну улогу не само међу борцима него и међу шпанским народом. У многобројним дописима добровољаца са другарским симпатијама и признањем говори се о другарицама које су ') „Пролетер”, маја 1939. године. ВИИ, бр. 51/2—1, к. 11. !) 82 �их са пуно самопрегора неговале по болницама. Сваки од њих је памтио несебично залагање др Наде Димитријевић-Нешковић, др Добриле ШиљакМезић, др Аделе Бохуњицке-Поце, Корнелије Сенде-Поповић, Борке Демић-Пихлер, Олге Драгић-БеловићМилице, Лизе Гаврић, Марије Хабулин као и свих другарица које су дошле у Шпанију да дају свој допринос борби против фашизма. РАНЕ И УСПОМЕНЕ1) Од М. Сп.2) Хоспитал „Пасионарија" Прво познанство — друг Миоч, кршни Далматинаи,, обућарски радник. Он је рањен дана још у јануару. изненади ме Кроз неколико посјетом другарица Милица,3) са којом смо пошли из Прага, али смо је морали оставити у Паризу. — Ипак си стигла? Дуги, разговори, прашке успомене, на студијама, на заједничко путовање до Париза. Другови, којима су се ране заа,ијељавале, посјећивали су ме сваки дан: Фрањо, Мато, Срећко, Милош, Мирко, Антон и многи други. Милица ми је стално доносила црвене руже, колаче и ГРУПА РАЊЕНИКА-ЈУГОСЛОВЕНА У ШПАНИЈИ СА ЛЕКАРКОМ ДР АДЕЛОМ БОХУЊИЦКИ-ПОЦОМ И БОЛНИЧЛРКАМА БОРКОМ ДЕМИП ПИХЛЕР И ОЛГОМ БЕЛОВИК ДРАГИИ утјеху. Долазиле су и друге наше дјевојке: доктор Анка (наша ,,Поца“У), Босанка Борка,5) којој је муж погинуо још у првим бојевима код Мадрида. Њеној бризи и енергији имам све да захвалим. И њеној п свију других, који су ми помагали, опет на други начин — једнако потребан рањенику —• писмима и посјетама. Другу Вељку Влаховићу, кога је живот ломио као никог, али сломио није и неће. Старом познанику и пријатељу земљаку Стефановићу. Ј1изи,е) коју назива цом“... у Аустријанки њена 7-годигиња писмима ,,драгом другарици ћеркица другари- Тек сто гиездесет и први дан одлазим заједно с Брацом у Аликанте. Последњи поглед на болницу „Пасионарија“. Асоцијацгсја мисли: боље је умријети стојећи, него живјети на кољенима. Последњи АЛИЈАНСИ ЖЕНСКИХ ПОКРЕТА НОВИ САД стисак руке Анки и Лизи. Последњи Миличин пријатељски пољубац. — Да будеш здрав!“ ') ,,Крв и живот за слободу!” Слике из живота и борбе студената из Југославије у Шпанији. Издање Федералне уније шпањолских студената (У.Ф.Е.Х.), Барцелона 1938. “) Марко Спајић, студ. архитектуре у Прагу. ) Олга Драгић - Веловић. ‘) Др Адела Вохуњицка. ‘) Борка Демић - Пихлер. 6) Лиза Гаврић. У прилогу Вам гиаљемо молбу др Чолић и В. Димитријевић, којом се у име породгсца бивиших добровољаца из Републике Шпаније обраћају овоме Покрету ради интервенције код надлежних власти да се добровољцима нашим држављанима дозволи повратак у отаџбину. 83 Председнигитво овога Покрета на својој седници одржаној 26. јуна о. г. закључило је да се молиоцима изађе у сусрет, с тим да се молба упути Алијанси као представнику свих покрета у нашој земљи, са молбом да Алијанса предузме све потребно како би се добровољци, наши синови, браћа и сестре и мужеви, могли вратити у своју земљу, свјим породицама, да би ако потребно буде могли послужити и својој отагј-бипи. Они ће зато бити способни, јер су се знали борити и �зо ствар француске демократије као и за ПОШТАНСКА ПРИЗНАНИЦА НА ПАКЕТ КОЈИ ЈЕ ИЗ ПРИЗРЕНА ПОСААТ ШПАНСКОМ БОРЦУ ДАНИАУ АЕКИБУ слободу друшх народа. Уколико сматрате да је згодније да овај Покрет самостално у своје име поднесе надлежнима молбу, молимо да се приложена молба нама врати са упутством како да поступимо. зо У Сомбору, 3. јула 1940. За тајника (потпис нечитак) Прилог: 1 молба ПОТПИСИ ЧЛАНОВЛ ПОРОДИЦА ОСУБЕНИКА НА АПЕЛУ УПУНЕНОМ ЛЕКАРСКОЈ КОМОРИ ЗА ПОБОЉШАЊЕ УСЛОВА ЖИВОТА ПОЛИТИЧКИХ ОСУБЕНИКА И МОГУННОСТ ЊИХОВОГ ЛЕЧЕЊА У БОЛНИЦИ Са поштовањем председница Иванка уд. Маглић с. р.‘) П. н. ЖЕНСКОМ ПОКРЕТУ СОМБОР Шеснаест месеци се у концентрационим логорима у Француској налази 250 наших држављана, а више од 80 је одведено у радне компаније. Сви су они добровљци бивше Шпанске републиканскс војске. Седамнаест синова наше земље налази се више од две године у заробљеништву код генерала Фрнака. Када је 1936. год. букнуо рат у Шпанији, наша деца, браћа, сестре и мужеви отигили су тамо, верни традицијама својих народа, који су сваку борбу за слободу, напредак и мир осећали као своју. Њихово учешће у борби шпанског народа поздрављено је и праћено са дивљењем и симпатијама од читавог нашег народа. Борба у Шпанији није била само борба шпанског народа за своја права, већ и ствар читавог напредног човечанства. То је била борба шпанског народа за слободу а против унутрашњих и иностраних завојевача, борба против поробљавања малих народа, борба за демократију и културу. Наши добровољци борили су се за мир у Европи, за мир на Балкану а против тадашњих подстрекача рата. Борећи се у Шпапији, шпански народ и добровољци међународних бригада бранили су и трећу границу Франп,уске од тадашњих нападача и борили сс 84 слободу и мир француског народа. Пре свршетка рата, када се говорило у Друштву народа о повратку добровољаца, француска влада се обавезала да ће дозволити добровољцима из међународних бригада прелаз преко француске територије; а наша влада, са низом других влада, да ће их примити натраг. По свршетку рата, наши су добровољци прешли у Француску, где их није чекала слобода него концентрациони логор, а југословенска влада није одобрила повратак у земљу. Временом, већина добровољаца других народности повраћена је у своје земље. Наши синови, браћа и мужеви, међутим, по вољи југословенске владе морали су остати у концентрационом логору у Гирсу, где је поступак према њима био гори него у злогласним немачким концентрационим логорима.... Нашс. деца, браћа, сестре и мужеви нећс нигита друго него да се врате у своју земљу, својим породицама и то им право не може и не сме нико одузети. А разлог да им се то право одузме, не можс ни у ком случају бити тај што су се доследно борили за мир у свету и за обезбеђење мира нашим породицама, којима јс и данас мир главни циљ. Ми вас стогс. молимо да протестима, представкама и петицијама тражите: 1) Од француске владе (преко њеног посланика): да се престане са злостаављањем, наших добровољаи,а, са насилним сврставањем, у радне компаније, да им се загарантује живот и да не праве сметње њиховом повратку у земљу. 2) Од југословенске владе: да нашим добровољцима одмах дозволи и омогући (давањем потребних исправа) несметан повратак у земљу. Очекујемо од вас да ћете схватити тежак положај у коме се налазе наши добровољци и ми, њихове породице, и да ћете учинити све што можете да се врате наши најближи, који су несумњиво заслужили да се за њих залажу они којима слобода, мир и човечанство нису празне речи. За породице бивших добровољаца из Републике Шпаније: Др Чолић, с. р. В. Димитријевић, с. р.1) Врига о југословенским добровољцима који су се борили у Шпанији у редовима интернационалних бригада, била је једна од великих акција КПЈ. Партија је у својим напорима да организује помоћ шпанским борцима и њиховим породицама наишла на потпуну спремност женске омладине да се до максимума заложи у овој акцији. Девојке су писале непознатим борцима, слале им пакете и новац, стављале се на располагање њиховим породицама и пружале им потребну помоћ. Активност омладинки није престала ‘) ИРП, бр. 8825/ХП, 8—5. — Циркуларно писмо Одбора за помоћ Југословенима добровољцима из шпанског грађанског рата. �ни после повлачења интернационалних бригада из Шпаније. Напротив, она се још више појачала и представљала је у то време врхунац масовног одзива женске омладине за помоћ шпанским борцима. Снага ове акције била је у томе што се женска омладина масовно прикључила општем одзиву за помоћ шпанским борцима, који су после повлачења били конфинирани у логорима на југу Француске. На пример, Омладинска секција Женског покрета је у целости деловала као један актив за помоћ шпанском народу и Југословенима, борцима републиканске Шпаније. у Паризу је деловао преко разних пунктова југословенски комитет за помоћ шпанским борцима, који је ангажовао на курирским и разним другим пословима један број другарица, углавном из Београда, које су повремено долазиле или су се дуже задржавале у Паризу. Међу њима су биле: Бранка Савић, Слобода Трајковић, Вера Бакотић, Криста Ђорђевић, Даница-Даца Јовачевић, Милица ЗорићЧолаковић, Мира Вучковић, Злата Увалић и Лула Вучо. У Београду је 1939. године, после повлачења интернационалних бригада из Шпаније, на иницијативу Партије, од- носно Црвене помоћи формиран одбор за помоћ шпанским борцима. Да се овом одбору не би приписао искључиво политички карактер, у њега су ушли чланови породица шпанских добровољаца: Драгица Чолић — мајка Славка Чолића, Вера Димитријевић — сестра др Наде Димитријевић-Нешковић, била је секретар овог одбора, затим Илија Драпшин — отац Петра Драпшина, Елза Манола-Цоловић — сестра Срећка Маноле, Јован Максимовић — отац ЈБубе Максимовића, Радмила Беговић —• сестра Вељка Беговића, Јулијана Поповић — сестра Стеве Поповића-Милића, ЈБубица Тодоровић Виталић — сестра Јелисија Поповског и др. Овај је одбор развио исте године врло широку делатност у јавности и код власти да се Југословенима — шпанским борцима дозволи повратак у земљу. Упућен је апел свим друштвеним и сталешким организацијама да подрже и помогну ову иницијативу. Властима су подношене петиције које су стизале из свих крајева с потписима истакнутих јавних радника, угледних грађана, радника, сељака, студената, радница и домаћица. Док су власти оклевале да дозволе повратак шпанским добровољцима у земљу, Партија је организовала њихов илегални повратак. У малим групама и појединачно, многи су успели да се пребаце преко границе, а прихватили су их специјално организовани пунктови, породице, пријатељи и другови. У једном од пунктова у Београду 1940. године радила је Елза Метерли, курир ЦК КПЈ. Под притиском јавног мњења, власти су најзад дозволиле нашим добровољцима из Шпаније да се врате у земљу. Организован је скупни транспорт бродом, који је у сплитском пристаништу дочекала полиција и готово све повратнике при искрцавању похапсила а затим спровела у логор у Билећи. Мали је број успео да умакне полицији, а од жена др Нада Димитријевић-Нешковић и Борка Демић-Пихлер. После повлачења интернационалних бригада из Шпаније, шпански борци настављају борбу у другим условима. Они су учесници покрета отпора у земљама поробљене Европе. А у нашој земљи — где се дугогодишња борба против фашизма претвара у оружани устанак — они међу првима 1941. године ступају у рат за одбрану земље и националне независности. политички ШТРАЈКОВИ, ДЕМОНСТРАЦИЈЕ И АКЦИЈЕ ЗА ОДБРАНУ ЗЕМЉЕ ушење политичких слобода, све бруталнији полицијски режим и све јаснија оријентација владе према „силама осовине”, а истовремено све тежи економски положај широких радничких и сељачких маса, изазвали су револт против владајуће политике и режима. У борби против таквог стања КПЈ је, преко радничких, студентских и других организација, водила низ политичких штрајкова, демонстрација и акција у свим крајевима земље. Позивајући и жене у борбу против ненародне владе Цветковић-Мачек, у једном од летака се, између осталог, каже: Г „Радне жене! Мајке, сестре и кћери! оорбо против вагиег ропства, за света материнска права, за животе вагиих милих, неодвојива је од борбе радног народа. Не патите ћутке, већ устаните заједно са радним народом против оних који вас и вашу деи,у бацају у беду, а ваше шле хоће да баце у ратни пожар."1) Демонстрацијама од 14. децембра 1939. године претходиле су забране радничких и студентских скупова у Београду и другим местима. Цепосредни повод била је забрана студентског збора у Београду, који је био заказан за 14. децембар пре подне. Демонстрације су организовали Покрајински комитет КПЈ за Србију и Месни комитет КПЈ ') ИАБ 85 за Београд, а у њима је учествовало око 5.000 људи. Међу демонстрантима је био и велики број радница, студенткиња, намештеница и др. Оне су дошле организовано, укључене у групе по предузећима, струкама или организацијама. У демонстрацијама је на разним местима у Београду рањено више радника и студената. Убијени су Мирко Луковић, студент медицине, члан Акционог одбора стручних студентских удружења, Рајко Лалић, столарски радник, Голубовић, радник. Тешко су рањени и умрли у болници Боса Милићевић, студент Више комерцијалне школе и Живан Седлан, студент технике. �Полиција је поводом ових демонстрација похапсила велики број људи. Кристина Ковачевић, кожарска радница и Боса Цветић, дипломирани студент филозофије ухапшене су под оптужбом да су учествовале у организовању демонстрација, а као учесници су, поред других, ухапшене студенткиње: Мирослава Ацовић, Вера Врбанац, Ранка Марковић и Олга Иинчић. И поред свих мера, полиција није успела да спречи да се сахрана четрнаестодецембарских жртава претвори у општенародну жалост и израз солидарности са борбом коју је водила радничка класа. УЧЕСНИЦИ ДЕМОНСТРАЦИЈА 14. ДЕЦЕМБРА 1939. ГОДИНЕ V БЕОГРАДУ У ЧЕТРНАЕСТОДЕЦЕМБАРСКИМ ДЕМОНСТРАЦИЈАМА У БЕОГРАДУ ТЕШКО ЈЕ РАЊЕНА БОСА МИЛИЕЕВИЕ, СТУДЕНТ ЕКОНОМСКО-КОМЕРЦИЈАЛНЕ ВИСОКЕ ШКОЛЕ. ПОДЛЕГЛА ЈЕ РАНАМА 19. ФЕБРУАРА 1940. Мирко Луковић је сахрањен у свом родном месту Краљеву. Акциони одбор стручних студентских удружења одредио је делегацију која је требало да присуствује његовој сахрани. Међутим, на београдској железничкој станици ухапшен је један део делегације, а од другарица: Драгица Правица, Брана Перовић, Зора Бегенишић, Милка Јовановић, Вера Црвенчанин, Наталија и Милица Џигурски. Приликом сахране, којој је присуствовао велики број грађана Краљева и околине, а највише омладине, дошло је до интервенције полиције. На путу за гробље жандармерија је зауставила поворку захтевајући да крене споредним улицама. Жандарми су били спремни да пуцају, али су устукнули пред одлучним држањем грађана, а нарочито жена. Кринка Благојевић,1) мајка троје деце, жена угледног краљевачког лекара, иступила је из поворке и рекла: ,,Жене и мајке, станимо напред, нека у нас пуцају”. Рањеним демонстрантима Боси Милићевић и Живану Седлану стизала су писма и телеграми радничке, студентске и средњошколске омладине. У писму које им је упутила омладина Краљева и околине каже се, између осталог: „Ми, омладина Краљева и околине, хоћемо. . . да изразимо своје дивљење вагиој храбрости. Ми се поносимо вама и ценимо вашу борбу ... Уверавамо вас да ћемо предано прихватити борбу коју сте ви започели, желимо да и вас што пре видимо у својим редовима, да нас својим примером храбрите и подсећате колико велика и узвигиена треба да буде борба која се води за светле интересе народа и омладине .. “2) А у писму омладине Чачка и околине стоји: <) Изгубила два сина у НОБ. ИАБ !) 86 , �„Мк се дивимо свим друговима и другарицама рањеним крвавог четвртка 14. децембра, дивимо се држању другарице Босе Милићевић, која је, тешко рањена, стојички и херојски подносила најтеже болове не пустивши ни сузе ни јаука."1 Ова писма је потписало преко стотину радника, студената и средњошколаца. Тешко рањена у обе ноге дум-дум мецима, Боса Милићевић је лежала у Општој државној болници. И поред свесрдног залагања чланова болничког партијског актива, лекара, сестара нудиља и свег болничког особља, подлегла је ранама 19. фебруара 1940. године. Сахрањена је 21. фебруара у Жеднику. Акциони одбор стручних студентских удружења организовао је испраћај њених посмртних остатака из Београда, коме је поред студената присуствовало много грађана и напредне омладине. „У поворци је узело учешћа преко 800 људи. Одржано је 11 говора, а на гроб је положено 18 венаца”.2) Између осталих говорника, у име омладине Жедника над гробом су се од Босе опростили Анка Дубајић-Кмезић и студенти Бранко Поповић и Ђока Ивановић. У прогласу који је МК КПЈ за Београд издао на годишњицу догођаја, 14. децембра 1940. године, каже се: „Четрнаести децембар је дан када је пролетаријат Београда, на позив своје Партије, изашао на улице да манифестује своју готовост за нове и олучне борбе за велике акције. Тога дана радници и раднице, радничка омладина и сви радни људи, сврстани у густе редове са радним студентима, демонстрирали су против империјалистичког рата, против скупоће и шпекулације, за мир и слободу. Тога дана одјекнуо је улицама Београда протест свих радних људи против ненародне владе Цветковић—Мачек и њених намера за увлачење нагие земље у табор зараћених империјалистичких завојевача.“3) ПОТПИСН ПОДРШКЕ И ДИВЉЕЊА НА ПИСМУ НАПРЕДНЕ ОМААДИНЕ КРАЉЕВА И ОКОЛИНЕ РАДНИЦИМА И СТУДЕНТИМА РАЊЕНИМ У ДЕМОНСТРАЦИЈАМА 14. ДЕЦЕМБРА 1939. ГОДИНЕ У БЕОГРАДУ • ДЕМОНСТРАЦИЈЕ У ПЕЋИ Велики одјек у јавности имале су крваве демонстрације у Пећи 11. маја 1940. године, против рата, скупоће и незапослености, које је организовао ‘) ИАВ !) ИАВ Из књиге записника Акционог одбора струч них студентских удружења. 3) ИАБ МК КПЈ. У демонстрацијама су учествовали не само комунисти и народ Пећи, већ и много сељака из околних села, као и комунисти и већи број симпатизера из ђаковичког и источког среза. Из пећке гимназије је учествовало много ђака, а нарочито је било велико учешће омладинки и жена. Како је као непосредни повод истакнута скупоћа, демонстрације су почеле на пијаци паролама: „Доле скупоћа!”, „Живела слобода!”, „Хоћемо савез са СССР-ом!”, „Хоћемо мир, нећемо рат!” „Слобода и права народа Југославије 87 најбоља су гаранција за одбрану земље!” и др. Дошло је до сукоба са жандармима, рањено је неколико демонстраната, а од жена Катица Брајовић и Милуша Поповић. Ухапшено је више од 40 демонстраната. У сакривању демонстраната које је гонила полиција учествовао је велики број жена и целе породице, међу којима су биле породице Иване Ћиповић из Пећи и Стругар из Витомирице. Обе породице су са свим својим члановима учествовале у акцијама КПЈ пре рата и у НОБ. �са Совјетском Унијом! партија Југославије! Живјела Ком. МЈЕСНИ КОМИТЕТ КОМУНИСТИЧКЕ ПАРТИЈЕ ПЕЋ” ДЕМОНСТРАЦИЈЕ У СРЕМСКОЈ МИТРОВИЦИ У Сремској Митровици је 11. децембра, дошло до великих демонстрација, у којима су учествовали радници из предузећа: „Митрошпера”, „Жунтера” и Пиваре, затим занатски радници и много грађана, жена и омладине. Демонстрације су биле уперене против реакционарне политике владе, а нарочито против скупоће и тешког положаја радника. Организатор демонстрација био је Окружни комитет КПЈ за Срем. Истога дана је напредна омладина Сремске Митровице издала летак у коме, између осталог, стоји: „Радници и раднице, сељаци и сељанке и поштена јавности, Б9РБЕ АНДРЕЈЕВИП-КУН: „ЧЕТРНАЕСТИ ДЕЦЕМБАР ковни одбор. У Кошутњак је изашао крваве догађаје 8 . септембра 1940. МК КПЈ за Пећ издао је исте ноћи проглас који је растурен у граду и околним селима: „РАДНОМ НАРОДУ МЕТОХИЈЕ') РАДНИЦИ, СЕЉАЦИ, ГРАЂАНИ, ОМЈ1АДИНО, ЖЕНЕ, ви сте свједоци крвавог 11. маја у Пећи, када је побјеснела жандармерија проливала крв радника, сељака, грађана, омладине и жена, крв која се не смије и не може заборавити. РАДНИЦИ, 11. маја проливена је ваша крв зато што сте се борили против увлачења народа Југославије у рат, против скупоће, незапослености, глади, биједе, прогона, концентрационих логора, а зо осмочасовни радни дан, за већу надницу, за социјално осигурање, за право штрајка и политичког организовања радничке класе. Збијте још чвршће своје редове под вођством Комунистичке партије за остварење својих захтјева. СЕЉАЦИ, и ваша је крв проливена зато што сте се борили против увлачења у рат а за повратак мобилисаних војника кућама... зато што сте устали противу глади и биједе, скупоће и шпекулације, пореза, трошарина и осталих намета. Заједнички са радничком класом продужите започету борбу до коначног испуњења ваших захтјева. Ситни ТРГОВЦИ И ЗАНАТЛИЈЕ, 11. маја вођена је борба и за ваше захтјеве, против картела и крупних трговаца који ') ирпс, вас гуше а за добијање кредита и побољгиање вашег положаја. ВОЈНИЦИ, синови радног народа, ви сте мобилисани против ваше воље с намеромда вас гурну у противнародни рат, а у исто вријеме убијају вам оне које сте оставили код куће, зато што су тражили да им се вратите. Помозите борбу ваших породица за ваше неодложно враћање куаћма. ЖЕНЕ, МАЈКЕ, СЕСТРЕ, ПРОЛИВЕНА је крв ваших синова и кћери, мужево и браће. Не бришити кришом сузе већ храбро устаните у одбрану живота еаших најмилијих и тражите да се похапшени одмах пусте на слободу. ОМЛАДИНО, твоја је крв залила блатњаве улице Пећи. Нека ти та крв буде завјет да још чвршће збијеш своје редове и окупиш сву радну омладину против рата а за мир, хљеб и слободу . . . РАДНИ НАРОДЕ МЕТОХИЈЕ, нека еи 11. мај буде путоказ и подстрек да заједно са читавим народом Југославије наставиш отпочету борбу за мир, против рата и ратних припрема ненародне Цветковић—Мачекове владе, за народну владу радника и сељака, која ће се у спољној политици ослањати на Совјетски Савез а у унутрагињој на слободне народе Југославије. Живио 11-ти мај. Живјела борбарадног народа за хљеб, мир и слободу! Доле империјалистички рат! Доле крвава влада Цветковић—Мачек! Доле концентрациони логори! Доле Закон о заштити државе! Доле Уредба о преком војном суду! Живио СССР! Живио савез 88 Око 600 радника и радница заједно са својим старијим друговима изашли су 11. децембра протестујући ... против ПЕТОКОЛОНАШКЕ ПОЛИТИКЕ ВЛАДЕ ЦВЕТКОВИЋ—МАЧЕК, ВЛАДЕ БЕСПРАВЉА, ТЕРОРА И ШПЕКУЛАЦИЈЕ, а захтевајући . . . да се представницима радника и сељака предају одбори зо сузбијање скупоће и шпекулације. Место испуњења захтева, млади радници н раднице добили су полицијске и жандармеријске кундаке у груди и леђа, хладну воду на децембарском поподневу. ТАКО ДОЧЕКУЈЕ РАДНИЧКУ ОМЛАДИНУ НЕНАРОДНИ РЕЖИМ, РЕЖИМ БЕЛОГ ТЕРОРА. ДРУГОВИ И ДРУГАРИЦЕ, После ове акције за очување живота хапсе се омладински и народни борци. На оправдану борбу радничке класе и омладине одговара се још већим притиском како би се ова сломила и тако обезбедила несметана пљачка омладине и радног народа. Али одлучним захтевом радника да се сви похапшени ослободе, морали су сви другови и другарии,е бити пуштени на слободу, што показује да је радничка класа и омладина увидела којим путем треба ићи у одбрани својих права и слобода, а тај ПУТ, ТО ЈЕ ПУТ СПАСА, ПУТ БУДУЋНОСТИ, ПУТ БОРБЕ РАДНИЧКЕ ОМЛАДИНЕ И СВИХ УГЊЕТЕНИХ НА СТРАНИ РАДНИКЕ КЛАСЕ И ПОД ЊЕНИМ ВОЂСТВОМ ПРОТИВ ОВОГ РЕЖИМА РОПСТВА, РАТА, ПЉАЧКЕ И КРВИ, ЗА ПРАВУ НАРОДНУ ВЛАДУ". После демонстрација је дошло до хапшења. Полиција је целе ноћи купила раднике и раднице и одводила их у �затвор. Међу прогоњенима су биле: раднице — активисти синдиката Јела и Мира Пеовић, Лиза и Сока Ајхингер и Дана Љубинковић. Делегације радника и грађана захтевале су да се ухапшени пусте на слободу, претећи генералним штрајком. Под овим притиском ухапшени су пуштени. 8. СЕПТЕМБАР 1940. Полицијски терор над но је дошао до излета у Кошутњак, масама отворе- изражаја приликом 8. септембра 1940. године. Организатор излета био је Месни комитет КПЈ, односно Месни међуструковни одбор. У Кошутњак је изашао цео партијски и скојевски актив Београда, много студената, средњошколаца и радничке омладине, велики број женске омладине, а како је дан био сунчан, изашло је и много радничких породица са децом. Овакви скупови су увек имали одређени политички, културни и спортски програм. Полиција је изненада оружјем напала излетнике: убијени су Димитрије Димовић-Димче, текстилни радник, Славко Диновић, ученик средњотехничке школе и Бранд Петрушевић, ученик VII разреда гимназије; рањених је било неколико десетина а око стотину је одведено у Главњачу.1) Једна сала другарица2) учесник излета опије неке детаље овога окршаја: „И ја сам потрчала према прузи и ту ми се један дечак ухватио за руку, плачући, јер се био изгубио од оца. Ухватила сам малог — било му је пет гаест година, и са њим сам потрчала, али тамо су пуцали и ја сам се вратила. Видела сам како је Лепу Стаменковић један човек у цивилу, ваљда неки агент, покушао да савлада, али Лепа се гушала са њим... Успела је да се отргне од агента али јој је он сву хаљину раздерао ... Потрчала сам натраг V. видела да су једног рањеног друга двојица носила на рукама, а њему је из врата ишла крв и сливала се преко рамена и леђа. Када сам претрчала пољану да се докопам шуме, видела сам Веру Лазовић како се рве са једним жандармом. Он ју је ударао кундаком, а Вера онако висока, снажна, ухватила је за кундак и нагло повукла себи, затим га је одгурнула и жандарм, који није очекивао отпор, посрнуо је и пао ...“ Деветог септембра 1940. године, Месни комитет Комунистичке партије Југославије за Београд, издао је Саоп') Годишњак града стр. 399. ^ Катица Хладни. Београда, књ. VI, ПОЗИВ НА СТРЕЉАЧКИ КУРС МНОГЕ СУ СЕ СТУДЕНТКИЊЕ ВЕЖБААЕ У РУКОВАЊУ ОРУЖЈЕМ И У ТОКУ НОР ПРИМЕНИЛЕ ЗНАЊЕ СТЕЧЕНО НА СТРЕЉАЧКИМ КУРСЕВИМА 1959, 89 �штење о догађајима у Кошутњаку које се завршава речима: „ . . . Радни људи и радна омладино! Збијте своје редове, сједињујте борбу за ваша животна права с борбом за политичке слободе радничке класе и радног народа. Протестујте против насиља владе и њених слугу. Слава осмосептембарским жртвама! Доле бели терор! Живело борбено јединсГво радничке класе и радног народа за бољи живот и слободу!“ АПЕЛ СТУДЕНТСКОГ ОДБОРА ЗА ОДБРЛНУ ЗЕМЛјЕ У АКЦИЈИ ЗА ОДБРАНУ ЗЕМЛјЕ ОД РАТА И ФАШИЗМА ПРЕДЊАЧИЛЕ СУ НАПРЕДНЕ ОМЛАДИНСКЕ ОРГАНИЗАЦИЈЕ, У КОЈИМА СУ СЕ ОМЛАДИНКЕ ИСТИЦАЛЕ СВОЈОМ АКТИВНОШНУ, ПРЕ СВЕГА У РАДУ ТЕЧАЈЕВА ПРВЕ ПОМОНИ То је био одговор београдског пролетаријата и слободарског Београда на крваве догађаје 8. септембра 1940. године. АКЦИЈА ЗА ОДБРАНУ ЗЕМЉЕ Акција за одбрану земл.е 1939. године била је врло широко постављена и разграната. Разним курсевима били су обухваћени чланови и кандидати Партије и сва напредна радничка, студентска и средњошколска омладина. Женска омладина је највише била оријентисана на курсеве прве помоћи, а да би ови били што успешнији, коришћене су за рад све легалне могућности, пре свега организације Црвеног крста, а затим и друге грађанске организације. У Београду и у свим местима у унутрашњости организовани су курсеви прве помоћи најчешће у оквиру рада Црвеног крста. У организовању течајева прве помоћи ангажовале су се свуда партијске и скојевске организације, а у Београду су биле нарочито активне и посебно за тај рад задужене партијске организације удружења медицинског особља: Удружење лекара, стажера и волонтера, Удружење медицинских сестара и Удружење болничара. Активи лекара, медицинских сестара и другог болничког особља организовали су велики број илегалних санитетских курсева, на којима су се младе раднице, студенткиње и друге омладинке оспособљавале за пружање прве помоћи у случају потребе. Поред тога, они су обезбеђивали предаваче и за многе друге курсеве у Београду на којима се омладина, пре свега женска, припремала за одбрану земље.1) ‘) Др Нада Димитријевић - Нешковић и Ворка Демић - Пихлер, после повратка из Шпаније, много су допринеле организовању овог рада. Оне су учествовале и у раду партијске ћелије средње медицинског особља, која је формирана 1940; секретар је била Саша Јаворина, а чланови: Амалија - Малчи Подгоршек Јакшић, Ђурђица Штимац, Деса Станић и Илонка Голик. 90 �У Нишу, после забране рада Женског покрета,1) готово све омладинке су се уписале на курс прве помоћи; у Призрену је, непосредно пред рат, Црвени крст уз помоћ женских друштава организовао тромесечни санитетски курс на коме је било 25 полазница; у Приштини је Женски покрет образовао одбор за одбрану земл>е, у који су ушле представнице свих женских друштава, а Црвени крст је, опет на предлог Женског покрета, покренуо санитетске течајеве који су били спојени са течајевима за одбрану од напада из ваздуха. У Зрењанину је Партија имала своје упориште у самом Црвеном крсту још од 1936. па све до 1941. године. За то време у Црвеном крсту су организовани курсеви на којима је оспособљено за указивање прве помоћи око 400 жена из града и околних села. У Меленцима је крајем 1940. године Партија организовала болничарски течај, на коме је оспоеобљено 30 жена; у Краљеву је пред рат одржан санитетски течај којим је руководила др Милева Карајовић; у Чачку је 1940. године одржан шестомесечни курс прве помоћи. И у Куршумлији је пред рат одржан курс прве помоћи. У Косовској Митровици је актив жена 1940. године организовао санитетске курсеве. У Врању је непосредно пред избијање рата организован санитетски крус са око 40 полазника, омладинаца и омладинки. У Јагодини су пред рат организована два курса за прву помоћ. У Крагујевцу је организовано више болничарских течајева, а и у многим другим местима у Србији. На овим курсевима припремане су и прве болничарке за партизанске одреде. Значај и улогу коју су оне имале за време НОБ истакао је друг Тито у интервјуу „Жени данас”: ГРУПА УЧЕНИЦА XVIII КААСЕ ШКОАЕ ЗА СЕСТРЕ НУДИЉЕ. ШКОАА ЗА СЕСТРЕ НУДИЉЕ ДААА ЈЕ НИЗ АКТИВИСТА КОЈЕ СУ КАО МЕДИЦИНСКЕ СЕСТРЕ БИЛЕ ПОЛИТИЧКИ РАДНИЦИ И ОРГАНИЗАТОРИ МНОГИХ АКЦИЈА НА СВОМ ТЕРЕНУ, А У ТОКУ НАРОДНООСЛОБОДИЛАЧКОГ РАТА ПОЖРТВОВАНЕ БОЛНИЧАРКЕ, ХРАБРН БОРЦИ И ОДЛУЧНИ ПАРТИЈСКИ РУКОВОДИОЦИ. МЕБУ ЊИМА СУ БИЛЕ: АМАЛИЈА-МАЛЧИ ПОДГОРШЕК-ЈАКШИК, ЉУБИНКА ВОРБЕВИП, ПАУЛА ЛЕВСТЕК, ИЛОНКА ГОЛИК, ДЕСА СТАНИН, АНБЕЛКА КОСАНОВИК, САША ЈАВОРИНА, БУРБИЦА ШТИМАЦ, ЕСТЕР ПЕРЕРА, ЦИТА ЛОВРЕНЧИЧ-БОЛЕ, МАРТА ХОЧЕВАР, БЛАГОРОДНА ЏИДРОВА ТЕЧАЈ ДОБРОВОЉНИХ БОЛНИЧАРКИ УОЧИ ДРУГОГ СВЕТСКОГ РАТА У УЖИЦУ „... Жене су уносиле хуманост у нагиу борбу и она се преносила и на наше борце. Тако је у току рата чување и спасавање рањеника представљало моралну обавезу сваког нашег борца. А њу су бага жене унијеле међу нас. Тај хумани елеменат одиграо је огромну улогу у јачању борбеног морала, јер су наши људг1 знали да ће, ако буду рањени, бити учињено све да се спасу .. ,“2) Пракса стечена у овим условима коришћена је током НОБ, на ослобођеној и неослобођеној територији, као својеврсна форма рада са женском омладином. ') ИРПС, бр. 12067. „Борба”, бр. 108, 10. мај 1959. 2) 91 �ДПЕД ЈУГОСЛОВЕНСКОГ ЖЕНСКОГ САВЕЗА СВИМ ЖЕНАМА ЈУГОСЛАВНЈЕ ДА СЕ ОРГАНИ ЗОВАНО ПРИПРЕМАЈУ ЗА ОДБРАНУ ЗЕМЉЕ. У ОВАЈ САВЕЗ БИЛА СУ УЧЛАЊЕНА СВЛ ЖЕНСКА ДРУШТВЛ II ОРГАНИЗАЦИЈЕ. НАРОДНИ ХЕРОЈ СПАСЕНИЈА-ЦАНА БАБОВИП ОСУБЕНА ЈЕ 1937. НА ДВЕ ГОДИНЕ РОБИЈЕ ЗБОГ ПОЛИТИЧКОГ И ПАРТИЈСКОГ РАДА. КАЗНУ ЈЕ ИЗДРЖАЛА У ЖЕНСКОМ КАЗНЕНОМ ЗАВОДУ У ПОЖАРЕВЦУ У ЗАТВОРИМА ПРЕДРАТНЕ ЈУГОСЛАВИЈЕ роз затворе и робијашнице предратне Југославије прошло је и много жена суђених и осумњичених за политичке преступе. Нарочито су велика хапшења настала после завођења војномонархистичке диктатуре 6. јануара 1929. године, када се Комунистичка партија Југославије нашла под још жешћим ударцем режима и полиције него ранијих година. К Оптуженима је суђено по Закону о заштити државе, који је био донет после доношења „Обзнане”, а после завођена диктатуре установљен је и Суд за заштиту државе. Пресуде овога Суда биле су драконске, изрицане су дугогодишње казне често и за незнатне „кривице”. У примени метода мучења полиција није правила разлику између мушкараца и жена. Упркос пблицијској тор- 92 тури, другарице су својим држањем пред класним непријатељем оправдале поверење које им је Партија указала. Оне нису одавале свој рад нити су теретиле оне са којима су сарађивале. „Из извјештаја који су подношени У комунистичким ћелијама, видио сам да су другарице у оно доба невјероватно савјесно испуњавале обавезе које су доби- �јале од своје организације, без обзира на сву опасност која им је пријетила. Када су падале полицији у руке, апсолутно се није могло ни посумњати да се нису достојно држале. У илегалном раду оне су се добро сналазиле, али када би пале у руке полицији, за њих је било важно да што часније из ње изађу.”1) Тито“ Од завођења шестојануарске диктатуре 1929. па до 1941. године кроз Женски казнени завод у Пожаревцу прошло је преко 40 жена политичких осуђеника из разних крајева Југославије, пошто је то био једини затвор у коме су издржавале казну женеполитички осуђеници. То су биле: Савка Тасић и Роза Мартон (осуђене на по 10 година робије), Ката Говорушић (5 година), Евица Нускерн и Марија Брезник (обе на по 3 године) и Паула Кастрин (1 година). Све су оне осуђене 1929. године. Барбара Селеши (2 године), Анка Михота-Супанц (2 године) и Марица Матошић (1 година) осуђене су 1930. године; Иванка Ивић (2 године) и Шарлота Фридфелд (1 година) — 1932. године; Јелисавета Бешка-Бембаса, Иванка Муачевић и Лидија Шентјурц (све три осуђене 1933. на по 2 године); 1935. године су осуђене: Ленка Маестро (18 месеци), Валерија Карио Пап (14 месеци), Зора Бочкај (1 година), Леа Краус (10 месеци); 1936. године —• Зора Потипарски (3 године), Мира Сакс, Глинка ГаљаКорпорић, Анка Берус и Бојана Поповић (све четири на по 2 године); Злата Штросер-Марушић (18 месеци), Лидија Херцог-Златић (14 месеци), Марија Марчеља-Зовко, Мира Антолић, Тонка Марић, Мила Херцог и Мира Ледерер-Кајзер (све на по 1 годину), Елизабета-Бешка Турковић (10 месеци); 1937. године —• СпасенијаЦана Бабовић (2 године), Јелена Михаиловић-Тепавчевић (18 месеци); 1938. — Анка Гржетић (2 године) и Зора Николић (6 година); 1940. — Агнес Сас и Марица Патаки на по 18 месеци, Марија Хабулин (14 мес.) а Ната Јоцић и Анкица Сертић2) на по 1 годину.3) Поред ових другарица велики број жена је суђен на мање временске каз- СПИСКОВИ ПОДИТИЧКИХ ОСУБЕНИКА ') Из интервјуа главиом уреднику ,,Жене данас”, бр. 157, 1959. године. -‘) Године 1941. постала агент усташке полиције и денунцирала комунисте. ‘) Од другарица које су прошле кроз женски казнени завод у Пожаревцу погинуле су за време народноослободилачког рата: Јелисавега-Бешка Бембаса, Валерија-Карио Пап, Глинка-Гаља Корпорић и Мира Сакс (обе убијене јула 1941. у усташком логору у Госпићу), Иванка Муачевић-Николиш, Марица Патаки (убијена 1945. пред ослобођење у усташком логору у Градишки), Барбара Селеши, Марија Хабулин (стрељана септембра 1941. у Загребу), Мила Херцог (убијена 1941. у усташком логоРУ Јадовно). Савка Тасић, Ката Говорушић и Ната Јоцић су умрле после ослобођења. 93 �не и издржао казну у истражном и другим затворима широм земље. Године 1929. ухапшене су у Београду и биле под истрагом неколико месеци Перса Крстић и Стана Ковић, раднице, Сока Аранђеловић и Лепа Нешић (пуштене из затвора после месец дана). У периоду између 1933. и 1935. ухапшене су: Спасенија-Цана Бабовић, Анка Ћирић (као малолетна осуђена на 6 месеци затвора), Анђа Ранковић, Лепа Перовић, Ружа Ољача, Кристина Ковачевић, Загорка Павловић, Пирика Бембаса, Нада Кун и друге. Године 1935. и 1936. дошло је до неколико продора полиције у партијске организације. Осим у Београду и Србији, провала се проширила и на друге центре у Југославији. Почетком 1935. ухапшене су у Београду: Вукица Митровић, Милица Шуваковић, Душица Стефановић и Војка Демајо. Крајем 1935. ухапшене су: Брана Димитријевић, Боса Цветић (осуђене на по 10 месеци), Зора НиколићЛела (осуђена на 4 месеца), Сока Аранђеловић, Рахела Челеби-Меламед, Естер Демајо, Рада Галева, Даница-Дика Мариновић, Радојка Лазаревић, Милица Павловић и Ленка Војиновић, стара преко 70 година. Крајем 1936. ухапшене су у великој провали у Београду: Кристина Ковачевић, Лепа Стаменковић, Боса Цветић, Радмила Поповић, Рада Ђулић, а у омладинској провали: Милица Сарић, Радмила-Лала Ивковић, Луна Коен, Добрила-Сека Поповић, Радмила Распоповић, Јованка-Буба Поповић и Стефанија Врцељ. ■—• Исте је године ухапшена у Великом Бечкереку Терезија Серво. Крајем 1937. биле су кратко време у истражном затвору: Благородна Димитријевић, Амалија-Малчи Подгоршек, Деса Станић, Савка-Саша Јаворина, Естер Перера и Ђурђица Штимац — језгро омладинског актива у школи за сестре нудиље. Почетком 1938. ухапшене су у Белој Цркви Станка Мунћан-Веселинов и Драгиња Савковић, које су због недостатка доказа ослобођене на суђењу у Окружном суду. Исте су године ухапшене у Београду Вукица Митровић и Анђа Ранковић, а у Нишу Ђука Динић; 1939. ухапшена је у Крагујевцу Ангелина-Анга Недељковић, секретар МК СКОЈ-а; априла 1940. ухапшене су у Н. Саду Соња Маринковић и Мила Бркић, а у Вршцу: Јелисавета-Беба Петров, Олга Радишић, Лукреција Анкуцић и радница Љубица Харшањи; у Вел. Бечке- ЗГРАДА ЖЕНСКОГ КАЗНЕНОГ ЗАВОДА У ПОЖАРЕВЦУ КРОЗ КОЈИ ЈЕ ОД 1929. ДО 1941. ГОДИНЕ ПРОШДО ПРЕКО 40 ЖЕНА — ПОАИТИЧКИХ ОСУБЕНИКА ИЗ РАЗНИХ КРАЈЕВА ЈУГОСААВИЈЕ, ОСУБЕНИХ ОД СУДА ЗА ЗАШТИТУ ДРЖАВЕ НА КРАНЕ ИАИ ДУЖЕ ВРЕМЕНСКЕ КАЗНЕ НАРОДНИ ХЕРОЈ ЛИДИЈА ШЕНТЈУРЦ, ОСУБЕНА ЈЕ 1933. ГОДИНЕ НА ДВЕ ГОДИНЕ РОБИЈЕ ЗБОГ ПОЛИТИЧКОГ И ПАРТИЈСКОГ РАДА И УПУБЕНА НА ИЗДРЖАВАЊЕ КАЗНЕ У ЖЕНСКИ КАЗНЕНИ ЗАВОД У ПОЖАРЕВЦУ. ПО ИЗЛАСКУ СА РОБИЈЕ ВРАТИЛА СЕ У СЛОВЕНИЈУ. ЗА ВРЕМЕ НОБ БИЛА ЈЕ НА РУКОВОДЕБИМ ДУЖНОСТИМА У ОСВОБОДИЛНОЈ ФРОНТИ И У ПАРТИЈИ 94 �реку ухапшена је у исто време Ружа Шулман. Крајем 1940. ухапшене су у великој провали у Београду: др Душица Стефановић, Корнелија Сенде, Добрила Карапанџић, Србислава Ковачевић, Загорка Недић, Дара Стефановић и многе друге. У Нишу је исте године ухапшена Мара Нацева. Почетком 1941. ухапшене су у Новом Саду Олга Радишић-Петров, Ливија-Лилика Бем и Наталија Цигурски. Првих година шестојануарске диктатуре режим у Женском казненом заводу у Пожаревцу, као и у другим казненим заводима, био је за жене — политичке осуђенике врло строг и крајње нечовечан. Оне су радиле тешке физичке послове заједно са криминалкама. Добијале су слабу храну, нису имале право на шетњу нити им је било допуштено читање не само дневне штампе већ ни књига. Због оваквог тешког положаја, политичке затворенице су двапут штрајковале глађу. Овим штрајковима постигнуте су извесне олакшице — одвојене су од криминалки, нису више морале радити у ћилимарској радионици, где је рад био крајње исцрпљујући, допуштена им је шетња и примање пакета. Доласком другарице Иванке Муачевић, Бешке Бембаса и Лидије Шентјурц 1933. године почело је организовање колектива. Оне су добијале редовно пакете, па су услови живота донекле побољшани, а створиле су се и могућности за организовање заједничког рада, јер их је сада било више. Активност ових другарица била је усмерена на то да организују колективни рад у циљу личног уздизања политичких затвореница. Организовано је заједничко и систематско проучавање марксистичке литературе, која је, и поред строге цензуре, ипак долазила до затвореница; дневну штампу су им кришом набављали кажњеници-слободњаци. О животу политичких осуђеница у једној изјави Лидије Шентјурц стоји: „Могу го мирно тежим дали у Митровици, казнионици школу казати условима за ганизовале у нага да је упркос од оних који и робија у Пожаревцу будући рад су вла- Женској колико-толико да смо ор- подношљив живот."1) Од године 1935, под притиском јавног мњења, режим у казненом заводу почео се мењати и био је нешто сношљивији. То је дошло као резултат све организованије помоћи КПЈ, која је ‘) „Комунист”, бр. 130, 20. X 1959. године. АНКА-БЕБА ВИРИН, АКТИВИСТА РАДНИЧКОГ ПОКРЕТА СТАРА ЗГРАДА УПРАВЕ ГРАДА БЕОГРАДА, ЗЛОГЛАСНА „ГЛАВЊАЧА" ВЕЛНКИ БРОЈ ЖЕНА КОМУНИСТА ИЗ СВИХ КРАЈЕВА ЈУГОСЛАВИЈЕ КРОЗ КОЈУ ЈЕ ПРОШАО мно- представљала и НАРОДНИ ХЕРОЈ АНКА БЕРУС, УХАПШЕНА ЈЕ У ПРОВААИ ОКТОБРА 1935. ГОДИНЕ У СПАИТУ И ОСУБЕНА НА ДВЕ ГОДИНЕ РОБИЈЕ, КОЈУ ЈЕ ИЗДРЖАДА У ПОЖАРЕВЦУ. ВРЕМЕ НА РОБИЈИ ПРОВЕАА ЈЕ У БОРБИ ЗА ПОБОЉШАЊЕ УСЛОВА ЖИВОТА ПОЛИТИЧКИХ ЗАТВОРЕНИЦА II У ПОЛИТИЧКОМ РАДУ. ЗА ВРЕМЕ НОБ БИЛА ЈЕ ЈЕДАН ОД ОРГАНИЗАТОРА БОРБЕ ПРОТИВ ОКУПАТОРА У ЗАГРЕБУ И У РАЗНИМ КРАЈЕВИМА ХРВАТСКЕ водила непрекидне широке акције за побољшање положаја политичких осуђеника. Истовремено упорна борба самих осуђеница и њихов организовани рад у казниони такође су допринели да се тај положај поправи. Редовнија и чвршћа веза с Партијом и сношљивији услови живота у казненом заводу омогућили су појачани идеолошко-политички рад на теоретском изграђивању другарица. Управа је покушавала да препадима одузме извојеване олакшице. У таквим су моментима иступале другарице 95 изабране од колектива да преговарају са управом, те су својим одлучним ставом успевале да то спрече. Уколико би управа остајала упорна, другарице су се бориле до штрајка глађу, да им се не укине ниједна од извојеваних олакшица: право на књиге, на дневну штампу, на дужу шетњу, на куповање додатне хране и др. На покушаје да се погорша њихов положај, оне су преко веза обавештавале Партију да би им помогла у свакој њиховој акцији. Током времена већини другарица је �истекла казна, тако да се марта 1941. године у пожаревачком казненом заводу затекло само пет жена: Зора Николић, Марица Патаки, Ната Јоцић, Агнес Сас и Анкица Сертић. чека, па су настојале да се на сваки начин ослободе. Затражиле су састанак са управником или његовим замеником да би преговарале о пуштању, али ни један од њих није дошао. је било неколико стотина, неће у томе успети, па су почеле да их врбују за свој план. Комунисткиње су уживале велики углед међу њима, а како је те Из изјава Зоре Николић и Агнес Сас добија се реална слика о ситуацији ко- ским начелником или неким представ- ноћи владала страшна паника због детонација у оближњој барутани, коју је при повлачењу запалила југосло- ја је тих дана владала у казниони. ником власти у Пожаревцу, али се ни венска војска, криминалке су спремно После 27. марта осуђенице нису имале они нису одазвали њиховој молби. Пошто у том моменту нису имале ве- прихватиле идеју о бекству. За ову су акцију придобиле и неке од жена зу са партијском организацијом у По- које су их чувале, а од чуварке Анђелке Гргуровић, зване Анђа Црно- везу са спољним светом, сем онолико колико су преко чуварки сазнавале. Сутрадан су тражиле састанак са сре- За бомбардовање Београда, 6 . априла 1941. године, чуле су тек 9. априла, а жаревцу, одлучиле организују бекство. тога су дана, са прозора казнионе, ви- Извођење акције планирале су за ноћ деле војнике југословенске војске у одступању. Одмах су схватиле шта их између 10. и 11. априла. Биле су свес- студенткињу, и од раније им била наклоњена и чинила им разне услуге, не да без учешћа криминалки, којих добиле су кључ од врата који је делио КАЗНЕНИ ЛИСТ БАРБАРЕ СЕЛЕШИ су да неодложно горка, која је имала ћерку напредну њихове просторије од просторија криминалки. То им је пружило велику могућност за успешно извођење бекства. Око пола ноћи су отвориле врата од дела зграде у коме су се налазиле криминалке, редом отварале врата њихових затворских соба и позивале их да разбију излазна врата затвора. Жене су извукле из својих кревета дебеле храстове даске, а политичке осуђенице су им дале секиру, коју су у своје време добиле да би цепале дрва пошто су саме кувале, а тих дана, на срећу, никоме није пало на памет да им ту секиру одузме. Под снажним ударцима секире и дебелих дасака попустила су тешка храстова врата и све су се жене нашле у дворишту, одвојене од слободе само затворским зидом. Стражари су били запрепашћени. Иако су држали пушке „на готовс”, нису пуцали, нити су шта друго предузимали, али их нису хтели пустити да изађу. Тада су жене на исти начин провалиле и дворишну капију и изашле ван зидова — слободне. У демолираном и празном казненом заводу остало је само неколико италијанских, мађарских и немачких шпијунки, које су спремале заставе за дочек хитлеровске војске. После изласка из казнионе жене су се разишле на све стране, а политичке осуђенице су кренуле према Београду. У селу Поповићу код Раље нашле су партијску везу Цану Бабовић и Мому Марковића који су их упутили да свака иде у свој крај и да се тамо повеже са партијском организацијом. 96 �ДВАДЕСЕТСЕДМИ МАРТ И ШЕСТИ АПРИЈТ 1941. ГОДИНЕ очетком 1941. године, када се у земљи већ осећало приближавање рата, КПЈ је убрзано спроводила одлуке V земаљске конференције. Фебруара 1941. године ПК КПЈ за Србију одржао је саветовање у Београду, у Новој улици на Чукарици, у стану Петруше и Лазара Кочовића, на коме су конкретизоване одлуке V земаљске конференције на територији Србије. Саветовању су присуствовали: друг Тито, сви чланови ЦК КПЈ који су се налазили у Београду, сви чланови ПК КПЈ за Србију, секретари и поједини чланови окружних комитета и чланови МК КПЈ за Београд. После тога су одржана саветовања у окружним комитетима по Србији и покренуте су разне акције и демонстрације. Поводом потписивања споразума о приступању Југославије Тројном пакту, организоване су демонстрације. Београдска партијска организација извела је демонстрације 26. марта 1941. године. У овим је демонстрацијама, по сагласности Партије, први пут организовано учествовало око 800 чланова СКОЈ-а из средњих школа. До тада је Партија изричито забрањивала да средњошколци иду на демонстрације. Демонстрације заказане за 27. март претвориле су се после војног пуча, који је извршен те ноћи, у огромне народне манифестације. Београђани су изишли на улице и демонстрирали против приступања Југославије силама Осовине и одушевљено изражавали спремност да се боре за независност и слободу земље. На челу демонстрација против фашизма и манифестација за одбрану независности земље, убрзо су избили комунисти, скојевци и активисти из разних легалних масовних организација: радничких, студентских, женских и др. На зборовима, који су преко целог дана одржавани на разним местима у граду, говорили су многи руководиоци и чланови Партије: Спасенија-Цана Бабовић, која је дуже време живела у П 27. МАРТА 1941. ГОДИНЕ МАСЕ ДЕМОНСТРАНАТА ИШАЕ СУ БЕОГРАДСКНМ УАИЦАМА ЗАХТЕВАЈУЕИ НАРОДНУ ВААДУ, ДЕМОКРАТСКЕ САОБОДЕ, НАЦИОНАДНУ РАВНОПРАВНОСТ И САВЕЗ СА СССР У МАНИФЕСТАЦИЈАМА 27. МАРТА 1941. У КРАГУЈЕВЦУ УЧЕСТВОВАО ЈЕ ВЕАИКИ БРОЈ РАДНИКА, СТУДЕНАТА, ОМААДИНЕ И ДРУГИХ НАПРЕДНИХ ГРАБАНА 97 �УЧЕНИЦЕ УЧИТЕЉСКЕ ШКОЛЕ У КРЛГУЈЕВЦУ П. МАРТД 1941. У МАИИФЕСТАЦИЈАМА илегалству, тада је први пут јавно говорила, Раде Кончар, Светозар Вукмановић-Темпо, Иво Лола Рибар, др Сима Милошевић, Милош МатијевићМрша, Вукица Митровић, Рифат Бурџевић, Бора Марковић, Ђуро Стругар, Митра Митровић, Неда Божиновић, Зденка Шегвић, Милада Рајтер, Веселинка Малинска, Мелахат Хоџић, Слободанка-Боба Ђорђевић и др. Партијске прогласе и летке растурали су омладинци и омладинке. Демонстрације и манифестације 27. марта организоване су у свим градовима широм земље и у многим селима. У Петровцу на Млави демонстрације су потекле из Народне читаонице. Њима су се одмах прикључили професори и учитељи и извели ђаке на улицу. Трговци су позатварали радње и придружили се осталом становништву Петровца. У Неготину и Зајечару учествовале су у демонстрацијама све напредне жене и омладинке. У Ужицу је у демонстрацијама учествовао велики број средњошколске и радничке женске омладине. У знак спремности за одбрану земље омладина је одмах приступила копању ровова, марширала кроз град у строју уз песме корачнице. На Пори изнад Ужица одржан је омладински митинг. У Крагујевцу је цео град био на ногама. У демонстрацијама и манифестацијама је учествовао велики број жена и омладинки, међу којима су биле готово све ученице Учитељске школе. У Чачку су у манифестацијама учествовали радници Војно-техничког завода, Фабрике хартије, ученици гимназије и већи број грађана. Манифестанти су истакли пароле: „Боље рат него пакт”, „Боље гроб него роб”, „Хоћемо савез с Русијом” и др. У организовању демонстрација у Панчеву учествовале су Лидија Алдан, Елза Задравец и Марија Фучек. У Кикинди је поворка демонстраната кренула од куће Даде Липованов ка центру града, где се искупило око 10.000 грађана. На митингу који је одржан говориле су Дада Липованов и Олга Удицки, а Мила Радак и друге жене делиле су летке. Демонстрације су одржане у целом Срему: Сремској Митровици, Руми, Старој Пазови, Иригу, Вогњу и др. У великим демонстрацијама у Новом Саду учествовале су школе, фабрике, предузећа, читава скојевска и партијска организација. У Суботици је велика група комуниста и симпатизера Партије демонстрирала пред затвором, у коме су се налазили раније ухапшени партијски и скојевски руководиоци. Талас манифестација и демонстрација захватио је сва места и насеља у косовскомитровачком срезу. У демонстрацијама је учествовао велики број жена из места и околних села. У Вучитрну је демонстрације организовала група комуниста. После подне 27. марта ПК КПЈ за Србију издао је проглас, који је написан за време трајања демонстрација: „РАДНИЦИ, СЕЉАЦИ, ГРАЂАНИ И ОМЛАДИНО ВОЈНИЦИ, ПОДОФИЦИРИ И ОФИЦИРИ!1) У овом судбоносном моменту удружите све снаге да се обезбеди мир и национална независност наших народа. Нају*) ИРПЈ — Проглае ПК КПЈ за Србију који је 27. III 1941. написан у стану народног хероја Радојке врашешевић, у Баба Вишшиној улици у Београду. 98 ривање издајника Павла и Цветковића јесте последица народне борбе за мир и независност, али агенти другог зараћеног блока — Енглеске — већ сад чине све да то искористе за своје себичне интересе. Радници и омладина Београда су већ у ноћи уочи преврата устали против издаје и показали пут којим читав народ креће у данашњим данима. Учинимо све да народ у својој борби за мир, националну независност, хлеб и слободу не буде изигран. Сада је главно: очувати нашој земљи мир, што је једино могуће ослањајући се на Совјетски Савез. Свако одгађање пакта о узајамној помоћи са Совјетским Савезом значи да ће нас немачки империјалисти напасти, значи омогућење роварења енглеским агентима да нас увуку у рат за интересе енглеског империјализма, значи пустошење наше земље. Нова влада није учинила још ниједан корак да земљи обезбеди мир и независност наслањајући се на Совјетски Савез, нити да испуни политичке и економске захтеве радних маса: укидање концентрационих логора и Суда и Закона о заштити државе, општу амнестију, повратак шпанских добровољаца, слободу штампе, организовања и штрајка, укидање реакционарних уредаба које погађају радне масе, чишћење државног апарата од свих који су окрвавили руке народном крвљу итд. Напротив, већ је штампи забрањено да ма шта донесе о томе како су манифестанти тражили пакт о узајамној помоћи са СССР-ом, а управник града Београда је забранио скупове радних маса. Мобилишите све своје снаге да се испуне народни захтеви и земљи очува мир и независност. РАДНИЦИ, СТВАРАЈТЕ ЧВРСТО ЈЕДИНСТВО СВИХ РАДНИКА У БОРБИ ЗА ВАША ПРАВА! СЕЉАЦИ, ГРАЂАНИ, ОМЛАДИНО, УДРУЖИТЕ СЕ С РАДНИЦИМА У БОРБИ ЗА ВАШУ ЗАЈЕДНЧКУ СТВАР! �ВОЈНИЦИ, ПОДОФИЦИРИ И ОФИЦИРИ, ПРИДРУЖУЈТЕ СЕ НАРОДУ! НЕК НЕ ПРЕСТАНЕ ВАША БОРБА ДОК СЕ НЕ ОСТВАРИ ОНО ЗА ШТО СЕ ЧИТАВ НАРОД БОРИО И БОРИ! ПАКТ О УЗАЈАМНОЈ ПОМОЋИ СА СОВЈЕТСКИМ САВЕЗОМ, којим се једино може обезбедити мир и независност нашој земљи, ДЕМОКРАТСКЕ СЛОБОДЕ ЗА РАДНЕ МАСЕ, НАЦИОНАЛНА РАВНОПРАВНОСТ ЗА МАКЕДОНСКИ И ЦРНОГОРСКИ НАРОД И ОСТАЛЕ НАРОДЕЈУГОСЛАВИЈЕ, Остварење Народне владе која ће пактом о узајамној помоћи са Совјетским Савезом обезбедити мир и независност, и својом демократском политиком подиНи сав народ да чуеа тај мир и независност. ДОЛЕ АГЕНТИ ЕНГЛЕСКОГ И НЕМАЧКОГ ИМПЕРИЈАЛИЗМА! ДОЛЕ ИМПЕРИЈАЛИСТИЧКИ РАТ! ЖИВЕО МИР И НЕЗАВИСНОСТ НАШИХ НАРОДА! ЖИВЕО СОВЈЕТСКИ САВЕЗ, ЈЕДИНА НАША НАДА, ТВРЂАВА МИРА И НЕЗАВИСНОСТИ МАЛИХ НАРОДА! ЖИВЕЛО БОРБЕНО ЈЕДИНСТВО РАДНИЧКЕ КЛАСЕ! ЖИВЕО САВЕЗ РАДНИКА И СЕЉАКА, САВЕЗ ЧИТАВОГ РАДНОГ НАРОДА У БОРБИ ЗА ХЛЕБ, МИР И СЛОБОДУ! ЖИВЕЛА КОМУНИСТИЧКА П А Р Т И Ј А Ј У Г О С Л А В И Ј Е , НАЈОДЛУЧНИЈИ БОРАЦ ЗА МИР, РАВНОПРАВНОСТ И НЕЗАВИСНОСТ СВИХ НАРОДА ЈУГОСЛАВИЈЕ! ПОКРАЈИНСКИ КОМИТЕТ КОМУНИСТИЧКЕ П АРТИЈЕ ЈУГОСЛАВИЈЕ“ сак да ради по жељи народа — Комунистичке партије, која је једина заступала интерес народа. Наглашено је да је рат неизбежан и да се треба спремати за пружање што јачег отпора. Комунисти треба још више да појачају антифашистички фронт активне одбране земље, да се одазивају мобилизацији, да у војсци раде на подизању борбеног духа отпора, да се боре против „пете колоне”, против нагињања капитулацији, која би водила издаји земље. Свим снагама настојати да се нападачу пружи што већи отпор, јер је рат одбрамбен и праведан. Наглашено је и то да у позадини треба створити нова руководства углавном од жена и оних мушкараца чланова Партије који не подлежу мобилизацији. БЕОГРАД ПОСАЕ НАПАДА НЕМАЧКЕ АВИЈАЦИЈЕ АПРИАА 1941. ГОДИНЕ. РУШЕВШ1Е СУ БИЛЕ У СВИМ КРАЈЕВИМА ГРАДА Истога дана ПК КПЈ за Србију донео је одлуку да поведе преговоре са владом генерала Симовића. На владу су вршиле притисак и масе народа. Када су 28. марта представници Партије пошли на преговоре, пред зградом владе демонстрирала је група од 200— 300 жена, захтевајући да се пусте на слободу политички затвореници. Увече 27. морта послат је у Загреб извештај секретару ЦК КПЈ Јосипу Брозу Титу о успешним масовним демонстрацијама и манифестацијама у Београду. Извештај је однела Митра Митровић. Друг Тито је 29. марта стигао у Београд, где је истога дана приеустовао саветовању ПК КПЈ за Србију. На овом саветовању, на основу поднетих извештаја, друг Тито је дао критичку анализу новонастале ситуације у земљи и тада су одређени задаци за акције партијских организаЦија у Србији. Истакнуто је да на владу генерала Симовића треба стално вршити прити- 99 �гвић, Веселинка Малинска, Рајтер, Вукашин Антић и др. Милада Централни комитет Комунистичке партије Југославије одмах је реаговао на насталу ситуацију проузроковану варварским фашистичким упадом у нашу земљу и 15. априла 1941. године упутио је проглас народима Југославије: „Страшна катастрофа,1) коју смо ми комунисти већ одавна сигнализирали, задесила је народе Југославије. Освајачке армије осовинских сила провалиле су у нашу земљу изненада, и свуда куд пролазе сију смрт и пустошење. Београд је сравњен са земљом. Невина дјеца, жене и старци, који су се у паничном бијегу хтјели спасити из горућих рушевина били су подвргнути стројопушчаној ватри из авиона барбарских нападача ... Народи ЈугославијеД) није, Црне Горе, Босне Македоније и Војводине! Србије, Словеи Херцеговине, Ви који се борите и гинете у борби за своју независност знајте да ће та борба бити окруњена успјехом, па ма ви сада са надмоћним непријатељем и подлегли у тој борби. Не клоните духом, збијте чвршће своје редове, дочекујте уздигнуте главе и најтеже ударце. Комунисти и читава радничка класа Југославије устрајат ће до коначне побједе у првим редовима народне борбе против освајача. Не клоните духом ни онда ако у тој борби временом и подлегнете, јер ће из овог крвавог империјалистичког покоља рађати нови свијет, збрисат ће се заувијек коријени империјалистичких ратова и националног поробљавања. Створит ће се на истинској независности свих народа Југославије слободна, братска заједница. Радници и раднице Југославије! Над радничком класом Југославије, надвише се црни облаци. Најгори непријатељи радничке класе провалили су у нашу земљу и заводе најцрњу реакцију. Ти исти, који држе у свирепом капиталистичком ропсту њемачку и талијанску радничку класу, који поробише многе народе и пролише море крви, како свога ОВАЈ БРОЈ „ПРОЛЕТЕРА" ОДШТАМПАН ЈЕ У ШТАМПАРИЈИ ПК У ШУМАДИЈСКОЈ УЛИЦИ БРОЈ 187, У СТАНУ ЉУБИЦЕ И ЦИРИЛА ЖУЖЕКА КПЈ је свакодневно вршила притисак на владу генерала Симовића да хитно предузме мере за јачање одбрамбене снаге Југославије, јер је правилно предвиђала напад фашистичке Немачке. Пошто је влада у томе оклевала, Партија је за 6. април 1941. године заказала демонстрације у Београду. Демонстрације је омео изненадни напад немачких бомбардера. Истог дана после подне, одржан је на периферији града, код циглане Шиђанског, састанак партијских руководилаца ради договора о раду у новонасталој ситу- КПЈ ЗА СРБИЈУ У БЕОГРАДУ, тако исто и других радних народа. Пред лицем ацији. Одлуке су биле у духу саветовања ПК КПЈ за Србију, одржаног 29. марта 1941. године. Према сећању преживелих учесника, овом састанку су присуствовали чланови ПК КПЈ за Србију: Спасенија-Цана Бабовић, Милош Матијевић-Мрша, Вукица Митровић, Светозар Вукмановић-Темпо, Љубинка Милосављевић, секретар ПК СКОЈ, и чланови ЦК КПЈ Раде Кончар, Влада Поповић, Сретен Жујовић и секретар ПК КПЈ за Војводину Жарко Зрењанин-Уча. Били су присутни и Митра Митровић, Зденка Ше- 100 класа ових динствена се тешких Југославије и плашити часова треба да радничка се нађе збијених редова. Не никаквог терора и је- треба прогона. Ми смо на то навикли, — прогонили су нас сви режими у току ових 20 година, — али радничка класа, на челу са сво- јом авангардом, јом, постала је Комунистичком још јача. Наша партије дуж- ност да у овим судбоносним данима са<) Архива ЦК СК Хрватеке, Проглас ЦК КПЈ, 15. IV 1941, одломак. !) У овоме прогласу, писаном у Загребу, упућени еу претходни пасуси хрватском народу, те се он стога у текету даље не помиње. ГПр. рел.). �чувамо своју хладнокрвност, да још одлучније учвршћујемо своје редове, да радимо упорно на освајању и окупљању радничких маса — водећи их у борбу за њихове свакодневне интересе, у борбу зо бољу и сретнију будућност. Живило братство и слога народа Југославије у борби за своју слободу и националну независност! Живило братство и слога свих народа на Балкану у борби против империјалистичких освајача и националних угњетача! Живио Совјетски Савез, нада свих угњетених и поробљених! Живила Комунистичка партија Југославије! 15. травња 1941. ЦЕНТРАЛНИ КОМИТЕТ Комунистичке партије Југославије“ Одмах после уласка немачких трупа у Југославију априла 1941. године територија данашње Србије подељена је на више административних делова између четири окупатора. Највећи део Србије остао је директно под немачком окупацијом, укључујући и Баиат, који је имао посебан статус: Бачка је препуштена Мађарској; Срем усташкој НДХ; највећи део Косова и Санџака добила је Италија, а југоисточни део Србије и мали део Косова Бугарска. ПРИПРЕМЕ ЗА УСТАНАК У овако раскомаданој Србији Комунистичка партија Југославије отпочела је припреме за устанак одмах после априлског рата. „РАДНИ НАРОДЕ ЈУГОСЛАВИЈЕ Срби, Хрвати, Словенци, Црногорци, Босанци и други — освајачка чизма гази вашу земљу, вашу независност и хоће да вас избрише са лица земље. Све је вас задесила ужасна несрећа, постали сте жртвом многогодишње злочиначке политике властодржаца у Београду, којм су водили бригу, док су били на власти, само о својим капиталистичким интересима. Водили су само рачуна о томе како ће се више обогатити. Због тих интереса угњетавали су преко двадесет година разне народе Југославије, због тих интереса злочиначки су занемарили одбрану земље, због тих интереса забранили су авангарду радничке класе Комунистичку партију Југославије, увели закоц о заштити држане и кроз 20 година пунили тамнице Југославије најбољим борцима радничке класе. Због тих интереса повезали су се с осовинским Рчзбојницима (Стојадиновић и други) и на тај начин омогућили данашњу трагедију. Због тих интереса оглушили су се и силом одупирали неодољивој вољи свих нарсда Југославије да се у интересу мира V, независности народа Југославије створи на вријеме пакт о узајамној помоћи са великом и моћном земљом, са Совјетским Савезом. Кроз све то вријеме Авангарда радничке класе Комунистичка Партија Југославије, иако прогањана, стајала је досљедно у борби за права израбљиваних и национално угњетених упорно је указивала на пут којим треба да се иде, да би се спасио мир и независност народа Југославије. И као што је Ком. Партија до сада стајала у првим редовима народне борбе, тако ће од сада још упорније организирати и водити борбу народа против окупатора и њихових слугу у земљи, против распиривања националне мржње, а за братство народа Југославије и свих народа на Балкану, против израбљивања радних народа, за бољу и сретнију будућност. окупирали твоју родну груду, који газе твоју националну независност и нонос. Омладино, Комунистичка Партија те позива да будеш у првим редовима народнс борбе нротив империјалистичких освајача у борби за сретну и бољу будућност младе генерације. ДА ЖИВИ МЕЂУНАРОДНИ ПРОЛЕТЕРСКИ ПРАЗНИК 1. МАЈ! ДА ЖИВИ ВЕЛИКА, СРЕТНА И НЕПОБЈЕДИВА ЗЕМЉА СОЦИЈАЛИЗМА! СОВЈЕТСКИ САВЕЗ! ДА ЖИВИ БРАТСТВО И СЛОГА НАРОДА НА БАЛКАНУ! ДА ЖИВИ ЈЕДИНСТВО РАДНИЧКЕ КЛАСЕ ЈУГОСЛАВИЈЕ! ДА ЖИВИ КОМУНИСТИЧКА ИНТЕРНАЦИОНАЛА! ДА ЖИВИ КОМУНИСТИЧКА ПАРТИЈА ЈУГОСЛОВИЈЕ! ДОЉЕ ИМПЕРИЈАЛИСТИЧКИ ОКУПАТОРИ — ЖИВЈЕЛА НЕЗАВИСНОСТ НАРОДА ЈУГОСЛАВИЈЕ! ДОЉЕ ИМПЕРИЈАЛИСТИЧКИ РАТ! ЦЕНТРАЛНИ КОМИТЕТ КОМУНИСТИЧКЕ ПАРТИЈЕ ЈУГОСЛАВИЈЕ РАДНИЦИ И РАДНИЦЕ! Стварајте упорно ваше борбено јединство, које је најсигурније оружје у данашњим судбоносним данима. Повезујте се са вагиом браћом на селу, стварајте борбени савез радника и сељака. РАДНИЦИ, СЕЉАЦИ, ГРАЂАНИ — СВИ РОДОЉУБНИ ЕЛЕМЕНТИ! На окуп! У ови.« судбоносним данима потребно је ујединити све ваше снаге У борби за ваш опстанак. Ваги онстанак и ваше нагџмналне тековине угрожени су од вагиих вјековних непријатеља. Они теже да вас збригиу са лица земље, да вас однароде, да вам одузму право на наи,ионални и културни живот. У Словенијг. V Далмацији непријатељи уклањају сва вагиа национална обиљежја. Вигие него икада потребна је народна слоги У тим тешким часовима. Не клоните духом, устрајте у борби у коју вас позива и коју води авангарда радничке класе — Комунистичка Партија Југославије. ОМЛАДИНО ЈУГОСЛАВИЈЕ! Теби пријети велика опасност, у твоју земљу је дошао најгори непријатељ омладине. Непријатељ који омладину на најперфиднији начин претвара у своју ратну — освајачку м.ашину. Непријатељ који потог^има пролијева младу крв, да би продужио живот оному гито је преживјело, што смета развитку човјечанства — капиталистички друштвени систем. — Омладино не дај се завести, нарочито ти омладино у Хрватској, теби пријети особита опасност, јер те наметнути властодржци хоће претворити не само у своје слијепо оруђе, него и у оруђе оних туђинских освајача који су 101 Мајско саветовање у Загребу 1941. године одредило је курс борбе КПЈ и свих родољуба против окупатора. У закључцима је истакнуто: „Због нооонастале ситуације услед окупације, Партија мора да проналази нове методе рада, нове методе у ширењу пропаганде и агитације. Потребно је још вигие проширити мрежу партијских организаг^ија .. . Треба обухватити у партијске организације најбоље елементе радника и сељака и погитене интелигенције, све оне који су се показали или се показују у овим условима као неустрашиви и дисциплинирани борци . . ,’п) Саветовању је као делегат присуствовала Спасенија-Цана Бабовић, члан ПК КПЈ за Србију. После овог саветовања ПК КПЈ за Србију, међу чијим су члановима поред Цане Бабовић, од жена биле Вукица Митровић и Љубинка Милосављевић, као секретар ПК СКОЈ-а, извршио је допуну и распоред кадрова ради јачања партијских и скојевских организација на терену. Из Београда су упућени у округе инструктори ПК са задатком да учврсте и прошире партијске организације на терену, да организују рад технике, да изврше припреме за оружану борбу и да формирају партизанске одреде. Са овим је задацима Лепа Стаменковић упућена као инструктор у ОК КПЈ за Лесковац, а Разуменка-Зума Петровић у Ниш. Ј) Зборник ВИИ, том II, књ. 2, стр. 7—23. �ПОЗИВ НА УСТАНАК И ОРУЖАНА БОРБА Позиве на устанак упутили су народу ПК КПЈ за Србију, ПК КПЈ за Војводину и ПК КПЈ за Црну Гору, Боку, Санџак, Косово и Метохију. звршивши непосредне припреме за оружану борбу, Партија је спремно дочекала догађаје. После напада Немаца на Советски Савез, ЦК КПЈ је 12. јула 1941. године издао проглас народима Јушславије с позивом на оружани устанак против окупатора. Овом је прогласу претходио састанак Политбироа ЦК КПЈ на коме је донета одлука о дизању устанка, одржаном 4. јула у кући Владе и Јаре Рибникар, у Ботићевој улици бр. 5, једном од три илегална стана друга Тита у Београду. И „НАРОДИ ЈУГОСЛАВИЈЕ: СРБИ ХРВАТИ, СЛОВЕНЦИ, ЦРНОГОРЦИ, МАКЕДОНЦИ И ДРУГИ!1) Ваша је земља поробљена и опљачкана о д . . . истих злочинаца који се дрзнуше да дигну своје окрвављене канџе на Совјетски Савез. Ви сте били побеђени у рату, али нисте покорени. Славне традиције борби за правду и слободу ваших дедова не смеју бити заборављене. Сада је време да покажете да сте достојни потомци својих славних предака. САДА ЈЕ ВРЕМЕ, САДА ЈЕ КУЦНУО ЧАС ДА СЕ ДИГНЕТЕ СВИ КАО ЈЕДАН У БОЈ ПРОТИВ ОКУПАТОРА И ЊИХОВИХ ДОМАЋИХ СЛУГУ, КРВНИКА НАШИХ НАРОДА, Не презајте ни пред каквим терором непријатеља. На терор одговарајте масовним ударом по најосетљивијим тачкама фагиистичких окупаторских бандита. Уншитавајте све —• све гито користи фашистичким освајачима. Не дозволимо да наше железнице превозе ратни материјал и друга средства која служе фашистичким хордама у њиховој борби против Совјетског Савеза. Створимо од наше земље опседнуту тврђаву за фагиистичке освајаче. рима на челу с крвником Аћимовићем, они су ту потпору нашли у шачици полицијских паса као што су: Драги Јовановић, Вујковић, Бећаревић, Космајац и други. Ти изроди српства хватају по улицама и кућама комунисте и друге народне борце који се боре за твоју слободу и предају их у руке фашистичких освајача који поробише и опљачкагие твоју земљу. Српски народе, шта су заслужили ти изроди? Заслужили су не само твој презир, него и срамну смрт издајица која их мора пре или касније стићи. Срби, онемогућите те изроде да спроводе у дело наредбе својих окупаторских фашистичких господара. Сав српски народ мора дати најжегићи отпор тим слугама освајача. КОМУНИСТИ ХРВАТСКЕ, СЛОВЕНИЈЕ, ДАЛМАЦИЈЕ, МАКЕДОНИЈЕ ИТД! Не оклевајте ни часа, већ хитно организујте партизанске одреде. Станите на чело ослободилачке народне борбе против окупатора као гито то већ чине ваши српски и црногорски другови. Искористите сада у овој тегикој ситуацији вагие годинама стечено гсскуство. Не презајте ни пред каквим жртвама сада кад је у питању ослобођење народа, кад фашистички крволоци прете да истребе све што је напредно и слободољубиво. У бој другови! У бој противу фашистичких злотвора, непријатеља слободе и напретка, у бој за слободу и националну независност, у бој за збаи,ивање фагиистичког окупаторског јарма! Комунисти, на вама лежи тежак, али частан задатак организације извођења тегике борбе са крволочним фашистичким злочинцима. РАДНИЦИ, СЕЉАЦИ, ГРАЂАНИ, ОМЛАДИНО ЈУГОСЛАВИЈЕ! С Р Б И! Ваши најбољи синови већ се боре по брдима против фашистичких угњетача. Но то није довољно, читав српски народ мора да помаже те борце и њихову борбу. Сви они који могу и који су способни нека ступају у партизанске одреде. Фашистички окупатори осећају тај снажан отпор српског народа и зато настоје да по сваку цену створе од домаћих изрода своје оружје, своју потпору. Они су ту потпору нашли у презреном издајици Љотићу, у такозваним комеса‘) Зборник ВИИ, I, стр. 18—21. ЦК КПЈ, 12. VII 1941., ОДЛОМак. — Проглас У бој! У бој против фашистичке окупаторске банде која тежи да истреби не само највеће борце народа, већ и Словене на Балкану, која тежи да подјарми читав свет, која тежи да заведе најстрашнију владавину над народима коју памти историја. У бој, јер је сад куцнуо час да збацимо окупаторски фашистички јарам. 12. јула 1941. ЦЕНТРАЛНИ КОМИТЕТ КОМУНИСТИЧКЕ ПАРТИЈЕ ЈУГОСЛАВИЈЕ 102 И народи су се одазвали овим позивима, јер је КПЈ уживала велики углед у широким захваљујући својој народним масама дугогодишњој од- лучној борби коју је водила за основна права радничке класе и радног народа. Жене су се масовно укључиле у народноослободилачку борбу као никада до тада у историји наших народа. Такав одзив уследио је као резултат циљева КПЈ и револуционарног радничког покрета у погледу мењања друштвених односа и положаја жене у њему. Он је исто тако и природна последица дугогодишњег учешћа жена у акцијама КПЈ и револуционарног радничког покрета. Армија жена бораца и активиста сваким даном је све више расла, о чему говори Резолуција донета 1942. године на Првој земаљској конференцији Антифашистичког фронта жена Југославије у Босанском Петровцу, у време тешке борбе за освајање сваке стопе слободне територије, у време када је већим делом наше земље осионо газила окупаторска чизма: ,,... 2) У 8 еликом1) ослободилачком рату који су повели народи Југославије под руководством Комунистичке партије Југославије против окупатора и свих његових помагача, узеле су активног учешћа и жене свих народности, вере, свих друштвених слојева, старе и младе у истом размеру као и мушкарци. Антифашистички покрет жена, који се развио и оснажио у току народно-ослободилачке борбе, постао је моћан ослонац борбе родољубивих народа Југославије, а тиме пружио помоћ и борби за уншитење фашизма, коју воде велике савезничке земље, на челу са Совјетским Савезом и његовом херојском Црвеном Армијом. Жене учествују у свим облицима борбе; оне се налазе као борци с пушком у руци и као болничарке у редовима народноослободилачке војске и партизанских одреда Југославије, у позадини оне организују свестрану помоћ војсци и учествују у изградњи народне власти. У борби против окупатора, усташа и четника, у помоћи војсци и свим акцијама у позадини, дошао је до изражаја масовни хероизам и неизмерно самоодрицање, које су показале хиљаде и хиљаде жена свих народа Југославије, а међу 4) „Жена данас”, бр. 31, јануар 1943. �њима масе сељачких жена. Жене су постале активна снага народно-ослободилачког рата, без које се народно — ослободилачка борба и победа над фашизмом не дају замислити. 3) Захваљујући политици братства нагиих поробљених народа, коју спроводи Комунистичка партија Југославије, постигнуто је борбено јединство жена свих народности и вера. То јединство жена свих народности и вера Југославије једна је од снажних гаранција да ме ђу наше народе нико вигие неће моћи, за рачун окупатора и својих себгсчних и,иљева, да унесе раздор и да ће жене постати још снажнија полуга једгшства и братства народа Југославије. 4) У току ослободилачког рата догодио се крупан, историјски преокрет. Ступајући активно у борбу за ослобођење свога народа жене истовремено добијају и потпуну равноправност с мушкарцем. У редовима народно-ослободилачке војске и на ослобођеној територији жене су стекле потпуну равноправност у војсци, оне заузимају све политичке и војне фупкгџсје према заслузи и способностима; на ослобођеној територији добиле су право бирања и право да буду изабране, те су постале чланови народно-ослободилачких одбора и Антифашистичког већа народног ослобођења Југославије. Тако се кроз данагињу народно-ослободилачку борбу укида она вековна неравноправност жена, чиме се јача гс буди ослободилачка снага народа. Та равноправност јесте једна од највећих и пајлепших тековина светог и праведног рата наших народа. Све даље проширивање права жена и њихово све гиире учешће у свим облицима народног живота и народне борбе, јоги више ће појачати ослободилачку борбу, примаћи час коначне победе над фашизмом и осигурати нашим народима и нашим женама лепшу будућност. Равноправност коју су жене добиле даће им јоги више снаге да појачају бедем одбране свих тековина и плодова народно-ослободилачке борбе од свих који би хтели да их пргирабе за себе. БЕЛА ЦРКВА — СЕЛО У РАБЕВИНИ У КОМЕ ЈЕ 7. ЈУЛА 1941. ГОДИНЕ ПУКЛА ПРВА УСТАНИЧКА ПУШКА У СРБИЈИ 5) У току борбе никла је и масовна организаиџја —- Антифашистички фронт жена Југославије — која је постала стожер око кога се окупљају жене свих народности и вера и значајан фактор у народно-ослободилачкој борби. Циљ АФЖ јесте да организационо повеже најшире масе жена, да још вигие учврсти јединство међу њима, да организује ]ош већу и систематску помоћ народно-ослободилачкој војсци, да их јоги више активира у изградњи народне власти и да развгсје политичку свест жена о циљевима народно-ослободгслачке борбе...“ О томе како су се жене бориле и умирале за циљеве народноослободилачке борбе, документовано говоре и следеће странице ове књиге. 103 �104 �ИЗ ОРГАНИЗАЦИОНОГ РЕФЕРАТА ЦАНЕ БАБОВИЋ1) ... Када је Комунистичка партија позвала народ на устанак против окупатора, у великој мери су се том позиву одазвала и жене. У самом почетку формирања партизанских одреда многе жене полазиле су у борбу са пушком у руци и као болничарке. Оне су приступиле, јер су веровале у праведност народноослободилачке борбе и њену победу. Жене које су остајале код својих кућа помагале су свестрано народноослободилачку борбу. Скупљале су топлу одећу за партизане, плеле су чарапе и цемпере, скупљале санитетски материјал, служиле као курири и вршиле обавехитајну службу. Све су то жене радиле под врло тегиким околностима. Имајући у виду градове: Београд итд., када је окупатор уз помоћ својих крвавих слугу блокирао кварт по кварт и на тај начин истребљивао наш народ, а међу њима и велики број жена, жене су показале велику пожртвованост и самопрегор, јер су радиле под условима, где их је сваког момента вребала смрт. Оне су и под тако тешким условима помагале народноослободилачку борбу. Како видимо наша организација Антифашистичког Фронта Жена је извојевана упорном борбом жена Југославије и темељи се на проливеној крви, коју су жене до сада дале у народноослободилачкој борби. Она је добила свој пун облик, и ми данас овде на стотине седимо на нашој првој, историјској конференг^ији АФЖ, говоримо о резултатима нашег досадашњег рада и постављамо задатке пред нашу организацију. наших жена, наше организације, резултате нашег рада с нашим успесима, као и тешкоћама, о јунаштву жена. Само онда ће лист бити одраз наше организаг^ије, ако буду у њему сарађивале све нагие организације. Организација Антифагиистичког фронта жена треба да обезбеди пуну сарадњу са омладинским организацијама на терену. До сад су се дешавали неспоразуми као и неразумевања задатака једне и друге организације. Сматрало се да у Антифагиистичком фронту жена треба да се окупљају само старије жене, док су се омладинке окупљале само у омладинским оргаиизацијама. АФЖ је организација свих жена независно од тога колико је ко стар. Према томе омладинке, и поред тога што су чланице омладинских организација, треба да буду и чланиг^е АФЖ-а. Ако тако поставимо, онда неће долазити до неспоразума између нагис организаг^ије и омладинских. Другарице делегати из наше народноослободилачке војске дале су нам слику о учегићу жена с пушком у руци, о херојствима наших другарица, о славној смрти стотина нагиих бораца-жена, о њиховој издржљивости, из које видимо да наше другарице у народнослободилачкој војсци не заостају за друговима. Али из њихових излагања нисмо могли видети како другарице борг/,и раде по линији АФЖ. Иако претпостављамо да другарице раде по тој линији, ипак је потребно нагласити неопходност везивања другарица из војске са организацијама АФЖ на терену, где се њихове јединице налазе. А ако организације тамо још нема, другарице су дужне да раде међу женама и да успостављају организацију АФЖ према могуНностима. Уколико њихове јединице бораве на једном терену дуже, њихов рад треба да буде плоднији и да да видније резултатс. Политички рад са женама, објашњавање политичке ситуације, обј ашњавање циљева народноослободилачке борбе итд., одржавање течајева за неписмене. Рад нагиих другарица из војске са женама на терену, помоН коју ће оне пружати организаг^ијама АФЖ јесте једна гаранција за чвргиНе повезивање позадине и фронта. Какву улогу треба да има нагиа организација АФЖ у народноослободилачкој борби. — Наша организација мора бити масовна, она мора окупити све жене антифашисткиње око себе. Антифашистички фронт жена треба да оствари пуну и свестрану помоћ фронту. Жене треба да дају пуну помоћ у организацији позадине и да учествују активно у народној власти. Један од задатака прве земаљске конферени,ије јесте да поставимо чврсте темеље нагие орШнизације за читаву земљу. Шта карактерише данагиње организационо стање АФЖ Југослаеије? У нагиој земљи је огроман број жена, које дају све од себе, које испуњавају све задатке и указују пуну помоћ нашем фронту, па ипак снага наше организаи,ијс, број њених чланова, њена организаг^иона чврстина пе одговарају још расположењу жена против фагиизма и њиховој спремности за борбу... Један од најважнијих задатака за учвршНивање наше организације јесте јединство свих жена без обзира на њихову наи,ионалну и верску припадност. Може се реНи да наша организација АФЖ није још успела да окупи све жене. Ван наше организације налази се још велики број Хрватица и Муслиманки. Тим женама морамо ми одјаснити политику распиривања наг^ионалне мржње прошлих ненародних режима и наставак те политике од стране окупатора и његових слугу усташа и четника. Наши непријатељи настоје да распире братоубилачки рат у нашој земљи за своје мрачне циљеве. Упорним радом наше организације створиНемо борбено јединство свих жена Југославије. Наше активисткиње морају познавати све жене: у градовима по улицама, а у селима по засеоцима. Ми морамо знати како свака жена дигие, како је расположена, какав има политички став. Према томе следи наше стално објагињавање и привлачење жена у народноослободилачку борбу. Услови за наш рад су повољни, кад видимо колико су жене спремне за борбу. Жене ће бити још спремније за борбу кад узмемо у обзир спољно политичку ситуагџгју, напредовање Црвене Армије и почетак распадања фашизма као и унутарњу сггтуацију — напредовање нагие народноослободилачке војске, стално проширивање наше ослобођене територије и зато се поставља као пајважније пред нас учвршћење наше организације како би у моменту огромног прилива жена могли те жене организационо обухватити... Централни одбор АФЖ, који ће се изабрати, имаће за задатак да обезбеди издавање једног централног листа АФЖ за целу земљу. Тај лист Не омогуНити да преко њега преносимо искуство нашег рада, координирамо рад, укажемо другарицама помоН у организационом погледу и да преко листа дајемо линију рада АФЖ-а. Лист ће изаћи за пеколико дана и зваће се „Жена данас”. То Не бити заправо наставак издавања листа „Жена данас” који су младе антифашисткиње издавале пре рата у Београду... Као важан задатак поставља се пред организацију АФЖ политичко уздизање жена. Маса жена које учествују^ у народноослободилачкој борби мора знати циљеве те борбе, како данас тако и у будуНности. Да бисмо то постигли, као најважније, а важи за све крајеве наше земље, јесте ликвидација неписмених. Одбори АФЖ од најнижих до највигиих треба да поставе одмах и неодложно организовање течајева за неписмене. За оспособљавање наших другарица активисткиња, које Не правилно спроводити линију АФЖ у живот, морамо оснивати курсеве ниже и више. Виши се могу држати по појединим покрајинама и окрузима, а нижи по срезовима, могу касније и по општинама. На курсевима се мора објаснити женама који су циљеви народноослободилачке борбе, улога жена у тој борби и њени задаци и каква је улога АФЖ у народноослободилачкој Да би омогућили да наш лист излази редовно, наше организације АФЖ-а треба да обезбеде пуну сарадњу у листу. У лист требо слати дописе из организације од највиших до најнижих који треба да садрже слику живота ‘) Организациони реферат којп је поднела Спасенија-Цана Баоовић на I земаљској конференцији АФЖ у Босанском Петровцу, децембра 1942. 105 �борбм. Проучити с њима организационо питање АФЖ, те га конкретно примењивати и на њихов терен, на њихове услове. љих синова свога народа, она је себи извојевала од пугике до топа. Она штити нашу слободу, она нам је гаранција за коначно уништење окупатора и домаћих издајника. А ми жене у позадини морамо учинити све да нашој војсци дамо оно гито њој недостаје, а што ми можемо дати. Ми немамо фабрика, али ако ми организујемо плетење чарапа, г^емпера и ткање сукна итд., нашим радом надокнадићемо оно чега још сада немамо. Учешће жена у радним бригадама, прекопавање путева и томе слично, треба да развијемо још интензивније. — Одборгс од највшиих до најнижих морају водити рачуна да ли су наше њиве пооране, засејане, и коме је потребна помоћ у том послу. Како видимо, жене се већином налазе у позадини, и на њих спада већи део учешћа у организаи,ији власти, те организацији живота и позадине. Издавање листова како покрајинских, тако и од окружних одбора АФЖ, сарадња у њима, све то ће придонети политичком уздизању жена. У нижим одборима, среским, општинским и месним, треба настојати да се издају редовно или повремено зидне новине, које би биле одраз рада и живота тих организација. Нагиа организација на ослобођеној територији има да се позабави једним важним питањем, а то је питање учегића у изградњи наше народне власти. Морамо обезбедити да нагиа власт функционише, онако, како захтевају интереси народноослободилачке борбе, ми морамо водити рачуна да у народноослободилачке одборе улазе они, који то заслужују. Ми смо те, које треба да бирамо и да будемо изабране, па какву власт створимо, таква ће нам и бити. Данас је у позадини највише жена, то треба да се одрази у нагием учегићу на изборима за народноослободилачке одборе. Нагиим учешћем треба да покажемо високу свест. Нашим радом на изградњи народне власти, а она треба да буде много већа него до сада, — треба да покажемо да смо спремни и сутра борити се портив свих реаки,ионарних сила, које су нас до сада угњетавале. Ми морамо данас учврстити нагиу народну власт, да оно, зашто се данас пролива крв наших мужева, синова и другарица, не приграбе сутра други и употребе против народа. Наша војска сваким даном постаје све већа, и фронт нам се све више шири, а пред нагиу организаг^ију ноставља се питање болничарки. Ми морамо да радимо како на слободном, тако и на неослобођеном делу територије на окупљању другариг1,а, које би завршиле болничке течајеве, а ноготово оних другарии,а са окуниране територије, које већ гсмају болничке течајеве. Ми морамо водити бригу о томе, у каквим условима наши рањеници живе, да ли су добро снабдевеии и да ли су добро неговани. Пред нас жене поставља се велика одговорност, а то је збрињавање деце, мајки и очева наших бораг^а... Потребно је да се организују предавања женама из разних области науке: здравствене, из географије, историје итд. То су, другарице, наши главни задаи,и. Наша данашња конференцг<,ја је одраз нагие чврстине, нагиег јединства и она нам даје гаранције да ово све што смо поставили- на конферени,ији буде спроведено у живот. Најважнији задатак, који постављамо пред нашу организаг^ију, јесте питање потпуног обезбеђења наше војске. Нагии мужеви, браћа и синови боре се на положају против крвавог окупатора и њихових слугу усташа и четника, нагиа војска је извојевала себи оружје лијући крв најбо- Само у чврстом јединству ми жене, организоване у нашем Антифагиистичком фронту жена, свестрано помажући народноослободилачку борбу, доћи ћемо до наше победе. 106 �БЕОГРАД Рељеф са споменика стрељаних бораца за слободу у Јајинцима Рад вајара Стевана Боднарова �Број 1, 20. VIII 1941. г. ЦИРКУЛАР ПК-а КПЈ — ЗА СРБИЈУ1) Целокупном чланству Партије н СКОЈ-а у Србији Другови, Мучки напад хитлеровске Немачке на СССР треба схватити као напад не само на совјетски народ, већ на све поробљене народе, на читав културни свет, а нарочито на радничку класу и њену авангарду... Крвави окупатори и њихове још крвавије слуге на кукавички начин изводе из подрума „Главњаче” на десетке најбољих синова српског народа на губилиште. Они се обрачунавају у првом реду са комунистима: робијашима, шпанцима итд. ... Они то чине зато што су схватили опасност која им лебди над главом, што су схватили да им откуцавају последњи дани, што мисле да ће свој гадни живот продужити истребљењем својих нолитичких противника, и најзад, што су коначно дошли до уверења да је сада моменат ко ће кога пре!... ... Ни једног часа не смемо чекати, сваки минут за нас и за читав српски народ је питање живота, питање бити или не бити. Ко друкчије мисли и ко није спреман да сме ступити у отворен бој — нека чисти редове наше Партије што пре — то боље... Данас, више него икада досада, Партији су потребни одани, храбри, на сваки корак смели кадрови.... ... Ми морамо учинити све да непријатеља опседнемо, да се у нашој земљи осети као у опседнутој тврћави. Не непријатељ нас, већ ми њега, морамо, нашим акцијама деморалисати и бацити у панику... Стога пред све партијске организације постављамо следеће задатке који су за Партију од судбоносног значаја: — Неодложно отпочети с акцијама, све јачим и јачим акцијама, у духу већ датих директива. Акције морају бити добро припремљене н изведене. Свака наша акција мора имати за последицу и материјалну и моралну штету за непријатеља. — До максимума развити самоиницијативу код организација и свакога појединца Само онај који и дан и ноћ буде размишљао о задацима који данас стоје пред Пар тијом, само онај коме овн задаци прећу У крв и месо, извршиће успешно своју дужност и сигурно нанети непријатељу ударце... — Завести челичну дисциплину у партијским организацијама и по цену преполовљења чланства... Сваки наш човек мора се осећати мобилисаним војникомратником... — У акције увлачити широке масе радника, сељака и друге борбене ванпартијске људе. Треба стварати национално-ослободилачки народни покрет у борби против огавних фашистичких тлачитеља и њихових слугу — Љотића и (Недића и Пећанца). — Сваке недеље слати ПК-у писмене извештаје о спроведеним акцијама и њиховом успеху. То је потребно и зато да би се обезбедило преношење искустава. Другови и другарице, Кад будете размишљали о овоме огромном послу који ми комунисти — чланови Партије морамо савладати, оживите у своме сећању наше минуле борбе. У тим борбама падали су животи наших најбољих другова, али то нас није спречило да и даље водимо још одлучније борбе... Наша Партија израстала је и јачала се у ватри борбе, њени чланови излазили су из сваке борбе још прекаљенији... На посао, другови! На посао одмах! С другарским поздравом ПК ‘) Зборник ВИИ, I, 2, стр. 29 (изводи). „ПК-у КПЈ ЗА СРБИЈУ1) 14. 12. 1941. г. Драги другови, Пред нашом партијском организацијом у Србији налазе се сада ванредно важни задаци од чијих извршења зависи читав развитак политичких прилика не само у Србији него великим делом и у свим земљама Југославије, па чак и читавом Балкану. ... Повлачење партизанских јединица из Ужица и неких других места не претставља неки осетљивији војнички пораз. Партизанске јединице сачувале су своју живу снагу, док су истовремено задале јаке ударце непријатељу, — а то је и главни циљ партизанског ратовања. Ни у политичком погледу повлачење не значи за нашу Партију пораз. Насупрот, масе знају ценити народну власт која је месецима постојала на ослобођеној територији. Насилничка власт Недићевих бандита само ће још више убедити српске масе у праведност борбе коју воде партизанске јединице. Према томе, повлачење из неких градова и рејона никако не значи да је непријатељу успело да угуши ослободилачки устанак српског народа, него је тај устанак прешао само на нови систем свога развитка. Да ствари стоје тако најбољи је доказ чињеница да Недић наилази на највеће тешкоће при покушају да на освојеној територији организује своју власт и спроведе мобилизацију... ... Треба најодлучније политички раскринкавати и разбијати све покушаје прибирања великосрпских реакцнонарних елемената на којој било бази. У првом реду то важи за разне четничке фракције. Упоредо са таквом оживљеном политичком акцијом треба да се развије и војна акција партизанских јединица, против реакционарних Недићевих н четничких банди... — Партија мора руководити диференцијацијом која је почела оштрије да се манифестује у масама. Реакционарни буржоаски елементи — бранећи своје класне интересе — отворено издају свој народ, а тиме се изолирају од радних маса, које се окупљају око нашег партизанског покрета и наше Партије, бранећи природан и нужан прогрес. Задаћа наше партијске организације јесте да учвршћује радничко-сељачко језгро у националноослободилачком фронту, које ће једино спречнти да реакционарни буржоаски елементи искористе плодове народне борбе у своје противнародне сврхе... — Посветити сву пажњу формирању народноослободилачких одбора... Њих треба формирати како на ослобоћеној тако и на неослобођеној територији, у њима треба да се налазе борбени представници свих оних политичких струја у народу које су за одлучно продужење ослободилачке борбе, а нарочито радници и ситни сељаци. У неослобођеним крајевима народноослободилачки одбори треба да су органи политичке борбе народа против окупатора и њихових слугу. У ослобођеним крајевима они морају истовремено бити органи демократске народне власти... — Треба ојачати борбу за слободу и јединство народа Југославије против окупатора. Треба оштро иступити против покоља муслимана и Хрвата од стране великосрпских елемената и открити српском народу коме користе такви покољи. Исто тако треба раскринкавати Недићево издајничко трговање са окупатором на рачун народних маса у Босни, Санџаку, Хрватској, Војводини итд. — Развити партизанску делатност у читавој Србији... — Треба популарисати нашу Партију у масама, објашњавајући њен став по појединим питањима и мобилишући масе у спровођењу партијске линије... Ти задаци су несумњиво тешки, али наша партијска организација у Србији може их са успехом решити и мора их решити. Од брзине и еластичности зависи успех наше борбе у идућој етапи ... С другарским поздравом ЦК КПЈ ‘) зборник ВИИ, I, 2, стр. 250—256 (изводи). �еоград је био центар организовања свих акција које је водила КПЈ. У њему је скоро до краја рата било седиште ПК КПЈ за Србију. Он је одиграо велику улогу не само у револуционарној активности пре рата, него и у припремама за устанак. У њему је донета и одлука о дизању устанка. И за све време рата Београд је био и остао жариште отпора, и поред тога што је истовремено био и центар окупационих снага и власти, шпијуна и полиције. О томе шта је Београд значио у току НОБ друг Тито је поводом десетогодишњице ослобођења Београда изјавио: Б „Београд*) је одиграо огромну улогу у непосредној припреми народног устинка. По снази комунистичког и радничког покрета, као и по развијености партијских организација, ми смо тада имали више јаких центара, међу којима су билинајзначајнији Београд, Загреб и Љубљана. Припреме за устанак одвијале су се, углавном у овим градовима. Али пошто су кадрови били оно основно, Београд је, не због тога што се ту налазило руководство већ због великог броја кадрова, био, такорећи, онај центар одакле су даване директиве и слати људи на терен да раде на организацији устанка. Београд је У погледу кадрова дао врло много нашој ') Јосип Броз Тито, Говори и чланци, књ. IX, Загреб 1955, стр. 303—304. Војни заповедник Србије Управни штаб Београд, 22. јуна 1941. Поверљиво КОМЕСАРСКОМ МИНИСТРУ УНУТРАШЊИХ ПОСЛОВА Г. АЋИМОВИЋУ — БЕОГРАД На основу последњих ратних догађаја, молим да се одмах изврше, према ранијем споразуму с Вама, хапшења свих водећих комуниста и да се нареди шефу полиције у Београду да још ноћас изврши хапшење њему познатих комуниста града Београда. Ове особе треба затворити на Ади Циганлији. Доцније, треба како ове, тако и остале у земљи ухапшене злочиначке елементе и комунисте спровести у концентрациони логор који Ви према наређењу има да органџзујете. Истовремено постарајте се да се још током ове ноћи похапсе сви борци црвене Шпаније. Сем тога, молим да се шефу полиције одмах нареди ово: 1. Полиција има да уведе пооштрену уличну службу. Као што је раније наређено, има се одмах организовати и ноћна полицијска служба. 2. Шеф полиције треба да изда потребна упутства за нарочито чување јавних зграда, мостова и осталих важних постројења. Ради лакшег извршења ових задатака, постараћу се да се из ратног плена одмах стави на расположење српској полицији потребно оружје. Истоеремено о овим мерама биће обавештене и немачке трупе с молбом, да у случају потребе, помогне око извршења задатака полиције. На крају желим да Вам скренем нарочиту пажњу на вароши: Ниш, Крагујевац, Ужице, Чачак и руднике: Ртањ, Трепча и Бор. Умољава се за извештај о извршењу. За војног заповедника Србије, пачелник управног штаба ТУРНЕР1), с. р. државни саветник” Немачки државни саветник др Турнер руководио је цивилном окупационом службом у Србији и организовао квислиншки апарат. — Прим. ред. 109 �Ослободилачкој борби. Друга важна чињеница је да је Београд као град, иако, додуше, страховито пострадао, дао од самог почетка најјачи отпор окупатору. Његови грађани, чланови и симпатизери Партије, родољуби и омладина пружили су жесток отпор непријатељу, што је, разумије се, у политичком погледу имало велики одјек и ван Београда. Тако је Београд био за нас онај центар из кога је, као што то обично бива у таквим великим моментима и револуционарним периодима, зрачио нов дух, нова идеја покрета. То је био Београд. И Београд је за нас то увијек остао, за вријеме читаве народноослободилачке борбе, иако се она, послије повлачења наших јединица, није одвијала више у таквим размјерама на ужој територији Србије као у Босни, Хрватској, Лии,и, Далмацији, Словенији и Црној Гори. Али Београд нам је ипак остао најважнији центар у који смо увијек гледали и сматрали га кључем за даље развијање нагае револуционарне стратегије...“ У овако важној улози Београда значајно место имале су жене. Оне су активно учествовале у свим акцијама Партије упркос тешким условима које је наметнула окупација и посебно организован полицијски терор. Партијски рад се несметано развијао јер је Партија припремила нове, непријатељу непознате кадрове — жене које преузимају не само многе одговорне партијске дужности, већ учествују и у диверзантским акцијама, организују партијску технику, обављају курирске дужности и многе друге деликатне задатке веома значајне за револуцију. НАРОДНИ ХЕРОЈ ВУКИЦА МИТРОВИЋ — ШУЊА, текстилна радница, рођена је 1912. године у Светом Стефану, на Црногорском приморју. Завршила је нижу гимназију у Котору: Пошла је у Учитељску школу на Цетињу, али је због тешких материјалних прилика у породици морала да напусти школовање. Године 1932. преселила се са породицом у Београд и запослила као текстилна радница. Одмах је приступила радничком покрету и убрзо постала један од шегових најактивнијих бораца. Године 1933. примљена је у Партију. Конспиративна и сталожена, упорна, тиха и нечујна у своме раду, Вукица је од својих најбољих другова добила партијски надимак „Шуња“. Њој су поверавани најопаснији задаци, на којима се сваки пут полагао револуционарни испит. У великој провали 1935. године ухапшено је много комуниста, готово читав МК Партије и МК СКОЈ-а, с њима и Вукица, која је тада радила у партијској техници. У затвору је била толико мучена да су о томе писале и стране новине. Напредна међународна јавност осуђивала је ове бруталне поступке београдске полиције над једном младом девојком. Ништа је није сломило, ништа није признала, мада ју је мучеше много исцрпло. Изведена је пред Суд за заштиту државе и ослобођена, пошто јој кривица није могла бити доказана. После изласка из затвора, крајем 1935. године, послата је на партијски курс у М^оскву, одакле се вратила у Београд у пролеће 1936. Исте године постала је члан МК КПЈ за Београд и члан Управе синдиката текстилаца. Није било никакве значајније акције да у њој Вукица није учествовала као руководилац и организатор. У јесен 1936. године полиција је поново открила рад готово читаве партијске организације у Београду. Вукица је била међу оним малобројним које полиција није ухапсила и који су наставили да развијају и учвршћују партијске организације и обнављају оне које је провала десетковала. Ускоро је постала и члан ПК КПЈ за Србију. Поново се нашла у затвору 1938. године, али како је и овом приликом у полицији упорно ћутала, пуштена је због недостатка доказа, јер је никада нису ухватили на делу. Бескрајно одана Партији и народу, Вукица је неуморно окупљала у партиј- 110 РАД ЖЕНА ЧЛАНОВА ПАРТИЈЕ И СКОЈ-а У БЕОГРАДУ На руководмећим партијским дужностима у београдској партијској организацији 1941. године биле су од жена: Вукица Митровић као члан МК КПЈ за Београд до 1. октобра 1941. године, секретар београдске партијске мирани привремени МК КПЈ ушла је и Олга Алкалај (пре тога секретар V рејонског комитета), која је ухапшена већ крајем октобра. Од јануара 1942. па до свога пада марта исте године, секретар београдске партијске организације била је Јелена Ћетковић (пре тога секретар III рејонског комитета). У седам рејонских комитета у Београду био је још известан број другарица, међу њима: Олга Т. Јовановић, Кета Шер-Миндеровић, до одласка у Посавски одред октобра 1941, Љубинка Стричевић, Ђука Динић, краће време почетком 1942. године, �Милада Рајтер, до одласка за курира ЦК КПЈ почетком лета 1941, Марија Рачки, Славка Морић, до доласка на рад у технику ПК КПЈ септембра 1941, Станица Начевић, до хапшења августа 1941, Анка Кумануди, до хапшења фебруара 1942, Мирослава Поповић (илегално име једне избеглице чији идентитет редакција није могла да утврди) и друге. Међу секретарима теренских и предузетних партијских ћелија биле су: Олга М. Јовановић, др Зора Илић-Обрадовић (стељана 11. IX 1944), Лепосава Лалош-Вујошевић (стрељана 25. V 1943), Фатима Пејовић, Љубица Велебит и Јулишка Салај (све три ухапшене крајем лета 1941. године и стрељане у првој групи жена, 19. септембра исте године), Лепосава Михаиловић-Опи (стрељана 14. V 1943), Корнелија Сенде-Поповић, Мара Удицки (крајем 1941. прешла на партијски рад у Банат, где је 1942. ухваћена и стрељана), Јелена-Ленче Хаџиниколић, Анка Шкорић (до 1944. партијски радник у Београду, затим ступила у Космајски одред; умрла после рата), Иванка Ћуковић-Ковачевић (ухапшена децембра 1941, на интервенцију пуштена априла 1942), Нада Димитријевић, Теодора Лончаревић, Пирошка Хоџић, Фрида Бергман и др. У току месеца маја примљен је у Партију већи број чланова, нарочито жена, од којих су затим многе постале партијски руководиоци. Није могућно утврдити ни тачан број ни имена свих другарица чланова Партије и СКОЈ-а у Београду (било их је преко 100, од укупно 500 чланова КПЈ, а од 1.500 чланова СКОЈ-а и 2.000 омладинаца активиста, половину су чиниле омладинке) које су у данима устанка под најтежим околностима извршавале задатке које је Партија постављала. Оне су учествовале у организовању и извођењу диверзантских акција, радиле су у партијској техници и одржавале везе с одредима, биле су курири и обавештајци, обезбеђивале су станове и скровишта за технику и партијске раднике, организовале су прикупљање прилога за НОФ, санитетског и другог материјала за одреде, организовале су и водиле санитетске курсеве, смештале У болницу илегалце којима је била потребна лекарска помоћ и сл. На тим задацима радиле су све док им полиција не би ушла у траг, а тек онда ИМ је Партија дозвољавала да оду у одред, где су настављале свој многоструки рад на терену којим се одред кретао, а уз то биле борци и и болничарке. Међутим, многе нису успеле да ске редове најбоље и најборбеније синове и кћери радничке класе, васпитавала их и челичила у непрекидној борби за предстојеће велике задатке. После доласка окупатора, Вукица се сва предала организационом и политичком раду Партије у борби против окупатора у Београду. Али није могла дуго да се одржи. Првог октобра 1941. године пресрели су је агенти Специјалне полиције када је ишла да састанак Месног комитета. Покушала је да побегне, али није успела — рањена је и ухваћена. Рањена је одведена у затвор и два и по месеца подвргавана најтежим мукама. Али ни тада полиција није успела да ишчупа из ње ниједну реч. Записник 111 спремљен за њено саслушање остао је празан. Увидевши да од ње не може ништа сазнати, полиција ју је 16. децембра на носилима пребацила у логор на Бањици, пошто је била толико испребијана и измучена да није могла да хода. Стрељана је сутрадан, 17. децембра 1941. године. За свој рад и своје херојско држање пред непријатељем, Вукица Митровић је 9. маја 1945. године проглашена за народног хероја. ЛАЖНА ЛИЧНА КАРТА ВУКИЦЕ МНТРОВНН НА ИМЕ ЉУБИЦЕ МАТКОВИК И ПОЛИЦИЈСКИ КАРТОН �умакну Гестапоу и Специјалној полицији, хапшене су, мучене и одвођене у логоре смрти, из којих се велики број није вратио. У том најбурнијем времену у БеограДУ СУ радиле или из њега одлазиле у партизанске одреде, поред већ наведених чланова Партије: Добрила Арсенијевић до октобра 1941. када је отишла у Космајски партизански одред, Босиљка Бачић, Дубравка-Аша Бијелић, Десанка Бркић (ухапшена септембра 1941), Илонка Валгони (ухапшена августа 1941), Оливера Вањек до краја септембра 1941. када је отишла у Космајски партизански одред Адела Вранић-Шинко, Анђелија Галовић, Александра-Цаца Голубовић, Маријана Грегоран (ухапшена августа 1941), Стака Диклић, Мила Димић, Добрана Ђилас до одласка у Јабланички партизански одред октобра 1941), Миленка Ђурковић, Љубица Илић, Анка Јандријевић, Миланка Јевтовић, Наташа Јеремић, Мира Јовановић-Јаза, Ружа Јовановић, Олга Јојић до октобра 1941. када је отишла у Космајски партизански одред, Нада Ковачев, Анђелка Косановић, Олга Кршул, Веселинка Лазовић, Цвијета Милошевић (ухапшена почетком септембра 1941), Драгиња Недељковић, Љубица Новаков, Вуја Ољача до октобра 1941. када је отишла у Космајски одред, Јулка Орешчанин, Дара Павловић до августа 1941. када је отишла у Ваљевски партизански одред, Марија Пајић (ухапшена почетком септембра 1941), Невенка Петровић, Олга Петровић (ухапшена октобра 1941), Фани Политео, Амалија Потхрашки, Јованка Радаковић (ухапшена августа 1941), Драгиња Радовановић-Маринковић, Милица Радулашки, Радмила Рајковић (ухапшена почетком септембра 1941), Љубица Ракић-Ђорђевић до одласка у Космајски партизански одред августа 1941), Слободанка Савић, Данијела Сикимић, Катица Ћирић, Драгица Ћорковић (ухапшена августа 1941), Дора Фрајденфелд, Зора Чаленић до одласка у Космајски партизански одред августа 1941, Радмила Шнајдер, Милица Шуваковић до августа 1941. каца је отишла у Топлички одред, Вера Петровић-Винчић, Софија Гавриловић, Иванка Главашки, Јулијана, Дограјић, Вера Додић, Љубомирка Јанковић до одласка у Чачак септембра 1941, Тереза Јанковић, Боса Јаношевић, Јелица Јерковић, ухапшена октобра 1941, Добрила Јовичић, Ангелина Ковачевић, Десанка Ковачевић, Србислава Ковачевић до одласка на партијски рад у Срем крајем 1941, ПРВА СТРАНА ПОАИЦИЈСКОГ КАРТОНА ВУКИЦЕ јМИТРОВИЕ 112 �Петруша Кочовић-Зорић, Мира Крнетић, Мира Кротић до септембра 1941. када је ухапшена и после пуштања из затвора пребачена у Шид, Милица Лукић, Анка Лучић, Веселинка Малинска до повлачења за курира ПК КПЈ за Србију, Љубица Мерло, Ирена Мијатовић-Барш, Каћа Михаиловић, Олга Павловић, Стојанка Перишић, Лепа Пијаде, Јелена Поповић, Јулијана Рајтер, Радмила Станковић, Живана Станојевић, Оливера Ћуковић, Евица Ћурчић, Маргита Хладни, Жаклина Шаморел и др. Јануара 1942. године примљена је у Партију Даница Каришић, а фебруара 1942. Драгиња-Дада Констатиновић. Истог месеца укључена је у једну ћелију Зора Бегенишић, која је била у Мачванском одреду и после повлачења главнине партизанских снага у Санџак и Босну послата у Београд. Године 1942. примљене су у Партију Марија Стефановић и Зора Селаковић. Кандидати за чланове Партије биле су: Персида-Сека Арсенијевић, Викторија Волф, Лепа Ђорђевић, Невенка Каракашевић-Стаменковић, Нада Марковић, Селена Миленковић, Евка Поповић, Мирјана Чаленић-Јанков, Вера Лазовић, Зора ЈовановићРаковић, Анка Поповић. У припрема за устанак је и организација СКОЈ-а развила широку активност. Међу организаторима омладинских и скојевских акција биле су Маријана Грегоран, члан ПК СКОЈ-а, и Марија Рачки, члан МК СКОЈ-а за Београд, обе текстилне раднице. Један од руководилаца омладинског покрета у Београду била је и Миленка Ђурковић, студенткиња. Скојевска организација Београда је имала шест рејонских теренских актива, затим средњошколски актив и студентски актив на Универзитету, који је постојао кратко време, а у устанку је расформиран. У руководству СКОЈ-а по рејонима су, поред других биле: Драгиња-Дада Констатиновић, Жаклина Шаморел-Јованка Лукић, Боса Јаношевић, студент из Београда, Весна Бутјер, студент ЕКВШ, Миланка Јевтовић, Смиља Тузлић, Ружица Шојић, студент медицине, Анђелка Христина Катић, ученица гимназије, Иванка Копарац, ученица I женске гимназије, Радмила Богдановић, свршена матуранткиња, Живка-Жана Јанковић, ученица гимназије, и др. У средњошколском руководству СКОЈ-а су се, поред других истицале Лепосава Митровић, Ружица Васикић, матуранткиња, Емилија Цуца Јакшић-Никезић, Славка Петровић, Јелица Недић и друге. Рађено 10. фебруара 1942. године у Одељење специјалне полиције УГБ ЗАПИСНИК1) о саслушању ХАЏИ-НИКОЛИЋ ЈЕЈ1ЕНЕ, раднице из Београда, са станом у Сењанина Иве ул. бр. 10. ЗОВЕМ СЕ: Хаџи-Николић Јела, по занимању сам радница, рођена сам 15. јануара 1915. године у Буфу — Грчка, завичајна у Битољу, од оца Панте и мајке Теодоре, рођ. Васиљевић, неудата, Српкиња сам, вере православне, иеосуђивана, полицијски некажњавана, писмена, на постављена питања дајем следећи одговор: Пошто ми је отац, који је по занимању часовничар, доста сиромашан човек, да му не бих била на терету, ја сам се одлучила да из Битоља дођем у Београд са намером да се негде запослим. То је било августа месеца 1933. године. Одмах по доласку у Београд, ја сам се запослила у једној посластичарници, коју је држао неки Македонац. У тој посластичарници радила сам свега три дана, па сам добила за продавачицу код фирме ,,Тата”. Код ове фирме радила сам од 21. септембра 1939. године па до 30. априла 1941. године. Пошто после капитулације Југославије при овој фирми није било посла, они су ме као и остале намештенице отпустили. Половином јуна месеца запослила сам се у млекари, коју је држала моја земљакиња и познаница из Скопља МАЛИНСКА ВЕСЕЛИНКА. Млекару је имала у Француској улици бр. 5. Код ње сам била запослена 3—4 месеца. Становала сам у Француској бр. 49. Из разговора са њом никада нисам запазила, да је она била комунистички оријентисана, али сам приметила да је често траже нека лица са којима је она разговарала. Мени су говорили да је траже због намирница. Малинска је после 3—4 месеца рада предала млекару некој Милешевић Анђелки, јер је слабо ишао посао, а осим тога тешко је било добављати намирнице. После предаје млекаре Малинска ме је упознала са породицом Илић Радомира, обућара, који ради код своје куће у Сењанина Иве улици бр. 10. Жена и ћерка Илић Радомира и раније су навраћале у млекару ради куповине намирница, али их ја тада лично нисам познавала. Малинска ми је казала, да се код њих могу костирати и како ја нисам могла наћи моментално запослење ја сам на то пристала. Ја сам одмах дала 500 динара за храну и отпочела сам код њих да се костирам. 1. јануара 1942. године ја сам се код њих и преселила. Са Малинском се уопште, од познанства са Илићевима, нисам виђала и непознато ми је где се ') РСУПС, IV дос. бр. 73/128. 113 она сада налази. Код Илпћевих, још док сам била само на косту, упознала сам ПЕТКОВИЋ НИКОЛУ, радника Д.Т.О. Он је раније становао код њих, а доцније је само долазио на ручак п вечеру. Са њим сам ргтко кад разговарала. Наш разговор сводио се на то, што смо говорили да је тешко стање настало после рата, да је скупоћа велика, а мале наднице и да је тешко изаћи на крај. Никада нисмо водили политичке разговоре, нити разговарали о Совјетској Русији, јер ме политичка питања нису много интересовала. На дан 17. о.м. када сам ухапшена Перовић је после вечере оставио на столу једну савијену хартију, али мени није било познато да је то комунистички летак, иити сам чула, да ми је казао, да тај летак прочитам. Приликом мога хапшења полицијски органи су тај летак нашли у џепу мога капута. Како је овај летак доспео тамо мени је непознато. Летак носи наслов: „Обавештење” бр. 45 од 1. II 1942. годиие. Овај летак нисам читала, али сад пред влашћу кад ми је прочитан, видим да описује борбу на источном фронту, да говори о губитку, који Немачка има на овом фронту, да говори о ослободилачкој борби у нашој земљи, Хрсатској и другим крајевима у Европи и да критикује рад садање владе и претседника Милана Недића. Као што сам већ напоменула политичким проблемима никада сг нисам бавила, нити сам припадала или сад припадам Комунистичкој партији. Због чега је Перовић овај летак мени оставио, то ми је непознато. До сада ми никада није давао летке, нити ми је било познато, да их он има. Осим жене, Илић Радомир, обућар има две удате ћерке, од којих једна са мужем Јенецков Миланом, коњушаром, станује заједно са њима, и два сина Илију, обућарског радника који болује на плућима и МИХАИЛА, дечака од 15 година, који нема сталног занимања. Трећег његовог сина ИЛИЋ. ВОЈИбившег чиновника Винер банке не знам, али сам чула од њих да постоји. Где се он налази мени је нзпознато. Пре месец дана јавио се картом из Ниша. СЛАВА, То је све што имам да изјавим. Прочитано ми је и за своје признајем. ХАЏИ-НИКОЛИЋ ЈЕЛЕНА, с. р. Саслушао и оверавају, Записничар, Потпис нечитак По наредби Шефа одсека специјалне полиције шеф Одсека IV, Бећаревић, с. р. �ЖЕНЕ У ОДБОРИМА НО ФОНДА ОЈ1ГА АЈ1КАЛАЈ, адвокатски приправник из Београда, предратни активиста напредног радничког покрета и члан КПЈ од 1937. године, била је једна од најактивнијих чланица Омладинске секције Женског покрета и члан редакције „Жена данас". Године 1941, под окупацијом, била је секретар V рејонског комитета КПЈ, а почетком октобра члан привременог МК КПЈ за Београд. На тој дужности је ухапшена 27. октобра 1941. године. Претучена је у полицији и одведена на лечење у јеврејску болницу, одакле је, приликом ликвидације болнице у пролеће 1942. године, изведена и угушена у гасним колима. О њеном лику комунисте, о њеној чврстини и неустрашивости сведочи записник о саслушању у Специјалној полицији, у коме је непријатељу изрекла свој дубоки презир. ЗАПИСНИК О САСЛУШАЊУ, НАЛОГ ЗА ХАПШЕЊЕ И РЕШЕЊЕ О УПУКЕЊУ У ЛОГОР ОЛГЕ АЛКДЛАЈ У устанку и за све време народноослободилачког рата Партија је обраћала велику пажњу организацији Народноослободилачког фонда — НОФ (као продужетка Народне — Црвене помоћи, до 1938). То је била широка организација помоћи члановима Партије који су као хранитељи одлазили у партизанске одреде и ухапшеним припадницима НОП. Члан Покрајинског одбора НОФ-а за Србију била је на почетку окупације Милица Сарић, а у Месном су одбору НОФ-а биле Веселинка Малинска, благајник и Саша Јаворина, медицинска сестра, а после одласка ове две другарице у одбор је ушла Јулијана-Цура Рајтер. У рејонским одборима НОФ-а су поред других, биле: Радмила Милановић-Шнајдер, домаћица, Наташа Јеремић, дипломирани правник, Петруша Зорић-Кочовић, чиновник у Београду, а од марта 1942. године и Зора Бегенешић студент. Међу многим женама, члановима Партије и симпатизерима, које су прикупљале прилоге за НОФ у својим партијским јединицама, улицама, предузећима и установама биле су: Мира Јовановић-Јаза, геометар из Београда, Љубица Стокић, студент прва из Смедерева, Радмила Галева-Јовановић (1941. одговарала за НОФ у својој партијској организацији до децембра исте године, када је ту дужност од ње преузела Олга Т. Јовановић), Зора Чаркшилијевић, чиновник Катастра, Наталија Јовановић, радница у Цигар-папиру, Зора Селаковић, кројачица, Вера Јанићијевић, чиновник Електричне централе, Маргита Хладни, кројачка радница, Зорка Живадиновић, радница, Јелена Сергијевић, књиговезачка радница, графичка радница Госпава-Пава Младеновић, графичка радница Анка Милићевић, Драгица Ерцег, бројачица у Заводу за израду новчаница; у Заводу су такође радиле за НОФ Даница Јовичић и бројачица Анка Поповић. Међу активистима женске секције при Удружењу ПТТ чиновника које су под окупацијом скупљале прилоге за НОФ биле су Невенка КаракашевићСтаменковић и Персида-Сека Арсенијевић. Поред других активиста у Министарству финансија, прилоге за НОФ је од јуна 1941. скупљала Бранислава Лукић, Нада Дедић, чиновник Дирекције за спољну трговину, била је под окупацијом у одбору НОФ-а у Мини- 114 �старству финансија. У Државној хипотекарној банци је прикупљала прилоге за НОФ Лепосава-Сека Орловић до јесени 1943. године када је похапшен један број банкарских службеника. Међу многим омладинкама и женама које су биле ангажоване у раду за НОФ, биле су: Лела Огњановић, ученица гимназије, Наталија Шојић, Радојка-Сека Божић (набављала је пропуснице за прелаз у Земун, ухапшена октобра 1942, пред полицијом се одлично држала), Катарина-Каћа Балножан, Славица Симић и још велики број жена било да су радиле и на другим пословима, било да су се на овај начин везивале за покрет. АКТИВИ ЖЕНА Ради спровођења припрема за устанак, поједине партијске ћелије организовале су активе жена-чланова Партије и поузданих симпатизера. Свака чланица ових актива радила је с групом од 4—5 жена. На састанцима, који су одржавани по становима, преношене су директиве Партије, саопштаване су политичке новости и дељен пропагандни материјал; једанпут месечно чланице су предавале руководиоцу актива прилоге које су прикупљале за Народноослободилачки фонд — НОФ. Оваквих актива било је међу службеницима ПТТ, међу бившим чланицама СПНЈ, Омладинске секције Женског покрета и др. Неки активи су имали посебне задатке. Актив бивших чланица СБОТИЧ-а, у коме су биле Олга Кршул, Вуја Ољача, Душанка Коларевић-ТБоковић (августа 1941. отишла на рад у Лесковцу као кандидат за члана КПЈ), Јелена Николајевић, имала је задатак да проналази станове за одржавање партијских састанака и за прикривање илегалаца; мешовитом активу у пекари „Соко” (чија је виша веза била Кета Шер-Миндеровић) био је задатак да извлачи хлеб за илегалне партијске раднике у Београду. У III партијском рејону било је обухваћено у активима 70 жена, а ове су окЈ^пљале још неколико стотина жена. САНИТЕТСКИ КУРСЕВИ У оквиру припрема за устанак партијске организације су поклониле велику пажњу организовању санитетских курсева. Почетком маја 1941. године одржан је у окупираном Бео- �НАРОДНИ ХЕРОЈ ЈЕЈ1ЕНА ЋЕТКОВИЋ, кројачка радница, рођена је 9. августа 1916. године на Цетишу. Активно је учествовала у напредном радничком покрету пре рата и више пута хапшена. У Партију је примљена 1936. године у Подгорици (Титоград). Од 1937. године живела је у Веограду. На почетку окупације била је члан III рејонског комитета. Новембра 1941. године повучена је на партијски рад у Чачак, одакле је почетком децембра враћена у Београд да руководи радом III рејонског комитета. Јануара 1942. године постала је секретар Месног комитета КПЈ за Београд. Била је организатор великог броја акција против непријатеља, а једна од најзначајнијих била је атентат на злогласне агенте специјалне полиције Ђорђа Космајца и Обрада Залада. За извршење акције одредила је шести март 1942. године. Међутим, Јелена је 3. марта ухапшена на састанку рејонског комитета, који се одржавао у Улици Жоржа Клемансоа (данас улица Лоле Рибара). У полицији је страховито мучена, јер се сазнало да је она руководила београдском партијском организацијом. Обесили би је везаних руку између столова и тукли корбачима и ланцима. Ни под најтежим мукама није одала свој рад и сараднике. У свом немоћном бесу агенти су јој повредили кичму и потпуно одвојили кожу са табана, али нису успели да извуку никакво признање. Јелена је непрекидно мислила о 6. марту, да ли ће ударна група, коју је она формирала успети да изврши задатак. Желела је само да доживи то јутро. И заиста, 6. мартз је сазнала да су комунисти извршили постављени задатак и да су најкрволочнији агенти београдске полиције, Космајац и Залад, заслужено кажњени. Сва паралисана од силних батина Јелена је 11. априла 1942. пребачена у логор на Бањици, где је провела више од годину дана. Изванредним јунаштвом којим је одолевала мукама и својим бескомпромисним држањем, служила је за пример свима другарицама које су се заједно с њом налазиле у соби смрти. Изведена је са групом другарица и другова 14. маја 1943. и стрељана у Јајинцима. До последњег даха веровала је у победу и јуначки је дочекала смрт. За народног хероја је проглашена 5. јула 1952. године. 116 граду први санитетски курс. Водила га је Иванка Муачевић-Николиш, која је у пролеће 1941. године дошла у Београд и одмах укл>учена у актив предавача. Поред ње су такође ушле у актив Оливера Вањек, студент медицине, Анка-Беба Ћирић и Мара Кумануди, студент медицине, члан скојевског актива медицинара. Полазнице овога курса биле су активисткиње Омладинске секције Женског покрета и Задруге младих девојака: Деса Јовановић, Србислава Ковачевић, Љубомирка Јанковић, Анка Кумануди, Марија Стефановић-Лукач и друге. Свака од ових другарица је на својој територији организовала санитетске курсеве, за групе од по 10 жена. Курсеви су коришћени и за политички рад, а с формирањем одреда организовано је преко њих прикупљање санитетског материјала и других прилога за одреде. Крајем маја је организован санитетски курс при партијској ћелији службеника ПТТ, којим је руководила Вера Винчић, а полазнице су биле: Загорка Застријановић (у њеном стану, у Копаоничкој ул. бр. 11 одржан је курс), Даница Дмитрашиновић-Бајић, Радмила Панчован-Детичек и др. У исто време водила је један курс Рада ЂулићМладеновић за полазнице са територије око Црвеног крста, међу којима су биле: Марица Медак-Илић (ступила у Топлички партизански одред 1941), Љубица Јованчић, члан СКОЈ-а (ухапшена у јесен 1942. и отерана у Завод за принудно васпитавање омладине у Смедеревској Паланци), Јулијана Дограјић, члан КПЈ (ухапшена октобра 1942, отерана на Бањицу, затим у Аушвиц) и још неколико другарица чијих имена преживеле учеснице курса не могу да се сете. На овој територији организовала је више санитетских течајева Ружа Јовановић, чиновница Централног хигијенског завода, а Борка Милојковић, чиновник истог Завода организовала је прикуговање санитетског материјала за партизанске одреде. На терену око Цветкове механе, по налогу своје партијске ћелије, Анка Кумануди је организовала више курсева. На Дорћолу су организатори курсева биле: Олга Петровић, радница, члан КПЈ (ухапшена октобра 1941, страховито мучена, стрељана 25. V 1943. године) и Олга .. . Јеврејка. Међу полазницима је била Марица Милекић, радница. Стручну наставу је водила Дара Несторовић, чиновник Централног хигијенског завода, а политичка предавања је држала Кета-Шер Миндеровић. На Пашином брду је курсе- �ве водила Тодорка Митић-Николић, студент филозофије. На Чукарици је крајем августа 1941. Петруша Кочовић-Зорић организовала санитетски курс. На Сењаку је курс водила Олга Хицлова, чиновник, предратни активиста СБОТИЧ-а. На Чубури је курсеве водила Јелена Мацанко-Гајић, а неколико курсева је организовала Анђелка Ребрача-Радуновић. На Јужном булевару је три курса организовала Анкица Јандријевић, руководилац актива жена чије су све чланице полазиле курс; међу њима су биле: Десанка Ковачевић, служитељ у Централном хигијенском заводу и Драгиња Недељковић, домаћица. Партијска организација у Општој државној болници украла је септембра 1941. године цео један хируршки инструментариј и послала га у Космајски партизански одред. Инструментариј је однела др Лота Ејдус, која је као лекар остала у одреду (почетком новембра 1941. четници је стрељали у Брајићима са групом од 33 друга и другарице). СКОЈ је такође организовао више санитетских курсева, нарочито међу средњошколцима. Одзив је био врло велики и они су се непрестано одржавали, све до марта 1942, када су у великој провали откривени и већина полазница ухапшена. ОЈ1ГА Т. ЈОВАНОВИЋ, чиновник Привилеговане аграрне банке из Веограда рођена је 7. децембра 1911. године у Тополи. Пре рата била је врло активан политички радник у СБОТИЧ-у. Наставила је политички рад и под окупацијом, и у лето 1941. примљена у Партију. У партијској организацији је одговарала за технику. Августа 1941. постала је секретар једне партијске јединице у III рејону, затим члан рејонског одбора НОФ, а крајем исте године члан III рејонског комитета. Ухапшена је 31. јануара 1942. године на улици. У затвору Специјалне полиције су је претукли и нису је одвели ни у једну собу, већ су је једно време држали на тавану, у једном ћошку. Имала је херојско држање. И у логору на Бањици, где је из полиције пребачена, држала се храбро и била је један од организатора и покретача разних акција. Стрељана је у Јајинцима 14. маја 1943. с великом групом логораша, међу којима је било много другарица. ЗАПИСНИК О САСАУШАЊУ ОАГЕ Т. ЈОВАНОВИБ Када је 4. јула 1941. ЦК КПЈ донео одлуку о оружаном устанку, у многим местима су већ биле формиране ударне групе и десетине, које су одмах почеле са акцијама саботаже, како у Београду, тако и у унутрашњости. Директива је била: рушити и уништавати све што служи окупатору, убијати агенте и денунцијанте, ослобађати и спасавати ухапшене другове из затвора итд. Већ 4. јула у Београду је поведена акција цепања и паљења окупаторских прогласа, а у току месеца је организовано неколико акција паљења окупаторске штампе. Прво је извршено 12. јула код Карађорђевог парка, а једно од најуспелијих је изведено 27. јула. Ова акција није била толико значајна по причињеној штети окупатору, колико по томе што је била добро организована и што је у њој у исто време, на разним крајевима града, учествовало неколико десетина скојеваца и скојевки. „Паљевина новина из киоска у Таковској1) улици 11 на дан 27. јула 1941. године 1) ИРП, Извештај кварта IV бр. 4780 од 27. јула 1941, IV. бр. IV—44/1У. 117 �Ружа Павелић. продавац новина и монополских производа, са станом у Мајке Јевросиме број 1 пријавила је полицији да су на дан 27. јула 1941. године у 7 часова изјутра, два непозната омладинца отела из њеног киоска, Таковска 11 новине и часописе, полили бензином и запалили, па се затим удаљили у непознатом правцу. Уништено је 20 примерака „Новог времена“, 10 примерака „Донауцајтунга" и 14 примерака разних немачких илустрација. Као и у другим крајевима, полицијске мере овога дана нису дале скоро никакве резултате, јер је акција изведена у свим крајевима Београда једновремено и изненада." Новине су спаљиване у целом Београду и акција је свуда почела у тачно одређено време. Скојевска тројка би пришла продавници, извукла новине на тротоар, полила их бензином и запалила. У целој овој акцији била су свега два хапшења: Василија-Цица Стаменковић, кројачка радница и Панта Путник, столарски радник. Превод Београд, 27. VII 1941. год. И З В Е Ш Т АЈ1) Предводи се од стране војне силе ученица Зорка Б о ж о в ић рођена 13. V I I I 1925. године у Београду, са станом у Београду, Задарска 8, оптужена ради саботаже, покушаја паљевине једних кола одбрамбене силе поливањем бензином и запаљењем. Божовићева изјављује 1. Особени подаци Ја сам ученица Музичке школе и свршила сам четири семестра Музичке школе Станковић — Београд, Фердинандова, сада имам ферије, почињем нови семестар септембра 1941. год. У слободном времену водим свом оцу домазлук, који већ 10 година живи растављено од моје мајке. У кући мога оца живе још две сестре (моје) једна од 17, друга од 19 година, обадве су свршиле вишу школу. Мој отац био је стенограф у Парламенту у Београду, и сада је пензионисан. Име мога оца је Гојко Божовић. 2. Предмет ЗАПИСНИК О САСАУШАЊУ ЉУБИНКЕ СТРИЧЕВИБ ЉУБИНКА СТРИЧЕВИЋ, текстилна рад ница, рођена 17. I 1915. године у Ковину, ступила је са 14 година на рад у фабрику Владе Илића. Рано се укључила у напредни раднички покрет и учествовала у многим акцијама обуставе рада и затим у организовашу радничких штрајкова. Године 1938. учлањена је у КПЈ у пар- тијској ћелији у Платнари у Београду а затим је постала члан рејонског комитета на Карабурми. Ухапшена је септембра 1941, на саслушању у Специјалној полицији није ништа признала, пребачена је 3. октобра на Бањицу и стрељана сутрадан, 4. октобра 1941. године. 118 Истина је да сам 26. VII 1941. године око 17. часова у Симиној улици бензином полила једна кола немачке војне силе. Ја сам то учинила зато, јер је овога лета у Мађарској и то у Сомбору убијен мој ујак Станко Видић... Ја сам немачка кола запалила из освете, јер се ниједна мађарска не налазе овде у Београду. Као што рекох, дело сам учинила из освете ‘) РСУПС, IV Дос. бр. 690/41. �и нисам се надала да ћу бити за то ухапгиена. Дело сам учинила из властите побуде без наговора неке треће особе. Божовић Зорка, с. р.” Две ученице V разреда Друге женске гимназије, Зорица Божовић и Нада Анастасијевић, покушале су 26. јула 1941. године да запале један немачки аутомобил у Симиној улици. Приметили су их неки немачки војници и одмах истрчали на улицу да их ухвате. Зорицу су ухватили и предали полицији, а Нада је успела да побегне. Студенткиња ЕКВШ Дара Павловић била је један од оганизатора омладинских диверзантских група. У паљењу аутомобила, камиона, гаража, складишта, радионица — свега што је служило окупатору, учествовале су: Милица Радулашки, радница, Мира Радовановић-Мира-Ра (сама запалила седам камиона), Зора Сучић, ученица, Славка Петровић, ученица, Неда Дивљан, ученица I женске гимназије, Гроздана Бизјак матурант I женске гимназије и многе друге омладинке и активисткиње чија имена нису могла да буду установљена. ЗАПИСНИК О САСДУШЛН.У ОЛГЕ М. ЈОВАНОВИБ „Покушај паљевине аутомобила1) Ђорђа Бељковића, на дан 29. августа 1941. у Бенизелосовој улици пред кућом бр. 28. На дан 29. августа око 14 часова, пред кућом бр. 28 у Венизелосовој улици стајао је аутомобил Ђорђа Вељковића, марке „форд“, за време док је власник био на ручку. У то време наишле су две девојке и покушале да запале аутомобил, али су у томе спречене, јер су биле примећене од власника те су побегле у правцу Смедеревске улице. Полиција није успела да их иденти- фикује. Штете на колима није било.“ Дана 16. јула 1941. године запаљена је гаража „Форд” у Гробљанској улици, у којој је том приликом изгорело око 80 возила и већа количина горива. Ову је акцију организовао МК КПЈ за Београд. У организовању су учествовале Марија Рачки, члан МК СКОЈ-а и Илонка Валгони, члан КПЈ, а у самом паљењу је, поред других, учествовала Радмила Миљковић-Рајковић, радница у фабрици ,,Моравија”. Цвијета Милошевић, члан КПЈ од 1941. године, запалила је 1. августа столарску радионицу у Земунској у') ИРП — Извештај IV кварта пов. бр. службено од 29. VIII 1941. Доспје IV, бр. 44/1У. 119 ОЈ1ГА М. ЈОВАНОВИЋ, чиновник Хипотекарне банке из Београда, рођена је 14. децембра 1914. године у Барама Шумановића, Даниловград. Пре рата је врло активно радила у СБОТИЧ-у, па је због своје активности 1940. године отпуштена из Хипотекарне банке. Запослила се као радница у Апотекарској задрузи у Далматинској улици и одмах отпочела политички рад међу радницама. Под окупацијом је организовала раднице да из задруге износе сантетски материјал и лекове. Примљена је у Партију у лето 1941. и у јединици одговарала за НОФ. Ухапшена је исте године, на улици, али пошто јој никаква кривица није могла бити доказана, пуштена је после месец дана. Продужила је рад. Била је техничар своје партијске јединице, а затим њен секретар и члан одбора НОФ III рејона. Ухапшена је марта 1942. године и подвргнута страховитом мучењу. Изванредно се држала, ништа није признала и никог није одала. Пребачена је у логор на Бањици, где се одмах укључила у све логорске акције. Била је скромна и непосредна, због чега је била једна од најомиљенијих другарица. Стрељана је у Јајинцима 14. маја 1943. с већом групом затвореника. �лици бр. 12, на Звездари, која је радила за Немце. Тада је успела да побегне, али је ухваћена 5. септембра, када се спремала да пође у одред. Заједно са Цвијетом Милошевић ухапшена је и Марија Пајић, студенткиња медицине. „Рађено 15. октобра 1941. године у одељењу Специјалне полиције, Управе града Београда. ЗАПИСНИК1) КОРНЕЛИЈА-НЕЛИ СЕНДЕ-НОПОВИЋ, студент медицине, рођена је 29. августа 1914. године у Бачалмаши (Мађарска). Основну школу и нижу гимназију завршила је у Апатину, а више разреде гимназије у Сомбору. Уписала се на Медицински факултет у Загребу 1932, а 1934. је прешла на Београдски универзитет. Укључила се у напредни студентски покрет у Загребу и наставила је рад и по преласку у Београд. Примљена је у Партију 1937. а крајем новембра исте године отишла је, заједно са својим другом Владетом Поповићем, преко Париза у Шпанију. Радила је као болничарка у разним местима. После повлачења из Шпаније била је кратко време у логору Сен Захари. Тамо се разболела и захваљујући интервенцији пуштена је из логора. Вратила се у Југославију крајем септембра 1939. и ухапшена је на граници. Спроведена је у Београд и остала у затвору месец дана. Одмах је наставила партијски рад. Ухапшена је јануара 1940. и пуштена после два месеца, а затим је поново ухапшена јула исте године. У полицији је страховито мучена. Нокти су јој још дуго после пуштања испод суђења, крајем децембра 1940, били модри. Почетком 1941. опет је ухапшена и пуштена је тек око 27. марта и протерана у Апатин. Вратила се илегално у Београд и наставила рад. Била је секретар једне уличне партијске ћелије. Ухапшена је половином августа 1941. и 28. августа упућена у логор на Бањици, стрељана је у првој групи жена 19. септембра исте године. О саслушању РАЈКОВИЋ РАДМИЈ1Е, раднице у фабрици „МОРАВИЈА“, рођене 3. новембра 1918. године у Белици, срез белички, кћи Милана Миљковића и Живке Лазаревић, удата, без деце, некажњавана, неосуђивана, Српкиња, вере православне. Са станом у Димитрија Туцовића 65. У Београду живим од 1939. године, заједно са мужем Владимиром, молером из Београда. Он је родом са Цетиња, рођен је фебруара 1918. од оца Душана и мајке Милице. Упослен је код Димитрија Хриштофовића, а радио је неке послове на масонској ложи. Радим као проста радница у фабрици чарапа „Моравија". Нисам никада била комуниста нити сам, ма шта урадила на пољу комунистичке пропаганде. Нико на мене није утицао да ступим у комунистичке редове. Нису тачни наводи ПАВЛОВИЋ АЛЕКСАНДРА, ЛЕНАРДА ДРАГУТИНА, МИЉКОВИЋ ДРАГОСЛАВА и осталих да сам ја са њима узела учегића у паљењу аутомобила гараже „Форд” у Гробљанској улици, нити ми је познато ко је ову гаражу запалио. Павловић Александра, штрикера, по имену не знам, али уколико ради у фабрици „Моравија“ ја га вероватно знам. Ленарда Драгутина, фирмописца, не познајем. Чула сам, када су ми ова лица у очи тврдила да сам са њима учествовала у паљењу гараже, али сада поново изјављујем. да нису истину говорила. Писмена Рајковић Радмила, с, р. Саслушао и оверава, По наредби гиефа оделења Спец. полиције, референт Бећаревић, с. р.“ „Рађено 11. септембра 1941. године у одељењу Специјалне полиције Управе града Београда ЗАПИСНИК*) о саслушању МИЛОШЕВИЋ ЦВИЈЕТЕ, бившег званичника дневничара Министарства социјалне политике и народног здравља из Београда. ») РСУПС, Дос. IV. бр. 28/66—3. !) РСУПС, Дос. IV, бр. 32/7. 120 1 Зовем се Милошевић Цвијета, по занимању сам бивгии званичник дневничар Министарства социјалне политике и народног здравља, рођена сам 31. марта 1921. године у Цетињу од оца Ђорђа и мајке Марије, нисам удата, вере православне, по народности Српкиња, кажњавана једанпут са седам дана затвора, нисам, осуђивана. Живим у Београду од јуна месеца 1940. године, сада са станом у Улици кнегиње Персиде број 88, код Марине Осењине. II У току месеца марта ове године била сам у затвору Управе града Београда због тога што је полицији дошло до руку једно писмо које сам била упутила Гасиму Нумићу, студенту права из Мостара, а у коме сам говорила о сукобу између студената љотићеваца и осталих студената. Поред тога узимана сам на одговорност због тога, што је у моме стану — тадашњем —- Јужни булевар бр. 30 нађена једна студенткиња, Радмила Поповић, која је потраживана од стране полиције. Тада је са мном становала Олга Милутиновић и Марија Пајић, обе студенткиње, које су Радмилу и довеле овде у стан. Ја сам пуштена као невина, јер се установило да са овом Маријом нисам имала никакве везе. Сада сам* ухапшена у стану браће Ленард у Улици војводе Бране број 10. Браћу Ленард упознала сам за време бежања после бомбардовања Београда. После повратка у Београд видела сам њихову мајку једном на пијаци и питала сам је где станује, којом приликом ме позвала да навратим код ње. Уочи хапшења навратила сам код њих у стан ради тога што сам, враћајући се од тетке из Далматинске улице, закаснила и нисам, могла за време док је слободно кретање стићи кући, те сам остала овде да преноћим. Није тачно да сам у недељу 31. августа т. г. била у стану код браће Ленард и да сам тога јутра превијала неког човека, који је рањен приликом напада на масонску ложу. О овоме ништа не знам и ако је ко тако тврдио изјављујем да је лагао. Нисам комуниста, па чак ни симпатизер и према томе није ми ни познато да ли су браћа Ленард учествовала у било каквој комунистичкој терористичкој акцији. Никакво оружје у њиховој кући нисам видела. Нисам видела да је Ленард Драгутин читао какав билтен комунистичког садржаја. Марија Пајић, која је такође затечена у овом стану, дошла је после мене и ту преноћила због тога што је као и ја закаснила. Ништа друго немам да изјавим. Писмена сам, Цвијета Милошевић, с. р. Саслушао и оверава: шеф Одељења IV — Комесар, Бећаревић с. р.“ �паљењу манастирског жита у Раковици, 5. августа 1941. коју је извела скојевска организација Раковице, учествовала је и Милева ЈовичићДрагица, Белка, радница у Индустрији мотора и члан руководства СКОЈ-а у овој фабрици. У „Сечење телефонског стуба на дан‘) 20. јула 1941. године у атару села Миријева. РЕШЕЊЕ О УПУЕЕЊУ У ЛОГОР, КОРНЕЛИЈЕ-НЕЛИ СЕНДЕ-ПОПОВИН 20. јула 1941. године дању, у атару села Миријева, пресечен је један телефонско-телеграфски стуб. Починиоци овог дела нису у току акције ухваћени, већ су случај доставили полицији неки грађани. Напомена: Упореди овај случај са оним о коме је било већ речи, тј. сечење стубова код опсерваторије, што је извршила скојевска група Драгутина Стојнића, Жике Бежановића и Душана Рајкова, јер има изгледа да се ради о истој ствари. Овај податак узет је из сумарног месечног извештаја V полиц. кварта.” У току лета и јесени 1941. године у Београду су у више махова сечени телефонски стубови и каблбви, а у тим акцијама су учествовале многе омладинке. Оне су на разне начине скривале алат за извођење диверзије: маказе за сечење каблова су често доносиле у букету цвећа, тестере за тестерисање бандера обично су раније скривале у близини места одређеног за акцију. Телефонски стубови и каблови су сечени у мање прометним улицама, где је било више могућности да акција успе а да нико не буде ухваћен. Међу омладинкама које су изводиле ове саботаже истицала се Радмила Јовић-Малецка, ученица гимназије, а много су храбрости и сналажљивости показали у овим и другим акцијама: Лепосава Митровић, матуранткиња, затим, Даница Каришић, матуранткиња, Радмила Богдановић, ученица VIII разреда гимназије, Даница-Данка Милошевић, Ранка Божовић (за време мартовске провале пребацила се у Земун и наставила рад као члан СК СКОЈ-а за земунски срез), Оливера Ћуковић, члан КПЈ и њена сестра Мирјана, члан СКОЈ-а од 1940. године, Марија Никезић, Зора Кулиџан-Божовић, радница, Јелица Недић, Мира Митровић (касније отишла у одред и била у хируршкој екипи Врховног штаба НОВ и ПОЈ), Злата Дабиновић, Вера Ешкенази, Неда Дивљан, Живка-Жана Јанковић, Милена Брежанин, Стела Шкреблин, Драгиња Јовановић, ученица III женске гимназије, Босиљка ') ИРП, IV. Бр. 44/V. Извештај V полицијског кварта пов. бр. 11 од 22. августа 1941. године. 121 �АЛЕКСАНДРА-ЦАЦА ГОЛУБОВИЋ, студенткиња фармације, примљена је у СКОЈ и у КПЈ 1941. године и била је у ћелији чији је секретар био Мирко Букумировић. Руководила је једним рејонским активом СКОЈ-а и радила у омладинској групи на умножавању партијског материјала, растурању и лепљењу плаката. Кад је ухапсила Специјална полиција, добро се држала на саслушањима, мада је мучена. Имала је добро држање и у логору на Бањици, где је учествовала у припремању приредаба. Стрељана је 25. маја 1943. године. » Бачић, кројачка радница, ДубравкаАша Бијелић, студенткиња, Борислава Мастиловић, студенткиња медицине, Јелица Пурић-Стаменковић, ученица I женске гимназије, Слободанка Луковић-Дијана, ученица I женске гимназије, Зора Поповић, студент медицине и многе друге. „Бацање специјалних гвоздених направа за бушење аутомобилских гума на дан 5. августа 1941. године’) Око 10,30 часова на дан 5. августа 1941. године на друму Београд — Обреновац, крај макишког насеља, један немачки аутомобил с немачким подофицирима, који су вргиили контролну перифериску службу, наишао је на разбацане пирамидасте направе за огитећење аутогума и од тога су оштећене предње гуме тако да је ауто морао стати. Тога дана ове направе разбацане су на више места у Београду, особито на улицама на којима је јак саобраћај, затим, испред немачких гаража и Ха-Ка-Пе станице. Ове направе су тако подегиене да како год се баце увек се поставе у такав положај да један зуб остане у вертикалном положају и мора да оштети гуму. Напомена: у извегитају полицијског кварта стоји мигиљење да је ово реакција грађана са Макиша који су тих дана принудно исељени са тог терена из хигијенских разлога, док је у ствари ово дело комунистичке саботаже, како је Специјална полиција после утврдила, поготову што је на више места било ових направа." МИЛЕНКА ЛИБ БУРКОВИБ И ГРОЗДАНА-ЗИНА БЕ- У овој су саботажи учествовале многе жене и омладинке, бацајући по улицама ексере „јежеве”, направљене у облику пирамиде. „Истицање антифашистичких парола2) на дан 14. јула 1941. у Улици Книћаниновој. ЂУРКОВИЋ, студент ЕКВШ из Београда, рођена 21. јула 1919. године У Дубровском (Шавник), укључила се у напредни средњошколски покрет као ученица гимназије. На студијама је била међу најистакнутијим активистима у Удружењу студената ЕКВШ. Примљена је у Партију 1940. године. Организовала је и рад међу женама. Ухапшена је у мартовској провали 1942. године и отерана у логор на Бањици. Имала је добро држање у полицији и касније у логору. Била је пожртвовани комуниста, карактеран и добар друг. На комадићима платна извезла је причу о другарицама ухапшеним у мартовској провали, причу о животу и смрти у женској соби смрти у логору на Бањици. Изведена је из логора са већом групом другарица и стрељана у Јајинцима 25. маја 1943. године. МИЛЕНКА Антифагиистички омладини,и истакли су на дан 14. јула 1941. године у Книћаниновој улици две пароле, приковавши их на бандере, са натписом „Нигита окупатори.иа“ и „Живео друг Стаљин Акција је успела и поред тога што је у току протекле ноћи и тога дана била појачана полицијска слуо/сба, у очекивању да ће комунисти предузети какве акције поводом дана француске републике. Полицијске мере нису дале никакве резултате у погледу трагања за ударницима." „Истицање антифашистичких натписа на дан 15. августа 1941. на Чукарици3) 1) ИРП — Архива Специјалне полиције IV, Бр. 44/Х^П. !) ИРП — бр. 11 од Извештај старешине III кварта, пов. 23. августа 1941. Досије IV — Бр. 44/Ш. 3) ИРП Бр. 44/Х1У. — Архива Специјалне полиције IV, �Према извештају полицијске станице XIV кварта Пов. бр. 6 од 25. августа 1941, тога дана у 9 часова изјутра полицијски стражари нашли су исписане антифашистичке пароле по зидовима кућа и то „Доле са фашизмом'1, „Живела Совјетска Русија“ итд. Пароле су исписане у неколико улица на Чукарици и на Бановом брду, а у Љешкој улици истакнуте су на телефонским стубовима. Починиоци нису ухваћени, али је касније утврђено да је ову акцију извела скојевска група Милана Маузера." ДРАГИЊА-ДАДА КОНСТАНТИНОВИЋ, студент технике, рођена 6. марта 1920. године у Сарајеву, у напредни омладински покрет се укључила у Београду 1938. године. У СКОЈ је примљена пре рата. Под окупацијом је била руководилац једног рејонског актива СКОЈ-а. Састанци тога актива, а и неки састанци МК СКОЈ-а, одржавани су у њеном стану у Чолак-Антиној улици бр. 15. Радила је и на пребацивању илегалаца из Београда у Земун и преносила оружје за акције од једног партијског рејона до другог. У Партију је учлањена фебруара 1942. године и истог месеца ухапшена на партијском састанку у једној посластичарници. У затвору Специјалне полиције страховито је мучена, мада је била бременита. Херојски се држала и ништа лије признала. Пребачена је у логор на Бањици, где је родила кћерку. Стрељана је 25. маја 1943. године. ЗАПИСНИК О САСЛУШАЊУ ДРАГИЊЕ-ДАДЕ КОНСТАНТИНОВИБ У растурању летака и прогласа и писању парола учествовао је и велики број жена. Многе су у тим акцијама ухваћене, међу њима: Илонка Валгони, кућна помоћница, Евица Дикић, угоститељска радница, Милица Михајлица, текстилна радница, Мирослава Мирчевић, студенткиња филозофије, Александра-Цаца Голубовић, студенткиња фармације, Фанула Папазоглу, студент из Београда, ученица Бранка Митић, и многе друге. Дана 29. јула 1941. године извршена је отмица Александра Ранковића из притворничког одељења болнице у Видинској улици. С обзиром на то да је био секретар ПК КПЈ за Србију и члан Политбироа ЦК КПЈ, овој је акцији придата велика важност и организација је поверена Цани Бабовић, члану ПК КПЈ и Ђури Стругару, члану МК КПЈ. У извођењу акције учествовао је велики број чланова КП, омладинаца, омладинки и жена, њих око 50, свако са одређеним задатком, који су сви извршени савршено тачно и дисциплиновано. По сложености и беспрекорности којом је изведена, ова је акција оцењена као једна од најбоље организованих акција у окупираном Београду. У припремама за устанак у Београду се приступило изради експлозива и бомби, потребних за извођење диверзија. Експлозив је израђиван у становима чланова Партије, код Данице Цветковић у Драгачевској улици бр. 17, у илегалном стану Шеле и Лазе Симића у Хаџи Милентијевој улици 68 и још неким становима. У стану Данице Цветковић су на том послу радили Милица Шуваковић и шпански борац Мате Видаковић. Почетком августа дошло је до експлозије, у којој је тешко рањен Мате Видаковић, а Мица је лакше рањена и успела је да побегне. Полиција је тада ухапсила Мата Видаковића, Даницу Цветковић и Данину мајку Јелену. Мате и Даница су убрзо стрељани, а мајка Јелена је после две године проведене на Бањици стрељана 14. маја 1943. године. 123 �Ј1ЕПОСАВА МИТРОВИЋ, матуранткиња (сестра Вукице Митровић), рођена је 21. III 1922. године у Светом Стефану, на Црногорском приморју. Укључила се врло млада у напредни средњошколски покрет у Београду и 1939. године била члан првог језгра СКОЈ-а у II женској гимназији. Исте године је искључена из VII разреда гимназије, па је прешла у Крагујевац и тамо завршила разред. Учествовала је у свим акцијама и манифестацијама које су напредна радничка и средњошколска омладина изводиле уочи рата. На почетку окупације била је члан Ценрталног средњошколског скојевског актива и руководилац једне половине средњошколског руководства СКОЈ-а. Ухапшена је у пролеће 1942. године и почетком јуна пребачена у логор на Бањици. И у полицији и у логору имала је храбро и поносно држање. Била је ретко скромна и ненаметљива. Мада је много бринула о својој породици, која је била изложена најгрубљим прогонима полиције, она баш због такве ситуације у кући није слала никакве поруке, чак ни пред своје погубљење, да не би никоме створила неприлике. Стрељана је 25. маја 1943. године. У Хаџи-Милентијевој улици 68 бомбе и мине су израђивали инжењер Лаза Симић и његова жена Шела Барух. Августа месеца, у току рада, експлодирао је лако запаљиви материјал и они су обоје тешко рањени и у бесвесном стању пренети у притвореничко одељење Државне болнице. Упркос тешким условима за илегални рад, диверзантске акције су настављене и у 1942. години. Поједине ударне групе извршиле су неколико крупнијих акција. Једна од најзначајнијих била је отмица Иванке Муачевић-Николиш, са Гинеколошког одељења Опште државне болнице, која је изведена 25. јануара 1942. године. При повратку са слободне територије, Иванка је крајем октобра 1941. године пала у руке Гестапоу у Крагујевцу, са приличном количином илегалног материјала. С обзиром на то да је била пред порођајем, преведена је у затвореничко одељење Војне болнице у Београду, с тим да после порођаја буде саслушана. МК КПЈ за Београд добио је задатак да Иванку спасе из затвора. Међутим, напад на затвореничко одељење не би успео, јер је ту била јака стража, па је Иванку требало пребацити на гинеколошко. Тај задатак добила је партијска организација у болници. Лекари Олга Поповић-Дедијер, Тоша Бороцки и Анђелко Анђелковић успели су да придобију главног лекара гинеколога, који је прегледао Иванку и изјавио да ће порођај бити тежак и да би га требало извршити на гинеколошком одељењу. Немци су на ово пристали и Иванка је на један дан пре порођаја пренета на ово одељење. О Иванкином стању здравља обавештавали су партијску организацију др Олга Поповић-Дедијер и бабице Ружа Мамула и Александра Орлић. Сутрадан по Иванкином порођају 25. јануара 1942. године, био је дан посете болесницима и то је био згодан моменат да се изведе акција. Два друга, наоружана револверима, ушла су у одељење као посетиоци. Разоружали су жандарма и закључали га, а затим покидали телефонске везе и извели Иванку заједно са дететом. Око болничке капије стајали су другови са бомбама, а напољу је чекао аутомобил. Иванка је са дететом села поред шофера, а ударници позади. Дете је предато на чување Тонки Сикимић, која је у то време имала бебу, а Иванка је после опоравка по партијском задатку отишла у Загреб, где је откривена и убијена у усташком затвору. • РУЖИЦА ВАСИКИЋ, матуранткиња, рођена 1922. године у Београду, укључила се у напредни средњошколски покрет као ученица гимназије. Била је члан првог скојевског актива у I женској гимназији; 1940. је руководилац СКОЈ-а у гимназији, а под окупацијом 1941, члан централног средњошколског актива СКОЈ-а. Крајем исте године отишла је у партизане. Била је борац III крагујевачког батаљона I пролетерске бригаде и ту је примљена у Партију маја 1942. године. Погинула је 5. јула 1943. године у Зворнику. • ЕМИЛИЈА — ЦУЦА ЈАКШИЋ-НИКЕЗИЋ, рођена је у Београду 29. априла 1924. године. У напредни покрет укључила се још као ученица гимназије; члан СКОЈ-а постала је у својој шеснаестој години, а од августа 1941, већ као активан учесник НОП, ушла је у школско руководство СКОЈ-а у Београду. Као омладински руководилац учествовала је у организовању и извођењу разних акција диверзије и саботаже. Ухапшена је у зиму 1941. године и приликом спровођења, мада су јој руке биле у лисицама, успела да побегне. Члан КПЈ постала ,}е јануара 1342. Одлуком МК СКОЈ-а за Београд убрзо је послата на рад у Земун за члана МК СКОЈ-а. За време свог пожртвованог рада у земунској организацији била је трипут хапшена, али је својом сналажљивошћу и уз помоћ Партије успела да се извуче. Новембра 1942. године постала је секретар СК СКОЈ-а и члан СК КПЈ за земунски срез. Октобра 1943. ПК КПЈ за Србију послао ју је на рад у Шумадију као инструктора ПК СКОЈ-а. Године 1944. постала је члан ПК СКОЈ-а за Србију. После ослобођења обављала је разне дужности у СКОЈ-у и КПЈ. Због своје несебичности, искрених другарских односа и упорности у раду била је врло омиљена међу омладином уопште и у средини у којој је радила. Погинула је у саобраћајној несрећи код Обреновца 29. новембра 1949. године. Била је носилац Споменице 1941. и више одликовања. 124 �На сваку изведену акцију, окупатор и његове слуге одговарали су још већим прогонима, зверским мучењима и стрељањем затвореника из Управе града и логора на Бањици, верујући да ће тако угушити организовани отпор. Међутим, ни прогони, ни мучења, ни стрељања нису могли да застраше борце против окупатора. Готово свакога дана вршене су нове акције. Београдски диверзанти су почетком јануара 1942. пресрели на Дедињу једног истакнутог официра СС-трупа, извукли су га из кола заједно са његовим шофером и обојицу их ликвидирали. У овој су акцији од жена учествовале Амалија Потхрашки, књиговезачка радница и „Вера”, студеткиња филозофије (чији идентитет није установљен — прим. ред.). Амалија је тада рањена, али је успела да се склони и наставила је илегални рад. Ухваћена је у једној рацији априла 1942, са гомилом илегалног материјала који је разносила. Умрла је под батинама на саслушању у Специјалној полицији. Дана 6. марта 1942. године извршен је атентат на Ђорђа Космајца, једног од најкрволочнијих агената Специјалне полиције. Атентат је организовао МК КПЈ за Београд, чији је секретар тада била Јелена Ћетковић. Она је крајем фебруара почела са припремама за атентат, али јој је полиција већ била ушла у траг и ухапсила је 3. марта. Међутим, припреме и цела организација акције биле су тако добро и солидно замишљене и постављене, да је атентат и без надзора руководиоца савршено успео. Извела га је ударна група од пет чланова — једна другарица и четири друга. Космајац је становао у улици Цара Уроша бр. 17. Сваког јутра око 8 часова, на путу до Специјалне полиције, пролазио је улицом Змаја од Ноћаја, у пратњи агента Обрада Залада. Одлучено је да се постави засеДа и убију обојица. Два друга су одређена за обезбеђење, а друга двојица за извршење атентата; другарица, прерушена у Словакињу, млекарку, имала је задатак да мотри на Космајчеву кућу. Када је Космајац изишао из куће, она је лупањем у канте за млеко дала знак друговима, који су чекали у заседи у једној капији. Тако су убијени Космајац и Залад. (Другарица „Словакиња-млекарица” остала је неидентификована. — Пр. ред.). Четрнаестог марта 1942. убијен је пред својим станом у улици Кнеза Павла (сада улица 29. новембра) бр. 47 Драгољуб Штерић, старешина УПРАВНИК ГРАДА БЕОГРАДА1) II број 12676-1У 20. септембар 1942. Београд ЛИЧНО УПРАВНИКУ ОПШТЕ ДРЖАВНЕ БОЛНИЦЕ БЕОГРАД Још пре окупације Југославије, Управи града стизале су свакодневно пријаве о вршљању комуниста и њиховим отвореним пропагандним акцијама у повереним вам надлештвима. Ту акцију, како се из пријава могло утврдити, спроводили су не само студенти који су били на стажу, појединих клиника и одељења, већ и државни намештеници поменутих установа, па чак и лекари. Тако, на пример, поред тога што се у болничким зградама јавно агитовало за комунизам, јавно радило на скупљању прилога за уханшене комунисте и јавно делио пропагандни материјал, утврђено је да су болничке зграде служиле као скровиште многих важних комунистичких функционера, који су потпуно здрави лежали на појединим одељењима, као тобоже болесници, само да би се склонили од државне власти, која их је прогањала ради комунистичког деловања. После окупације нагие земље комунистичка акција у подређеним вам установама узела је јоги шире размере, тако да је само досадашњим истрагама откривено и несумњиво утврђено следеће: 1) да су 13 наоружаних комуниста усред дана 25-ог јануара т.г. упали у Гинеколошко одељење, разоружали полицијског стражара и извршили отмицу притворенице МУАЧЕВИЋ ИВАНКЕ, иначе на две године осуђиване комунисткиње, коју су затим ставили у полутеретни камион, држан за време извођења акције у Гинеколошком одељењу пред главним улазом ОДБ. Истрагом је утврђено да су ову акцију потпомогли и болнички службеници ПАРНИЦКИ СВЕТИСЛАВ, вратар, иначе шпански добровољац, ВУЧИНИЋ ВЛАДИМИР. ветеринар, АНЂЕЛКОВИЋ др АНЂЕЛКО, лекар, ДЕДИЈЕР-ПОПОВИЋ ОЛГА, Др БОРОЦКИ и други. У вези са овим утврђено је комунистичко деловање ДИВЈАКА БОГДАНА, чиновника, БОЖОВИЋ МИЛУНА, кувара, НОВАКОВИЋ НИКОЛЕ, кувара, ЧУПИЋ МОМЧИЛА и др. који су у болници формирали комунистичке агитационе групе. Даље, утврђено је да су лекари са Гинеколошког одељења омогућили Др МУАЧЕВИЋУ, оцу отете притворенице Иванке, састанак са овом на тај начин, што су му дали бели лекарски мантил и као болничког лекара увели га у Одељење поред полицијског стражара. 2) Да је др Бороцки формирао једну комунистичку групу у Општој државној болници и пошто је од стране органа Управе града затражен ради хапшења, напустио је дужност и око 20 дана скривао се по разним одељењима ОДБ код болничких службеника. 3) Да је УСКОКОВИЋ УРОШ, службеник Заразног одељења преко три месеца у својој болничкој снаваћој соби скривао пет београдских комуниста, који су овде становали наизменично и хранили се из болничке кујне на тај начин што је болесницима смањивана порција. У његовој соби нађена је већа количина комунистичког пропагандног материјала. 4) Да је СТАНИМИРОВИЋ ЈОВАН, званичннк Заразног одељења скривао у својој соби тројицу комуниста, који су као и код Ускоковића овде пронађени и ухапшени, а поред њих држао је, разуме се омогућен од стране лекара и другог болничког особља, дуже времена као тобожњу болесницу на заразном одељењу своју рођену сестру СТАНИМИРОВИЋ МИРОСЛАВУ, учесницу у партизанском покрету и познату комунисткињу. Станимировић је даље успео да својој сестри изда лажну легитимацију као службеници Централног хигијенског завода. 5) Да је на једном од одељења ОДБ без стварне потребе држана као болесна МАРКОВИЋ ДЕСАНКА, студенткиња медицине, иначе суду два пута оптуживана комунисткиња, за све време од фебруара до 5-ог августа ове године. Утврђено је даље, да је болничко особље њу познавало као комунисткињу и да ју је једном приликом када се тамо појавио полицијски орган ово особље скривало по својим собама. 6) Да је др Бороцки преко особља ОДБ успео да прикупи већу количину санитетског материјала, разних ампула и лекарских справа и да све то пошаље комунистима — вођама партизанске акције, оштетивши на тај начин државну имовину. 7) Утврђено је да су два болничара у рововима намењеним за заштиту од напада из ваздуха скривали месец дана тројицу важнијих комуниста, доносили им овде храну из болничке кујне и давали им болничку постељину на услугу. 8 ) На тавану једне зграде нађена је већа количина комунистичког пропагандног материјала и левичарских књига, које су поседовали службеници болнице. Поред извесних примера комунистичког вршљања у подручним вам установама, Управа града располаже са још тежим примерима таквог дело‘) РСУПС, IV, Дос. 73/80. 125 �вања у Општој државној болници који се у интересу истраге за сада не могу саопштавати, али који несумњиво као и сви овде изнети случајеви сведоче да је комунистичка акција у вашем надлештву узела широке размере, благодарећи само недостатку било какве ефикасне противакције од стране Управе болнице и шефова одељења, а користећи широку толеранцију свих оних који су позвани да раде на сузбијању комунизма. Износећи предње налазим за потребно саопштити вам следеће: 1) Законском Уредбом Српске владе прописана је смртна казна за комунистичко деловање било које форме и за лица која и ако нису организовани чланови Комунистичке партије потпомажу акцију комуниста, прикривајући ове или им чине било какве друге услуге. 2) Издао сам најстрожије наређење одељењу Специјалне полиције, да предузме пајстрожије мере у циљу угушивања комунистичке акције У Општој државној болници и да спроводећи то подвргава најстрожијој законској мери не само она лица за која се утврди да су комунистички деловала, већ да конфинира и све шефове оних одељења у којима се открије било каква комунистичка акција. Исто тако биће конфинирана и друга лица са дотичних одељења, која су по своме позиву дужна да воде рачуна о спречавању комунистичке акције. 3) Предузео сам кораке на надлежном месту код Српске владе, да се из државне службе отпуштају не само лица која су комунистички деловала, већ и одговорни шефови одељења и друго особље које буде конфинирано због недовољног обраћања пажње на ову ствар. Молимо Вас. господине управниче, да изволите хитно извршити потребно саопгитење свим подређеним вам службеницима и издате сходна наређења, те предузмете мере за спречавање даљег ширења комунизма У подређеним вам установама, а позивом на горњи број овога акта доставите ми најхитније списак свога подручног особља, који ће бити у дупликату, а садржавати следеће рубрике: 1) редни број, 2) презиме и име са почетним словом очевог имена, 3) датум и место рођења, 4) звање, 5) од када се налази у служби, 6) адреса стана, и 7) примедба. У ову последњу рубрику молим да ставите своје примедбе само у негативгном смислу, уколико таквих буде. У спроводном писму за овај списак, који треба да буде најдаље до 1-ог октобра тек. године достављен мени лично, молим да ставите своје примедбе и евентуалне предлоге по овој ствари. УПРАВНИК ГРАДА БЕОГРАДА Д. Ј., с. р. (Овоме акту приложен је списак ухапшених и сумњивих службеника ОДБ и подручних установа): 1) ДАРИНКА НЕСТОРОВИЋ, бивши чиновник Завода за производњу лекова. Установљено је да је преко ДЕСАНКЕ КОВАЧЕВИЋ, служитеља Завода издавала из магацина серуме и лекове, члановима комунистичке организације у Београду, намењене партизанској акцији. 2) ДЕСАНКА КОВАЧЕВИЋ, служитељ Завода, за њу је установљено да је била члан Комунистичке партије и да је у сарадњи са Даринком Несторовић, износила из Завода серуме и лекове, намењене партизанима. 3) БОРКА МИЈ1ИЈКОВИЋ,1 архивски чиновник Централног хигијенског завода, за њу је установљено да је као члан техничког апарата комунистичке партије у Београду набављала веће количине санитетског материјала, намењене за партизанску аки,ију и налазила станове за скривање комунистима илегалцима у Београду. 4) РУЖА ЈОВАНОВИЋ, 2 бивши званичник дневничар Цептралног хигијенског завода, живела под лажним именима, организовала болничарске курсеве ради указивања прве помоћи партизанима, одржавала везе са комунистима у унутрашњости. 5) МИЉА ЖИВКОВИЋ - СТОЈАДИНОВИЋ, вршила курирску службу између Београда и Ужичке Совјетске Републике. Снабдевала преко комунистичког комесара др Левија партизане са лековима и санитетским материјалом из дечјег опоравилишта на Тари. Све ове налазе се у логору. 6) ДРАГИЦА АНТИЋ, дипломирани филозоф, чиновник Завода, позната са Универзитета као левичарка, привођена и саслушавана од стране Управе. 7) ДРАГА СТЕФАНОВИЋ, жена комунистичког посланика Лазе Стефановића, који је сада у Москви, и сама склона комунизму, као типограф Заводске штампарије, радила по синдикалној линији. Г. — Грујичићу, хитно за потпис 1. Шеф Одсека IV — Комесар, Бећаревић, с. р. ‘) Борка Милојковић, стрељана је 5. марта 1942. године. 2) Ружа Јовановић је стрељана у Јајинцима 7. јуна 1943. 126 I кварта, када је изјутра полазио на ској крвави посао. Итд., итд. У пролеће 1942. године партијска организација Београда претрпела је веома тежак ударац. У такозваној „мартовској провали” полицији је пошло за руком да открије месно партијско и месно скојевско руководство као и нека рејонска партијска руководства и да ухапси велики број чланова Партије, СКОЈ-а и активиста НОП. „ . . . Пре провале је полиција у току два месеца предузимала опсежне мере за хватање наших људи (ревизије, рације, блокаде итд.) У исто време када је отпочела провала у Београду већина нагиих одреда (Сувоборски, Пожаревачки и одреди на југу) су били разбијени или пред распадом, а по читавој Србији страховити терор. Није било могуће ма где послати проваљене људе из Београда. У томе је узрок за тако велике губитке, који су иначе могли бити мањи и поред провала. Провала у Београду се продужује у току месеца априла и маја . . .“*) Упркос тешкој ситуацији чињени су покушаји да се обнови партијски рад у Београду. Члан МК КПЈ за Београд Стева Јовичић који је, мада откривен, успео да избегне хапшење, предао је везе са неоткривеним организацијама Блажи Радуновићу, који је у току маја и јуна покушао да успостави месно партијско и месно скојевско руководство. На успоставл>ању веза и обнављању организација радиле су, поред других, Лепосава Лалош-Вујошевић, Лепосава-Опи Михаиловић и др Зора Илић-Обрадовић.2) Али сви покушаји да се обнови партијска организација нису дали резултате. Чланови Партије који су остали на слободи изгубили су везу са руководством и нису могли брзо да буду обухваћени. У таквој је ситуацији ПК КПЈ за Србију одлучио крајем јуна 1942. године да формира нови МК КПЈ за Београд. 1) ИРПС, бр. 2476 — Одломак извештаја ПК КПЈ за Србију ЦК КПЈ из 1943. голине. Др Зора Илић-Обрадовић, доктор права и дипломирани филозоф из Београда, предратни активиста напредног радничког покрета. Примљена је у Партију јуна 1941. и убрзо је постала секретар партијске јединице у Министарству финансија, где је била запослена. После мартовске провале 1942. помагала је у раду привременом МК КПЈ за Београд. Повезивала је преостале чланове Партије у Ш партијском рејону и организовала је рад III РК којим је после сређивања и руководила до јула 1942. када је послата на партијски рад у Краљево. 2) �„Драги другови,1) ПК за Србију донео је одлуку да вас троје, које је ПК одредио за сређивање прилика у Београдској месној организацији, будете Месни комитет за Београд. ПК сматра да сте својим досадашњим радом као чланови нагие Партије и садашњим радом око сређивања овдашње месне организације то заслужили. ПК сматра да ћете часно испунити све задатке и доследно наставити традиције београдске месне организације која је увек била нагиа најбоља партијска организација и да ћете имати пред очима увек само интересе Партије, као што су то имали наши најбољи борци које нам је непријатељ отргао, као што су другови Мрша2), Ћура Стругар, Дака,3) ШуњаД) Јеша,°) Дукин,6), КовачевиК’) и др., као и они другови који се и сада боре у нашим редовима у позадини и партизанским редовима. За секретара МК одређујем друга Павла8), а за заменика другарицу Раду.9) Расподела посла и веза већ вам је јављена, а са сређивањем СКОЈ-а, НОФ-а и др. извршили би потребне реорганизације. Ви ћете ваше свакодневне извештаје упућене нама, потписивати са „П”, а коверат адресирати са „М“, а ми ћемо се потписивати са „М“, а коверат упућен вама адресирати са „П“. пре рата се укључила у напредни раднички покрет и била активиста Омладинске секције Женског покрета и Задруге младих девојака. Под окупацијом је учествовала у многим акцијама, паљешу непријатељске штампе, растурању летака, организовала је болничарске курсеве, прикупљала прилоге за НОФ, скривала илегалце итд. Ухапшена је априла 1942. и упућена у логор на Бањици, али је на интервенцију брзо пуштена и одмах наставила рад. Половином 1942. године држала је везу са партијским активом у пекари „Соко“. Поново је ухапшена 27. октобра исте године, и тада је у полицији страховито батинана. Одлично се држала, ништа није признала и никога није одала. Трећег децембра 1942. године упућена је у логор на Бањици као кривац I категорије. У логору је била готово две године. РАДМИЛА МИЛАНОВИЋ-ШНАЈДЕР рођена је 12. марта 1916. у Београду, Када је схватила да неће жива изићи из овог мучилишта, договорила се с једном групом другарица да нападну агенте кад их буду повели на губилиште. Другарице су договор оствариле: када су 11. септембра 1944. године дошли по њих да их поведу на стрељање, напале су агенте. Неколико њих су у тучи пале мртве, док их агенти и стражари нису савладали. Тако је, борећи се до краја, у 28. години завршила свој живот Радмила Шнајдер, храбар и доследан борац за бољи живот целога народа. ЗАПИСНИК О САСЛУШАЊУ РАДМИЛЕ МИЛАНОВИЕ-ШНАЈДЕР 26. VI 1942“ За секретара МК КПЈ за Београд ПК КПЈ за Србију је одредио Јанка Лисјака, дотадашњег секретара СК КПЈ за земунски срез, а за чланове Ђурђелену-Ђуку Динић, дотадашњег члана II РК и Разуменку-Зуму Петровић, дотадашњег члана ОК КПЈ Лесковац. Заједно са Јанком Лисјаком прешла је на партијски рад у београдску партијску организацију Десанка Лежајић-Цура. Нови Месни комитет је одмах приступио повезивању са неоткривеним члановима Партије и за релативно кратко време је успео да обнови старе и створи нове партијске организације и поново успостави рејонске комитете. С обзиром на то да је „мартовском провалом” похапшен велики број чланова Партије, Београд је сада био подељен на четири партијска рејона. У том су периоду примљени у Партију многи активисти који су упркос великим хапшењима наставили рад за НОП. Једна од карактеристика рада партијских организација у лето и јесен ') ИРПС !) Милош Матијевић-Мрша. а) Давид Пајић. *) Вукица Митропнћ. *) Тодор Дукин. 7) Мија Ковачевић. *) Јанко Лисјак. ') Ђурђелин-Ђука Динић. 127 �РЕШЕЊЕ О УПУБЕЊУ У ЛОГОР РАДМИЛЕ МИЛАНОВИБ-ШНАЈДЕР И БЕЛЕШКА ПОЛИЦИЈЕ О РАЗЛОГУ ЗА ЊЕНО ХАПШЕЊЕ 1942. године састојала се у стварању такозваних агитроп група, које су формирали поједини чланови Партије и СКОЈ-а. Са групама су редовно одржавани састанци на којима се читао партијски материјал, вођени разговори о политичкој и војној ситуацији у земљи и свету и прикупљани прилози за НОФ. Организатори и руководиоци таквих група биле су, поред других: Олга Вучковић, Вера Перишић-Додић, Даница Каришић, Зора Јовановић-Раковић, Јулијана Мијатовић, Драгица Пешић, Зора Благојевић, Олга Хицлова и Анка Шкорић. Међу члановима ових група биле су: Даница Бајић, Зора Мацура, Стана Убавић и др., а чланови агитпроп групе у Маркарници: Дана Ивановић, Милица Ковачевић, Деса Косанчић, Магдалена Муњић, Ружа Николић, Милица Петровић и још неки радници из Маркарнице. Мада под тешким условима, партијско-политички рад се развијао до септембра 1942. године када је поново дошло до провале у београдској парлијској организацији. Тада је ухапшено око 50 чланова Партије и већи број активиста. Међу ухапшенима је била и Ђука Динић, члан МК КПЈ за Београд. Провала се све више ширила и полиција је новим хапшењима октобра, новембра и децембра 1942. године и јануара-фебруара 1943. године потпуно разбила партијску органзацију у Београду. У том су периоду ухапшене, поред других: Марија Бачић, Јулијана Дограјић, Зора ЈовановићРаковић, Даница-Данка Каришић, Марија Стефановић, Наталија-Нада Ћурчић, Вера Спасић-Смилевска, Јулијана Мијатовић, Јелена Милић, Милица Петровић, Тереза Девалд, Мила Димић, Фани Политео-Вучковић, Јованка Стојановић-Бека, Десанка Лежајић, Лепосава-Опи Михаиловић, Лепа Лалош-Вујошевић, Радмила МилановићШнајдер, Милица Дачић, Лидија Шупут, Слободанка-Данка Савић и Нада Димитријевић. После овога хапшења, у Београду је мали број чланова Партије остао на слободи. С њима су одржавали везу чланови ПК КПЈ за Србију који су били у Београду преко чланова Партије и активиста који су и раније радили за ПК. То су били: Јелена Поповић, Вера Перишић-Додић, Анка Шкорић, Десанка Жарић, Дара Поповић-Стефановић, Нада Сенић и др. Мада је партијска организација била разбијена и преживљавала најтеже дане, у Београду су радиле агитпроп групе које су поред чланова КП и СКОЈ-а формирали и активисти НОП. �УПРАВА ГРАДА БЕОГРАДА1) Одељење специјалне полиције Пов. II, бр. 675/1У 3. марта 1943. године Београд КОМЕСАРУ ЗА ИЗБЕГЛИЦЕ И ПРЕСЕЉЕНИКЕ БЕОГРАД ЛАЖНА ЛИЧНА КАРТА ДЕСАНКЕ ЛЕЖАЈИК НА ИМЕ ЉУБИЦЕ ЧОБАНОВИВ Код једне важне комунистичке функционерке пронађена је легитимација за избеглице под бр. 114455, гласећа на име „Чобановић Љубица, кројачица, рођена 6. јула 1921. године у Бјеловару, стално настањена У Београду”, мада ово није њено право име. Молите се за хитан извегитај на који је начин издата ова легитимација, те да доставите цео досије овој Управи ради вођења потребне истраге противу одговорних лица. Напомиње се, да је до сада било већ много случајева да се у Комесаријату за избеглице комунисти и други деструктивни елементи снабдевају лажним личним исправама, па молим да се једном предузму ефикасна средства и мере да се ово убудуће онемогући. По наредби Управника града Београда Шеф Одељења спец. полиције, Инспектор, Илија Паранос, с. р. М.П. Државни архив СРС, К. Комисија за ратне злочине — Председништво Министарског савета; а) Комесаријат за избеглице; б) Одел>ење државне пропаганде; в) Логорска преписка. К О М Е С А Р И Ј А Т 1) ЗА ИЗБЕГЛИЦЕ И ПРЕСЕЉЕНИКЕ Бр. 23 Пов. 9. марта 1943. год. Београд ДЕСАНКА-ЦУРА ЛЕЖАЈИЋ, радница из Земуна, рођена 1921. године, врло млада се укључила у напредни раднички покрет. Примљена је у СКОЈ 1940, а у Партију 1941. године после окупације. Учествовала је у многим акцијама против окупатора. Крајем 1941. године постала је члан СК СКОЈ-а за земунски срез, који је у исто време био и МК СКОЈ-а Земуна. Радила је на организовашу омладине у граду, а од пролећа 1942. у селима земунског среза. Као омладински руководилац била је врло омиљена. У јесен 1942. послата је на партијски рад у Београд. Кретала се са лажном личном картом на име Љубице Чобановић, избеглице из Петровчића, Срем. Ухапшена је фебруара 1943. године. У полицији је подвргнута страшном мучешу, али њени мучитељи нису од ње извукли ни речи признања. „ . . . Херојски су се држали од познатих вама: Ђуро Стругар, Шуња,1) Јанко Лисјак (Пушка) и његова другарица омладинка Десанка, Трајко Стаменковић и Фићина другарица.2) Они су без мрље, ни слова нису рекли, ни своја права имена.. ,“3) Из полиције је пребачена у логор на Бањици 6. марта 1943, стрељана је 7. јуна исте године са већом групом затвореника под именом Љубице Чобановић. ‘) Вукица Митровић. ') Ђурђелена - Ћука Динић. Ј) ИРПС, бр. 2476. Одломак извештаја ПК КПЈ за Србију ЦК КПЈ из 1943. године. УПРАВИ ГРАДА БЕОГРАДА Одељење спец. полиције БЕОГРАД У вези са Вашим тражењем пов. II број 685 — /V. од 3. марта године достављамо Вам прилог регистарски картон 114455 на коме је стровано 22-Х-1942. године Чобановић Љубица кћерка Николе и Зоре Сретковић рођена 6-У11-1921. год. у Беловару а избегла из Петровчића Земун 22-Х-1942. године на граничном месту Земун. 1943. регирођ. срез Регистровао је чин. овог Комесаријата Ђуро Стојић, а на основу личне карте издане по Опчинском поглаварству у Петровчићу 23-41-1942. године под бројем 543. Именована се легитимирала са овом личном картом и чиновник је поверовао у исправност овог документа и на основу тога издао јој је избегличку лег. Лична карта број 543 задржана је и прилаже се заједно са картоном овом извештају ради увиђаја и коришћења овим подацима приликом провађања даље истраге. По употреби молимо да нам се картон са прилогом врати натраг за нашу евиденцију. ЗА ИЗВАНРЕДНОГ КОМЕСАРА ШЕФ АДМ. ОДЕЉЕЊА (потпис нечитак) ‘) Државни архив СРС — Комисија за ратне злочине, К. Председништво министарског савета; а) Комесаријат за избеглице; б) Одељење државне пропаганде; в) Логорска преписка. 129 �МИРА ЈОВАНОВИЋ-ЈАЗА, геометар из Београда, рођена је 4. јануара 1917. године, предратни активиста напредног омладинског покрета, радила је под окупацијом у Београду и у Пожаревцу. У Београду је била везана за одбор НОФ-а у Министарству финансија, а у Пожаревцу је била члан једне женске тројке која је припремала храну и прикупљала новац и друге прилоге за одред. Ухапшена је у Београду 1. септембра 1943; упркос зверском мучењу у Специјалној полицији ништа није признала нити је кога одала. У логору на Бањици је учествовала у свим акцијама свог колектива; урадила је и неколико портрета затвореница и овековечила је малога Кокана. Стрељана је у последњој групи жена, 11. септембра 1944, а приликом извођења са осталим другарицама напала је гестаповце и агенте. ОЛГА КРШУЛ, чиновник Хипотекарне банке у Београду, рођена је 20. јула 1915. године у Отоци, код Босанске Крупе. Као предратни члан КПЈ била је међу првим члановима актива жена који је формиран од бивших чланица СБОТИЧ-а. Осим тога је радила с једном групом жена од којих је прикупљала прилоге за НОФ. Проналазила је станове за илегалце и за одржавање партијских састанака, растурала је летке и учествовала у разним акцијама. Ухапшена је 3. марта 1942, 11. априла је пребачена у логор на Бањици и стрељана 14. маја 1943. године. Била је храбар и одан комуниста, скроман и искрен друг, ведра и дружељубива. На саслушањима у полицији и у логору имала је беспрекорно држање. Рађено 3. марта 1942. године у одељењу Специјалне полиције УГБ. ЗАПИСНИК1) о саслушању Кршул Олге, домаћице из Београда, са станом у Иванковачкој улици бр. 12. I Зовем се Олга Кршул, рођена сам 27. јула 1915. године у Отоци, среза босанеко-крупског, од оца Јосипа и мајке Ане, рођене Тркуља, Српкиња, православне вере, неудата, неосуђивана, нисам под истрагом, полицијски некажњавана. Физички и душевно здрава. II На предочену ми чињеницу, да сам од стране власти откривена као члан јединице комунистичке организације чији је секретар Јоко Стругар, приватни намештеник, дајем следећу изјаву: Политиком се никада нисам бавила, нити сам припадник било које организације, а најмање илегалне. Комуниста такође нисам. Не знам шта је руководило Стругара Јока и Ђорђевића Владимира да изјаве, да сам члан њихове комунистичке ћелије, пошто ово тврђење не одговара стварности. Ово тврдим и након суочења са њима пред влашћу. То је све што имам да кажем по предњој ствари. Испит ми је прочитан и моје су речи верно записане. Саслушао и оверава: По наредби шефа одељења Спец. полиције, шеф IV одсека — полиц. комесар, Бећаревић, с. р. Записничар, Потпис нечитак ‘) РСУПС, IV, бр. 73/59. 130 У лето 1943. године ПК КПЈ за Србију успоставио је везу са овим групама. Међу руководиоцима и члановима ових група у овом периоду биле су: Светислава Бојанић, члан руководства омладине на Вождовцу, Драгица Драговић, Дара Максимовић, члан руководства НОП на Вождовцу, Даринка Радовановић, Вера МитровићСоколов (водила је једну омладинску групу, а састанке је одржавала у стану своје мајке ЈБубице Митровић), Добрила Стаменић, Душанка Теофановић, Анка Тешић, Олга Накић и др. Један број другарица радио је на везама са партизанским одредима. Трафика у Вука Караџића улици коју је држала Милица Парошки била је главна веза са Космајским одредом од половине 1942. па до септембра 1944. године. Током 1943. године везу са овим одредом одржавала је и Добрила Благојевић, а Радмила Ивановић одржавала је везу с Копаоничким одредом. На успостављању веза с појединим партијским организацијама и члановима Партије радиле су Вера Андрић и Даница Вучетин. Дана Милеуснић и Хермина Бихнер-Цветићанин пребацивале су компромитоване људе у Космајски одред; Дивна Градић и Анђелка Вуковић-Живановић до везе у Бежанији, а Даница Шевић у Фрушкогорски одред. Поред тога, Даница је за Пожаревачки одред набавила гештетнер за одредску технику, а Валерија Тишма набављала је пропуснице за Земун. Мада партијско руководство није постојало, рад за НОП се развијао и постепено проширивао. Да би обезбедио тај рад ПК КПЈ за Србију је августа 1943. године поново покушао да обнови партијску организацију у Београду. На партијски рад у Београд послата је Вера Милетић, члан ОК КПЈ за Пожаревачки округ са задатком да руководи обнављањем партијске организације и да што пре формира месно партијско руководство. Вера је током септембра, уз помоћ чланова Партије и активиста, успела да успостави везу са неколико чланова Партије, а преузела је и неке агитпроп групе. Исто тако преузела је и везу са Јанком Јанковићем, шефом картотеке Специјалне полиције, који је од 1941. године сарађивао са НОП. Сређивање партијских организација и група активиста било је још у току кад је полиција поново извршила нови талас хапшења и прекинула рад на обнављању партијске организације у Београду. Вера Милетић је ухапшена 4. октобра 1943. године. Код ње је приликом хапшења нађен и је- �БОРКА МИЛОЈКОВИЋ, чиновник Централног хигијенског завода из Београда, рођена је 16. јуна 1914. године у Обрежу, темнићки срез. Због тешких материјалних прилика у породици напустила је школовање у Ћуприји после завршеног седмог разреда гимназије и запослила се као чиновника у Хигијенском заводу у Бањој Луци и тамо се укључила у напредни покрет. После напада Немаца на Југославију, дошла је у Београд и наставила рад. Организовала је прикупљање и изношење санитетског материјала из Централног хигијенског завода за партизанске одреде. Ухапшена је почетком фебруара 1942. године. Полиција је приликом хапшења једног члана рејонског комитета пронашла више јавки, па је полицијски агент дошао код ње с лозинком и она му је, не слутећи да је то замка, дала санитетски материјал. Из затвора је после неколико дана пребачена у логор на Бањици, одакле је 9. марта 1942. године одведена на стрељање. дан део партијске архиве, а и сама Вера мучена у полицији рђаво се држала, тако да је полиција на основу заплењених докумената и њеног признања ухапсила велики број људи и открила један број партијских склоништа. После ове провале НОП у Београду поново је доведен у тешку ситуацију. И поред тога рад је настављен, мада у много мањем обиму, да би током 1944. године, када су веће партизанске снаге прешле на територију Србије, поново оживео. У то време илегалне групе активиста и симпатизера одржавале су непосредне везе с партизанским јединицама и послале су у одреде већи број људи. Крајем лета 1944. године ПК КПЈ за Србију упутио је групу партијских активиста у Београд као партијско поверенство са задатком да се повежу са разним ослободилачким групама и предузму мере за организовање помоћи војним снагама кад ове буду ступале на улице града. За секретара поверенства одређена је Олга Врабич-Нада. Задатак групе био је и да окупи већи број грађана и симпатизера, да формира Иницијативни одбор НОФ и да предузме припреме за организацију борбених група грађана, које би ступиле у акцију у тренутку кад ослободилачке снаге буду напале град. Партијско поверенство се повезало са овим групама у којима је било обухваћено око 600 људи и жена и дало им одређене задатке, а отпочело је и са стварањем Народноослободилачког фронта. Формиран је привремени градски одбор Народноослободилачког фронта и неки рејонски одбори. У то време у Београду се интензивно радило и на организовању жена и њиховом оспособљавању за пружање санитетске помоћи борцима. Формиран је низ санитетских пунктова за прву помоћ који је радио и у току самих борби за ослобођење града. У ослобођеном Београду одмах се отпочело са успостављањем власти и стварањем организација које би преузеле бригу о организовању живота У тек ослобођеном граду. И људи су се одазивали. Велики број омладинаца и омладинки пријавио се у јединице Народноослободилачке војске и учествовао у завршним операцијама за ослобођење земље. Велики број омладинки који је остао у граду одмах је приступио крчењу улица и рашчишћавању рушевина, како би се У гРаду што пре успоставио нормални живот. • ВАСИЛИЈА-ЦИЦА СТАМЕНКОВИЋ, кројачка радница из Београда, рођена 1924. године, врло млада се укључила У напредни раднички покрет и пре рата је примљена у СКОЈ, а 1941. у Партију. Под окупацијом је учествовала у акцијама саботаже, а 27. јула је по сваку цену хтела да учествује у паљењу непријатељске штампе, мада се још није била опоравила после операције слепог црева. Другови су је одвраћали, али она није хтела да неко посумња да је из кукавичлука изостала од акције. То ју је стало главе. После извршене акције није могла брзо да побегне. Ухваћена је и у полицији страховито тучена. Доведена је у логор на Бањици са модрицама по целом телу, али је упркос патњама била увек ведра и весела. Стрељана је већ у првој групи жена, 19. септембра 1941. године. • ЗОРИЦА БОЖОВИЋ, рођена 13. VIII 1925. у Београду, учила је, поред гимназије и музичку школу. Врло млада укључила се у напредни средњошколски покрет; У СКОЈ је примљена 1940. године; у пролеће 1941. била је члан језгра скојевског актива у Другој женској гимназији. Под окупацијом је учествовала у разним диверзантским акцијама. Ухваћена је 26. јула, приликом паљења немачког аутомобила и одведена у затвор Гестапоа. На саслушањима је страховито мучена. Пребачена је у логор на Бањици, а 17. октобра 1941. године стрељана. Држала се храбро у полицији и на Бањици. НАДА БОЖОВИЋ-ЂОРЂЕВИЋ, свршена ученица трговачке академије, рођена 6 . II 1922. године, од 1938. године била је члан школског актива СКОЈ-а, а од маја 1941. члан средњошколског руководства СКОЈ-а. Новембра 1941. године ухваћена је као курир МК СКОЈ-а, из полиције је пребачена на Бањицу, а стрељана је 14. маја 1943. године. ЗОРИЦА БОЖОВИБ СА СЕСТРОМ ЗЕТОМ ИРЕДРАГОМ БОРБЕВИКЕМ 131 НАДОМ И ПРЕДРАГ ЂОРЂЕВИЋ, чиновник Хипотекарне банке, предратни члан КПЈ и секретар једне партијске ћелије, ухапшен 1941. године и убијен исте године. �МИРА РАДОВАНОВИЋ — Мира Ра, матурант из Београда, рођена је 28. VII 1922. у Чачку, у радничкој породици, школовала се у Београду, рано се укључила у напредни средњошколски покрет, примљена је у СКОЈ 1939. године, а затим била руководилац актива СКОЈ-а у III женској гимназији. Из окупираног Београда, где је била члан једне диверзантске групе, изишла је новембра 1941. и дошла на Рудник. Радила је у партизанској болници а за време I непријатељске офанзиве повлачила се с рањеницима до Радоиње у Санџаку. Затим је с једном групом прешла у Нову Варош и радила у женском колективу на умножавању материјала за партизанске јецинице. Једно време се кретала са групом Стеве Сингера, а у пролеће 1942. ступила у V батаљон I пролетерске бригаде и учествовала у свим борбама које је батаљон водио. Погинула је као борац 11. VI 1942. године на Гату у Херцеговини. Била је ретко добар човек и друг, истицала се посебном топлином према људима, и зато је била омиљена у чети. Већ 27. октобра 1944. године у Београду је формиран Одбор јединственог народноослободилачког фронта, у који је ушла и Славка Морић, а истога дана и Извршни одбор Народног одбора града Београда у који је ушла и Боса Ђорђевић, домаћица. У МК КПЈ за Београд, који је формиран још 18. октобра 1944. године, била је Милена Бубало, а нешто касније кооптирана је и Неда Божиновић. Нови МК КПЈ за Београд формиран је 4. фебруара 1945. године и у њега су ушле Љубинка Милосављевић и Неда Божиновић. ИЛЕГАЛНИ СТАНОВИ • НАДА АНАСТАСИЈЕВИЋ, ученица II женске гимназије из Београда, рођена је 1. октобра 1925. године. Врло млада се укључила у напредни средњошколски покрет и била је међу најактивнијим скојевцима у својој гимназији уочи рата. У пролеће 1941. године била је члан језгра СКОЈ-а. Под окупацијом је учествовала у диверзантским акцијама. Двадесет шестог јула 1941. године заједно са Зорицом Божовић покушала је да запали немачки аутомобил у Симиној улици. Акција није успела, јер су их Немци приметили. Нада је успела да побегне и отишла је у Космајски одред, а затим са рањеницима дошла на слободну територију. Повукла се из Ужица са јединицама. Заробљена је од недићеваца на Увцу јануара 1942. године. Дотерана је у затвор у Ужице и после четири месеца пребачена у логор у Шапцу, одакле је пуштена за новац. Вратила се у Београд и наставила рад. Препозната је на улици од једног агента, отргла се од њега и побегла. После тога је напустила Београд и ступила у Јабланички одред у јесен 1942. године. Погинула је у борби са четницима код Стубле у Јабланици 26. јуна 1943. године. РАДМИЈ1А РАЈКОВИЋ, радница, рођена 3. XI 1918. у Белици, предратни члан КПЈ, ухапшена је 5. септембра 1941. године у истрази поводом паљења гараже „Форд“ у Гробљанској улици, које је извршено још јула и у коме је она учествовала. Мада је била бременита, подвргавана је четрдесет дана нечовечном мучењу у затвору Специјалне полиције. Петнаестог октобра упућена је у логор на Бањици, упркос томе што ништа није признала. Радмила се у логору и породила и пуне три године свакодневно очекивала да буде убијена. Једног септембра 1944, када је стрељана последња група жена из логора на Бањици, прозвана је и Радмила. Заједно са целом групом другарица учествовала је у нападу на гестаповце и агенте ко.ји су дошли да их поведу на губилиште, и који су оружјем савладали голоруке жене. Није могло да буде утврђено које су другарице погинуле у овој неравној борби још у логорском ходнику а колико је њих изведено на стрељање. Поуздано се зна само да је тога дана, у последњем стрељању жена, погинуло њих двадесет пет, међу њима и Радмила Рајковић. 132 Да би се илегални рад могао организовати и да би се обезбедило склањање другова испред полицијских прогона, било је неопходно наћи довољан број станова. Станови су обично обезбеђивани код симпатизера НОП или код чланова Партије који нису били познати полицији, а било је случајева да су чланови Партије под лажним именима закупљивали поједине станове у којима су затим прављена специјална склоништа. Најчешће су другарице добијале задатак да проналазе погодне станове и да их узимају у закуп на своје име. За друга Тита који Ге дошао у Београд 9. маја 1941. године, била су обезбеђена три стана: у Звечанској бр. 44, код Светозара Савићевића, у Новој улици на Дедињу, у вили Вере и Мирка Ненадовића, и у Ботићевој ул. бр. 5, у вили Јаре и Владислава Рибникара, У овим становима друг је Тито боравио до половине септембра 1941. године, када је прешао на ослобођену територију у западној Србији. За поједине чланове Политбироа ЦК КПЈ који су били у Београду, станове су обезбеђивале Милева Планојевић-Лула, Гроздана Белић-Зина и Милада Рајтер. Станови су били обезбеђени у Господара Вучића бр. 53 и на крајњој периферији Београда, у Кумодрашкој бр. 222, где су у две кућице били смештени неки чланови Политбироа ЦК КПЈ. У једној кућици је становао Иван Милутиновић и ту су се одржавали састанци Политбироа на које је повремено долазио и друг Тито. Везу између чланова Политбироа одржавала је Милада Рајтер. После бомбардовања Београда, априла 1941. године, ПК КПЈ за Србију ко- �ристио је за своје састанке до 22. јуна 1941. године стан породице Парента у Сазоновој улици бр. 70 (сада Улица Филипа Филиповића), који је и пре рата коришћен за партијске потребе. О стану су водиле бригу Зорка Парента и њене ћерке Олга, Гордана и Татјана. У то време седиште ПК КПЈ за Србију било је у Шуматовачкој улици бр. 130, у стану Лепе КршулСтрадал. Ту су боравили СпасенијаЦана Бабовић, Љубинка Милосављевић, Благоје Нешковић и др. После 22. јуна 1941. године ПК КПЈ за Србију користио је стан Славке и Марка Анафа у Улици Краљевића Томислава бр. 73 (сада Интернационалних бригада). Стан је и пре рата служио за састанке ПК, а за време рата направљено је на тавану склониште, које полиција није успела да открије мада је 1943. године месец дана запоседала кућу. Ту су се склањали на дуже или краће време: Цана Бабовић, Вера и Бошко Вребалов, ЈБубинка Милосављевић, Иванка Маучевић, Митра Митровић, Благоје Нешковић, др Иван Рибар, Мирко Букумировић, др Тоша Бороцки, Србијанка Букумировић, Славка Морић и др. ПК КПЈ за Србију имао је своје седиште и у Шумадијској улици бр. 187, у кући Љубице и Цирила Жужек, где је до јесени 1941. године била штампарија ПК. Почетком 1942. године пред властима се појавио као закупац стана инж. Мирослав Павловић са женом Љубицом и њеним сестрама Даном Лончар и Невенком Дабић. Овај је стан полиција открила 8. октобра 1943. године. Две сестре Дабић, Дана и Невенка и Љубица Жужек су ухапшене и стрељане 7. септембра 1944. године. У Улици Косте Миловановића бр. 20, у кући која се водила на име Радмиле Беговић и њене мајке, направљено је склониште за илегалце по нацрту Ђорђа Андрејевића-Куна, који је у овој кући живео до одласка у одред, а једно време је ту био и др Иван Рибар. Стан Љубице Мартиновић, домаћице у Улици миријевски пут 85 био је курирски пункт 1941. и сигурно скровиште појединим члановима МК КПЈ за Београд и МО НОФ за Београд. Међу многим женама члановима Партије које су имале задатак да проналазе станове за илегалце или да их скривају у својим становима, биле су такође Милена-Мила Рајковић, чиновник Хипотекарне банке и Катица Ћирић-Ћира, приватни чиновник. РЕШЕНјЕ о упубењу у догор радмиле миљковик-рајковик �ЦВИЈЕТА МИЛОШЕВИЋ, службеник Министарства социјалне политике из Београда, рођена 31. марта 1921. на Цетињу, пре рата се укључила у напредни раднички покрет. Под окупацијом је наставила рад. Радила је на територији VI рејонског комитета прво са женама а затим са омладином. Примљена је у Партију 1941. године. Учествовала је у многим акцијама. Ухапшена је у ноћи између 4. и 5. септембра 1941. године, у стану браће Ленард пред одлазак у одред. Приликом хапшења страховито је мучена, а затим и у полицији. Одлично се држала. Пребачена је у логор на Бањици. Стрељана је у првој групи жена, 19. септембра 1941. године. АКТ СПЕЦИЈААНЕ ПОАИЦИЈЕ ШЕФУ КОНЦЕНТРАЦИОНОГ АОГОРА НА БАЊИЦИ У КОМЕ СЕ ТРАЖЕ ФОТОГРАФИЈЕ ЦВИЈЕТЕ МИАОШЕВИВ И МАРНЈЕ ПАЈИП И ОБАВЕШТЕЊЕ О ЊИМА И ОДГОВОР ШЕФА АОГОРА НА ОВАЈ АКТ ЗАПИСНИК О САСАУШАЊУ МАРИЈЕ ПАЈИК 134 �; напада Немаца на Совјетски ^вез стан Злате и Ивана Сертића у [бановачкој ул. бр. 5 на Вождовцу, .стао је илегални стан за многе ком>омитоване чланове Партије који су ) задатку остали на раду у Београт. Ту су се углавном крили чланови П из ћелије ПТТ службеника. стану Зорице Вељковић, у Кнеза [илоша бр. 18, крили су се партијски адници од почетка устанка па до оричиног хапшења 24. октобра 1942. текетилна радница из Београда, дошла је 1941. године као скојевка у Раковицу. Учествовала је у свим акцијама које је омладинска организација водила у првим месецима устанка. Преко ње су преношене директиве за писање парола, растурање летака у Раковици, Кијеву, Кнежевцу и др. Учествовала је у паљењу окупаторске штампе у Београду. После паљења манастирског жита у Раковици морала је да се крије код симпатизера НОП-а у Кијову: Јелене Летић, Ангелине Миленковић и Анђе Којић. Септембра 1941. године ступила је у Космајски одред, а затим се истакла као борац I пролетерске бригаде. Једно време била је члан ОК СКОЈ-а за источни Срем. У нервном растројству је извршила самоубиство у Бугарској, где је била на дужности. Јдине. току 1941. године партијски радни;и су се крили у становима: Лепе зорђевић, кројачице, кандидата за шана КПЈ, у Господара Вучића бр. '4; Маре Јанковић, херихтерске радшце, у Цвијићевој улици; Босе Јонтећ, учитељице; Савке Кривокућа, раднице, у Стишкој улици бр. 26; Лене Лукић у Ул. 29. новембра (напустила је Београд као Јеврјека у јесен 1941. године и отишла у Сплит, где је наставила рад за НОП); Јелене-Бебе Сорокин у Максима Горког ул. бр. 30. У овом се стану спремала и храна за логор на Бањици. За време мартовске провале 1942. године, Беба је прешла у Земун, а стан је преузела Вида Павловић. И стан Ђурђевке и Милоша Јованова из Стајићева (Банат), служио је за партијске потребе. Они су били борци партизанског одреда у Банату, а крајем 1941. године су дошли у Београд са лажним легитимациј ама на име Маца и Милован Радин, и на периферији града закупили кућу за партијске потребе. У подруму су направили склониште у које се улазило из кухиње. Овај је стан служио као пункт за везу са партијском организацијом Баната. Откривен је 19. децембра 1942, Ђурђевка и Милош су ухапшени и из Београда пребачени у Зрењанин, где су 1943. године стрељани. т Илегалци су се такође склањали у становима: Вере Илић, професора: Кате и Руже Рацков, текстилних радница, Миријевски пут (Ружа је касније отишла у партизане и погинула је у борби) и многих других. Стан Маре Пековић у Улици Војводе Степе бр. 21 служио је као склониште партијским радницама, а гостионица ,,Новосађанка”, коју је држала заједно са својим мужем, била је складиште намирница за ухапшене активисте и њихове породице; у њој су се одржавали и разни састанци. У стану Анке Симовић, у Цетињској ул. бр. 4, било је складиште илегалног материјала. Једно склониште за оружје и санитетски материјал, које је служило и за скривање илегалаца, налазило се ЦРТЕЖ ЕКСЕРА НАПРАВЉЕНОГ У ОБАИКУ ПИ РАМИДЕ КОЈИМ СУ БУШЕНЕ АУТОМОБИАСКЕ ГУМЕ, ПОПУААРИО НАЗВАН „ЈЕЖ” РАДМИЈ1А ЈОВИЋ-Малецка, ученица V разреда гимназије, рођена је 13. јула 1925. године у Лесковцу. У напредни средњошколски покрет укључила се пред рат и убрзо се истакла својом активношћу. Године 1941. била је члан средњошколског руководства СКОЈ-а у IV женској гимназији у Београду, а исте године под окупацијом члан IV РК СКОЈ-а (на Карабурми). Поред учешћа у разним диверзантским акцијама против окупатора, Малецка је септембра 1941. запалила шталу и магацин фабрике Милишић на Дунаву, где су Немци држали коње и опрему. Сем тога, пресекла је каблове војне телефонске линије преко Карабурме и Панчевачког моста, а затим их повезала канапом тако 135 да се није ништа видело. Немци су имали муке да пронађу место где је контакт прекинут. Малецка је ухапшена 8 . јануара 1942. године, на скојевском састанку на Карабурми. У Специјалној полицији је страховито мучена и батинана, али ништа није признала. После неколико дана пребачена је у логор на Бањици. У логору је сазнала да јој је мајка, Десанка Стаменковић-Јовић, стрељана заједно са ујаком Божом Стаменковићем. Петог марта 1942, тек што су јој се залечиле ране и могла да стане на ноге, Малецка је одведена на стрељање. Опраштајући се од другарица, последња јој је молба била да оне које остану живе кажу да се добро држала. Живела је само 16 година. �ДАНИЦА ЦВЕТКОВИЋ, секретар Окружног суда, рођена је 1907. године у Београду. У напредни раднички покрег се укључила као студенткиња, у КПЈ је учлањена пре рата. Њен стан у Драгачевској улици број 17 био је сигуран партијски пункт. У њему су у време устанка илегалци Милица Шуваковић и Мате Видаковић израђивали експлозив за потребе партизанских одреда који су почели да се формирају и за диверзантске акције у граду. Августа 1941. дошло је до експлозије приликом вршења неких огледа. Мица Шуваковић је лакше рањена и успела је да побегне пре доласка полиције. Мате Видаковић је теже рањен и ухапшен је заједно са Даницом и њеном мајком Јеленом и све троје су пребачени на Бањицу. Мате је одмах стрељан; а Даница је 28. августа одведена из логора и од тада јој се губи сваки траг. Највероватније је да је стрељана у првој групи жена, 19. септембра 1941. године. Мајка Јелена је стрељана маја 1043. године. ЕВИЦЛ ДИКИЋ, угоститељска радница, рођена 21. IX 1919. године у Јаску, у Фрушкој гори, била је од ране младости симпатизер Партије. Доласком у Београд, 1940. године, укључила се у рад синдиката. У Партију је примљена јуна 1941. године. Радила је по директивама које је добијала од Јулишке Салај и Фатиме Пејовић. Ухапшена је у заседи која је била постављена у њиховом стану, с пакетом летака које је требало да им преда. Успела је да се ослободи летака и да „чиста“ оде у полицију. Добро се држала, а како је ни Фатима ни Јулишка нису теретиле, пуштена је после 18 дана. Наставила је да ради, али је била под присмотром полиције и поново је ухапшена крајем августа, пошто су у њеном стану пронашли летке. Страховито је тучена, нарочито по табанима, да није могла да стане на-вгоге. После 26 дана истраге, пошто ништа није признала, пребачена је у логор на Бањици, а стрељана 4. октобра 1941. године. За кратко време које је провела у логору, она је својим бескомпромисним држањем и чврстом вером у победу борбе за слободу и социјалну правду дизала морал осталим затвореницама. РАШЕЛА-ШЕЛА БАРУХ-СИМИЋ, текстилна радница из Београда, рођена је 1917. године у напредној породици Барух, која је у народноослободилачкој борби дала шест жртава. У КПЈ је учлањена 1936. године. Била је организатор многих акција међу радницима и често била у штрајкачким одборима. Године 1938. изабрана је за члана Комисије за рад међу женама при ПК КПЈ. Пре рата је више пута хапшена. У окупираном Београду је кратко време била секретар једне партијске јединице, а затим одређена да са својим другом, инжењером Лазом Симићем, израђује експлозив за диверзије. Обоје су тешко рањени августа 1941. у експлозији материјала с којим су радили. Полиција их је у бесвесном стању пренела у болницу на лечење, а кад су се опоравили, обоје су стрељани. 136 у кући Перке Богдановић у Улици Луке Миловановића. Јула 1942. године Милица Дачић је, по налогу Партије, закупила вилу на Дедињу у Улици Младена Стојановића бр. 26, за смештај илегалаца. Ту су становали чланови МК КПЈ за Београд. У стану је испод патоса направљено склониште, за случај упада полиције. Храну је набављала Нега Јовановић, а доносила је свакодневно њена ћерка Љубица, члан СКОЈ-а. Обе су врло савесно и дисциплиновано извршавале задатак. Кућа је проваљена јануара 1943. године. Том приликом је ухапшена само Милица Дачић, која је 7. јуна 1943. стрељана у логору на Бањици. Чланови МК КПЈ за Београд Станислав Сремчевић и Ђура Гајић користили су у току 1942. године и стан који је држала Мила Зркић са ћерком Биљаном и сином Богданом, у Торлачкој бр. 18. Кућа је откривена октобра 1943. године, али су сви станари благовремено из ње изишли. Мила Зркић је са децом отишла у Срем у партизане. Син јој је херојски погинуо као илегалац у околини Шапца 1944. године. У партијском стану Лепе Жујовић, који се водио на Татјану Алдаловић у Дојчиновићевој бр. 32, било је једно време седиште ПК СКОЈ-а. Када су марта 1943. године чланови ПК СКОЈ-а отишли из Београда, склониште је затрпано, а Лепа Жујовић је прешла у партијски стан у Ластиној улици бр. 9 који су држали Оливера и Мирољуб Парезановић. У овоме су се стану повремено крили Јелена Поповић, Василије Буха и Вера Милетић. Стан је откривен 5. октобра 1943. године, а закупци су ухапшени и стрељани. Склониште за илегалце направљено је и у стану Јозефине Грундл, у Великоморавској улици бр. 7. Стан је откривен јула 1944. године. Јозефина ухапшена и стрељана августа исте године. Половином 1942. године, Љубица Јовановић је за партијске потребе закупила стан у 38. улици бр. 9, иза Опсерваторије, према Миријеву. Стан је проваљен јануара 1943. године, али је Љубица успела да побегне. У стану Данице Трипковић, у Господара Вучића улици бр. 117, крили су се током априла 1942. године Војин Николић, секретар МО НОФ за Београд и његова другарица Тодорка. Даница је, поред тога што им је дала склониште, одржавала више пута везу уместо Војина и набавила му је личну карту на лажно име. Сви су �ухапшени крајем априла 1942. године. Даница је пуштена из логора на Бањици крајем августа 1943. Јелена Богдановић, домаћица из Београда, скривала је у своме стану, у Улици Краљице Марије 107 (данас Улица 27. марта), од јуна 1942. до марта 1943. године новинара Предрага Удицког, илегалног партијског радника. После његовог одласка у Шумадијски одред, она је за технику одреда набављала папир и матрице, затим санитетски материјал и оружје. Осим тога, у своме стану је умножавала партијски материјал. Ухапшена је 9. септембра 1943. године и после завршене истраге спроведена у логор на Бањици. Стрељана је 7. септембра 1944. године. Иза себе је оставила троје мале деце. Половином 1943. године сестре Букумировић, Србијанка, Јованка и Ружица, закупиле су стан у Мокролушкој улици бр. 7 за потребе Партије. У кухињи и једној споредној просториш ископано је склониште које је директно водило у поток који је протицао испод саме куће, тако да се њиме могло побећи на други крај. Склониште је служило за скривање партијског материјала и појединих партијских радника. У стану су се одржавали и састанци ПК. Октобра 1943. године полиција је открила стан, сестре Букумировић су ухапшене, Срба и Јованка су стрељане, а Ружица је остала у логору до његовог расформирања 3. октобра 1944. године. И стан Цује Дракулић је 1943. године коришћен за склањање илегалаца. Ту је доведен лекар да прегледа друга Петра Стамболића који је рањен дошао у Београд. Ленка Павловић, трафиканткиња, скривала је крајем 1943. године у своме стану, у Сарајевској улици бр. 74, рањену партизанку Наду Чалић. Обе су ухапшене 18. децембра 1943. године. У стану Олге Јовановић, у Улици Стојана Новаковића, скривано је током 1943, године оружје и илегални материј ал. Многи активисти и симпатизери НОП стављали су на располагање своје станове за одржавање разних састанака и они су се одржавали код: Зоре Буљановић, наставнице гимназије у Цариградској ул. бр. 26; Десанке Динић, чиновника Министарства просвете, затим код чиновница ПТТ Надежде-Наце Јаковљевић и Зорке Королија; Велинке Петровић у Иванковачкој улици бр. 12; Васе Тановић у Приштинској улици бр. 18 (данас УлиЦа 14. децембра); Ружице Јовановић- ИВАНКА МУАЧЕВИЋ-НИКОЛИШ, апсолвент медицине, рођена је 11. маја 1911. године у Вуковару. Школовање је отпочела у Карловцу, а матуру завршила у Осијеку, 1929. године. У Прагу је студирала славистику, и тамо се укључила у напредни студентски покрет. Децембра 1930. године, о семестралном распусту, дошла је из Прага у Југославију са великом количином илегалног материјала, који је откривен у Осијеку. Тада је ухапшена. Била је у истражном затвору до 24. фебруара 1931. и затим изведена пред Суд за заштиту државе у Београду и осуђена на 6 месеци строгог затвора, условно на три године. После пресуде наставила је студије у Београду, а убрзо затим прешла у Љубљану и тамо радила у Универзитетском комитету. Поново је ухапшена априла 1933. због илегалног материјала који је нађен у њеном стану. Тада је, због дела у повратку, осуђена на две године робије и пет година губитка часних права, а имала је да издржи и остатак казне по пресуди из 1931. године. Казну је издржала у Пожаревачком казненом заводу. После изласка са робије, 1935. године, уписала се на Медицински факултет у Загребу и тамо наставила партијски рад. Кад је избио рат, јуна 1941. дошла је у Београд и укључила се у партијску организацију на Медицинском факултету. Била је предавач на курсевима прве помоћи. Осим тога била је курир између Београда и слободне територије. На тој дужности је ухваћена крајем октобра 1941. у Крагујевцу. До порођаја, крајем јануара 1942. била је у затвореничком одељењу Војне болнице у Београду. После отмице из болнице, Иванка је по партијском задатку отишла у Загреб, али је тамо откривена и убијена у усташком затвору у лето 1942. године. Др ОЛГА ПОПОВИЋ-ДЕДИЈЕР, лекар из Земуна, учествовала је у напредном студентском покрету; била је у активу предавача на санитетским курсевима који су, по партијској директиви, пре рата одржавани у оквиру акције за одбрану земље. Ухапшена је крајем јануара 1942. године, после отмице Иванке Муачевић из болнице. Исте године замењена је за немачке заробљенике и пуштена на слоободу. Првог септембра 1942. године ступила је у партизанске јединице, била је шеф хируршке екипе 2 . пролетерске дивизије. Тешко је рањена у V офанзиви на Милинкладама, подлегла је ранама 2 0 . јуна 1943. године. Месец дана пре своје погибије произведена је у чин мајора.1) ') Зборник вии, II, стр. 259. Билтен ног штаба НОВ и ПОЈ, бр. 28, мај 1943. 137 Врхов- �ЛЕПОСАВА ЛАЛОШ-ВУЈОШЕВИЋ, професор из Београда, рођена је 15. фебруара 1912. године у Пакрацу. Укључила се у напредни покрет као студенткиња Београдског универзитета. Учествовала је у свим студентским акцијама и примљена у СКОЈ 1934. године, а нешто касније и у Партију. Била је један од иницијатора за оснивање Женског покрета у Крагујевцу 1936. године. Уочи рата је радила са женама у Алексинцу. Под окупацијом је наставила рад у Београду као секретар уличне партијске ћелије на Чукарици. После мартовске провале 1942. године радила је на обнављању партијских ћелија и повезивању чланова Партије који су избегли хапшење. Била је веза између привременог МК КПЈ за Београд и секретара II рејонског комитета КПЈ. Током 1942. године по задатку ПК КПЈ за Србију ишла је у Параћин ради успостављања везе са партизанима из Поморавља који се нису повукли са II шумадијским одредом, него су се скривали на Буковику и обнове партијске организације око Параћина. Ухапшена је у Београду 11. децембра 1942. године. У полицији је толико била претучена да јој је месо отпадало, а на ноге уопште није могла да стане. Сва је мучења храбро издржала, ништа није признала и никог није одала. Из полиције је пребачена на лечење у притвореничку болницу, одакле је незалечена пребачена у логор на Бањици 6 . марта 1943. године. Стрељана је у Јајинцима с већом групом 25. маја исте године. • ЛЕПОСАВА МИХАИЛОВИЋ-ОПИКА, инжењер технологије из Београда, рођена 6 . априла 1912. године у Крагујевцу. Укључила се у напредни покрет као студенткиња Београдског универзитета и учествовала у свим студентским акцијама. Истакла се у борби за освајање Удружења студенткиња из руку реакционарне управе и у борби за завршавање Дома студенткиња. Године 1935. била је прва председница реоганизационог Удружења студенткиња. Била је међу организаторима Женског покрета у Крагујевцу 1936. године. Због своје активности пре рата је примљена у Партију. После завршених студија радила је као инжењер у Фабрици шећера на Чукарици, где је била секретар партијске ћелије. Под окупацијом је наставила рад на истој дужности. После мартовске провале 1942. године радила је на обнављању партијских ћелија и повезивању чланова Партије који су избегли хапшења у провали. Ухапшена је октобра 1942. на уличном састанку. У полицији је подвргнута страховитом мучењу. Доводила је до беса агенте својом упорношћу. Ништа није признала. Испребијана је пребачена у логор на Бањици, где је непомично лежала седам месеци и неопорављена изведена на стрељање 14. маја 1943. године. Била је врло скромна и ненаметљива, пожртвована и одан члан Партије, изванредно добар и искрен друг. Имала је непоколебљив и чврст став према непријатељу. Поносно и гордо је пошла на стрелиште свесна величине борбе за коју даје живот. Кад је излазила из собе, погледала је другарице које су остајале и као да је тим погледом хтела да им каже: „Нека све буде у реду док се јане вратим." 138 Куртовић; Јулијане Боднаров, Босиљке Бојиновић, Алинке Стојаковић, Бланке Алкалај-Карић, Бранке Шпољарић и многих других. Састанци чланова МК КПЈ за Београд са члановима рејонских комитета одржавани су и у стану скојевке Светлане-ЈБаље Крстић, ученице гимназије, у Улици Жоржа Клемансоа (данас Улица Иве Лоле Рибара). У овом стану је 3. марта 1942. године ухваћена Јелена Ћетковић, секретар МК КПЈ за Београд: Тада су ухапшене и ЈБаља и њена мајка. Љаља је априла 1942. године пребачена у логор на Бањици и пуштена је јуна-јула исте године. Осим наведених станова, у Београду је било још врло много станова у којима су се склањали илегалци и одржавани партијски састанци. КУРИРИ У Београду, као центру припрема за организацију ослободилачке борбе био је изграђен читав систем пунктова за пријем курира из Србије и из целе Југославије, као и посебна курирска мрежа у самоме граду. Од маја 1941. године специјални курир Политбироа ЦК КПЈ биле су: Даворјанка Пауновић-Зденка, Љубинка Ђурђевић-Буба, Милева Планојевић-Лула и Гроздана Белић-Зина. Као курир ЦК КПЈ, Елза Метерли је ишла на поједина путовања с другом Титом и другим члановима ЦК КПЈ да би њихово кретање било што неупадљивије. Везу с куририма ЦК КПЈ одржавала је Милада Рајтер. Курирски пункт за везу са другом Титом, док је боравио у Новој улици на Дедињу, био је у Румунској улици 6, у вили породице Ђурђевић. Везу су одржавале Даворјанка Пауновић-Зденка и Љубинка ЂурђевићБуба. Оне су свакодневно одлазиле на разне пунктове по граду и доносиле извештаје и пошту. ПК КПЈ за Србију имао је екипу курира који су одлазили у округе с поштом и партијским материјалом, а отуда доносили извештаје. За курирску службу одабиране су најчешће другарице чланови КП и СКОЈ-а. Међу куририма ПК КПЈ за Србију биле су и Веселинка Малинска и Вера Димитри ј евић-Херман. Многе су жене обављале курирску службу за поједине партизанске одреде или места у унутрашњости. Међу тим куририма биле су: Миља Живковић-Стојадиновић, чиновник Хигијенског завода, Јулијана Манић, кројачка радница, курир Космајског �РЕШЕЊЕ О УПУБЕЊУ У ЛОГОР И ЗАПИСНИК О САСЛУШАЊУ У СПЕЦИЈАЛНОЈ ПОЛИЦИЈИ БУРБЕЛЕНЕ-БУКЕ ДИНИБ ПОД ИМЕНОМ МИРЈАНЕ ОБРАДОВИВ НАРОДНИ ХЕРОЈ ЂУРЂЕЛЕНА-ЂУКА ДИНИЋ, кожарска радница, рођена 1913. године у Доњем Коњувцу код Лесковца у напредној сељачкој породици, није учила основну школу. Кад је одрасла, похађала је домаћичку школу у Лесковцу, где је на учила да чита и пише. После годину дана је отишла у Ниш да научи штрикерски занат. Године 1937. запослила се као радница у фабрици коже и тада се укључила у напредни раднички покрет. Борбена и истрајна, врло брзо се сврстала међу најактивније радничке борце у Нишу. Примљена је у Партију 1939. године. Хапшена је више пута и увек је имала добро држање. Крајем 1940. године напустила је Ниш због провале. Тада је, заједно са својим другом Филипом-Фићом Кљајићем прешла у Ваљево, где је одмах ушла у Комисију за рад међу женама при ОК КПЈ за Ваљево. Априла 1941. је упућена на партијски рад у Београд. У почетку је била члан једне партијске ћелије на Сењаку, а затим њен секретар. Организовала је диверзантске акције, а и сама је у њима учествовала. Почетком 1942. године била је једно време члан II рејонског комитета КПЈ. После мартовске провале радила је на повезивању чланова КП који су избегли хапшење и на учвршћивању рејонских комитета. Јула 1942. ушла је у МК КПЈ за Београд, први МК после мартовске провале. Одржавала је везу са секретарима I и II РК и са ПК КПЈ за Србију. Везу са ПК КПЈ за Србију је одржавала преко Славке Морић, с којом се свакога дана два пута састајала: ујутро јој је предавала пошту за ПК, а после подне узимала одговоре. Ухапшена је у провали 20. септембра 1942. године са лажном легитимацијом на име Мирјане Обрадовић. У полицији је зверски мучена. Према сећању једне другарице која је с њом била у истој ћелији, Ђуки су при саслушавању изломили и ноге и руке. Тукли су је жилом по устима више часова, затим јој стављали главу између ногу, а руке и ноге везивали ланцима и тако обешену тукли. Била је потпуно дефор- 139 мисана. Ништа није признала и никог није одала. Својим држањем је доводила до беса иследника. У њеном досијеу у Специјалној полицији пише: „ . . . И поред свих средстава, није хтела да призна ни своје право име. Водимо је као Мирјану Обрадовић. Али ко је она у ствари? На суочењима са другим ухапшеницима, говорила је само: „Ја их не познајем!" То је све што је пристала да каже на саслушањима.“ Из полиције је послата у притвореничку болницу да је тамо залече. Партија је покушала да је одавде извуче, али у томе није успела и Ђука је другом половином марта 1943. године враћена у Специјалну полицију, а 28. марта одведена у логор на Бањици. Изведена је из логора с већом групом затвореника и стрељана у Јајинцима 25. маја 1943. године. Убијена је под туђим именом и полиција до краја није сазнала да је убила једног члана МК ПКЈ за Београд. Проглашена је за народног хероја 6 . јула 1945. године. �ЛЕЛЕНА ПОПОВИЋ, професор из Београда, рођена је 1914. године у Крушевцу. Укључила се у напредни покрет као студенткиња Београдског универзитета. Била је председник Удружења студената српскохрватског језика и књижевности, затим члан Акционог одбора студената и члан управе Удружења студенткиња. Дипломирала је 1938. али је остала да ради у студентском покрету, јер није добила службу. Године 1939. добила је место суплента у Ћуприји, где је исте године кандидована за члана Партије. Следећу школску годину је провела као суплент у Горњем Милановцу и постала члан партијске организације, која је тада и формирана. Ова је организација у исто време вршила и улогу СК КПЈ за таковски срез. У Милановцу је дочекала окупацију. Учествовала је у припремама за устанак. Пошто је била позната као комуниста не само у Милановцу, него и у околним селима, јула је дошла у Београд и ту се партијски повезала. Била је члан партијске јединице на Сењаку. Имала је задатак да проналази станове за смештај илегалаца. После мартовске провале 1942. године радила је на повезивању чланова Партије који су избегли хапшење, а после поновне провале септембра 1942. године држала је на вези неколико група активиста и симпатизера. Одржавала је састанке са руководиоцима тих група и преносила им директиве. У пролеће 1943. године повезала је групу партијских радника из Раковице са ПК КПЈ за Србију, а затим је добила задатак од ПК да ради на прикупљању свих чланова Партије и група активиста који су се јавили на везу и да на тај начин створи упоришта и обнови партијску организацију. Поред тога Јелена је држала везу и са техником ПК КПЈ за Србију, а имала је и везу с Космајским одредом У који је слала компромитоване другове. Провала у октобру 1943. године прекинула је њен рад у Београду, а она је тада прешла у Срем, где је остала до немачке офанзиве на Фрушку гору, маја 1944. године, када се поново вратила у Београд. Одржавала је везу са техником ПК до откривања штампарије ЦК јула 1944. године, а тада се пребацила у Космајски одред. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. партизанског одреда, Радмила Станковић-Хура, студент из Чачка и многе друге. Један број другарица имао је задатак да ради на пребацивању бораца у партизанске одреде. Међу многим знаним и незнаним на овом су задатку радиле Веселинка-Вера Лазовић, студент медицине и Нада Јакшић (водила је групе људи до везе у Малој Иванчи на путу за Космајски одред). Веза ПК КПЈ за Србију са Јанком Јанковићем, шефом картотеке Специјалне полиције, сарадником НОП, ишла је преко Босе Ђорђевић; у њеном се стану у Веле Нигринове улици секретар ПК КПЈ за Србију састајао са Јанком Јанковићем и добијао потребна обавештења. УЧЕШЋЕ ЖЕНА У РАДУ ТЕХНИКЕ Пред други светски рат, од септембра 1940. до марта 1941. године штампарија ЦК КПЈ била је смештена у Улици Краља Звонимира бр. 4, у стану Дане и Бранка Максимовића. У стан се доселила Загорка Јовановић са задатком да штампа разни илегални материјал и да га затим односи на одређено место. У томе јој је помагала Дана, која је заједно с њом доносила хартију за штампарију. Како зграда није била подесна за овај посао, штампарска машина је размонтирана, пренесена и закопана у Шуматовачкој улици бр. 130, и тамо остала до јуна 1941. године. У овој су штампарији радили Брана Перовић и Нико Вукчевић. У међувремену су, по налогу Партије, Дана и Бранко Максимовић почели да граде кућу на Бањичком венцу бр. 12, са специјалним сколништем за штампарију. Заједно са грађевинским материјалом доношен је и материјал за штампарију. У првим данима окупације, пре него што су прорадиле партијске штампарије, материјал је умножаван у становима неких чланова Партије. Првомајски проглас ЦК КПЈ умножен је ноћу уочи 1. маја 1941, у стану Станице Начевић, текстилне раднице, у Карловачкој улици бр. 1. Проглас су умножавали Митра Митровић и Милан Мијалковић. Међу становима који су коришћени у ту сврху био је и стан Пауле Музер, у Битољској улици бр. 12. Соба у којој је шапирограф био сакривен испод кревета, реквирирали су Немци; чим би ујутро војници отишли на дужност, долазили су другови и радили на шапирографу. Кућа на Бањичком венцу бр. 12 водила се као власништво Дане и Бран- 140 ка Максимовића, а они су је тобоже издали у закуп своме пријатељу др Милу Бошковићу за ординацију и становање. У специјално склониште су унете штампарска машина и мала тигл-машина. Ту су радили др Мило Бошковић, лекар, Зага Јовановић, студент медицине, штампарски радници Бранко Ђоновић и Слободан Јовић, а нешто косније и Љубица, сестра Бранка Ђоновића. Да би се у штампарији могло несметано да ради и да рад остане незапажен, одлучено је да легални станари куће, др Мило Бошковић и Зага Јовановић, склопе фиктивни брак. Материјал су штампали Бранко Ђоновић и Слободан Јовић, који су били илегални станари, а Зага је доносила рукописе и односила одштампани матергаал. Дана и Бранко Максимовић су становали у суседству. Нису били предвиђени за рад у штампарији, већ је њихова дужност била да осматрају околину и сазнају мишљење суседа о станарима куће и да брину о њиховој исхрани. Сви су чинили једну партијску ћелију, чији је секретар била Зага Јовановић. Од краја септембра 1941. године па до лета 1943, веза између штампарије и ЦК КПЈ ишла је преко Миладе Рајтер и Бране Перовић. Десетог августа 1941. године изишао је први број Билтена Главног штаба, одштампан у овој штампарији (касније, до јесени 1943. овде су прештампавани билтени Врховног штаба НОВ и ПОЈ и готово сав партијски материјал за потребе Србије који је излазио на ослобођеној територији). До средине септембра 1941. у Београду је издато укупно 5 бројева Билтена; све је ове бројеве саставио друг Тито, који је у то време становао у Новој улици на Дедињу, у вили Вере и Мирка Ненадовиђа. Даворјанка Пауновић-Зденка и Љубинка Ђурђевић-Буба су за сваки број Билтена прекуцавале рукописни материјал у једном примерку. Материјал за први број Билтена однео је у штампарију Иван Милутиновић, а материјал за остале бројеве су Даворјанка и Буба достављале Милади Рајтер, а она га је, на уговореном месту, предавала Заги Јовановић. Одштампане Билтене је Зага предавала Милади. Тај је материјал обично износила у корпама за пијацу или на дну дечјих колица, а одозго је било наслагано поврће. У почетку је готов материјал преносила сама Зага, а касније јој је помагала Љубица Ђоновић. Да би се избегао сусрет са полицијом, ишао је као извидница Бранко Максимовић и на сваком завијутку неприметно �авао знак да је улица слободна. Каа су препади полиције постали ошрији и чешћи, пратили су их Бран;о Ђоновић и Слободан Јовић, снаб(евени лажним легитимацијама и решлверима. ^кладиште штампарског материјала !а штампарију ЦК КПЈ налазило се ? Крајинској улици 24 (сада Улица УГилутина Благојевића бр. 36), у сталу Ратке и Милутина Благојевића, али то нико у штампарији није знао. Зага Јовановић се на улици налазила са другом одговорним за хартију и уговарала време када и место где је требало да довезе хартију. Хартија је пакована у џакове и товарена на кола заједно са дрвима и угљем. У уговореној улици Зага се пела на кола којима је кочијашио друг који је руководио складиштем, и возила се с њим до неке суседне улице, обично Чубурске, у којој је чекао Слободан Јовић. Ту је друг из складишта силазио с кола, тобоже ради неког посла, а после неколико тренутака у кола се пео Слободан и довозио кола до штампарије. Празна кола су на исти начин враћана натраг. Милада Рајтер је са Елзом Метерли, курирком ЦК КПЈ, организовала преношење одштампаног материјала у Улицу Светозара Томића бр. 5, где је била централна експедиција. Из овога стана један део материјала је предаван техници МК КПЈ за Београд — Нади Пурић, а други део техници ПК КПЈ за Србију — Заги Маливук и Славки Морић. Експедиција материјала МК КПЈ за Београд налазила се у Његошевој улици 73, у стану Наде Пурић, која је била веза између штампарије и експедиције. Нада је примљени материјал предавала рејонским техничарима, а ови су га делили ћелијским техничарима. Међу рејонским техничарима била је и Дора Фрајденфелд, студент филозофије. Материјал је обично предаван на улици, у пролазу. Чланови ћелија су примљени материјал растурали по граду, убацивали у дворишта и сандучиће за писма, лепили по зидовима кућа и непосредно делили на улици пролазницима. АНКА ШКОРИЋ, радница из Београда, рођена је 1914. године у Кореници, Лика. Учествовала је у многим радничким акцијама које је организовала Партија у годинама пред II светски рат. Због своје активности, одлучности и оданости радничком покрету пре рата је примљена у Партију. Под окупацијом је наставила рад. Била је члан теренске партијске ћелије на Сењаку и Мостару, чији је секретар била Шела Барух, а затим Ђука Динић; у ћелији је одговарала за партијску технику. Гестапо је ухапсио 31. јануара 1942. године са још неколико активиста. Није било доказа о њеном раду, па је у затвору подвргнута мучењу. Пошто и поред мучења ништа није признала, а нико је од ухапшених није теретио, пребачена је у логор на Бањици, одакле је пуштена новембра 1942. године. После изласка из логора наставила је везу са Партијом. Организовала је пребацивање у партизанске одреде чланова Партије и активиста, који су били откривени у провали у јесен 1942. године. Била је повезана са ПК КПЈ за Србију преко Василија Бухе од кога је и добијала задатак. У провали октобра 1943. године била је откривена, али је успела да избегне хапшење и да се склони код поузданих људи у Ки.јеву и Кнежевцу. Покушала је да настави рад и једно кратко време слала људе у Космајски одред у који је и сама убрзо отишла. Из одреда је у неколико наврата долазила на Чукарицу да из једног склоништа узме материјал, који је био раније прикупљен. Била је носилац Споменице 1941. Умрла је после рата. Техником у штампарији МК КПЈ је руководила од марта 1941. Адела Вранић-Шинко, рукавичарска радница. Штампарија је чешће морала да се сели; једно време била је у стану Живке Станојевић, текстилне раднице, у Улици Димитрија Туцовића бр. 157. Складиште материјала ове технике налазило се у радњи Љубице и Радована Рајића (обоје ухапшени и 141 РИБНИКАР, из Београда, укључила се у напредни раднички покрет 1939. године, када је повремено извршавала неке задатке за Партију, а 1940. годиНе била је укључена у рад једне женске групе. У лето 1941. године радила је, заједно са својим мужем Владом Рибникаром, на Информативном билтену. Обављала је и курирску службу за време боравка друга Тита у њиховој кући и док се одржавао састанак Политбироа ЦК КПЈ 4. јула 1941. године. Маја 1943. године напустила је Београд с једном групом илегалних радника и пребацила се на слободну територију. После доласка у Јајце, где се тада налазио Врховни штаб, радила је на Билтену Врховног штаба, а затим у редакцији Танјуга. Августа 1944. године је постављена за секретара Југословенског црвеног крста и на тој је дужности била до ослобођења земље. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. ЈАРА �одведени на Бањицу јануара 1942; Љубица је пуштена из логора августа исте године). Један део партијског материјала доношен је и у антикварницу у Катанићевој улици бр. 2, К0ЈУ Је држала Радинка Грујичић (1942. учлањена у КПЈ) са својим мужем, и одатле је растуран. На растурању материјала је радила и Даница Михаиловић, професор. ОЛГА ПАРЕНТА, чиновник у Министарству грађевина, рођена у Бискупији код Книна 28. фебруара 1894. године, одрасла у Задру, где је завршила гимназију. Дошла је у Београд 1927, а 1932. године запослила се у Министарству грађевина. Била је непосредна и племенита и због тих оссбина најомиљенија службеница Министарства грађевина. Пре рата се укључила у напредни покрет са целом својом породицом. У њиховом стану су се пре рата и на почетку окупације одржавали партијски састанци. Све до своје смрти Олга је извршавала све задатке који су јој били поверавани. Ухапшена је 5. јула 1944. године и зверски мучена у затвору Специјалне полиције у Ђушиној улици. Ништа није признала. Из затвора је одведена на стрељање 28. августа 1944. године. Везу са куририма окружних комитетета и штабова одреда одржавале су Зага Маливук и Славка Морић и предавале им материјал. Пошто је Зага ухапшена, почетком децембра 1941. године њен је задатак преузела Драгиња-Гина Радовановић-Маринковић, а када је и она ухапшена, марта 1942, заменила ју је Слободанка-Данка Савић, у чијем је стану, у Цветковој улици бр. 15, била експедиција ПК КПЈ. Везу са куририма из Војводине је одржавала Милада Рајтер, а везу између ПК и курира техничара ПК одржавала је Брана Перовић; њој је предаван материјал који је примљен из округа, а она га је преносила до седишта ПК. Састанци су се одржавали сваког дана двапут: пре подне је предаван материјал који су курири донели, а после подне су се по истим куририма слали одговори и пропагандни материјал. Поред ових другарица, у техници ПК КПЈ за Србију су такође радиле: од фебруара 1942. године Марика Котевић-Стојановић, од априла 1942. Дана Дабић-Лончар; од септембра 1942. године Србијанка Букумировић, Милена-Лидија Шупут и још неколико њих којима нису могла да буду утврђена имена; укупно их је било 13. Од октобра 1943. године радиле су у техници ПК КПЈ Мила Пауновић и Вера Андрић до провале крајем јула 1944. године. Избегле су хапшење на тај начин што су успеле да се пребаце у Космајски одред. Штампарија ПК КПЈ за Србију била је почетком јуна 1941. године у кући Љубице и Цирила Жужека у Шумадијској улици бр. 187. На спрату су становали власници, а у партеру је била смештена штампарија. Испод степеништа направљено је склониште за ону машину која је априла 1941. године била закопана у дворишту куће у Шуматовачкој улици бр. 130. Закупац стана био је др Радомир Герић, а Брана Перовић је фиктивно била његова жена. Поред др Герића и Бране Перовић за рад у штампарији одређен је Владета Поповић-Пинецки, шпански борац, који је ту живео илегално. Љубица и Ци- ГОРДАНА ПАРЕНТА, чиновник Аграрне банке, рођена је 4. септембра 1913. године у Задру. Године 1927. породица Парента дошла је у Београд, где је Гордана завршила гимназију и уписала се на архитектуру. Студије је касније прекинула. Пре рата се укључила у напредни покрет заједно са целом својом породицом. У њиховом стану су се пре рата и на почетку окупације одржавали партијски састанци. Наставила је рад и под окупацијом. Ухапшена је 10. маја 1944. године и умрла под батинама 1 1 . маја, без речи признања. 142 �рил Жужек нису имали задатак да раде у штампарији. Први рад ове штампарије био је проглас ЦК КПЈ намешен немачким и италијанским војницима. Проглас је био штампан на немачком и италијанском језику. Други рад био је први број „Пролетера” после слома старе Југославије. Међутим, већ 23. јуна 1941. године у штампарији је дошло до промена. Полиција је почела да хапси комунисте и да врши претресе по кућама. Једна група агената упала је и у кућу у Шумадијској ул. бр. 187 у моменту кад је штампан један летак. Брана Перовић је једва успела да текст чланка сакрије. Кутију с металним плочицама које су правиле размак између редова спретно је ставила у ноћни сточић у спаваћој соби. У стан су упали Космајац и Грујичић, који су познали Владету Поповића и почели да претресају стан. Претрес је извршен површно, па штампарија није откривена. Том приликом су осим Владете Поповића ухапшени Цирил Жужек и др Радомир Герић. У кући су остале Брана Перовић и Љубица Жужек и њих две су наставиле рад. Док је Брана штампала, Љубица је чувала стражу. То је трајало до августа 1941. године, када је штампарија престала да ради а стан постао седиште ПК КПЈ за Србију. Почетком 1942. године направљено је склониште за технику ПК у кући у којој је становала Данка Савић, у Цветковој улици бр. 15. Склониште је направљено у подруму и било је добро уређено; унета су два гештетнера и спроведено је осветљење. Техником је руководио Светислав Каначки, а техничари су биле Данка Савић и Славка Морић. У овој је техници августа 1942. одштампан први број „Гласа”, органа Народног фронта Србије у 700 примерака а ту је одштампан и Проглас народу среза грочанског. Радило се ноћу. Материјал за штампање је добијан преко Бране Перовић, а одштампани материјал је изношен на разне начине: у кутијама од конзерви, у порцијама, кантама са дуплим дном и сл. Куририма окружних комитета материјал је предаван на одређену јавку. Са куририма из Србије су одржавале везу Данка Савић и Славка Морић. После хапшења Данке Савић, на њено је место у технику ПК дошла Србијанка Букумировић, а њена је сестра Јованка Богдановић служила као извидница. Мада се Данка Савић на саслушањима у Специјалној полицији тако држала да је склониште технике у РУЧНИ РАД ЉУБНЦЕ МАРТИНОБИП РАБЕН У ЛОГОРУ НА БАЊИЦИ ЉУБИЦА МАРТИНОВИЋ, домаћица из Београда, рођена 1908. године у Надаљу, у Бачкој, дошла је у Београд 1927. године и убрзо се удала. Мада је бринула о своје четворо деце и старој мајци, укључила се у напредни покрет. Била је активиста Омладинске акције Женског покрета и Задруге младих девојака. Под окупацијом је наставила рад. Њена кућа у Улици Миријевски пут бр. 85 била је 1941. курирски пункт. У кући су илегално живели поједини чланови МК КПЈ за Београд и чланови МО НОФ за Београд. После мартовске провале 1942. године ту се крило више другова, који су чекали да напусте Београд. Између осталих ту су боравиле др Зора Илић-Обрадовић до одласка на партијски рад У Краљево јула 1942. године и Љубица Илић до одласка на партијски рад на Космај. Ухапшена је у провали септембра 1942. У полицији је подвргнута зверском мучењу да ода људе који су се скривали у њеном стану. Херојски је све издржала и ништа није признала. И у логору на Бањици се одлично држала. Када су је прозвали на стрељање, поздравила се са другарицама, а Анђелку-Ребрачу Радуновић загрлила је и рекла јој: „Поздрави ми децу, моје сирочиће и чувај их! Кажи им да је њихова мајка дала свој живот не жалећи га да би они боље и лепше живели. Реци им моју последњу жељу да буду људи, а не кукавице“. Стрељана је 7. VI 1943. у Јајинцима. МИЛЕНА-МИЛА РАЈКОВИЋ, чиновник Хипотекарне банке, рођена 10. марта 1915. године у Лесковцу, пре рата се укључила у напредни покрет и врло активно радила у СБОТИЧ-у. Наставила је рад и под окупацијом. У свом стану, у Крунској улици 22 (данас Улица пролетерских бригада) скривала је илегалце који су јој упућивани лозинком. Ухапшена је почетком фебруара 1942. на основу забележака нађених код једног ухапшеног члана рејонског комитета. Пребачена је у логор на Бањици и стрељана 9. марта 1942. године. �КАТИЦА ЋИРИЋ-ЋИРА, приватни чиновник, рођена је 20. августа 1916. у Синсинати, САД, где су јој родитељи живели као исељеници. Пре рата се укључила у напредни раднички покрет. После капитулације, априла 1941. била је члан једне предузетне партијске ћелије, а затим је прешла на рад у рејону. У њеном су се стану скривали илегалци и одржавали састанци комитета. Ухапшена је 11. марта 1942. године. У полицији се добро држала: ништа није признала и никога није одала. После месец дана пребачена је у логор на Бањици. Стрељана је с већом групом логораша 14. маја 1943. у Јајинцима. ВИДОСАВА ПАВЛОВИЋ, чиновник ПТТ из Београда, рођена је 20. XI 1906. у Америци. Пре рата се укључила у напредни раднички покрет и активно је радила у Удружењу ПТТ службеника. Почетком 1941. била је кандидат за члана КПЈ. Марта исте године је ухапшена заједно са својим мужем Ђоком и још неколико чланова Партије и активиста. Цела група је пуштена из затвора 3. априла. За време бомбардовања Београда, 6 . априла, кућа у којој је становала била је погођена, а она тако повређена да јој је нога ампутирана. То јој није сметало да се активно укључи у НОП. Поред тога што је у стан примала илегалце и скривала партијски и санитетски материјал, успоставила је и везу са члановима Партије и симпатизерима, поштанским службеницима, који су били у заробљеништу, слала им пакете и вести и примала од њих новац, који је коришћен не само за слање пакета заробљеницима у Немачкој, него и за слање пакета у логор на Бањици и помагање породицама партизана и илегалаца. Повезивала је с партијским руководством партијске раднике који су изгубили везу. Половином априла 1943. у њен стан је дошао, пред полицијски час, Веселин Османагић, партијски радник, да би се склонио од полиције. Није успео да уђе незапажено. Полиција је на доставу блокирала зграду, пронашла у стану Османагића и повела га у затвор заједно са Видом. Он је на улици покушао да побегне и убијен је, а Виду су после три месеца истраге у Специјалној полицији пребацили у логор на Бањици, а затим јула 1944. у концентрациони логор Аушвиц, где је остала до краја рата. После повратка из логора примљена је у Партију. Била је носилац Споменице 1941. Умрла је. Њен муж је у првим данима устанка отишао у партизане. Четници су га ухватили у Горњем Милановцу. Стрељан је на Крушику код Ваљева, крајем новембра 1941. године. МИЛИЦА ДАЧИЋ, кројачица из Београда, рођена је 24. октобра 1908. године у Чачку. Пре рата се укључила у напредни раднички покрет. Под окупацијом је наставила рад. Половином 1942. године, по налогу Партије, закупила је кућу на Дедињу, у Улици Младена Стојановића, где су се скривали партијски радници. Ухапшена је 18. јануара 1943. године на улици, где је имала договорен састанак са активистима из пекаре „Соко“ да узме хлеб за илегалце. У полицији је страшно мучена, али ништа није признала. После завршене истраге је пребачена у логор на Бањици. Стрељана је 7. јуна 1943. године. И у полицији и у логору је имала одлично држање. Била је чврста и борбена до краја. 144 њеној кући остало неоткривено, техника је ипак привремено пребачена у стан Славке и др Марка Анафа, у садашњој Улици Интернационалних бригада бр. 73, а затим је пресељена у стан Анђе и Стевана Стефановића, у Гарибалдијеву бр. 4. Стеван Стефановић је направио склониште испод једног камина, који је био тако уграђен да се могао покретати. Ово је склониште служило и за прикривање партијских радника. Из ове технике материјал је преношен у Улицу Стевана Прововенчанога бр. 103, у стан Ане и Јана Добеша, одакле је растуран. У току 1943. године дошло је до промене у животу другова који су радили у штампарији ЦК. Први је, још средином 1942. године, штампарију морао да напусти др Мило Бошковић. Затим су, маја 1943, са једном групом другова и другарица, отишле на ослобођену територију Зага Јовановић и Љубица Ђоновић. У штампарији су остали илегалци Бранко Ђоновић и Слободан Јовић са власницима зграде, Даном и Бранком Максимовићем. Изненада, 31. августа 1943. Немци су наредили свим становницима овога краја да се иселе у року од три дана. То је био крај штампарије на Бањичком венцу. Бранко Ђоновић и Слободан Јовић су изнели из штампарије резервну малу штампарску машину, штампарска слова и нешто алата, а склониште са великом машином зазидали. Привремено су се склонили у други илегални стан, а такође су прешли у илегалност Дана и Бранко Максимовић, који су убрзо затим отишли у партизане. Крајем октобра 1943. године штампарија ЦК КПЈ је смештена у стану Ратке и Милутина Благојевића, у Крајинског улици бр. 24, где је на почетку окупације направљено склониште за материјал. У једној од соба био је изграђен улаз у тајну просторију. Све док није било нужно, у склоништу није нико становао, него је оно служило искључиво као смештај технике. Сада су се ту уселили Бранко Ђоновић и Слободан Јовић да шгампарија не би престала да ради. У овој штампарији радила је и Анђа Поповић-Седлар. Штампарија је радила непрекидно до краја јула 1944, када је откривена и уништена. Жандарми, гестаповци и агенти су блокирали читав крај и опколили кућу. Полиција је упала у стан и почела да туче Ратку и Милутина. Ратку су кундацима угурали у полицијска кола, нису јој дали чак ни да се опрости од свог четворогодишњег �сина. Милутина су задржали у стану, да им открије улаз у склониште. Док су полицајци куцали по зиду и поду тражећи тајни улаз, Бранко и Слободан су у склоништу палили архиву и материјал који се тамо налазио. Када су полицајци открили улаз и пошли према њему, Бранко Ђоновић и Слободан Јовић су бацили бомбе на њих, а затим су се убили. Читава је архива уништена. Сутрадан је у истом стану ухапшена Анђа Седлар-Поповић, која је не знајући за упад полиције дошла у штампарију на свој редовни задатак. У овој је провали полицији пошло за руком да ухапси преко 20 лица која су радила у техници или око ње. Тада су, поред Ратке и Милутина Благојевића и Анђе Седлар Поповић, ухапшени Анђа и Стеван Стефановић, Ана и Јан Добеш са ћерком Олгом, Јозефина Грундл и др. Они су сви, после зверског мучења стрељани сем 14-годишње Олге Добеш, која је после неколико дана пуштена из затвора. ЈОВАНКА НОВИЋ, БУКУМИРОВИЋ БОГДА- стручна учитељица из Београда, рођена је 1910. године у селу Шетоњу код Петровца на Млави. До 1940. године службовала је у Јелси на Хвару, а тада је премештена у Београд. Пре рата није била политички активна^После окупације се одмах укључила у рад за НОП. Прикупљала је санитетски материјал, новац, одећу и обућу за партизанске одреде. Од јесени 1942. године служила је као извидница куририма ПК КПЈ за Србију. Ухапшена 7. октобра 1943. године. У полицији јф страховито мучена. Добро се држала, ништа није признала. Пребачена је у затвореничку болницу на лечење, а затим у логор на Бањици. Била је ведра, дружељубива и увек насмејана. Чврсто је веровала у победу. Из логора је послала писмо у коме је описала јуначку смрт сестре Србијанке. Четири дана касније, 11. септембра 1944. године, дошла је и сама на ред. Када су -јегса осталим другарицама повели на губилиште, голорука Јованка је са осталима јурнула на агенте који су их водили у смрт. 8. септ. 1944. Драга ,«а.ло и сви остали, Сипоћ изненада, када смо се најмање надали, дођогие да изводе за стрељање. Прозвали су 12, а међу њима и нагие Српче. Ја сам очекивала да ће и мене после ње и дигнем се да се спремим. Међутим, он престаде и рече овима да излазе. Тог момента ми је било страгино. Она се обуче и рече „здраво”. Пољубисмо се на брзину. Погила је гордо дигнуте главе, као и увек гито иде. Ја сам несвесно ишла за њом до пола собе, а онда, када се затворигие врата иза последње, прислоних ухо. У ходнику где су им везивали руке на леђа проломи се Србин глас: „Живела Комунистичка партија”. Добила је батине. Напољу при уласку у „Марицу” опет је викала, неке су је прихватиле. Отишле су за три до пет минута из собе. Ми смо остале — у тишини и мраку, да ослушкујемо одлазак „Марице”. После тога смо очекивале да се врате и за нас, јер су њих одвели у 10 и по часова, а рачунале смо да ће нас ове ноћи све стрељати. Међутим, они су нас оставили за данас, што значи 24 часа да их очекујемо. Да није Срба отигила пре мене можда би ми теже било. Овако, скоро и чезнем да одем за њом. Ето тако синоћ и данас проводимо време. Ружу сам видела, она је чула из њене собе и знаги како јој је, плакала је. Шта јој могу, вечерас ће јој бити јоги теже ако и ја одем. А свакако ћу отићи, јер су сад почели жене да стрељају. Ако си остала читава после ове среде, ниси срећна ни мало. Али свеједно и други су децу изгубили па и ти ћеш поднети колико можеги. Све много поздрави, а нарочито моју дечггцу која ће нас сигурно чекати, као и ујку што чекају. Ми тако морамо, а и ви исто тако. Главно да је све друго добро. Све вас много, много воли вагиа Јока Ако остане жив мој Флауер и њему гиаљем много поздрава... 145 �ког партијског повереништа у Пожаревцу, задужена за рад међу женама и активан члан Удружења студената Пожаревљана, а у Београду члан Међуфакултетског женског актива СКОЈ-а и члан управног одбора Дома студенткиња. Од јуна 1940. године била је члан новоформираног ОК СКОЈ-а за Пожаревац, а од јесени исте године секретар партијског бироа на Филозофском факултету и секретар Удружења студената Филозофског факултета. На почетку окупације била је веза између ПК КПЈ за Србију и ЦК КПЈ за Хрватску, а затим специјални курир Политбироа ЦК КПЈ. Половином септембра 1941. године пратила је друга Тита до слободне територије у западној Србији. Крајем године, заједно са Врховним штабом и партизанским јединицама повукла се за Санџак и за све време рата била секретар друга Тита. После ослобођења била је његов лични секретар. Исцрпљена ратним напорима умрла је 1. маја 1946. године. МИЛЕВА-ЛУЛА ПЛАНОЈЕВИЋ рођена је 12. септембра 1919. године у Гучи (Чачак), укључила се у напредни омладински пократ као ученица гимназије у Чачку. Наставила је рад и на Филозофском факултету и активно учествовала у студентским акцијама уочи рата. Примљена је у Партију августа 1940. године. Била је члан комисије градског комитета СКОЈ-а за рад са средњошколском омладином у Београду. Почетком 1941. године била је кратко време секретар партијске ћелије у Гучи. Вратила се у Београд и од маја 1941. године била је специјални курир Политбироа ЦК КПЈ. Имала је задатак да прати поједине чланове Политбироа када би одлазили на састанке по граду, да им доноси пошту и да брине о становима које су они користили. Кретала се под именом Вера Станковић. Септембра 1941. године прешла је са ЦК КПЈ на слободну теритоРИЈУ У Ужице, одакле се повукла са главнином партизанских снага за Санџак и Босну. У току рата била је члан Политодјела 1 пролетерске бригаде и VI пролетерске дивизије. После ослобођења била је секретар једног рејонског комитета Партије у Веограду, члан ЦК СКС, члан Републичког одбора ССРН Србије и секретар Централног већа Савеза синдиката Југославије. Бирана је за посланика Савезне Скупштине и Скупштине СР Србије. Била је и члан Извршног већа СР Србије. Сада је делегат Друштвено-политичког већа Скупштине СР Србије. Резервни је капетан I класе; носилац је Споменице 1941. и више одликовања. • ДАВОРЈАНКА ПАУНОВИЋ-ЗДЕНКА, студент филозофије, рођена 19. јануара 1921. године у Пожаревцу, врло млада се укључила у напредни средњошколски покрет и већ је 1936. године у групи најнапредније омладине Пожаревачке гимназије. После доласка у Београд на студије укључила се у рад и истицала се у свим партијским акцијама на Универзитету, а није прекидала ни рад у Пожаревцу. Године 1939. била је члан Срес- драг-Миџа, а као таоци били су у затвору Специјалне полиције и на Бањици родитељи Станојка и Тихомир Ђурђевић, браћа Петар и Слободан и снаха Борјанка. ЉУБИНКА-БУБА ЂУРЂЕВИЋ, архитекта из Београда, рођена септембра 1909. године, своје политичко убеђење први пут је јавно манифестовала учешћем у демонстрацијама 27. марта 1941. Под утицајем своје браће, она се, заједно са сетром Вером Ненадовић, од почетка окупације укључила у НОП. Доласком друга Тита у Верину кућу, у Новој улици на Дедињу, она постаје један од специјалних курира Политбироа ЦК КПЈ: преноси Титове поруке, доноси му пошту и материјале итд. Почетком октобра 1941. отишла је на ослобођену територију и са главнином партизанских снага прешла у Санџак. Исцрпљена гладовањем и напорима игманског марша, умрла је 1. фебруара 1942. године у Фочи и ту сахрањена. Из породице Ђурђевића су, поред Бубе, били у партизанима: њена сестра Вера Ненадовић и браћа Предраг-Гага и Мио- 146 ГРОЗДАНА-ЗИНА БЕЛИЋ-ПЕНЕЗИЋ рођена је 9. марта 1920. године у Сарајеву. Укључила се у напредни покрет као ученица. Студирала је у Београду на Економско-комерцијалној високој школи и учествовала у студентским акцијама у то време. Примљена је у Партију 1940. године. Под окупацијом је наставила рад у Београду и била је специјални курир Политбироа ЦК КПЈ. Имала је задатак да прати поједине чланове Политбироа кад би одлазили на састанке по граду, да им доноси пошту и да брине �ЉУБИЦА ЖУЖЕК, кроЈачица из Јзеограда, рођена је 12. I 1895. У Петровцу на Млави. Укључила се у рад за НОП одмах после окупације. Маја 1941. у њеној је кући, у Шумадијској ул. бр. 187, смештена штампарија ПК КПЈ за Србију. Августа месеца је штампарија престала да ради, а кућа је постала седиште ПК КПЈ за Србију. Кроз кућу је прошло више партијских функционера. Љубица се бринула о њиховој исхрани и помагала им је у раду. Служила је као курир. Ухапшена је октобра 1943. У полицији се добро држала, никог није одала. Пребачена је у логор на Бањици 25. IV 1944. као кривац I категорије, а 7. септембра је изведена и стрељана на Јеврејском гробљу. о становима у којима су живели. Кретала се под именом Марија Станковић, Септембра 1941. године напустила је Београд са ЦК КПЈ и дошла на слободну територију у Ужице, одакле се с партизанским јединицама повукла за Санџак и Босну. До краја 1942. године обављала је разне дужности при Врховном штабу. Од краја 1942. до краја 1943. године била јс члан Политодјела II пролетерске бригаде, затим члан ЦК СКОЈ-а до 1948. године. Од тада до 1953. године била је у Међународном одељењу ЦК СКЈ, затим у радио-Југославији и Секретаријату за информације у СИВ-у до 1967. године када је отишла у пензију. Резервни је мајор ЈНА; носилац је Споменице 1941. и више одликовања. ВЕСЕЛИНКА МАЛИНСКА, чиновник Призада из Београда, активиста СБОТИЧ-а, била је пре рата сакретар градског одбора Народне помоћи. Примљена је у Партију у другој половини 1940. године. На почетку окупације учествовала је у саботажама. Заједно са Слободанком-Бобом Ђорђевић купила је млекару у Француској улици број 5, која је била партијски пунк. Затим је постала курир ПК КПЈ за Србију. Путовала је у Ниш, Лесковац и Крушевац. Водила је борце у партизанске одреде и носила поруке. Одржавала је везу са штабом Посавског одреда и често тамо одлазила бициклом. Септембра 1941. заједно са Давојанком Пауновић-Зденком и Јашом Рајтером пратила је друга Тита из Београда до слободне територије у западној Србији. Крајем истог месеца извела је из Београда друга Кардеља, који је дошао из Словеније да присуствује саветовању у Столицама. У неколико махова путовала је у Ужице с материјалом за Врховни штаб. Крајем октобра је откривен њен рад па је повучена у Чачак где је радила У Агитропу. Из Чачка се крајем новембра повукла у Ужице, а затим у Радоињу, одакле је са фолксдојчерском легитимацијом упућена за Београд а одавде У Македонију, где је наставила партијски рад. Носилац је Споменице 1941. ВЕСЕЛИНКА-ВЕРА ЛАЗОВИЋ, студент медицине из Београда, рођена 1920. године, укључила се у напредни средњошколски покрет као ученица гимназије и 1938. године примљена је у СКОЈ. Учествовала је у свим акцијама уочи рата. Под окупацијом је наставила рад и примљена у Партију 1941. године. Поред рада на пребацивању бораца у одреде, Вера је организовала и прикупљање санитетског и другог материјала и оружја. Полиција је открила почетком фебруара 1942. године, али је успела да избегне хапшење и да настави рад под именом Вера Петровић. Одлазила је по задатку у Александровац и помагала у тамошњој партијској и скојевској организацији. У Београду је била повезана с чланом ПК КПЈ за Србију Василијем Бухом. Кад је он почетком октобра 1943. године ухапшен, открио је и њен рад. Мада је полиција за њом трагала Вера је успела да обавести о провали партијске организације с којима је држала везу. Наставила је са слањем компромитованих људи у Кијево и Кнежевац, где су били партијски пунктови. Ухапшена је 31. децембра 1943. године и тек је у полицији откривено њено право име. Страховито је м}'чена, али се добро држала.1) Пребачена је у логор на Бањици 17. априла 1944. године и стрељана у последњој групи жена 1 1 . септембра. ') ИРПС, бр. 6268, IV, 1—11/44 — Извештај члана ПК КПЈ за Србију ПК КПЈ за Србију. АНА ДОБЕШ, домаћица из Београда, укључила се у НОП на почетку окупације. Скривала илегалце у свом стану, у Улици Стевана Првовенчаног бр. 103, а крајем 1942. године стан је постао пункт за материјал ПК КПЈ за Србију. Ухапшена је у провали крајем јула 1944. године и убрзо стрељана у Маринковој бари. 147 �ЗАГОРКА-ЗАГА ЈОВАНОВИЋ рођена је 17. априла 1920. године у Крагујевцу. У СКОЈ је примљена у гимназији, а затим је на Медицинском факултету у Београду била врло активна у студентском покрету. Учествовала је у свим акцијама које је омладина, под руководством КПЈ, изводила уочи рата. Ухапшена је у демонстрацијама 14. децембра 1939. Маја 1940. године је учлањена у КПЈ. Од септембра исте године радила је у штампарији ЦК КПЈ у Београду, а повремено и на екепедицији материјала, све до априла 1941. После капитулације Југославије отишла је у Крагујевац, где је као члан МК СКОЈ-а организовала санитетске курсеве. У јуну је позвана да се врати у Београд, да би наставила рад у штампарији ЦК КПЈ. На томе је послу била до маја 1943, када је с једном групом партијских радника напустила Београд и преко Срема се пребацила у Босну. У јесен исте године је завршила партијски курс при ЦК КПЈ, а затим је упућена у Политодјел X крајишке дивизије. Фебруара 1944. прешла је у Политодјел XIX далматинске дивизије, а маја повучена да ради у администрацији ЦК КПЈ у Дрвару. Фебруара 1945. прешла је на рад у београдску партијску организацију као секретар IV рејонског комитета КПЈ. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. • ПАРТИЈСКИ РАДНИЦИ У ШТАМПАРИЈИ ЦК КПЈ НА БАЊИЧКОМ ВЕНЦУ БР. 12, РАДИЛИ СУ II НА СВОМ ПОЛИТИЧКОМ УЗДИЗАЊУ. О ТО.МЕ СВЕДОЧИ И ОВАЈ РАСПОРЕД ЧАСОВА КОЈИ ЈЕ НАПИСАО БРАНКО БОНОВИБ ЛАЖНА ЛИЧНА КАРТА ЗАГОРКЕ-ЗАГЕ ЈОВАНОВИБ НА ИМЕ РАДМИЛЕ БОШКОВИБ И КАРТА ЗА ОГРЕВ НА ИСТО ИМЕ 148 �ЛИЧНА КАРТА ЉУБИЦЕ БОНОВИБ НАРОДНИ ХЕРОЈ НАДЕЖДА ПУРИЋ, чиновник Министарства финансија, рођена је 22. марта 1903. године у Ваљеву. Пет разреда гимназије завршила је у Ваљеву, а затим је прешла у Београд и уписала се у Трговачку академију. После завршене школе запослила се у Државном монополу, а затим у Министарству финансија. У напредни покрет укључила се неколико година пред рат. Активно је радила у 149 Женском покрету, Задрузи младих девојака и Акционом одбору државних службеника. Примљена је у Партију одмах после окупације земље, априла 1941. године. На почетку окупације била је члан одбора НОФ-а у Министарству финансија, а од јуна 1941. године секретар партијске ћелије. Ухапшена је 18. XI 1941. године у канцеларији у Министарству финанисја. Кад је полиција дошла по њу, Наду је о томе обавестио један члан Партије, те је покушала да побегне, али ју је на излазу легитимисао други агент и ухапсио. У њеном стану, који је све до њеног хапшења био експедиција материјала МК КПЈ, пронађена је велика количина партијског материјала (око 5.000 примерака Билтена Врховног штаба и летака) који је требало да буде растурен у Београду. На саслушању у полицији Нада се херојски држала, ништа није признала мада је страховито мучена. У њеном досијеу не постоји никакав записник о саслушању. Нада није издржала мучења. Умрла је у канцеларији иследника специјалне полиције, не изустивши ни речи признања. Агент специјалне полиције који је добио предмет Наде Пурић на обраду пише у свом извештају: ... „Истрагом... није могла бити расветљена улога ухапшене Пурић Надежде у илегалном комунистичком покрету, али је без сумње да она има једну од важнијих улога, обзиром да је свој стан уступила за складиште ..Извеш1гај се завршава речима: „Предмет сам примио у рад 20. новембра 1941. године, без кривца Пурић Надежде, чиновника Министарства финансије из Београда.”1) из чега се може закључити да је Нада Пурић тада већ била мртва. За своје херојско држање пред непријатељем проглашена је за народног хероја, 6. јула 1953. године. ') РСУПС, IV, Дос. 118. �ПРЕДМЕТ: Надежда Пурић, чиновница1) Министарства финансија, привођење. ОДЕЉЕЊУ СПЕЦР1ЈАЛНЕ ПОЛИЦИЈЕ УПРАВЕ ГРАДА БЕОГРАДА Дана 18. XI 1941. године, привео сам овом одељењу госпођицу НАДЕЖДУ — НАДУ ПУРИЋ, чиновницу Министарства финансија, Одељеше државних дугова, рођена 9. III 1903. године у Ваљеву, од оца Васе и мајке Даринке, рођене Тодоровић, вере православне, неудата, поданица б. Краљевине Југославије. Именована је пронађена у Одељењу Министаретва финансија где је била на раду дотле, а затим извршен претрес стана у Његошевој улици бр. 73-Ш, и том приликом пронађено је много комунистичког материјала, тј. нађено је билтена најновијих — партизана — Главног штаба и то: бројеви 6, 7 и 8 запакованих у 7 великих пакета који су одштампани ћирилицом у илегалној комунистичкој штампарији на формату трговачког папира. Одштампани на два-и по табака са обе стране, који почињу са речима „Саветовање представника штабова и команданата Кародноослободилачких партизанских одреда Југославије”, а завршава се „Смрт фашизму — Слобода народу”. Оваквих летака и других забрањених књига, само летака било је око 5.000 и књига издања „Космоса”, ,,Нолита” и ,,Минерве”. Именована је још одраније позната да је активно сарађивала са комунистима, а у последње време се прикривала у стану своје сестре удате Спасић, рођене Пурић, у колонији Министарства саобраћаја, кућни број 7. За то време она је свој стан из улице Његошеве бр. 73 ставила на расположење Централном комитету комунистичке партије за складиште комунистичког материјала. Сем тога она је свој кључ од стана предала Папакочи Слободану, чиновнику Државне хипотекарне банке и Мандићу Михајлу, трговачком помоћнику, рођеном из Горњег Милановца, пошто су оба чланови партије и имали су важну функцију око набавке, израде и дељења материјала осталим функционерима партије. Предњи извештај част вити Одељењу на даљи ступак. ми је достазаконски по- Полицијски агент, (потпис нечитак) 20. новембра 1941. године НАСЛОВНА СТРАНА ПРВОГ БРОЈА БИЛТЕНА ГЛАВНОГ ШТАБА НОП ОДРЕДА ЈУГОСЛАВИЈЕ, КОЈИ ЈЕ ОДШТАМПАН 10. АВГУСТА 1941. У БЕОГРАДУ, У ШТАМПАРИЈИ ЦК КПЈ НА БАЊИЧКОМ ВЕНЦУ БРОЈ 12. РСУПС, Дос. 118. 150 �© ДРАГИЊА-ГИНА, РАДОВАНОВИЋ-МАРИНКОВИЋ, студент филозофије, рођена 6. јула 1921. године у Жабарима, припадала је генерацији београдске омладине која се у годинама пред II светски рат васпитавала под непосредним утицајем КПЈ. Била је члан скојевског актива у III женској гимназији школске 1938/39. године. Године 1939. је истерана из гимназије као једна од најодлучнијих средњошколки у акцији за укидање забране са средњошколског часописа „Зора”. Под окупацијом је наставила рад. Била је члан једне теренске партијске ћелије на Сењаку и једно време члан I рејонског актива СКОЈ-а. Крајем 1941. године, после хапшења Заге Маливук, повучена је за курира ПК КПЈ за Србију и одржавала је везу са куририма ОК КПЈ за Ниш. Ухапшена је 31. марта 1942. године. У полицији је зверски мучена. Толико су је тукли да су после морали да је оперишу. Секли су је без икакве наркозе, а она није ни јаукнула. Доведена је у логор на Бањици 27. априла 1942. године. И у логору је имала изванредно држање. И поред страховитих болова које је подносила (рана на глави јој је цурила), увек је била добро расположена и тражила да у соби влада ведра атмосфера и да се пева. Изведена је из логора и стрељана маја 1943. године. 151 �1 НАРОДНИ ХЕРОЈ МАЈ1ИВУК, техничар, рођена је 27. II 1919. године у Вршцу. У родном месту завршила је три разреда гимназије. Школовање је наставила у Београду, пошто се 1932. године са породицом преселила у Крњачу. Сваког дана је ишла у школу пешице из Крњаче у Београд. После завршене мале матуре уписала се у средњотехничку школу, и ту се укључила у напредни средњошколски покрет. Школске 1938/39. године била је члан скојевског актива СТШ. Са дипломом СТШ запослила се у фабрици „Рогожарски“ и ту дошла у директан контакт с радницима једног већег колектива. Васпитавала се у оној предратној генерацији која је свесно ступала у бескомпромисну борбу против режима и ширења фашизма. Партија је запазила њен рад и примила је у своје редове. После окупације земље, Зага је спалила планове авиона који су се налазили у фабрици „Рогожарски", напустила је посао и потпуно се посветила партијском раду. Радила је у техници ПК КПЈ за Србију. Као курир била је необично смела и довитљива. По задатку ПК путоваЗАГОРКА ПИСМА ИАБЕНА У ТАШНИ ЗАГЕ МАЛИВУК ПРИЛИКОМ ХАПШЕЊА 152 ла је у Вршац и Ниш и одржавала везу са куририма тих окружних комитета. Ухапшена је 9. децембра 1941. године. Приликом хапшења код ње је пронађена извесна количина санитетског материјала. У полицији је зверски мучена. Знала је многе партијске везе и многе чланове Партије и активисте у Београду. Ниједна веза и ниједан човек нису откривени после њеног хапшења. Херојски је подносила мучења и ништа није признавала. О њеном држању у полицији најбоље сведочи акт Специјалне полиције упућен Гестапо-у 3. јануара 1942. године у коме, између осталог, пише:... „Мада је Ма- ливук Загорка два пута подвргнута специјалном поступку, ипак је одбила ма шта да призна, те се према томе противу ње ништа конкретно није могло утврдити . . ,”1) И поред тога што јој се „кривица“ није могла доказати спроведена је у логор на Бањици и стрељана 7. јула 1942. године. Проглашена је за народног хероја 27. новембра 1953. године. >) РСУПС, Дос. IV, бр. 55. �ЗАПИСНИК О САСДУ ШАЊУ У СПЕЦИЈААНОЈ ПОАИЦИЈИ ЗАГЕ МАЛИВУК АКТ СПЕЦИЈААНЕ ПОШЦИЈЕ ГЕСТАПОУ о РЕЗУЛТАТУ ИСТРАГЕ НАД ЗАГОМ МАЛИВУК НА НЕМАЧКОМ И СРПСКОХРВАТСКОМ ЈЕЗИКУ ПРЕДМЕТ: Хапшење Загорке Маливук,1) из Вршца, наводног инжењера. Прилог 5 писама и легитимациЈе. 10. XII 1941. године ухапшена је горе наведена Маливук у Београду, Пољска улица број 35. Код хапшења био је присутан полицијски чиновник Бојан Ристановић. Маливук стоји под сумњом да је радила на политичком пољу. Код претреса њене ташне пронађена је једна комунистичка брошура, осим тога слика једног познатог комунистичког функционера. Маливук је више пута одржавала везу између Вршца, Београда и Ниша. Код себе је увек имала медикаменте и лекарске инструменте. Са једног непознатог места у Београду примала је осим тога новчане износе до 30.000 динара, према наводима једне поверљиве личности, је ове новце и медикаменте увек слала мајци и рођацима у Вршац. Даље је имала Маливук комунистичку литературу (Анти-Диринг од Енгелса), који је раздавала по Београду. Према наводима поверљиве особе, има Маливук још један илегалан стан у близини Пољске улице. Маливук је имала две лажне легитимације. Због даљег ислеђивања Маливук се доставља тамошњој управи. ■) рсупс, дос. ГУ, бр. 55. 153 �Милада Рајтер је везу са куририма из Војводине извесно време одржавала преко Неве Петровић, текстилне раднице. 1) „Везу са ЦК КПЈ у Београду одржавали су учитељи Милаи Станчић (већ ухапшен и сада се налази на присилном раду у Немачкој) и Љубица Одагј-ић, радница из Кумана —• Банат (стрељана) и то тако да су одлазили у Београд у Улицу Краљии,е Наталије, у фризерскп салон Живе Мијатовог и тамо питали за Неву Петровић, која је затим дала даљу везу са ЦК. —■ Нева Петровић станује наводно у Приморској улици к. бр. 17. МИДАДА РАЈТЕР ЈЕ ИМААА КАРТУ ЗА СНАБДЕВАЊЕ II ДРУГЕ ИСИРАВЕ НА ИМЕ МАГДААЕНЕ МЕТЕРАИ, ВАСПИТАЧИЦЕ, ПРИПАПДНИЦЕ НЕ.МАЧКЕ НАРОДНОСНЕ ГРУПЕ, КАО ТОБОЖЊА ПОДСВОЈКИЊА ФОАКСДОЈЧЕРКЕ ЕАЗЕ МЕТЕРАИ, КУРИРА ЦК КПЈ РАЈТЕР, зуботехничар, рођена је 28. новембра 1910. године у Винковцима. Рано се укључила у напредни раднички покрет, била је врло активна у Савезу приватних намештеника, организатор рада његове женске секције. Године 1939. примљена је у КПЈ, а почетком 1941. била је секретар ћелије КПЈ у Савезу приватних намештеника. Под окупацијом је, до напада Немаца на СССР, била члан III рејонског комитета, а тада је пребачена на дужност курира и техничара ЦК КПЈ. Организовала је преношење штампаног материјала из штампарије ЦК КПЈ и проналазила станове за смештај. Ти станови су често служили и као склониште за чланове ЦК и ПК КПЈ. Маја 1943. напустила је Београд са групом илегалних радника и пребацила се преко Срема у Јајце, где се тада налазио Врховни штаб. Била је на дужности у Политодјелу XXVI дивизије. Крајем октобра 1944. била је члан ЈНОФ-а Београда. Носилац је Споменице 1941. и више одликовња. МИЛАДА (Мијатов Жива, фризер, б.УП 1905. Кумане, отац Милан, мајка Ленка, Аница жена, Миле син — Приморска 17, код Милошевића Радосав а. Петровић Невенка, фабр. радница, 24.11/ 1908. Кумани, Срез петровградски, отац Милан, мајка Даница, Приморска 17 код Живковића Ивана од 23.17111 41). (Ово је додато оловком што је у загради). (Бећаревићу, ово је она веза са ЦК или ПК). 17/12 (потпис нечитак) ‘) ИРПС, арх. бр. 1790, К. „Недићева власт", Б, фасц. Спец. пол.”. БРАНА ПЕРОВИЋ, доктор наука у Винчи, рођена 1920. године у Бањој Луци, врло се рано укључила у напредни средњошколски покрет и већ у V разреду гимназије била члан СКОЈ-а. Те школске године искључена је из школе због растурања једног летка о Александру Карађорђевићу, после његове погибије, па је разред завршила у Београду, а затим се вратила у Бања Луку и наставила школовање. Године 1938. дошла је у Београд на студије. Становала је у Дому студенткиња и изабрана за члана управе Дома. Учествовала је у свим акцијама које су пре рата извођене. Крајем 1939. примљена је у Партију. Године 1940. одређена је да ради у штампарији ПК КПЈ за Србију, и тада је прешла у илегалност. У зиму 154 1940—41. године радила је на експедицији материјала из штампарије и набавци хартије. После окупације земље, крајем априла 1941. године, отишла је по директиви, која је важила за све студенте, у своје родно место, да тамо ради на припремама устанка. Убрзо је позвана да се врати у Београд и настави рад у штампарији, Брана је одржавала везу између ПК и курира ПК и ЦК. Маја 1943. године прешла је у Срем, а затим у Јајце, где је радила при Врховном штабу. Била је члан ЦК СКОЈ-а, члан Секретаријата УСАОЈ-а и уредник „Омладине“, омладинског листа за Југославију. Носилац је Споменице 1941, и више одликовања. �10.У1 1944. Драга мамо, Ружа није више са нама у соби. Премештена је цела друга категорија. Овде је остала само прва, нас 34 на броју. Прекјуче ј е почело стрељање. У четвртак предвече је изведено 10 другова из I к. Јуче у исто време, исто толико. Не знам када ће да дођу и по нас. Ако буду решили да ликвидирају прво мушкарце, ми ћемо живети можда још осам дана. А може да нам с е деси да одемо и данас. Немој да се завараваш и верујеш онима који су те до сада лагали и који ће те лагати и даље. Знам да ће ти бити тешко да примиги све то, али ипак покушај да будеш храбра и да издржиш. Имај увек на уму да ми нисмо једине и да је пре нас отишло тако много њих. То исто важи за Виду, Раду и Десу. Могу да вас преваре да смо отишле на рад, али у то никако не верујте. (Не верујем да ћеш моћи, али ипак покушај преко ујка Милутина, ако је ту, или неког другог, да нам се стави забрана на стрељање, уколико не будемо ликвидиране пре него што добијеш ово писмо). Ако не успете ништа, останите нам здраво и радујте се скорој слободи. Тебе и остале много, много воле и љубе Срба и Јока Моју дечурлију много поздравите и реците да буду добри. Све гито можемо од ствари оставићелм Ружи ако остане читава. Много поздрава моме Флауеру воли све Јока СРБИЈАНКА БУКУМИРОВИЋ, студент лрава, рођена је 20. августа 1920. године у селу Шетоњу, код Петровца на Млави, у учитељској породици. Под утицајем свога брата Мирослава Букумировића „Букума", народног хероја, рано се укључила у напредни раднички покрет и била врло активна на Универзитету. Под окупацијом је наставила рад; с једном групом другарица је умножавала и растурала разни пропагандни материјал. После погибије брата, она је с још више смелости извршавала задатке. Половином 1942. ушла је у технику ПК КПЈ за Србију, примала је на везу курире из окружних комитета. У лето 1943. заједно са својим сестрама Јованком Богдановић и Ружицом Ђуровић, закупила је стан у Мокролушкој улици бр. 7, који је служио за потребе ПК КПЈ: ту су одржавани састанци и саветовања, а у склоништу, ископаном у кухињи и једној споредној просторији, смештан је партијски материјал. По потреби су се ту крили и партијски радници, јер је склониште било врло сигурно, водило је у поток испод саме куће. Седмог октобра 1943. Специјална полиција је блокирала кућу и ухапсила обе њене сестре, а њу су сутрадан открили у склоништу. Покушала је да побегне када су је спроводили у полицију, али се спотакла и пала и тако су је агенти стигли и угурали у аутомобил. У полицији је зверски мучена, али ништа није признала; на њој се зауставила провала у београдској партијској организацији. Претучена, пребачена је у логор на Бањици, где је очекивала смрт, мирно, како то наводи у свом опроштајном писму. Стрељана је 7. септембра 1944. године на Јеврејском гробљу, са још 13 другарица. Приликом извођења из логора извикивала је пароле, а у „марици" је покушала да зубима одреши везе с Руку једног друга, па је због тога још пред смрт претучена. РАТКА БЛАГОЈЕВИЋ, домаћица из Београда, предратни активиста напредног радничког покрета, постала је члан Партије 1941. године. У њеном стану, у Крајинској улици бр. 24, било је складиште материјала за штампарију ЦК КПЈ, затим експедиција штампаног материјала, а од краја октобра 1943. године штампарија ЦК КПЈ. Стан је откривен крајем јула 1944. године. Ратка и њен муж Милутин су ухапшени и после зверског мучења стрељани почетком септембра 1944. године. ДАНА МАКСИМОВИЋ, службеник, рођена 1907. године у Београду, пришла је напредном радничком покрету 1933. године, а од 1937. се укључила у рад СБОТИЧ-а. Сарађивала је са својим мужем и пратила га неколико пута када је са илегалним материјалом путовао у Скопље. Примљена је у Партију 1. XI 1940. године. После прекида рада штампарије ЦК КПЈ, у јесен 1943. године, прешла је у Срем и под лажним именом живела у селу Карловчићу, у строгој илегалности; био јој је забрањен сваки рад, да се не би накнадно открила штампарија у њеној кући на Бањичком венцу. Септембра 1944. године пребачена је у Бари, а затим на острво Вис. Почетком новембра вратила се у Београд; радила је у ЦК КПС. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. 155 �ЛИДИЈА ШУПУТ, рођена Милена Живановић, банкарски чиновник из Београда, предратни активиста напредног радничког покрета, као курир технике ПК КПЈ за Србију, набављала је под окупацијом формуларе за личне карте и путне објаве за илегалце. Ухапшена је 19. фебруара 1943. године. На саслушањима није ништа признала, мада је суочавана с лицима с којима је раније била у вези, а која су је теретила. У полицији је премлаћена, затим послата у болницу на лечење, али је после неколико дана неизлечена враћена на даље ислеђивање. Ни тада ништа није признала. Крајем марта 1943. године послата је у логор на Бањици као кривац II категорије. После месец дана одведена је на принудни рад у Банатски Брестовац, где је нашла свога мужа. Враћена је у логор крајем децембра исте године, а затим више пута слата у болницу на лечење. Ту се и породила. Последњи је пут била у болници у августу 1944. године, а у септембру је одведена незнано куд. Дете је предато њеним родитељима. Рађено 11. марта 1943. одељењу Специјалне Управе града Београда Извод из Решења Управе града Београда, а које се односи на Шупут Милену1) 25. марта 1943. год. Београд ШУПУТ МИЛЕНА, банкарска чиновница, како је истрагом над Максимовић Љубивојем несумњиво утврђено, примила је од овога, пре годину дана, око стотину формулара за личне карте, које је даље предавала комунистима — илегалцима, на употребу. Максимовићу, кога је одраније познавала, представила се као један од важнијих функционера београдске организације КП, а да је то казала потврдио је и ухапшени члан КП Грбић Миленко. Крајше упорним и циничним држањем именоване није се могло тачно установити њена одређена функција у КП и са којим лицима је у раду била повезана, али и оно што је истрагом несумњиво утврђено показује да је опасна и убеђена комунисткиња, коју треба елиминисати из друштва за дужи временски рок. ') РСУПС, Дос. IV, бр. 33/44. године у полиције ЗАПИСНИК о суочењу ШУПУТ ЛИДИЈЕ и МАКСИМОВИЋ ЉУБИВОЈА Максимовић Љубивоје, радник, лицем окренут Лидији, рече овој у очи: књиговезачки лицу Шупут Ја сам теби Лидија 1941. године у јесен, у неколико махова дао око шест празних блокова за личне карте и око сто празних бланкета за објаве за путовање, које си ми ти тражила за неке другове комунисте. Није ми познато шта си ти даље урадила са овим бланкетима. Око 13. пр. мес. ја сам долазио код тебе кући и молио те ако можеш да ми извадиш у кварту објаву за На талинце. Рекао сам ти тад да је ухапшен мој један друг из радионице, па да се плашим због тога да и ја не будем ухапшен и да ћу стога да бежим из Београда. Рекао сам ти и то да ћу се тамо, ако ми буде згодно прикључити партизанима. Тражио сам тада истовремено од тебе неку везу за партизане, пошто сам чуо да они без упута не примају никога, а веровао сам да ти имаш везу са њима, али си ми ти рекла да немаш никакве везе са њима и да морам поступити онако како сам нађем за сходно. Ти си ми казала да си изгубила везу, пошто су они са којима си имала везу похапшени раније. Да ти имаш везу са неким од партијских функционера, мислио сам по томе што си ми тражила поменуте бланкете, јер сам претпостављао да их мораш дати некоме од чланова вишег партијског форума. Тако је било и то ти као истину кажем у очи. Потписујем, Љубивоје С. Максимовић, с. р. На ово Лидија одговара: 156 То није истина. Све ово лажеш. Теретиш ме овако само из освете, због тога што ниси могао добити објаву. Потписујем, Милена Шупут, с. р. Записничар — чиновник, (Потпис нечитак) Рађено 21. марта 1943. године у одељењу Специјалне полиције Управе града Београда ЗАПИСНИК О ИЗВРШЕНОМ СУОЧЕЊУ ГРБИЋ МИЛЕНКА, словослагачког радника и ШУПУТ ЛИДИЈЕ - МИЛЕНЕ, банкарског чиновника. Окренут -Лидији, лицем Грбић према Шупут МилениМиленко изјави сле- деће: Прошле године у пролеће, Максимовић Љубивоје, са којим сам као партијски функционер био повезан, рекао је како му једна познаница тражи да 1ој уручи извесну количину личних карата из Државне штампариЈе. На то сам му одговорио да се такве ствари чине редовним путем, а не дају се било коме, при томе не знајући да ли се у дотичну особу има поверења. Неколико дана касније срео сам код Аграрне банке ту особу, о којој ми је Љубивоје говорио. И њој сам рекао исто као и Љубивоју. (Она је тада била у друштву са њиме, па ме је он тада и упознао). На шта ми је она одговорила да хитна потреба Партије и природа ствари не гледају на редовне везе и путеве, већ се мора иступати хитно и непосредно. Како рекох, ту девојку видео сам само кратко време и у пролазу, али мислим да је то управо ова, са којом сам сада суочен. Прочитано ми је и признајем за своје. Писмен, Грбић Миленко, с. р. Окренута лицем према Грбићу Миленку, Шупут Лидија-Милена, изјави следеће: Овога човека не познајем, никада га нисам видела, не одговара истини ни оно што он изјављује, као ни наводи Максимовића у томе смислу. Прочитано ми је и признајем за своје. Писмена, Милена Шупут, с. р. Записничар — чиновник, Душан Јовановић, с. р. Као што се види из докумената Шупут Лидија није ништа признала мада је полиција имала тачне податке. Приликом суочења такође ништа не признаје. Послата је у логор у II категорију 25. марта 1943. године. Предата Гестапоу и послата на рад од 29. IV до 20. XII 1943. године, затим поново враћена у логор. Неколико пута послата у болницу (из логора). Последњи пут послата у болницу 21. VIII 1944. године. �ЗАПИСНИК О САСЛУШАЊУ СЛОБОДАНКЕ САВИЋ У ОДЕЉЕЊУ СПЕЦИЈАЛНЕ ПОЛИЦИЈЕ УПРАВЕ ГРАДА БЕОГРАДА, од 25. XI 19421) Рађено 25. новембра 1942. године у одељењу Специјалне полиције Управе града Београда. ЗАПИСНИК о саслушању Слободанке Савић - Стефановић, домаћице из Београда I Ја сам Слободанка, разведена жена др Бранислава Стефановића, лекара из Пожаревца, сада домаћица, са станом у Улици Цветковој бр. 15 у Београду. Од својих родитеља Савића Петра, ветеринарског саветника и Ане, рођене Трпковић, рођена сам 20. јуна 1914. године у Свилајнцу, удата, вере православне, неосуђивана, некажњавана, нити одговара због чега. СЛОБОДАНКА-ДАНКА САВИЋ-СТЕФАНОВИЋ, банкарски чиновник и студент права, рођена 20. јуна 1914. године у Свилајнцу, у напредни раднички покрет укључила се пре рата, а 1941. године је примљена у Партију. Под окупацијом је била курир ПК КПЈ за Србију, путовала је по задатку у Пожаревац и Зајечар. У складишту технике у њеној кући било је доста партијског материјала и одеће за другове који су одлазили у партизане. Ухапшена је ноћу између 26. и 27. септембра 1942. године. Пре него што је отворила врата полицији, успела је да уништи неколико писама и да сакрије у склониште Славку Морић. У полицији су је страховито мучили да би јој изнудили признање, али упркос томе ,није ништа признала и никога није одала. Тридесетог децембра 1942. године пребачена је из Специјалне полиције у логор на Бањици, као кривац I категорије, а 7. јуна 1943. године изведена на губилиште у Јајинцима и стрељана. II Нисам комунисткиња, немам никакве везе са комунистима, не познајем никога од комуниста, нити ми је што познато о њиховој акцији. Није истина према томе да сам се ја у Златиборској улици ма када састајала са Мутић Катарином, приватном чиновницом из Ваљева, ни да ми је она као курир Месног комитета из Ваљева предавала некаква писма од Бјелице Миливоја, ученика Пољопривредне школе из Ваљева и секретара овога Комитета. Према томе, није истина ни да сам ја на те састанке са Мутићевом доводила још неко лице и њих двоје повезала за какав партијски-комунистички рад. Ову Мутићеву, која ми је приликом суочења потврдила да се овако састајала са мном и да је од мене примала неколико комунистичких листова „Пролетера”, ја не познајем уопште, нити знам да сам кад до сада ову видела или што о њој чула. Бјелицу Миливоја такође не познајем, о њему нисам никада ништа чула до сада. Ја од школе имам велику матуру, абитуријенски курс и две године проведене на правном факултету, са положеним испитима. Од 1939. године до 1940. била сам привремено службеник у Аграрној банци. Као таква била сам члан ,,БОТИЧА”, али није истина да сам тада узимала учешћа ма у каквој политичкој акцији. Вулића Божина, банкарског чиновника, познајем из ,,БОТИЧА”, јер је био секретар ,,БОТИЧА”, али не знам ништа о његовом политичком раду јер с њим нисам имала никакве политичке односе. Манојловић Николу, келнера, не познајем уопште. Није истина, према свему овоме да сам ја имала какав политички рад са келнерима, нити ма са ким другим. То је одбрану. све што знам рећи у своју Мој испит ми је верно записан. Потписујем, Слободанка Савић-Стефановић, с. р. САСЛУШАО И ОВЕРАВА: Записничар — чиновник, (Потпис нечитак) По наредби шефа одељења Специјалне полиције, шеф IV одсека - полиц. комесар, Бећаревић, с. р. ') РСУПС, Дос. IV • МИЛА ПАУНОВИЋ, кројачка радница, рођена 1920. године у Радовишту, Македонија, определила се за раднички покрет 1939. године удајом за напредног учитеља, који ју је и увео у покрет. Године 1940. дошла је с мужем у Београд и запослила се у једном кројачком салону и одмах се укључила у рад синдиката, а радила је активно и у Задрузи младих девојака, која је основана одмах после престанка рада Омладинске секције Женског покрета. Окупацију земље дочекала је у свом родном месту и од првих дана устанка укључила се у рад за НОП. Примљена је у Партију 1942. године и обављала је дужност секретара партијског повереништва у Радовишту. Ухапшена је јуна 157 1943. године и интернирана, а августа месеца протерана стражарно за Србију. Дошла је у Београд и већ септембра 1943. године постала је курир ПК КПЈ за Србију. Примала је курире из окружних комитета и из Срема. Када је крајем јула 1944. године откривена штампарија, отишла је у Космајски одред, где је убрзо постала члан Среског повереништва КПЈ за космајски срез, затим секретар СК КПЈ Смедерева и Градског комитета КПЈ Ваљева. Била је и посланик Социјално-здравственог већа Савезне скупштине. Сада је председник Друштвено-политичког већа СО Звездара, члан Градске конференције СК Београда и члан Статутарне комисије ЦК СКС. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. �ВЕРА АНДГИЋ, учитељица, активно је радила за НОП у околини Београда, где је била учитељица. Године 1943. укључила се у рад у Београду и много је допринела да се настави рад после великих хапшења октобра 1943. Радила је као курир технике ПК КПЈ за Србију и кретала се с лажном личном картом на име Душанке Марковић. Када је крајем јула 1944. године проваљена техника ПК, пребацила се у Космајски одред. ЛАЖНА АЕГИТИМАЦША ВЕРЕ АНДРИП НА ИМЕ ДУШАНКЕ МАРКОВИВ. ГРУПА ПАРТИЈСКИХ РАДНИКА ИЗ БЕОГРАДА, У ЛЕТО 1943. ГОДИНЕ, НА ПУТУ ЗА ЈАЈЦЕ, У ВРХОВНИ ШТАБ НОВ И ПОЈ НАПРЕД, У СРЕДННИ, ЛЕЖИ НАЛАКБЕН БОРБЕ БОШКОВИБ-БАТА, ЧЛАН ОК КПЈ ЗА СРЕМ, ВОБА ГРУПЕ; СЕДЕ, СЛЕВА НА ДЕСНО: ЛјУБИЦА БОНОВИБ, ЈАРА РИБНИКАР, СЛАВКА МОРИБ, БРАИА ПЕРОВИН, ЗАГА ЈОВАНОВИБ, 30РИЦА МИЛОСАВЉЕВИБ, ЛЕПА ЖУЈОВИБ И НАДЛ АНДРЕЈЕВИБ-КУН; У ЗАДЊЕМ СУ РЕДУ: МИЛАДА РАЈТЕР, ЈЕДНА ОМЛАДИНКА ИЗ МИХАЉЕВЦА, НИКОЛА ПОПОВИБ, ВЛАДА, РИБНИКАР И БОРБЕ АНДРЕЈЕВИБ-КУН. АНЂА СЕДЛАР-ПОПОВИЋ, кројачка радница, рођена је 7. марта 1917. године у Латину, Огулин, у сиромашној сељачкој породици, оптерећеној бројном децом. Још у раном детињству осетила је сву тежину немаштине и сиромаштва. После завршене основне школе напустила је родитељску кућу и дошла у Београд да потражи запослење. До 1937. године радила је домаће послове у кући једног свог рођака, изучила кројачки занат и завршила занатску кројачку школу. Године 1937. запослила се у једном кројачком салону и ту је дошла у додир с напредним радницима и врло брзо се и сама укључила у напредни покрет. Примљена је у Партију 1938. године и од тада се углавном посветила партијском раду. Добила је задатак да ради у техничком апарату ЦК КПЈ. Анђа је врло савесно и дисциплиновано радила на овом веома тешком и одговорном послу који јој је био поверен. Она је била добар, племенит и осећајан човек и због ових особина цењена и вољена од својих другова. Јула 1941. године одређена је да ради у складишту хартије за штампарију ЦК КПЈ која се налазила у Крајинској улици бр. 24, у стану Ратке и Милутина Благојевића. Није овде становала и морала је често да мења станове. Августа 1943. године у стану Ратке и Милутина Благојевића смештена је штампарија ЦК КПЈ у чији је рад укључена и Анђа. Крајем јула 1944. године дошло је до велике провале у партијској орга- 158 низацији Београда. Том приликом откривене су партијска техника и штампарија. Анђа је у то време становала као илегалац у Церској улици бр. 36. Не знајући да је штампарија откривена, дошла је на свој редовни посао и упала у полицијску заседу. Одведена је у затвор Специјалне полиције у Ђушиној улици и 8. септембра 1944. године стрељана у Маринковој бари. Запис о њеном хапшењу и стрељању није нађен у непријатељским документима. Датум смрти утврђен је на основу исказа преживелих другова који су с њом радили и чланова породице. И у полицији и на стрелишту Анђа се држала храбро. Њен рад је увек био конспиративан, тако да је и њена смрт скоро остала анонимна. �СЛАВКА МОРИК И ДР НЕНАД ПАРЕНТА СЈ1АВКА МОРИЋ, лекар у Београду, укључила се у напредни омладински покрет још у гимназији у Шибенику. После доласка у Београд на студије, била је врло активна на Универзитету: у Удружењу медицинара, у којем је 1939. године руководила женском секцијом на Медицинском факултету. Исте године је изабрана за члана управе Дома студенткиња, а уочи рата за председницу Удружења студенткиња. Године 1940. кандидована је за члана Партије, а почетком 1941. укључена у болничку партијску ћелију. Одмах после априлских догађаја 1941. године успоставила је, преко Злате Шегвић, прву везу између партијских организација у Загребу и Београду, а свој стан у Улици Јована Рајића ставила је на располагање ПК КПЈ за Србију. У устанку 1941. је као курир одлазила у Ваљево, Крагујевац, Чачак, Ужице, водећи борце у партизанске одреде и носећи поруке. После хапшеша и стрељања њеног мужа др Ненада Паренте, септембра 1941. године, постала је члан II рејонског комитета КПЈ. Убрзо је повучена у технику ПК КПЈ за Србију. Маја 1943. године напустила је Београд с једном групом партијских радника и пребацила се у Срем, а затим у Јајце, где се налазио Врховни штаб. У јесен 1943. завршила је партијски курс при ЦК КПЈ и упућена је у политодјел једне далматинске бригаде. Маја 1944. прешла је с јединицама НОВ у Јабланицу, а октобра је дошла у Београд и постала члан ЈНОФ Београда. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. Др ДОСТАВА ШТАБА СРПСКЕ ДОБРОВОЉАЧКЕ КО МАНДЕ ПРОТИВ СААВКЕ МОРИН 159 �Међу многим надгрооним плочама на Спомен-гробљу у ослобођеном Београду усађене су у трави и цвеђу плоче са именима неустрашивих партијских радника и скромних, до у смрт Партији оданих бораца. �ЛОГОР НА БАЊИЦИ По наређењу немачких окупационих власти, касарна 18. пешадијског пука претворена је 5. јула 1941. у концентрациони логор. Логор је био окружен зидом високим до 6 метара. Имао је 5 стражарских кула, које су биле тако распоређене да је свака могла да обухвати прозоре свих соба. Зграда је имала сутурен, приземље, један спрат и амбуланту. Затвореници Специјалне полиције, Гестапоа и других затвора и логора широм Србије довођени су у овај логор, који се од самог почетка прочуо као логор смрти. Из њега су готово свакодневно одабирани људи и одвођени на губилиште. Од формирања логора па до његовог расформирања 3. октобра 1944. кроз логор је прошло око 3.000 жена, од којих је према званичним подацима, стрељано више од 500. Међутим, не постоје ни потпуни спискови логораша, ни тачна евиденција о извршеним стрељањима. Често се дешавало да се у току ноћи доведе у логор група затвореника и сутрадан одведе на стрељање, а да се то нигде не забележи. Осим тога, један део логора био је под управом Гестапоа, а други под управом Специјалне полиције који су водили засебне евденције. Сем на Бањици, у окупираној Србији је било и других концентрационих логора, међу којима су највећи били логор на Сајмишту, на левој обали Саве код Београда; логор на Црвеном крсту у Нишу, привремени логор у Шапцу, затим логори у Великом Бечкереку и у Бачкој Тополи, а било је још неких мањих логора. Одмах после напада Немачке на Совјетски Савез КПЈ је издала дирек- тиву да се чланови КП, нарочито они који су били познати полицији поВУКУ У илегалност. Велики број комуниста избегао је хапшење, али је мањи број ухапшен, међу њима и неке другарице. Прва група другарица ухапшених после 22. јуна 1941. године пребачена је из затвора Управе града у логор на Бањици 17. јула 1941. године. У тој групи су биле: Митра Митровић, Стојанка Михаиловић, СлободанкаБоба Ђорђевић, Јелена Матић1) из Београда и Здравка Вучковић из Ниша. Другарице су смештене у једну собу у сутурену. С обзиром на чињеницу да је то био логор смрти, другарице су настојале да из логора буду пребачене у болницу, где је постојала могућност за бекство. То је успело Митри Митровић и нешто касније Слободанки-Боби Ђорђевиђ. У затвореничкој болници у Видинској улици оне су затекле још неки ухапшене другарице доведене на лечење из Управе града. Међу тим другарицама биле су: Вера Гуцуња-Вребалов, Љубица Срзентић, Вера Лазовић, Ната Хаџић, др Јулија Марић и Иванка Недић. Одмах је успостављена веза с Партијом и отпочете су припреме за бекство. Из болнице су успеле да побегну Митра Митровић, Вера Гуцуња-Вребалов и Ната Хаџић. После њиховог бекства све затворенице које су се налазиле у затвореничкој болници пребачене су у логор на Бањици, где је иначе строг режим још више пооштрен. Ј) Свесно се ставила на страну непријатеља и нанела велику штету Партији и НОП. Убијена је у јесен 1942. године по одлуци партијског руководства. 161 У току лета и јесени многе жене су доведене у логор на Бањици, међу њима: Даринка и Милева Бандић, борци Космајског партизанског одреда, Зорица Божовић, члан СКОЈ-а, Илонка Валгони, члан КПЈ, ЈБубица Велебит, члан КПЈ, члан КПЈ Зорица Дамњановић, Евица Дикић, члан КПЈ, Маријана Грегоран, члан ПК СКОЈ-а, Невенка Зековић, Анђа Кустудић-Живановић, члан КПЈ, Вера Лазовић, кандидат за члана КПЈ, др Јулија Марић, Љубица Марковић члан СКОЈ-а, Негосава Мијатовић, Цвијета Милошевић, члан КПЈ, Радмила Миљковић-Рајковић, члан КПЈ, Милица Михајлица, члан КПЈ, Мирјана Моцић-Симовић, Станица Начевић, члан РК КПЈ на Карабурми, Марија Пајић, члан КПЈ, Фатима Пејовић, члан КПЈ, Јованка Радаковић, члан КПЈ, Стана Радишић, Даринка Плеша, Корнелија Сенде-Поповић, члан КПЈ, Јулишка Салај, члан КПЈ, Лепосава Смиљанић, Љубица Срзентић, члан КПЈ, Василија-Цица Стаменковић, члан СКОЈ-а, Вера Ценић, члан СКОЈ-а, Катарина Чорданов и многе друге. Године 1941, 19. септембра стрељана је прва група од 20 жена: текстилне раднице Рашела Барух-Симић, Љубица Велебит, Маријана Грегоран, Фатима Пејовић и Јулишка Салај; кројачке раднице Милица Михајлица и Василија-Цица Стаменковић; раднице других струка Невенка Зековић, Стана Радишић и Лепосава Смиљанић; студенткиње медицине Марија Пајић и Нели Сенде-Поповић; супленти Анђа Кустудић-Живановић и Јованка Радаковић; чиновнице Цви- �ПЕТИ МАРТ ХИЉАДУ ДЕВЕТСТО ЧЕТРДЕСЕТ И ДРУГЕ ГОДИНЕ Чланак шгампан у „Билтену”, органу Централног одбора УСАОЈ-а од 20. априла 1945. Тужно је сећање на 5. март 1942. године преживљен на Бањици у Београду. Пети март никада нећемо заборавити, јер убијени људи, жене и деца траже освету. Још раније се је почело причати о томе да ће петога марта водити из логора најтеже криви,е у Немачку на рад или да ће познатије партизане и партизаике водити у Берлин. Знали смо да су то све нагађања. Сви смо се надали стрељању. И нисмо се преварили... Освануо је леп, пролетњи дан. Биле смо гладне и нервозне смо се шетале по соби. Време нам је пролазило споро, сат по сат, отегло се У бескрајиосг. Чинило нам се да никада дан није био тако дуг као тај злокобни пети март. Био је петак — дан када се примају пакети у логору. Гледале смо кроз решетке како жандарми и агенти уносе пакете у зграду. Хоће ли нам делити пакете данас? —• питале смо се, јер већ два пута када су нам стигли пакети, Вујковић нам је говорио: „Данас нећете примити пакете, јер у граду нема хране”. Али тога дана смо добили пакете. Соба је постала веселија. Свако се радовао хлебу, храни, папиру са пакета, јер је то било у рукама наших најмилијих. Сву храну смо спојили уједно тако да је имао и опај коме није имао ко да донесе. Заједнички смо подносили муке у Управи града, заједпички смо подносили малтретирања и зло у логору и зоједнички смо делили оно мало радости које смо имали. Но, радост тога дана била нам је кратка. Пакете смо добили око пет часова, а већ У пола шест нас је утеривао у собу пијани кључар Лала. — Улази, улази ... дошли су Немци. Брже ... иде шеф. Улазимо у собу у нереду. Чуле смо ларму по ходницима, —- изгледа испуниће се оно нагађање о петом марту, — каже ми другарица Цана Марјановић. Није ни помислила да ће и она можда овог дана морати да умре. Собом је завладала тешка, суморна атмосфера. Гледале смо се немо са иапрегнутим ишчекивањем. _ — Кога ли ће извести? — морила нас је мисао, али нико није ни помишљао да гласно запита. Осмехивале смо се болно једна на другу ни саме не знајући разлога томе осмеху, који је био сличан осмеху болесника који је свестан своје болести и неизбежне смрти, док му други говоре да ће ускоро оздравити. Кроз такве осмехе као да би хтеле рећи једна другој: „Ко зна, можда ће нас заједно извести на стрељање?” Ту нему тигиину прекидоше кораци Јунга и Крауса као и Вујковића и Петера. Излазили су из шеснаестице и приближавали су се, споро корачајући, нагиој соби — тринаестици. Већ смо чуле јасно Јунга како нешто говори. Зашкрипила је гвоздена полуга са катанцем на вратима, коју је са треском скидао Лала. У соби наста још већа тишина која је личила на гробну. Све смо стајале као и раније, но лице је било блеђе, са напрегнутим живцима. Немци су нас разгледали и запиткивали, али одговора није било, правиле смо се да ништа не разумемо. Вујковић је почео са прозивањем: — Ната Дугошевић, то је она позната партизанка која је заједно са својим мужем Вељком Дугошевићем организовала одред партизана у Хомољу —- објагињавао је Вујковић Јунгу и Краусу преко тумача. —- Цана Марјановић, Рада и Смиља Јањић, Деса Петровић, стара Недељковић из Крагузевца... — Нана .. а .. а? —• пронесе се кроз собу глас чуђења. Па зар ће и старицу од својих 59 година стрељати? Јунг се заинтересова која је та Нана, те му Вујковић рече да је то мајка сина и кћери комуниста и да је и она сама партизанка и комуниста. Вујковић је продужавао хладнокрвним гласом прозивати, са циничним осмехом на лицу, који га је стално пратио. — Радмила Јовић, то је она мала што пали аутомобиле по Београду, иначе је из познате комунистичке фамилије Трајка Стаменковића... — Јулија Нешић, Деса Бркић... но дакле девет женских и једна У ћелији значи тачно десет — улизним гласом рече Вујковић Јунгу, који га задовољно тапкагие по рамену. — Све ваше ствари узмите и одмах излазите напоље.., Опраштала сам се са свима. Рада и Смиља Јањић, сестре из Крагујевца, које су на зов Комунистичке партије одмах кренуле у одред 1941. год. оставивши стару мајку саму, загрливши ме рекоше ми — Јави мами да су нас стрељали! —- дрхтавим рукама скидаху ручни сат да им га Немци не узму. Старица Нана Недељковић је све љубила говорећи: — Збогом, децо моја. Загрливши ме, притисну ме на своје груди као своје дете и пољубивши ме, рече ми кроз сузе: — Држи се добро, дете моје, ако останеш жива поздрави ми Ангу и Рају и реци им нека ми чувају дете. — Здраво, драга Зорице, поздрави све другове и реци им да сам се добро држала — опраштала сам се од Радмиле — Малецке — Јовић. Цана Марјановић је прибрано и без трунке страха свлачила добре ципеле да их Немци, пошто би је стрељали, не би узели. А Ната Дугошевић је тихо певушила неку песму облачећи на себе неку исцепану блузу. Пошто је Лала поново улетео у собу и као животиња почео се дерати, оне су морале напустити собу. Изашле су из собе одлучним, чврстил кора- 162 јета Милошевић, Љубица Срзентић и секретар суда Дана Цветковић; домаћице Зорка Стокић (жена шпанског борца Петра Стокића), Смиља Вишњевац и Зора Дуријанов. „МЕРЕ ОДМАЗДЕ ЗА НАПАДЕ ИЗ ЗАСЕДЕ1) Београд, 18. октобра (ДНБ) Са меродавних места се саопштава: Као мере одмазде за напад из заседе на два припадника немачке оружане силе у улицама Београда, 17. октобра 1941. стрељано је 200 комуниста и Јевреја.“ За ово су стрељање са Бањице од жена изведене: Зорица Божовић, ученица из Београда, Загорка Драговић, учитељица у Зеокама, Марија Ђермановић, учитељица у Обреновцу, Мирослава Мирчевић, студент филозофије из Београда; Христина Нинковић, домаћица из Обреновца, др Душица Стефановић-Живковић, еколог из Београда, Видосава Танасић, домаћица из Земуна. Међу 700 логораша који су у рано пролеће 1942. године у групама одвођени у Јајинце, 5. марта су стрељане: Радмила Јовић-Малецка,2) ученица из Београда, Милка Јовановић3) текстилна радница из Београда, Десанка Бркић, чиновник из Крушевца, Ружица Војновић, домаћица из Рашанца (Петровац на Млави), Наталија Дугошевић, учитељица у Турији (Пожаревац), Радмила Јанић, студент права из Крагујевца и њена сестра Смиља Јанић, свршени матурант, Александра-Цана Марјановић, учитељица у Поповићу (Космај), Ружица Милановић, студент медицине из Јагодине, Даница Минић, свршени матурант из Чачка, Наталија-Нана Недељковић, сељанка из Грошнице (Крагујевац), Деса Петровић, свршени матурант из Крагујевца, Ружица Шојић,4) студент медицине из Београда. Другарице, прозване у соби број 13, утеране су у ћелију у којој је већ десет дана, у самици, чамила Ружица Милановић. Ту су провеле ноћ, чекајући да по њих дођу блиндирана кола која ће их одвести у Јајинце. Из ћелије се сву ноћ орила песма. Кола су по њих дошла тек пред зору, стрељане су у последњој партији. Сутрадан се у логору сазнало да су Ружица Милановић и Малецка певале и време” бр. 144, октобра 1941. РСУПС, Дос. бр. IV, бр. 56/2—34. *) РСУПС, Дос. IV, бр. 109/3. Решење о упућењу у логор Ружице Шојић. 4) „Ново 2)—3) �на губилишту, да су Цана и Ната избацивале пароле и да је Нана проклела крвнике.1) Упркос крајњој суровости логорског режима и минималним могућностима за рад, другарице су ипак успевале да у својим собама организују живот у колективу и да кроз разне форме рада одржавају дух отпора и веру у победу и да то преносе на све логорашице. Завеле су просте гимнастичке вжбе које су, уз музику на чешљу, могле да изводе у скученом простору; одржавале су повремено часове страних језика, наравно само усмено; препричавале су романе, приповетке, филмове; свако друго-треће вече изводиле су позоришне комаде, по сећању а уз ове представе спреман је обавезно и врабац. Једна другарица је добила у амбуланти на поклон игле за плетење, и тада је почело прештрикавање џемпера и израда малих украсних предмета и играчака од вуне, које су логорашице слале за успомену својој деци и родител>има. На марамицама и пешкирима, искројеним из комада рубља, везене су симболичне шаре, пароле, поруке и имена својих најмилијих. Од крпица од одела прављене су лутке, од извучених влакана везени су уметнички гоблени. Међу првим и најуспелијим приредбама у логору био је максенбал приређен уочи Нове 1942. године у две женске собе. У једној је соби припремама руководила Зага Маливук. Соба је била украшена плакатима и маскама које је она израдила, а представљале су карикатуре њихових мучитеља и сцене из логорашког живота. На једном је плакату била нацртана „марица” и пред њом полицијски агент који каваљерски пружа руку затвореници да уђе у кола. У другој соби је организатор дочека била Ната Дугошевић. Соба је била украшена папирићима и крпицама уместо гирландама, а затворенице су имале дијадеме, гривне и огрлице од коре од јабука, лимуна и поморанџе. „Костими” су биле хаљине и блузе окренуте на наличје и закопчане на леђима уместо спреда, све то допуњено и украшено неком крпицом или чарапом уместо машне. Маскенбал је почео после поноћи, пошто је управник логора отишао у град. Но песма и игра је привукла кључара, који је упао у једну и другу собу и прекинуо весеље, а сутрадан су организатори но‘) Вилтен ЦО УСАОЈ од 20. IV 1945. Подаци Узети из сећања Зорице Милосављевић „Пети март хиљаду деветсто четрдесет и друге године”. ком. Утерали су их у ћелију, где је већ десет дана била другарица Ружица Милановић... Пала је ноћ... језива ноћ. Аутомобили (блиндирани) су стално одвозили партије људи у Јајинце на стрељање. И наше другарице су очекивале час када ће их извести. Из њихове ћелије орила се песма која је допирала у ходнике. Песма, коју смо ми примили са љубављу, допирала је у наша срца. Али допирала је песма и у канцеларије Вујковића, Петера, чуо је њу Јунг и Краус и Бећаревић и Штерић и ледила им се крв у жилама од животињског страха, који им нигде мира није давао. Пред зору догиао је и на њих ред. Извели су их у Јајини,е у задњој партији и пострељали. Сутрадан смо дознали да су Ружица и Малецка певале, да су Цана и Ната бацале пароле, а да их је наша Нана проклела. Могу ли се заборавити ти хероји? Може ли се заборавити старица Нана, која пуна љубави према својој деци — како је она називала партизане, —• полази у смрт храбро и одважно? Може ли се заборавити Цана Марјановић која више година ради за добро свога народа и сада даје свој живот без колебања, увек смела и тиха? Може ли се заборавити другаригча Ружица Милановић, студент из Јагодине, која је до задњег трзаја певала песме о борби и победи, — Малецка која у последњим тренуцима свог животс. шаље поздраве друговима на слободи. Не. Никада их не можемо и нећемо заборавити! Ми памтимо све! И куће попаљене и очеве поби.јене и невино погушену децу, стрељане другове и другарице. Ми их знамо и њихова нас имена позивају у борбу, на освету. Они су свети пример како се живи, ради и умире за свој народ и слободу. Зорица Милосављевић Године 1938. постављена је за суплента гимназије у Вршцу. Ту се одмах укључила у рад Женског покрета; а по упутствима Жарка Зрењанина, помагала је месном партијском руководству у раду и руководила гимназијским активом СКОЈ-а. Због своје политичке активности премештена је почетком 1941. године у Горњи Милановац. После непуних шест месеци отпуштена је као комуниста. Остала је у Милановцу, да као члан СК КПЈ за таковски срез учествује у организовању устанка. Да би избегла хапшење, напустила је Милановац августа 1941. и прешла у Београд. Вукица Митровић је распоредила да ради у једној партијској ћелији у центру. Прикупљала је и прилоге за НОФ на Универзитету. Ухапшена је на улици већ крајем августа. Из Специјалне полиције пребачена је на Бањицу и стрељана 19. септембра, у првој групи жена. Била је међу првима који су на стрелилишту извикивали пароле у славу Партије и револуције. ЈОВАНКА РАДАКОВИЋ, суплент, рођена је 12. септембра 1912. године у Саут Бенду, у држави Индијани (САД). Њени родитељи су се после првог светског рата вратили у Југославију и настанили се у Шапцу, где је завршила средњу школу. Године 1936. дипломирала је на Филозофском факултету у Београду, на групи за српскохрватски језик и књижевност. Затим је, као добар лингвиста, две године била асистент шефа катедре. На Универзитету се укључила у напредни омладински покрет; била је активиста Омладинске секције Женског покрета и убрзо се истакла срчаношћу и неустрашивошћу у разним акцијама и демонстрацијаима. Због бескомпромисног, одлучног става у политичким питањима и способности да језгровито и убедљиво излаже своју мисао, изабрана је да, као члан делегације Алијансе женских покрета Југославије, на Међународном конгресу жена у Копенхагену поднесе реферат у име напредне женске омладине Југославије. 163 НЕВЕНКА-ЛЕНКА КАРАКАШЕВИЋ-СТАМЕНКОВИЋ, службеник ПТТ у Београду, рођена 8 . јануара 1908. године у Молу (Бачка), од 1938. године активно је учествовала у раду Удружења ПТТ службеника. Била је руководилац женске секције при Удружењу. Под окупацијом је наставила рад. Имала је задатак да ради са женама на Пашином брду. Преко ових жена организовала је прикупљање санитетског материјала и материјалних прилога за НОП, растурала летке и др. Ухапшена је 25. априла 1942. године и пребачена у логор на Бањици. Маја 1943. године одведена је са групом жена на принудни рад у Банатски Брестовац. Покушала је да побегне два пута и успела је тек трећи пут. Добила је везу и пребачена у Срем преко Белегиша. Била је у XII крајишкој бригади до демобилизације априла 1945. године. Члан КПЈ је од 1945. године Носилац је Споменице 1941. �КОПАРАЦ, ученица I женске гимназије, рођена 19. јануара 1923. године, била је члан руководства СКОЈ-а на Вождовцу. Ухапшена је 31. августа 1942, а сутрадан, 1. септембра, умрла је под батинама на саслушању у затвору Специјалне полиције у Ђушиној улици. Није рекла ни једну једину реч признања. ИВАНКА МИРЧЕВИЋ, студенткиња филозофије, рођена 20. маја 1920. у Београду; 1941. године била је техничар СКОЈ-а за V рејон; ухапшена је и доведена на Бањицу 11. октобра 1941. На саслушањима је страховито мучена, тако да није могла да стане на ноге, а како је била туберкулозна, почела је да избацује крв. Стрељана је већ 17. октобра исте године. МИРОСЛАВА РЕШЕЊЕ О УПУКЕЊУ У ЛОГОР ЈОБАНКЕ РАДАКОВИК вогодишње прославе, Зага Маливук и Ната Дугошевић, позване на саслушање и претучене. Затим су извршени претреси соба, одузете су све оловке, игле и још неке личне ствари логорашица. Укинуто је за извесно време примање пакета и слање прљавог рубља напоље и заведен је још строжи режим. Полицајци нису могли да схвате морал затвореница. Измишљали су казне и мучења којима би сломили њихов отпор и натерали их да скрушено и са страхом чекају стрељање. Међутим, скрушености и страха није никада било. До последњег дана постојања логора и до последњег стрељања, жене су одлазиле на губилиште поносите, пркосне, са песмом и извикујући пароле. Преживели логораши их се сећају са дивљењем. Остала је незаборавна једна група девојака које су све за овај свој последњи пут везале црвене пантљике у косу. У одмазду за убиство агената Управе града Космајца и Залада, стрељано је 9. марта 1942. године 150 другова и другарица, међу њима текстилна радница Јулка Орешчанин, кројачка радница Софија Буловић-Букумировић, угоститељска радница Тереза Донић, и чиновнице Борка Милојковић, Мила Рајковић и Јулијана Нешић.1) Атентат на полицијске агенте Ђорђа Космајца и Обрада Залада организовао је МК КПЈ за Београд, чији је секретар била Јелена Ћетковић, кројачка радница. Јелена је ухапшена 3. марта 1942. године, о чему Специјална полиција обавештава своје наредбодавце: „Пратећи кретање и рад појединих сумњивих лица, одељење Специјалне полиције Управе града Београда-) ухапсило је на дан 3. марта 1942. године ЋЕТКОВИЋ ЈЕЈ1ЕНУ, кројачку радницу из Београда, рођену 9. V I I I 1916. године на Цетињу и ЈАНКОВИЋА МАРКА, приватног намештеника из Београда, рођеног 24. X 1919. године у Годљеву, среза црногорског. Истрагом над њима утврђено је да су организовани и активни чланови Комунистичке партије и да као такви имају везе са више организованих и неорганизованих комунистички оријентисаних лица, који активно учеетвују у разним разорним акцијама. Даљом истрагом откривена је потпуна партијска организација комуниста у Београду, па је известан део чланова и сарадника ових похапшен и код неких пронађен ') РСУПС, Дос. IV, бр. 109/3. — Решење о упућењу у логор. Јулијана Нешић, рођена 11. IV 1920. године у Београду, дневничар-званичник Управе града Београда, ухапшена је заједно са братом Стеваном Нешићем, чланом СКОЈ-а, издавала је за потребе илегалаца бланко личне карте и пријаве за стан, са печатима и потписима. !) РСУПС, Дос. IV, бр. 73 — Одломак извештаја о откривању партијске организације Београда у тзв. мартовској провали. 164 �разни компромитујући материјал, оружје и мупиција. Известан део је откривен, али је успео да побегне од власти, а један део није могао бити откривен до сада услед строге конспирације, која је основно правило комуниста у њиховим акцијама. У међувремену комунисти су извршили и два атентата на полицијске службенике и то 6. марта на Космајца Ђорђа, поднадзорника полицијских агената и Залада Обрада, полицијског агента, а 14. марта на Штерића Драгољуба, старешину кварта. Истрагом, која је упоредо вођена по општем комунистичком раду и овим атентатима, откривени су и похватани сви атентатори у ова два атентата. На основу тога откривени су атентатори и саучесници и у неким ранијим атентатима, који су своје акције вргиили по налогу Месног комитета, или осталих подређених организација. Утврђено је да су Месни комитети КПЈ из Београда сачињавали: поменута Ћетковић Јелеиа, кројачка радница, РИСТИЋ ПЕТАР, приватни чиновник и прецизни механичар, рођен 24-1Х-1914. године у Баточини, ЈОВИЧИЋ СТЕВАН, трговачки помоћник из Београда. Ћетковић и Ристпћ су ухапшени, а Јовичић се налази у бекству. Београд је подељен на 7 рејона који имају укупно око 50 јединица, са око 200 чланова. Поред ових постоје при појединим јединицама ударне групе, одређене за теже акције, нарочито атентате, са по неколико ударника. Сем ових постоје „техникери", одређени за растурање илегалног материјала, који сачињавају посебну групу и подељени су по рејонима и јединицама. Сваки рејон има по једног рејонског техникера и свака јединица свога техникера. Сви чланови јединице прикупљали су новчане прилоге „за партију“ и за „Народноослободилачки фронт“ — НОФ. Прилози за „партију“ предавани су секретарима јединица, а ови их предавали одређеним члановима рејона, који су сав новац предавали Месном комитету КПЈ. Прилоге за НОФ прикупљали су такође сви чланови јединица и предавали их нарочито одређеним члановима за то из својих јединица, а ови их предавали даље члановима реонског одбора НОФ-а, који су сав новац предавали месном одбору НОФ-а. Месни одбор НОФ-а сачињавали су 5 чланова, од којих су четворица ухваћени, а пети, који је идентификован, налази се у бекству. По НОФ-у Београд је такође подељен на 7 рејона и сваки рејон има по 4 члана, који углавном дејствују зосебио од самих партијских форума. Прилози „за партију“ употребљавају се за чисто партијске пропагандне сврхе и за издржавање самих чланова партије, који су беспослени или живе илегално. Прилози за НОФ употребљавају се за финансирање акција, за издржавање чланова породица похапшених, одбеглих и болесних партијскјх чланова .. ИЗВЕШТАЈ ИОАИЦИЈСКОГ АГЕНТА О ХАПШЕЊУ ЈОВАНКЕ РАДАКОВИВ ЈУЛИШКА САЛАЈ, текстилна радница из Београда, пре рата се укључила у напредни раднички покрет и активно учествовала у свим радничким акцијама. Хапшена је због учешћа у штрајковима. Примљена је у Партију 1940. године. Под окупацијом је наставила рад у Београду мада је била позната полицији. Била је секретар једне теренске партијске ћелије. Ухапшена је крајем лета 1941. године. У полицији је подвргнута зверском мучењу. Ништа није признала и никог није одала. Стрељана је у првој групи жена 19. септембра 1941. године. ФАТИМА ПЕЈОВИЋ, текстилна радница из Београда, предратни активиста напредног радничког покрета и учесник у свим акцијама и штрајковима. Примљена је у Партију 1940. године. Под окупацијом је наставила рад. Била је секретар једне теренске партијске ћелије. Ухваћена је на улици крајем лета 1941. године. У затвору је страховито мучена, али ништа није признала. Предата је Гестапоу; стрељана је у првој групи жена 19. септембра 1941. године. 165 �РЕШЕЊЕ О УПУПЕЊУ У СТЕФЛНОВИВ ЖИВКОВИИ ЛОГОР ДР ДУШИЦЕ Др ДУШИЦА СТЕФАНОВИЋ, чиновник Министарства пољопривреде, рођена је у Београду 4. априла 1913. године. Као ћерка истакнутих радничких бораца и комуниста Драге и Лазара Стефановића, она је одрасла у тадашњем средишту напредног радничког покрета и врло рано се свесно укључила у ту борбу. По упису на Филозофски факултет, 1932. године, учествовала је у свим студентским акцијама и манифестацијама, била је активиста Омладинске секције Женског покрета и члан прве редакције „Жене данас“. Хапшена је три пута пре рата: први пут 1935. године, када је била шест месеци под истрагом и предата Суду за заштиту државе. Пуштена је испод суђења због недовољних доказа. Поново је ухапшена 1938. године и кажњена са десет дана затвора због учешћа у манифестацијама приликом Бенешовог доласка у Београд. Трећи пут је ухапшена у провали јуна 1940. године; тада је била четири месеца под истрагом, поново је предата Суду за заштиту државе и поново пуштена испод суђења, овог пута са већином окривљених у процесу. Поред активног политичког рада, Душица је била врло марљив студент. Дипломирала је 1936. године са одличним успехом на биолошкој групи Филозофског факултета, а затим је самостално наставила научна истраживања. Објавила је три научна рада, од којих је трећи: „Расна и еколошка испитивања са охридским салмонидама", био њена докторска дисертација, после чије одбране је 1940. промовисана за доктора биологије. Рат и окупација су прекинули њен научни рад. Знајући да је полиција води на списку предратних комуниста, спремала се да напусти Београд и ступи у партизански одред, али ју је полиција предухитрила. Ухапшена је септембра 1941. отерана у логор на Бањици и стрељана 17. октобра 1941. године. ДРАГИЊА ЈОВАНОВИЋ, ученица III женске гимназије из Београда, рођена 20. маја 1923. у Београду, пре рата се укључила у напредни средњошколски покрет. Од јесени 1941. године била је члан руководства СКОЈ-а на Дорћолу. Ухапшена је крајем 1941. године и пуштена после три дана јер ништа није признала. Наставила је рад. Поново је ухапшена марта 1942. године и одведена у логор на Бањици. Пуштена је из логора после годину дана као тежак плућни болесник. Умрла је 1944. године. 166 АНЂЕЈ1ИЈА ГАЛОВИЋ, текстилна радница, рођена 16. фебруара 1916. године у Добрици (Лика), радила је у Београду као текстилна радница и учествовала активно у свим радничким акцијама пре рата. Под окупацијом је наставила рад. Прикупљала је материјалну помоћ за Космајски одред са којим је одржавала везу. Ухапшена је 14. фебруара 1943. године и отерана у логор на Бањици, где је стрељана 25. маја 1943. године. �СПОМЕН-ПЛОЧА НА ГРОБЉУ СТРЕЉАНИХ У БЕОГРАДУ ЈЕДИНИ ЈЕ ДОКУМЕНТ О ВИДОСАВИ ТАНАСИП Решењем Управе града Београда, одељења Специјалне полиције II бр. 3420 од 11. априла 1942, у логор на Бањици су упућене другарице ухваћене у мартовској провали: Јелена Ћетковић, Олга Т. Јовановић, Олга М. Јовановић, Драгица Ћорковић, Олга Кршул, Миленка Ђурковић, Катица Ћирић, Маргита Хладни, Пирошка Хоџић, Милица Радулашки, ЈБубица Мерло, Десанка Динић, Дора Фрајденфелд, Јелена Хаџи-Николић, Светлана Крстић, Нада Станић,1) Радмила Мокрањац,2) Илонка Харнош,3) Добрила Растовац и Верослава Репац.4) Већина другарица из ове групе стрељана је маја или јуна 1943. године. ДЕСАНКУ ЈОВИЋ је октобра 1941. године ухапсила Специјална полицијакао члана породице Стаменковић, која је цела учествовала у предратном радничком покрету, а у народној револуцији је седам чланова дало своје животе, међу њима Лепа Стаменковић, инструктор ПК КПЈ за Србију, 16-годишња Василија Цица Стаменковић скојевка-диверзант, Десина ћерка Радмила Јовић — Малецка, ученица V разреда гимназије, скојевка-диверзант и браћа Трајко, народни херој, стрељан на Бањици и Пера, погинуо као борац НОР. Деса је стрељана 17. децембра 1941. године, заједно са својим братом Божом Стаменковић, чланом МК СКОЈ-а, коме је носила пакете у притвореничку болницу, где се лечио од ране задобијене у једној акцији. У истој групи стрељане су раднице: Вукица Митровић и Марија Рачки, домаћица ЈБубинка Манојловић1), лекарка др Светислава Маринковић,2) учитељица Јелица Миловановић и сељанка Радојка Стаменић. Деветог маја 1942. године угушено је у гасном аутомобилу 220 затвореника из логора на Бањици. Поред 25 Јеврејки са децом, тада су уморене и другарице из вршачке групе: Малчика Подгоршек, Олга и Драгица Петров, Ковиљка Ивановић, Иванка и Смиља Стојадинов и Јелена Варјашки; из ужичке су групе убијене: Марија Бобић-Леви, Петра Јањушевић, Олга Савић, Јелена Тадић (пре удаје Хела Фрајденфелд); Бранка Данић, из Сокобање, домаћица, рођена 1901, ухапшена од Гестапоа, у логору од 24. III 1942. године, из Београда цела породица Трајковић: апотекар Светолик Трајковић, његова жена Милена, син Мирослав, кћери Вера и Слобода. „ ... Међу5) хиљадама нагиих жртава у Беог. налази се и моја добра другарица.°) Она је, као што знаги, од зимус била у логору. 9. маја су је они крвници уморили са читавом њеном породицом: родитељима, братом и млађом сестром, V, то на звјерски начин који су почели у задње вријеме да практикују масовно ‘) Нада Станић, професор, рођена 10. VII 1910. у Дувну. Избеглица из Босне. По доласку у Београд одмах се повезала и организовала рад са женама у Вишеградској улици и околини. Била на принудном раду у Банатском Брестовцу, враћена је и остала у логору до његовог расформирања. г) Радмила Мокрањац, рођена 1923. у Београду, свршени матурант, била је у групи Наде Станић. Пуштена је из логора крајем 1942. године. СОФИЈА БУЛОВИЋ, активиста НОП-а, рођена 1913. године у Доњем Петровцу, доведена је у логор на Бањици из Специјалне полиције 16. фебруара 1942. године и стрељана 9. марта исте године. 3) Илонка Харнош, кројачка радница, рођена 26. VIII 1922. у Сенти. Активиста при партијској ћелији Карла Лукача. Са Бањице је маја 1943. одведена на принудни рад у Банатски Брестовац. Побегла је у партизански одред и погинула. 0 Верослава Репац, домаћица из Београда, рођена 6. V 1917, ухапшена је као талац за мужа Душана; пуштена је после 3 месеца, а поново ухапшена XI. 1942. и остала у логору до његовог расформирања. 5) Зборник ВИИ П/5, стр. 189—207. из извештаја Лоле Рибара другу Титу од 3. VIII 1942. 6) Слобода Трајковић. Одломак • ЈЕЛЕНА НИКОЛАЈЕВИЋ рођена 1913, члан КПЈ; поред задатака које је имала као члан актива, руководила је једном групом жена, радила политички и прикупљала прилоге за НОФ. Ухапшена је 14. августа 1942. године на улици. Из Специјалне полиције је пребачена на Бањицу, а 23. јуна 1944. транспортована за Аушвиц, одакле се вратила после рата. 167 ‘) Љубинка Манојловић је рођена 1902. у Ваљеву, живела је у Београду; на Бањицу је доведена 16. XI 1941. !) Др Светислава Маринковић, рођена 2. I 1900. у Заграђу код Зајечара. Студирала је медицину у Прагу. Тамо се и удала и заједно с мужем и 3-годишн.им дететом отишла у СССР; одакле ._е после 4 године вратила у Југославију. Две године је била под присмотром полиције, а затим је постала лекар Београдске општине. У логор на Бањици доведена је 6. XII 1941. �карус“. Гестапо је ухапсио 17. августа 1942. године по потерници Специјалне полиције. Мада је приликом хапшења код ње пронађен материјал који је умножавала, ништа није хтела да призна. Из Земуна је пребачена у немачки затвор у Београду, а затим у логор на Баници, одакле је 11. децембра доведена у Специјалну полицију на ислеђење. Добро се држала: никога није одала. Поново је враћена у логор на Бањици 6. марта 1943, а 14. маја исте године са већом групом затвореника стрељана у Јајинцима. тамо доље —• усмртили су их отровним гасовима. — Имала је свега 24 године и добро смо се слагали. Фишер“>) „ГОСПОДИНУ МИНИСТРУ УНУТРАШЊИХ ПОСЛОВА МИЛАНУ АЋИМОВИЋУ2 Према наређењу Министарства унутрашњих послова од 6. августа 1942. године I Бр. 23739, потписани председник и чланови комисије, обишли смо данас концентрациони Београда, у циљу логор Управе утврђивања града која би лица требало задржати у логору, а која би требало пустити на слободу, па по заМИЛИЦА РАДУЛАШКИ, рођена је 18. јануара 1897. године у Гају код Загреба, у сиромашној сеоској породици. Још врло млада отишла је у град, у Загреб и затим у Београд, и радила као служавка по туђим кућама. Године 1937. запослила се у фабрици сита Глише Јосиповића и тада се укључила у напредни раднички покрет. Ступила је у синдикат металских радника и постала врло активан раднички борац, учествовала је у разним акцијама, а нарочито се истакла у штрајку солидарности са текстилним радницима 1940. године, када је окривљена као један од вођа штрајка и ухапшена са још неким радницима. Радници који су тада ухапшени штрајковали су глађу зато што им је било забрањено да примају пакете од куће. Милица је организовала штрајк глађу међу ухапшеним женама. Имала је примерно држање, а због недостатка доказа убрзо је пуштена. За доказану чврстину и непоколебљивост пред класним непријатељем, за активно учешће у штрајку и у свим акцијама напредног радничког покрета, Милица је маја 1941. примљена у чланство КПЈ. После изласка из затвора, Милица се вратила на рад у фабрику и радила је политички са групом жена на Дорћолу. Под окупацијом је учествовала у разним акцијама. У њеном су стану одржавани партијски састанци. Ухапшена је у мартовској провали 1942. године. У Специјалној полицији је страховито батинана и мучена да призна свој рад, али агенти нису могли да јој изнуде ни речи признјања. Једанаестог априла су је пребацили у логор на Бањици, где је Вујковић преузео даље мучење, све до стрељања, 25. маја 1943. године. вршеном послу част нам је поднети извештај у следећем: Под предметима таоца, које је уступио комисији на оцену господин помоћник министра, нашли смо да треба и даље да остану у логору следећи таоци: РАДМИЛА АТАНАЦКОВИЋ, кројачка радница, члан СКОЈ-а. Ухапшена је 8. јануара 1942. године на скојевском састанку на Карабурми и решењем од 24. јануара упућена у логор на Бањицу. Исте године пуштена је из логора и наставила рад. Поново је ухапшена и враћена у логор на Бањици. Стрељана је 7. септембра 1944. године на Јеврејском гробљу. 1) ЈАНКОВИЋ ЗОРКА, професор у пензији из Чачка, стара 59 година, удова, мајка троје деце, због тога што је њена ћерка МИНИЋ МИЛКА, наставница грађанске школе у Ваљеву, у прошлој години била у одреду културне секције Ваљевског партизанског одреда као водећа личност. Она је као таква била ухваћена у Ваљевском затвору одакле је побегла и више се није вратила. Хапшење Зорке уследило је по наређењу Гестапо-а у Ужицу. 2) ЋУРИЧИЋ ЈАКОВ, председник суда у пензији, стар 62 године и његова жена СОФИЈА, стара 56 године и ћерка РАДМИЛА, домаћица стара 22 год., зато што је његов син БОШКО ЋУРИЧИЋ, адвокатски приправник познат као комуниста у гиуми где се налази као важан функционер и сада је у пиртизанским редовима, и 3) ЋУРЂЕВИЋ ЋОРЂЕ, трговац из ЈАГОДИНЕ, стар 53 год. и његова жена МИЛЕВА, домаћица стара 52 године, зато што је њихова ћерка СЛАВКА, студенткиња права жена БОШКА ЋУРИЧИЋА, адвокатског приправника позната комунисткиња, која је ухваћена и сада се налази у концентрационом логору у Београду. Пошто је Славка недавно ухваћена, а у шуми се налази само њен муж Бошко, син Јакова Ђуричића, то је потребно поново затражити мишљење од окружног начелника у Јагодини, да ли обадве породице треба задржати као таоце обзиром на његов ранији и садашњи рад као комунистичког вође. • ДАНИЈЕЛА СИКИМИЋ, приватни намештеник из Београда, рођена је 15. априла 1920. године у Толмину, Словеначко Приморје. У НОП се укључила на почетку устанка и примљена у Партију у јесен 1941. године. У партијској ћелији је одговарала за рад са женама, а имала је и задатак да прикупља прилоге за НОФ. Њен је рад откривен у мартовској провали 1942. године, али је успела да избегне хапшење и пређе у Земун, где је наставила рад у партијској организацији у фабрици „И- ') Лола Рибар. РСУПС, Дос. IV. — Из извештаја Комисије за испитивање стања у концентрационом логору Управе града Београда. г) 168 �4) СТЕФАНИЈА ДУДИЋ и њена ћерка ЗОРКА, учитељица у селу Златарићу, зато што је њен муж ДУДИЋ ДРАГОЈЛО, важан партизански функционер и одметник од власти. Срески и окружни начелник мишљења су да би исте требало пустити кући. Комисија налази да би по том питању требало поново тражити документовапи извештај и предлог, потом донети потребну одлуку. 5) ЈОВАНОВИЋ РАДМИЈ1А, жена Јовановића Здравка, наредника водника, познатог комунистичког вође, стара око 35 године. Срески и окружни начелник у Ваљеву мишљењи су да би исту требало пустити ради неговања детета. Комисија налази да би по том питању требало поново тражити документовани извештај, потом донети потребну одлуку. 6) Из логора би требало пустити ове та оце 2) БАЈАЗИТ МИЈ1ИЦУ, жену Ивана Бајазита из Паланке, стара 24 године, мајка једног детета, чији је муж пришао партизанима. За њеног мужа нема тачних података какву је функцију имао и верује се да је ухваћен и стрељан у Ваљеву. Срески начелник у акту бр.9211 предлаже да се може пустити на слободу. 3) ОВЧАРЕВИЋ МАРИЈА, из Горњег Милановца, стара 55 година, удова, мајка троје деце, чији је син ДРАГОСЈ1АВ узимао активног учешћа у редовима партизана за време трајања акције. Срески начелник је мишљења да је треба из логора пустити, јер има података да је Драгослав стрељан од стране немачких војних власти у Ваљеву, што се види из акта Начелства бр. 9729. Београд 8. августа 1942. год. р. 1 На основу члана 12 Закона о заштити јавне безбедности и поретка у држави, параграф 2 Уредбе о измени и допуни овог Закона од 15. децембра 1939. године М. С. бр. 1640 и параграф 12 Уредбе о устројству и делокругу рада Управе града Београда, Одељење специјалне полиције Управе града Београда, као надлежно, РЕШАВА Да се ставе у концентрациони логор, као опасни по јавну безбедност, мир и ред у земљи, с тим да у логору остану до даље наредбе следећа лица: 1. — ШИП ФРАЊА, дрејер из Београда, рођен 27. XII 1924. голине, у Великим Треснама у Чешкој, син Фрање и Амалије. 2. — НЕШИЋ ДОБРОСАВ, трговачки помоћник из Београда, рођен 19. I 1924. годрше у Ритопеку, срез грочански, син Драгутина и Борке, рођене Ђорђевић. 3. — НОВАКОВИЋ МИОДРАГ, трговачки помоћник из Београда, рођен 26. X 1924. године у Београду, син Војислава и Ангелине рођене Стојковић. 4. — АТАНАЦКОВИЋ РАДМИЛА, кројачка радница из Београда, рођена 1. IX 1921. године у Београду, кћи Ђуре и Стане, рођене Ацковић. Саопштити им ово решење и одмах га извршити. ОБРАЗЛОЖЕЊЕ ШИП, НЕДИЋ и АТАНАЦКОВИЋЕВА су били чланови СКОЈ-а — Савеза комунистичке омладине Југославије и као такви одржали су од летос до сада више комунистичких састанака, на којима се пропагирао комунизам и препоручиване разне саботаже, читани комунистички леци и прикупљан прилог у новцу за СКОЈ, Народну помоћ и комунистичке одметнике од власти — партизане. Атанацковићева је била и члан актива, који је имао за задатак вршење саботаже, као што је било цепање пропагандних плаката немачких и српских власти, паљење новина, због тога што нису писале повољно о Совјетској Русији и партизанима и др. Све ово њих троје и признају. Новаковић Миодраг је био на два жура, која су комунистички омладинци на Карабурми приређивали у циљу комунистичке пропаганде и прикупљања „Народне помоћи” за партизане. На једном од ових журева дао је прилог за народну помоћ 10 динара. Као комунистички омладинац учествовао је једном приликом у паљењу новина. Признаје све друго сем учешћа у спаљивању новина. Међутим, Поповић Душан, сапунџијски радник, који признаје своју кривицу каже да је новине спаљивао заједно са Новаковићем, још летос. На основу тога доказано је да је и Новаковић био члан СКОЈ-а још од раније. На основу свега изложеног именованима се не сме дозволити даље сло* бодно кретање, већ се морају онемогућити у свим акцијама. Решено 24. јануара 1942. године у Одељењу специјалне полиције Управе града Београда, II, бр. 169. По наредби управника града Београда шеф Одељења специјалне полициј е Инспектор (Потпис нечитак) Записничар, (Потпис нечитак) ‘) Оригинал материјала се налази у ДСУП-у СР Србије, регистрован под Дос. IV, бр. 56/2—34. ЈЕЛЕНА РАКИЋ, кројачица, рођена 8. фебруара 1906. у Бечу, била је удата за учитеља-комунисту Бранка Ракића. Сама се није ангажовала у раду напредног радничког покрета, али је своје четворо деце васпитавала по назорима свога мужа. Кад је отпочео устанак, њен муж је са два сина ступио у партизански одред. Тада се и она укључила у НОП. Напустила је Београд и дошла на слободну територију, у село Луњевицу, где је прикупљала храну и одећу за партизане. За време I непријатељске офанзиве повлачила се до Чачка, одакле је одмах упућена у Београд да је не би ухватили четници. У Београду је наставила рад. Шила је рубље и плела потребне ствари за партизане. Ухапшена је у „мартовској провали“ 1942. године. Из Специјалне полиције пребачена је у логор на Бањици 4. маја исте године. Стрељана је 14. маја 1943. У НОБ погинула су јој оба сина; млађи син Јова, као водник 1942. у Добром Долу у Црној Гори, а старији Милан, као командант II батаљона II пролетерске бригаде, децембра 1943. у Пријепољу. Председник комисије начелник одељења за државну заштиту (потпис нечитак) Чланови: Жив. А. Јованчић, с. р. саветник Дим. Симоновић, с. р. саветник" Осамнаестога новембра 1942. године стрељана је, са групом логораша, текстилна радница Софија Леви, стари раднички борац. Рођена је 28. марта 1887. године у Београду. Била је међу првим радницама организованим члановима социјалдемократске стране и члан секретаријата жена социјалдемократа од његовог оснивања. Учествовала је у формирању радничких синдиката у Србији и била дугогодишњи функционер Савеза фабричких и текстилних радника Србије. Осим тога, била је прва жена члан Суда добрих људи. 169 ��„УПРАВА ГРАДА БЕОГРАДА1) Одељење специјалне полиције Пов. II, бр. 2598/1У 20. децембра 1942. године Београд П. На основу чл. 12 Закона о заштити јавне безбедности и поретка у земљи, § 2 Уредбе о измени и допуни овог Закона М. С. бр. 1640/39 и § 12 Уредбе о устројству и делокругу Управе града Београда, Одељење специјалне полиције грала Београда РЕШАВА Да се КРАУС ЛЕОНТИНА, учитељица у пензији из Београда, рођена 16. априла 1881. године у Бишкупцу, среза новомарофског, од оца Јосипа — Јеврејина и мајке Хенријете рођ. Ерлевајн, наводно Српкиња, без припадности било којој вероисповести, неудата, наводно неосуђивана, стави у концентрациони логор на Бањици као кривац I (прве) категорије, с тим, да у логору остане до даље одлуке власти. Решење ово саопштити Леонтини и одмах извршити. ОБРАЗЛОЖЕЊЕ Краус Леонтина је идејна и потпуно изграђена комунисткиња која своје комунистичко убеђење јавно излаже и себе представља као бескомпромисног комунистичког приврженика. У комунизму види једини спас и срећнију будућност човечанства и сматра да је комунизам као идеја и практична организација од највеће вредности за људство. Као непомирљиви комуниста, Леонтина је под својим пуним потписом упућивала претседнику српске владе неколико писама у којима отворено захтева демисију српске владе и предају власти комунистима, за које тврди да су једино способни и научно одређени за завођење свога режима у свету. С обзиром да Леонтина својим ставом према комунизму и нашим животлим интересима претставља велику опасност за ред и безбедност у земљи, одлучено је као што диспозитив ргшења гласи. Кривица и одговорност Краус Леонтине потпуно је утврђена њеним слободним и отвореним признањем и осталим доказним материјалом, те је у смислу моје одлуке Стр. Пов. II, бр. 176/42 одређена у I категорију, пошто нема уопште изгледа да жели да се поправи и одрекне комунистичког схватања. Решено у Одељењу специјалне полиције Управе града Београда на дан 20. децембра 1942. године. Деловођа-записничар, (параф нечитак) По наредби управника града Београда шеф Одељења специјалне полиције Инспектор Илија Параноса, с. р.” ») РСУПС, Дос. IV. 171 �СЛОБОДА-БОДА ТРАЈКОВИЋ, студент хемије, активиста напредног студентског покрета, рођена је 7. октобра 1918. године у Брњачкој Бањи. Под окупацијом се активно укључује у НОП, са целом својом породицом. Њен отац, угледни београдски апотекар Светолик Трајковић, давао је велике количине лекова и санитетског материјала за партизане, а њен брат Мирослав је служио као веза у Београду. Сви су ухапшени половином јануара 1942, када је полицији пало у руке једно писмо Ј1оле Рибара које је он упутио својој вереници Боди. У Специјалној полицији су покушавали да је присиле да напише Лоли одговор којим би га намамила да дође. Она је то одлучно одбила. Пребачена је почетком фебруара у логор на Бањици, заједно са осталим члановима своје породице, и заједно је с њима 9. маја 1942. угушена у гасним колима. СЛОБОДА-БОДА ТРАЈКОВИБ (СТОЈИ) МИРОСЛАВОМ И СЕСТРОМ ВЕРОМ С БРАТОМ ОВО ЈЕДИНСТВЕНО ЉУБАВНО ПИСМО НИЈЕ НИКАДА ДОСПЕЛО V РУКЕ ОНОЈ КОЈОЈ ЈЕ БИЛО НАМЕН.ЕНО. СУДЕНИ ПО НЕКИМ РЕЧИМА, ЛОЛА РИБАР ЈОЈ ГА НИЈЕ НИ ПОСЛАО, НЕГО ЈЕ ОНО НАБЕНО У ЊЕГОВОЈ ЗАОСТАВШТИНИ Седамнаестога децембра 1942. године ухапшена је Леонтина Краус, учитељица у пензији. За напредни раднички покрет се заинтересовала на Београдском универзитету, где се после пензионисања уписала на педагошку групу. Постала је поклоник марксизма и пригрлила је свим својим бићем неустрашиве младе комунисте, бескомпромисне народне борце, којима, у свом опроштајном писму, посвећује своја „последња сећања”. Упућена је у логор 20. децембра 1942, а стрељана 7. јуна 1943. године. У пролеће 1943, од 14. маја до 7. јуна, стрељано је у три групе, поред великог броја мушкараца, и 70 жена. У првој групи, 14. маја, стрељани су истакнути партијски радници Дринка Павловић, Јелена Ћетковић, Кристина Ковачевић, Јулија Делере, Славка Ђурђевић-Ђуричић, Олга Т. и Олга М. Јовановић, Ружа Јовановић, Катица Ћирић, Олга Кршул, Нада Божовић-Ђорђевић, Лепосава-Опи Михаиловић, Данијела Сикимић, Вера Ђокић-Радосављевић, студ. права и Нада Ђокић-Матијевић, учитељица из Чачка, Лепосава Переги-Цвејић, радница из Пожаревца; затим Јелена Ракић, кројачица, Јелена Цветковић,1) и домаћица Симка Ђорђевић и Персида Станојевић из Доњег Милановца и Зорка и Цвета Николић из Масне.2) У групи од 700 логораша стрељане су 25. маја 1943: Ђука Динић под именом Мирјана Обрадовић, Лепа Лалош-Вујошевић, Милица Радулашки, Дара Павловић, студент, Драгиња-Гина Радовановић-Маринковић, студент филозофије, Драгиња-Дада Константиновић, студент технике, Александра-Цаца Голубовић, студент фармације, Ангелина-Анга Недељковић-Милосављевић, студент медицине, Миленка Ђурковић, студент ЕКВШ, Олга Петровић, радница, Јелена-Ленче Хаџи-Николић, приватни намештеник, Драгица Ћорковић, радница Босиљка Бачић, кројачка радница, Анђелија Галовић, радница, Лепосава Митровић, матурант, Зора Селаковић, кројачица, Вера Јанићијевић, чиновник, ДТО, Теодора Лончаревић, чиновик ПТТ, Наталија Синадиновић приватни чиновник, Јелена Сарић, чиновник из Краљева, Милка Милошевић, ученица из Ваљева, Милица Катић, домаћица из Грабовца код 06реновца; затим, Вида Малешевић, МИЈ1А ДИМИЋ, глумица, активно је помагала напредни покрет пре рата. Бавила се и књижевним и преводилачким радом. Отпуштена је из Народног позоришта 1935. где је била дугогодишњи члан, као политички сумњива. Од 1936. до 1941. била је управница Дома студенткиња, који је био база преко које је КПЈ вршила утицај на студенткиње. За такав рад студенткиња у Дому имала је много разумевања и пружала му подршку. За време окупације наставила је рад. Била је члан теренске партијске јединице на Чукарици. Ухапшена је децембра 1942. и умрла под батинама исте ноћи у Специјалној полицији. Посмртно је одликована ОЗН II реда. ‘) Мајка Дане Цветковић; у њиховом стану у Драгачевској улици експлодирала бомба. *) Све четири доведене су на Бањицу 26. III 1943. године. 172 �пензионер и Анка Будимир, домаћица из Београда,1) ЈБубина Митић,2) домаћица из Великог Села и Вера Стојишић,3) домаћица из Бора. Седмог јуна 1943. године, у групи од 300 логораша, стрел>ане су: Слободанка-Данка Савић, чиновник, Десанка Лежајић, радница, стрељана под именом ЈБубице Чобановић, Леонтина Краус, пензионер, ЈБубица Мартиновић, домаћица, Злата Сертић, домаћица, Милица Дачип, кројачица, Адела Вранић-Шинко, радница све из Београда; затим из Чачка, Милена Властељица-Јевтовић, студент права, Надежда Вилимановић-Јанковић, студент медицине, Душанка Богићевић, кројачица, Милена Лазаревић, домаћица, Ружица Станишић, студент агрономије, Добрила Клисарић, радница, Наталија Николић, радница, Цмиљка-Цица Кујунџић, домаћица; из Ваљева: Олга Пиргић и СтаницаЦака Миливојевић, ученица из Крушевца: Бранислава Јанковић-Јовановић, чиновник, из Краљева: ЈБубинка Шутић, домаћица. У овој групи су такође стрељане: Магда Османлић (Османовић?),4) Зорка Недељковић5) и Стана Симоновић,6) све три домаћице из Београда и радница Јулија Ђорђевић.7) Последње групе жена стрељане су 7. и 11. септембра 1944. године на Јеврејском гробљу. Међу стрељаним 7. септембра биле су: Добрила Арсенијевић, чиновник, Радмила Атанацковић, радница, Дубравка Бијелић-Аша и Србијанка Букумировић, студенти, Дана Лончар, професор, затим домаћице Јелена Богдановић, Невенка Дабић, ЈБубица Жужек и чиновница ЈБубица Илић, све из Београда, Олга Милутиновић, студент медицине из Краљева и Вера Митровић-Соколов, професор из Шапца. ДРУгарице у групи која је стрељана 11. септембра, напале су, по договору, ‘) Вида Малешевић, предратни члан КПЈ Анка Будимир доведене су у логор 6. марта 1943. године. г) 8) и Доведена у логор 10. маја 1943. године. Доведена у логор 17. априла 1943. године. ‘) Ухапшена 19. јануара 1943. и стрељана као талац за свога мужа, члана КП; рођена 15. VII 1915. у Прелогу (Словенија). Сав. јавно тужилаштво, рег. бр. 11311/10536). '') Рођена 22. III 1912. у н. Бечеју. доведена на Бањицу 6. III 1943. године. 6) Рођена 24. III 1904. у Београду, доведена у логор 3. VI 1943. године. 7) Радница из Граца, рођена 10. V 1915. у Тивилтеру (?) у Немачкој, доведена у логор 15. V 1943. године. после прозивке стражаре и агенте који су дошли да их поведу. Настало је страшно гушање и кркљање у ходнику, док један од нападнутих стражара није успео да ослободи руку и опали из револвера. Тада су дојурили други стражари и у ходнику су се разлегли пуцњи. Није могло да буде утврђено које су другарице у тој тучи убијене; зна се само да је организатор овог напада била Радмила Милановић-Шнајдер. У камион су убачене и живе и мртве жене, и на Јеврејском гробљу су неке стрељане а неке дотучене и бачене у заједничку раку. У тој су групи биле: Јованка Букумировић-Богдановић, учитељица, Олга Вучковић, домаћица, Дивна Градић, домаћица, Десанка Жарић, чиновник, Анка Јандријевић, домаћица, Паула Јурак*) домаћица, Веселинка Лазовић, студент, Јелица Летић, домаћица, Мирослава ЈовановићЈаза, геометар, Зора Илић-Обрадовић, чиновник, Славка Петровић, радница, Даринка Радовановић, домаћица, Радмила Рајковић, радница, Даринка Чупић-Руман, домаћица**) ЈБубица Стокић, студент, Анка Тешић, учитељица, Радмила Шнајдер, домаћица и Лидија Шупут, чиновник, све из Београда; Надежда Мајсторовић, матурант и Војинка Опанчина, студент из Чачка; из Крагујевца: Вера Милутиновић, домаћица, Јованка Невајдић, радница, Милијана Прокић, радница и Радојка Симић, кафеџика; др Ракила Леви-Мићић, лекар у Крупњу, Видосава Обрадовић-Радојковић, професор из Аранђеловца и Стана Михаиловић,***). Једна од прозваних другарица Милка Томајић****) домаћица *) ПАУЈ1А ЈУРАК, рођена 26. VI 1906. у Бечу, радила је са својим другом, Душаном Николишем, на помоћи југословенским добровољцима у Шпанији. После погибије свога мужа била је неко време на Космету; при повратку у Београд пала је у руке Специјалној полицији и страховито је малтретирана на саслушањима. Пребачена је на Бањицу 17. VI 1942. Бојала се батина и сваки пут кад је требало да иде на саслушање, молила је другарице за моралну подршку, да не би проговорила под батинама. Међутим, увек се добро држала и никога и ништа није одала. Радила је врло лепе ручне радове, била је уметница у том послу, давала је другима идеје за рад и показивала им како да раде. Очекујући да буде стрељана, седела је до дубоко у ноћ и правила лутке и дечје играчке. ♦*) ДАРИНКА ЧУПИЋ - РУМАН, домаћица из Београда, рођена 1924. године у Црној Гори, члан КПЈ, била је активиста НОП-а од 1941, преносила је оружје и санитетски материјал за Пожаревачки партизански одред. У полицији се одлично држала, упркос томе што је зверски мучена. На Бањицу је пребачена 12. IV 1944. Приликом извођења на стрељање учествовала је у нападу на агенте. ***) СТАНА МИХАИЛОВИЋ, из Сенаје (Младеновац), сарадник НОП-а, четници је ухватили јуна 1943. године, предата Специјалној полицији. **♦*) МИЛКА ТОМАЈИЋ, рођена 1898. у Сењу, ухапшена је 21. II 1944. као активиста НОП-а; 12. VI је пребачена у логор као кривац I категорије. 173 ФАНИ ПОЛИТЕО-ВУЧКОВИЋ завршила је историју уметности на Београдском универзитету. Врло активно је радила у Омладинској секцији Женског покрета и часопису „Жена данас“. Радила је на културном просвећивању омладине. Била је сарадник свога друга Воје Вучковића. Под окупацијом живела је илегално у Београду. Откривена је и ухапшена децембра 1942. и умрла под батинама у затвору Специјалне полиције 25. децембра исте године. ОЈ1ГА ВУЧКОВИЋ, домаћица из Београда, рођена је 1922. године у Херцег-Новом. Као дете је прешла с родитељима у Сенту, где је живела до априла 1941. године. Врло се млада укључила у напредни омладински покрет. После капитулације прешла је са породицом у Београд и ту се укључила у рад за НОП. Имала је једну групу симпатизера с којом је радила. Прикупљала је прилоге за НОФ, оружје и муницију и пребацивала људе у партизанске одреде у Срем. Откривена је и ухапшена марта 1944. године (по очевим подацима марта 1943. године). После завршене истраге пребачена је у логор на Бањици 12. априла. Стрељана је у последњој групи жена 11. септембра 1944. године. Учествовала је у нападу на гестаповце и агенте који су је водили на губилиште. Вероватно је била члан Партије. �ЦРТЕЖИ МИРЕ БАЊИЦИ: ЈОВАНОВИК-ЈАЗЕ У ЛОГОРУ НА МАЛИ КОКАН И РАДМИЛА ШНАЈДЕР ПОСВЕТА РАДМИЛЕ ШНАЈДЕР НА ПОРТРЕТУ МАЛОГ КОКАНА, КОЈИ ЈЕ СТРЕЛ>АН ЗАЈЕДНО С МАЈКОМ. 174 �из Београда искористила је гужву која је настала у ходнику и сакрила се у клозету. Но, проказале су је криминалке, те је она посебно стрељана сутрадан, 12. септембра. Имена извесног броја жена које су са Бањице стрељане забележило је Савезно јавно тужилаштво; нека од њих су после ослобођења објављена у „Гласу”. Међу стрељаним 1942. године налазе се: Јелица Марјановић, домаћица из Божевца, рођена у Калишту, доведена на Бањицу 18. јула 1942. стрељана 3. августа исте године („Глас” бр. 33, 15. V 1945); Даница Недељко, домаћица из Баваништа (Банат), стара 22 године, у логору од 21. IV 1942. стрељана 20. VIII 1942. („Глас”, бр. 34, 22. V 1945); Олга Божовић, кројачица из Аранђеловца, рођена 1920, у логору од 30. IX 1942. стрељана 3. X 1942. (ИАБ, картотека бањичка); Олгица Вучковић, чиновник из Београда, рођена 7. III 1921. у Новом Саду, у логору од 12. X 1942. стрељана 30. XI 1942. („Глас”, бр. 34, 22. V 1945; Савезно јавно тужилаштво, Зл. бр. 14405, Рег. зл. 5435); Христина Милетић, домаћица из Руишта (Сокобања), рођена 1927. у Руднику, на Бањици од 24. X 1942, стрељана 17. XII 1942. („Глас” бр. 34, 22. X 1945.). Међу стрељаним родољубима 1943. године биле су: Милијана Смиљанић, кафеџика из Такова, рођена 1893. у Бранетићу, у логору од 2. XII 1942, стрељана 25. I 1943 („Глас” бр. 35, 29. V 1945); Мирослава Атанацковић, домаћица из Жагубице, рођена 26. III 1926, у логору од 4. XII 1942. стрељана 2. IV 1943 („Глас”, бр. 36, 3. VI 1945; Савезно јавно тужилаштво, Зл. бр. 14893); Милева Обрадовић, домаћица из Панчева, рођена 1889, у Торину, у логору 19. VI 1943, стрељана 17. VIII 1943. („Глас” бр. 39, 26. VI 1945); Милева Доброта, домаћица из Крушевца, рођена 7. IV 1923. у Сенти, у логору од 8. XII 1942, стрељана 21. IX 1943. („Глас”, бр. 39, 26. VI 1945); Милева Аврамовић, поштанска чиновница из Жабара, рођена 16. XI 1914, у логору од 3. VII 1943, стрељана 1. X 1943. („Глас” бр. 41, 10. VII 1945); Љубица Кубјеш, фабричка радница из Чачка, рођена 1908. у Горажду, у логору од 26. VIII 1943, стрељана 1. X 1943. („Глас” бр. 41, 10. VII 1945); Маша Ничкевић, домаћица из Београда, рођена 1906. у Никшићу, члан КПЈ, ухапшена II 1943, РАДМИЛД МИЉКОВИВ-РАЈКОВИВ (ЦРТЕЖ МИРЕ ЈОВАНОВИП-ЈАЗЕ) Ј1ЕПА НЕШИЋ-ПИЈАДЕ укључена је у КПЈ 1920. године на Београдском универзитету. Била је активна у напредном студентском покерту као члан Клуба марксиста и члан управе Фонда за помоћ студентима. Радила је у Секретаријату жена комуниста у оквиру Партије и са женама у партијским ћелијама у фабрикама. После Обзнане, 1921. године, наставила је рад у партијској ћелији на терену. Заједно са својим другом Владимиром Нешићем радила је на партијској техници, од 1921. до августа 1929. године, када су обоје ухапшени и њен друг убијен у полицији. По налогу Партије отишла је 1932. године у СССР, где је посећивала партијску школу у Москви. Године 1937. вратила се у земљу, укључила се у рад Женског покрета у Београду и била члан Удружења незапослених професора. Године 1941. била је члан партијске ћелије у Министарству пољопривреде. После избијања рата организовала је прикупљање хране за логор на Бањици и прикупљала је санитетски материјал и одећу за партизанске одреде. Јуна 1943. отишла је из Београда преко Срема у источну Босну и прикључила се парти- 175 занским јединицама; била је политички инструктор у Пратећем батаљону Првог корпуса. У јесен исте године отишла је у Јајце и почела да ради у техници Танјуга. Почетком 1944. била је технички секретар једног дела АВНОЈ-а. Августа 1944. вратила се у Србију. До доласка у ослобођени Београд, радила у Пропагандном одељењу Главног штаба Србије. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. • ЈЕЛИЦА ЈЕРКОВИЋ, рођена 1912. у Кикинди, активиста Омладинске секције Женског покрета и СБОТИЧ-а, септембра 1941. примљена је у Партију. Радила је на Дорћолу са Јеврејкама и скупљала прилоге за НОФ. Ухапшена је октобра 1941. На саслушању у полицији није ништа признала. Пребачена је на Бањицу, а затим одведена на рад у Банатски Брестовац, одакле је покушала да побегне с већом групом жена. Ухваћена је, враћена на Бањицу, а затим транспортована у Равенсбрик, где је остала до краја рата. �У „МУЗЕЈУ УСТАНКА 1941. ГОДИНЕ" У ТИТОВОМ УЖИЦУ НАЛАЗИ СЕ И 1ЕДНО ПОТРЕСНО ПИСМО СВЕДОЧАНСТВО О БАЈИНОБАШТАНЦИМА СТРЕЉАНИМ НА БАЊИЦИ. ТО ЈЕ МАЛА ЖЕНСКА МАРАМИЦА КОЈУ ЈЕ ПАРТИЗАНКА РАДА НИКОЛИК ВЕЗЛА ДО ПРЕД САМО СТРЕЉАЊЕ И ОСТАВИЛА ЗА УСПОМЕНУ СВОЈОЈ МАЈЦИ МИЛКИ. НА СРЕДИНИ МАРАМИЦЕ ИЗВЕЗЕНЕ СУ ЦРНИМ КОНЦЕМ РЕШЕТКЕ И СИЛУЕТА ДЕВОЈКЕ. ДЕСНО — „СТАЛНО МИСЛИМ НА ВАС И ЧЕКАМ ДА МЕ ИЗВЕДУ". ИСПОД РЕШЕТАКА И СИЛУЕТЕ ИЗВЕЗЕНО ЈЕ „РАДА НИКОЛИБ, Б. БАШТА, РОБЕНА 28. VII 1922. ГОДИНЕ, УХАПШЕНА 1. I, ОСУБЕНА 24. I, СТРЕЉАНА. . . ПОЗДРАВ СВИМА МИЛИМ И ДРАГИМ ВАША РАДА. 25. VII. . . НЕ ТУГУЈТЕ НИСАМ ЈЕДИНА, МНОГИ ПОШТЕНИ И НЕВИНИ СУ НАСТРАДАЛИ. . .”. У ВРХУ МАРАМИЦЕ ИЗВЕЗЕНО ЈЕ: „ЗА УСПОМЕНУ МОЈОЈ ДРАГОЈ МАМИЦИ — ОД ЊЕНЕ БЕРКЕ РАДЕ”. А МАЛО ДАЉЕ: „ПОЗДРАВ МАМИЦИ, ЦАКИ, САВИ, ТОМИ 20. VII ИЗИАД НАТПИСА „ЗА УСПОМЕНУ МОЈОЈ ДРА- ГОЈ МАМИЦИ — ОД ЊЕНЕ БЕРКЕ РАДЕ” ИЗВЕЗЕНА СУ ИМЕНА И ПОЧЕТНА СЛОВА ПРЕЗИМЕНА И ДАТУМИ СТРЕЉАЊА РАДИНИХ ДРУГОВА И ДРУГАРИЦА, КОЈИ СУ ПРЕ ЊЕ ИЛИ КАСНИ1Е ДОВЕДЕНИ У ЛОГОР НА БАЊИЦИ. НА ОВОЈ НЕОБИЧНОЈ МАРАМИЦИ КОЈУ ЈЕ РАДА ВЕЗЛА У ПРЕДАХУ ИЗМЕБУ БАТИНА И ИШЧЕКИВАЊА ДА ЈЕ „ПОЗОВУ” И ИЗВЕДУ ПРЕД ЦЕВИ ПУШАКА МОЖЕ СЕ НА СИТНОМ ВЕЗУ ОВЕ МЛАДЕ РАДНИЦЕ, ВЕРКЕ ПРАЉЕ, ПРОЧИТАТИ ТЕКСТ КОЈИ РЕЧИТИЈЕ ОД СВАКОГ ДОКУМЕНТА ГОВОРИ О СТРАДАЊИМА И ХЕРОЈСТВУ ЊЕНОМ И ДРУГИХ СУЖЊЕВА. 9. V ПЕТРА Ј. (ЈАЊУШЕВИК), ЈЕЛЕНА Т. (ТАДИВ), АДАМ Т. (ТАДИБ), МИКО М. (МАЛИНИВ), ЈОВО Ш. (ШЕБЕРИНОВИБ), МИЛОСАВ Т. (ТРИШИБ), ЗОРКО Д. (ДАКИБ), ЉУБИША Н. (НИНЧИБ), ЦВЕТКО Ј. (ЈЕЛИСАВЧИБ), ЛАЗАР Ј. (ЈУГОВИБ), БЕДО Ј. (ЈОКСИМОВИБ), НЕША (ЈОВАНОВИВ МИШО), ЖАРКО Ј. (ЈЕЛИСАВЧИВ), СЛАВОМИР Б. (БОРБЕВИБ), КИКАН Б. (БЕНИБ), РАЈКО Т. (ТАДИБ). 176 20. VII ДРАГИ Т. (ТРИШИБ) 22. VII ЈОВАНОВИВ ЉУБИНКО АЦА С. (СТАМЕНИБ) 24. VII МИЛЕНКО-МИЛЕ (ТОПАЛОВИБ) 26. VII МИКОШ С. (СТОЈИБЕВИБ) 27. VII МИЛУТИН Л. (ЛУКИБ) 29. VII РАЈАК П. (ПАВИБЕВИВ) 31. VII БРАНКО Ј. (ЈОВАНОВИБ) ЈУГОВИБ МИЛОЈЕ) 1. VIII ДРАГОМИР Ч. (ЧУЧКОВИВ) И ВЕЉКОВИВ М. (МИОДРАГ) 2. VIII НА МАРАМИЦИ ЈЕ ОСТАО НЕИЗВЕЗЕН САМО ЈЕДАН ДАТУМ, ПОСЛЕДЊИ У ЊЕНОМ ЖИВОТУ, ДАТУМ ЊЕНОГ СТРЕЉАЊА: 20. VIII 1942. ГОДИНЕ ЏЕЛАТИ СУ ЈЕ СА МНОГИМ ОДВЕЛИ НА СТРЕЛИШТЕ. НА РАСТАНКУ СА СВОЈИМ ДРУГАРИЦАМА ОНА ЈЕ ЈЕДВА УСПЕЛА ДА НЕДОВРШЕНУ МАРАМИЦУ УРУЧИ СВОЈОЈ ДРУГАРИЦИ МИРИ ЈОВАНОВИВ, КОЈА БЕ ЈЕ КАО ПОРУКУ И ПОСЛЕДЊИ ПОЗДРАВ ПРЕДАТИ РАДИНОЈ МАЈЦИ �на Бањици од 12. VI, стрељана 1. X 1943. У затвору је зверски мучена („Глас”, бр. 41, 10. VII 1945); Олга Лазар, домаћица из Вреоца, рођена 1905. у Јарку, у логору од 10. VII 1943, стрељана 21. X 1943. („Глас”, бр. 42, 17. VII 1945); Ружа Вучетић из Београда, ухапшена 9. IX 1944. (Савезно јавно тужилаштзо, Зл. бр. 14405, Рег. зл. 16544 и 14903). У логору на Бањици је 1944. године стрељана Милица Кудра, из Београда (Савезно јавно тужилаштво, Зл. бр. 14405, Рег. зл. 16359). Пред ослобођење, у јесен 1944, ухваћена је Олга Миливојевић из Баћевца, рођена 19. X 1919, врло храбар теренски радник, предата је Гестапоу и стрељана на гробљу. Септембра 1944. године стрељана је и Милица Натијало, радница, рођена 1905. године у Бос. Дубици. Врло млада укључила се у напредни раднички покрет Загреба и учествовала у свим акцијама. Године 1941. долази као избеглица у Београд, одмах се овде укључује у НОП, скупља прилоге у радионици где се запослила, проширује рад, набавља санитетски материјал и шаље га у одред; затим организује пребацивање компромитованих другова из Београда у партизане. Ухапшена је крајем августа, премлаћена на саслушању и руку су јој сломили, тако да су је морали упутити у болницу. Чим је мало прездравила, враћена је у полицију и поново подвргнута мучењу. Стрељана је. Ништа није признала ни одала. На Гробљу стрељаних родољуба, на Новом гробљу у Београду, записана су још и ова имена жена, без икаквих ближих података: Милка Вуковајац, Бојка Дабић, Милка Денић, Славка Димитријевић, Радојка Ђуричић, Милица Илић, Радмила Лалић, Дикосава Миленковић, Даница Младеновић, Јагода Новаковић, Ружа Петровић, Даница Привежић, Божана Радовановић, Зорка Арсенијевић и четири неидентификована женска леша. Многе жене су као симпатизери или сарадници НОП-а, и многе као таоци за мужа, брата или своју децу у партизанима, хапшене и теране у логор на Бањици. Године 1941. ухапшене су: Косара Дрињаковић, професор, под сумњом да је левичарски настројена, и оптуштена из службе, и Мира Кротић, члан партијске ћелије у Заводу за израду новчаница, која је убрзо затим пуштена јер јој кривица није могла да буде доказана. Она се затим преко везе пребацила у Загреб и тамо наставила рад. СТАНИЦА НАЧЕВИЋ, рођена 1905. у Кулиновцима, код Чачка; одрасла је као подсвојкиња професорке Милеве Петковић, једне од првих жена комуниста у Србији. Године 1924. дошла је у Београд да учи кројачки занат; одмах се укључила у раднички покрет, ступила је у „Абрашевић", затим у синдикат текстилних радника; учествовала је у штрајковима и осталим акцијама напредног радничког покрета. После штрајка солидарности са радницима штофаре Владе Илића, априла 1940. отпуштена је из службе, из Текстилне А.Д. Исте године примљена је у чланство КПЈ и постала секретар партијске ћелије у Текстилној А.Д. Под окупацијом, је учествовала у саботажи и другим акцијама диверзије против окупатора; у њеном је стану била смештена емисиона радио-станица и умножавани су неки партијски прогласи. Ухапшена је августа 1941. у групи са Илонком Валгони, Маријаном Грегоран и другим текстилним радницима; из Специјалне полиције пребачена је на Бањицу, одакле је због недостатка доказа пуштена 1942. Сада је пензионер. МИЈ1ИЦА МИХАЈЈ1ИЦА, текстилна радница у штофари Владе Илића, рођена 12. априла 1922. године у Стабанџи (Босанска Крупа), као напредна омладинка и радница примљена је у Партију уочи рата. Под окупацијом је наставила рад. Ухапшена је септембра 1941. године на денунцијацију једне раднице. У полицији је претучена, али је издржала сва мучења и ништа није одала. Пребачена је у логор на Бањици 11. септембра 1941. године. Стрељана је у првој групи жена 19. септембра исте године. Пркосила је непријатељу и приликом стрељања узвикујући пароле. • ЗОРА СЕЈ1АКОВИЋ, кројачка радница, рођена 28. марта 1913. године у Голубинцима, Рума, предратни активиста напредног радничког покрета и члан КПЈ. Под окупацијом је наставила рад и од септембра 1941. до марта 1942. године била је секретар једне партијске ћелије. Наставила је рад и после „мартовске провале" 1942. године. Ухапшена је 23. септембра 1942. године. У полицији је страховито тучена, ноге су јој биле у ранама. Издржала је сва мучења и никог није одала нити теретила. Пребачена је у логор на Бањици 26. октобра 1942. Стрељана је 25. маја 1943. године. • ДРАГИЦА ЋОРКОВИЋ, текстилна радница, рођена 5. маја 1909. године у Старом Петровом Селу, предратни активиста напредног радничког покрета. Радила је у Београдској текстилној АД и активно учествовала у раду синдиката и акцијама које је организовала Партија уочи рата. Примљена је у КПЈ фебруара 1941. Под окупацијом је наставила рад; прикупљала прилоге за НОФ, проналазила станове за скривање илегалаца и одржавање састанака, растурала летке и обухватала радом за НОП нове људе. Ухапшена је у „мартовској провали“ 1942. године. У полицији је страховито мучена, али ништа није признала. Пребачена је у логор на Бањици. Стрељана је 1943. године. 177 ЈВУБИЦА СТОКИЋ, студент права, предратни активиста напредног радничког покрета. Под окупацијом је наставила рад. Као члан КПЈ прикупљала је прилоге за НОФ на територији своје партијске ћелије. После „мартовске провале“ 1942. повезивала је неке чланове Партије. Половином 1942. године запослила се као кућна помоћница код једног педикира да би могла слободно да обавља своје задатке. Учествовала је у растурању летака уочи 7. новембра 1942. Ухапшена је почетком 1943. на доставу газде. У полицији је претучена и послата на лечење у притвореничку болницу, а затим у логор на Бањици, одакле је изведена и стрељана у последњој групи жена 11. септембра 1944. године. • АНЂЕЛКА РЕБРАЧА—РАДУНОВИЋ, чиновник Министарства финансија, рођена је 1915. године у Мајским Пољанама код Глине. Пре рата била активиста Омладинске секције Женског покрета и Задруге младих девојака. Кандидована је за члана КПЈ у партијекој ћелији у Министарству финансија. Учествовала у свим акцијама које су у почетку устанка извођене у Београду; осим што је организовала болничке курсеве, прикупљала је и преносила санитетски материјал, проналазила станове за илегалце итд. Ухапшена је септембра 1942. године; после 6 недеља пребачена у логор на Бањици; маја 1943. отерана је са групом затвореница на принудни рад у Банатски Брестовац. После покушаја бекства поново је враћена у логор, децембра исте године, и у њему остала до његовог расформирања. ф ДАНИЦА МИХАИЛОВИЋ, професор, рођена је 1901. године у Селевцу (Смедерево) у учитељској породици. Гимназију и Филозофски факултет завршила у Београду издржавајући се од давања часова. Као студенткиња је пришла напредној омладини, а као професор ширила напредне идеје међу средњошколском омладином у местима у којима је службовала.. Десет година је са пуно одговорности радила и на Црвеној помоћи. У устанку се нашла у Лозници, где је премештена као избеглица из Кикинде, и ту се одмах укључила у припреме за устанак са групом напредних професора. За време прве непријатељске офанзиве повукла се у Ужице, где је радила као коректор „Борбе“. Због наглог надирања Немаца изгубила је везу с јединицама, али је успела да дође до Београда децембра 1941. године. Одмах је успоставила везу с партијским радницима који су радили у техници МК КПЈ за Београд и укључила се у рад. Ухапшена је у провали јануара 1943. У полицији се добро држала. Никога није открила нити теретила, а ни свој рад није признала. После завршене истраге пребачена је у логор на Бањици, где је остала до расформирања 3. октобра 1944. године. Примљена је у Партију 1945. године. Носилац је Споменице 1941. Ф ДОРА ФРАЈДЕНФЕЛД, студент филозофије, рођена 19. априла 1919. године у Београду, укључила се у напредни средњошколски покрет као ученица гимназије. Још активније је наставила �дад по доласку на студије. Примљена је у Партију на Универзитету. Под окупацијом је била најпре рејонски .техничар СКОЈ-а, а затим рејонски партијски техничар. Ухапшена је у мартовској провали 1942. године под именом Марте Чупић. Пребачена је у логор на Еањици и стрељана. • ЈЕЛЕНА - ЛЕНЧЕ ХАЦИ - НИКОЛИЋ, радница из Београда, предратни активиста напредног радничког покрета и члан КПЈ. Под окупацијом је радила у млекари у Француској ул. бр. 5, која је била партијски пункт. Била је секретар_ једне партајске-ћелије у IV рејону. Ухапшена је 17. фебруара 1942. године, пребачена у логор на Бањици 11. априла исте године, стрељана у Јајинцима 25. маја 1943. године. Имала је добро држање и у полицији и у логору. • МАРИЈАНА ГРЕГОРАН, текстилна радница, рођена је 24. јануара 1921. године у Хадешану, Међумурје. Дошла је у Београд неколико година пред рат и, још врло млада, запослила се у штофари Владе Илића. Одмах се укључила у напредни раднички покрет, те је 1938. учлањена у КПЈ. Узела је видног учешћа у организовању радника и активно учествовала у свим акцијама које је водила Партија. Године 1940. ушла је у МК СКОЈ-а и исте године постала члан ПК СКОЈ-а за Србију. По окуиацији радила је са омладином на Карабурми. Ухапшена је 25. августа 1941. на уличном састанку. После страховитог мучења у Специјалној полицији пребачена је у логор на Бањици и стрељана у првој групи жена, 19. септембра 1941. године. ЉУБИЦА НОВАКОВ, текстилна радница из Београда, рођена 1920. године у Мокрину, радила је у текстилној фабрици „Елка“. Била је члан КПЈ. Под окупацијом је наставила рад. Ухапшена је септембра 1942. године и убрзо пуштена, јер јој кривица није могла бити доказана После изласка из затвора отишла је у Космајски одред. Почетком априла 1943. године Космајски одред водио је борбу са љотићевцима и Немцима код села Лисовића и у тој борби претрпео тешке губитке. У борби је заробљена и одведена на Бањицу. 14. јула 1943. године. Стрељана је 1. октобра исте године. Кад су је изводили на стрељање, није хтела да скине своју црвену хаљину, због чега су је много тукли. И у Специјалној полицији и приликом извођења на стрељање имала је добро држање. • ДУБРАВКА-АША БИЈЕЛИЋ, студенткиња из Београда, рођена 1918. године у Бихаћу, пре рата се укључила у напредни средњошколски покрет. Под окупацијом је наставила рад. Била је члан једне партијске ћелије на Сењаку и члан руководства СКОЈ-а I рејона. У њеном су се стану у Сувоборској улици одржавали састанци МК СКОЈ-а. Учествовала је у разним акцијама и преносила оружје за њихово извршавање. Откривена је марта 1942. године и склонила се у околину Београда. Требало је да оде у партизане, али је крајем 1943. године ухваћена и 12. априла 1944. године одведена у логор на Бањици. Стрељана је 7. септембра исте године. ВЕРА ЈАНИЋИЈЕВИЋ, службеник Електричне централе, активни учесник у напредном покрету од пре рата. Рођена је 18. априла 1915. године у Смедереву. Под окупацијом је наставила рад, али је већ 1941. године ухапшена. У полицији се одлично држала, ништа није признала, па је пуштена на слободу. Наставила је рад. Поново је ухапшена у пролеће 1942. године и претучена у полицији, па је послата у болницу на лечење и још неизлечена пребачена у логор на Бањици. Никога није одала, држала се херојски. Стрељана је 25. маја 1943. године. • РЕА АЛМУЗЛИНО-РОТ, апотекар, рођена 13. октобра 1919. године у Београду, укључила се у напредни средњошколски покрет као ученица IV женске гимназије и ту примљена у СКОЈ. По директиви Партије радила је у организацији скау.та и гутемплера. После завршене гимназије запослила се као чиновник Београдске општине и тада се укључила у рад СБОТИЧа. Учествовала је у свим акцијама уочи рата. Кандидована је за члана КПЈ 1941. године. Јула 1941. је са целом породицом напустила Београд и прикључила се партизанима. Била је четна болничарка у II пролетерској бригади. У Дрнићима је завршила апотекарски курс и послата у III дивизију, у којој је остала до V офанзиве, када је постала референт санитета у X херцеговачкој бригади и обављала ту дужност до децембра 1944. Јануара 1945. године радила је као фармацеут при КНОЈ-у у Београду. Уписала се на факултет и завршила фармацију. Сада ради као војни апотекар. Носилац је Споменице 1941. У НОП су јој погинула два брата и мајка Тереза, која је радила у Централној болници и страдала заједно с болницом у V офанзиви. • ВЕРА СПАСИЋ-СМИЛЕВСКА, банкарски чиновник из Београда, рођена 1917. године, пре рата се укључила у напредни раднички покрет. Активно је радила у Омладинској секцији Женског покрета и Задрузи младих девојака. Под окупацијом је наставила рад. Била је кандидат за члана КПЈ у партијској ћелији Државне хипотекарне банке. Ухапшена је децембра 1941. године због своје предратне активности. Како полиција није имала података о њеном раду, а она ништа није признала, после извесног времена је пуштена. Наставила је рад. Поново је ухапшена у провали септембра 1942. године. Овога пута полиција је имала доказа о њеном раду, па ју је подвргла страховитом мучењу. Упркос зверском терору, Вера се херојски држала и ништа није признала. Пребачена је у логор на Бањици 18. децембра 1942. Маја 1943. одведена је на принудни рад у Банатски Брестовац, а децембра исте године поново враћена у логор, где је остала до његовог расформирања 3. октобра 1944. године. И у логору и на принудном раду имала је добро држање. Активно је учествовала у свим логорским акцијама и увек о свим питањима имала правилан став. Скромна и једноставна била је блиска другарицама и оне су је волеле и цениле. Носилац је Споменице 1941. 178 Почетком 1942. године ухапшене су: Јелена Билбија-Лапчевић, спикер Радио-Београда, Владислава Вучковић (ухапшена 2. фебруара, а пуштена 8. маја 1943), мајка Светлане Крстић (у чијем је стану у улици Жоржа Клемансоа ухваћена Јелена Ћетковић), Спаса Лапчевић, Божидарка Максимовић, професор (пуштена после краћег времена и отад живела у илегалности), Вера Марковић, ЈБуба Митровић, Александра Стајић, чистачица Задужбинског одсека Министарства просвете, Радмила Стефановић, Душанка и Милица Цветић. Многе другарице, ухапшене 1941. или 1942. године пребачене су затим у логор на Бањици. Међу њима су биле: Јелица Васић, домаћица (у логору од 2. децембра 1941, пуштена 3. јуна 1943), Дарослава Вијоровић, вајарка (ухапшена у јесен 1941, пуштена из логора 1942), Мерима Вулић (доведена у логор 9. октобра 1941, пуштена 10. X 1942), Клавдија Жухина, новинар (у логору од краја 1941, до јесени 1942), Јелена Милин (ухапшена као талац за мужа 31. X 1941, пуштена из логора 16. V 1943); Јованка ПоповићБуба, студенткиња, кандидат за члана КПЈ (крајем септембра 1941. доведена на Бањицу, пуштена новембра 1942), Тумин Зоја, професор из Прокупља (на Бањици септембра 1941), Ангелина Аврамовић (у логору од 10. V 1942, до 8. XI 1942), Слобода Алимпијевић, настојница (у логору од 26. X 1942. до 28. IX 1943), Јулка Васиљевић, кројачица (у логору од 26. X 1942. до 23. XII 1943), Милева Веселинов, домаћица (у логору од 22. X 1942. до 20. XII 1943), Вида Милојевић, правник, члан КПЈ (ухапшена марта 1942, на Бањици од 30. IV 1942, остала у логору до расформирања), Вишња Никезић, домаћица, талац за сина (хапшена 9. I 1942, у логору до 9. IX 1942, други пут од 13. III 1943. до 25. VI 1943), Даница Радовић (ухатиена октобра 1942, задржана годину дана у логору на Бањици), Снежана Рајков, кројачка радница, члан КПЈ (ухапшена крајем јануара 1942, пуштена из логора 23. XI 1943), Катарина-Каја Ракић, чиновник Аграрне банке (ухапшена јануара 1942, из логора пуштена маја 1942). Године 1943. упућене су у логор на Бањици: Зорица Андрић, домаћица (од 29. IX 1943. до 8. VII 1944), Јелена Антић, радница (ухапшена 23. I 1943. у логору 4. III 1943. до 12. IV 1944), Милена Атанацковић, начелник Министарства социјалне политике (ухапшена маја 1943, у логору 12. VIII 1943, �вођена на принудни рад фебруара 1944, враћена 16. III 1944), Иванка Банковић, домаћица (од 16. IX 1943. до 29. VI 1944), Надежда Васиљевић, матурант (од 29. XII 1943. до расформирања логора), Вукосава Вучковић (ухапшена 22. X 1943. у логору до расформирања), Војислава и Драгослава Гавровић (у логору до расформирања), Нада Димитријевић, адвокатски приправник (од 6. III 1943. до 1. VII 1944), извршила самоубиство у лето 1945, Стана Јаковљевић, ухапшена као талац за мужа (у логору 28. III 1943. до расформирања), Вука Кумар (у логору кад и сестре Букумировић, преко једног кључара слала поруке и писма Србијанкина и Јокина из логора), Сузана Мамужић, домаћица (ухапшена 9. IX 1943. у логору до расформирања), Јела Николић (ухапшена јуна 1943, у логору до расформирања), Добрила Тодоровић, апотекар (ухапшена 22. X 1943, у логору до 12. IV 1944), Славка Томић (ухапшена 13. IX 1943, у логору до расформирања), Ковиљка Урошевић, адвокатски приправник (ухапшена 19. III 1943. у логору од 22. IV 1943. до 7. II 1944). Године 1944. доведене су у логор: Анђелка Аврамовић, ученица (у логору од 16. VI 1944), Десанка Бабић, домаћица (у логору од 17. IV 1944), Милка Бубало, матуранткиња (у логору од 19. I 1944), Зорка Буловић (у логору од 12. IV 1944), Милена Васиљевић, професор (у логору од 17. IV 1944), Јованка Вељковић, из Миријева (у логору од 21. VI 1944), Божица Веселиновић, бројачица (у логору од 12. IV 1944), Катарина Вилић, домаћица из Кијева (у логору од 21. VI 1944), Божана и Олга Јосимовић, учитељице у пензији (у логору до расформирања као таоци за своје синове), Радмила Михаиловић (ухапшена маја 1944, у логору до расформирања). V скојевским провалама ухапшене су, поред других: Милица Голубовић, члан актива којим је руководила Радмила Јовић-Малецка и Мара Остојић, кројачка радница, члан истог актива, уханшене јануара 1942. година на скојевском састанку (у логору од 18. I 1942, пуштена јула исте године), ЈБубица Чанковић-Сека, ученица гимназије, члан актива којим је руководила Ружица Шојић (у логору од 18. I 1942, касније у Заводу У Смедеревској Паланци). У средњошколској провали СКОЈ-а половином 1942. године ухапшена је поред других и Ђина Вукчевић, ученица II женске гимназије (са Бањице пребачена у Сме- РУЖА ЈОВАНОВИЋ рођена 18. децембра 1904. године у Бајмоку, предратни активиста напредног радничког покрета, у устанку износила лекове и санитетски материјал из завода и слала у одреде; одржавала везу са унутрашношћу. Откривена је у мартовској провали, али је успела да избегне хапшење и да настави рад под лажним именом. Поново је ухапшена у лето 1942, у блокади болнице; у полицији је страховито мучена, али ништа није признала. Августа исте године је пребачена на Бањицу. Стрељана је 14. маја 1943. Била је скромна, тиха и повучена, али врло упорна и енергична када је имала да изврши задатак. • МАРИКА КОТЕВИЋ-СТОЈАНОВИЋ, студент теологије из Београда, рођена је 1917. године у Титовом Велесу. У Београд је дошла 1928. и после завршене гимназије отпочела је да студира математику, али је због тешке материјалне ситуације у породици прешла на Теолошки факултет. Припадала је напредном студентском покрету и учествовала у разним акцијама које је Партија изводила уочи рата. Под окупацијом је наставила рад. Била је курир ОК КПЈ за Аранђеловац. Од фебруара 1942. године била је курир између ОК КПЈ за Аранђеловац и ПК КПЈ за Србију, а затим курир између ПК КПЈ за Србију и више окружних комитета. У лето 1943. године одвела је из Београда на терен Аранђеловца Благоја Нешковића. Вршила је дужност курира све до краја јуна 1944. године када је, заједно са мајком, ухапшена и отерана у логор на Бањици, где је остала до расформирања логора. Полиција није имала податке о њеном раду и ухапсила ју је као таоца. Носилац је Споменице 1941. • БРАНКА САВИЋ рођена 19. X 1914. у Књажевцу, дипломирала је на Филозофском факултету у Београду. У Паризу се 1936. године повезала са групом напредних југословенских студената и укључила у рад Југословенског комитета за помоћ Републиканској Шпанији. После повратка у Југославију, 1939. године, била је једно време члан Одбора за помоћ бившим борцима интернационалних бригада, који су после одлуке о повлачењу интернационалних бригада са бојишта Шпаније били конфинирани у логорима на југу Француске. Била је врло активна у Омладинској секцији Женског покрета. Године 1940. учлањена је у КПЈ и ушла у Централни одбор Народне помоћи. У устанку 1941. организовала је политички рад на курсевима прве помоћи. У јулу исте године отишла је по задатку из Београда, радила на радио-вестима, била у ослобођеном Ужицу секретар партијске ћелије текстилаца, радила са женама у околним селима и у агитропу Врховног штаба. За све време рата била је шифрант на радио-вези. Од формирања Пратећег батаљона при Врховном штабу била је секретар партијске ћелије и до лета 1943. заменик политичког комесара Пратећег батаљона. У селима којима се кретао Врховни штаб формирала је партијске ћелије, народноослободилачке одборе и одборе жена. Има чин резервног мајора, носилац је Споменице 1941. и више одликовања. 179 ОЛГА ХИЦЛОВА, приватни намештеник из Београда, рођена 1. марта 1914. године у Ђуприји, Чехиња по народности. Пре рата се укључила у напредни раднички покрет и врло • активно радила у СБОТИЧ-у. Одмах после окупације земље била је члан женског актива, који је формиран од бивших чланица СБОТИЧ-а. Имала и задатак да проналази станове за одржавање састанака и прикривање илегалаца. Као и остале чланице актива, водила је једну групу жена с којом је политички радила и од које је прикупљала прилоге за НОФ. За исту је групу организовала предавања и практичну наставу за болничарски курс. Учествовала је и у разним акцијама саботаже, које су извођене 1941. године и касније. Актив је радио организовано све до јесени 1942. године када се распао због хапшења. Олга је том приликом избегла хапшење и наставила рад са својом групом. Успела је да се одржи до 10. септембра 1943. године када је ухапшена. У полицији се одлично држала: ништа није признала и никога није одала. После завршене истраге спроведена је у Гестапо, а затим у логор на Бањици, одакле је јуна 1944. транспортована за Аушвиц, где је остала до краја рата. • ПИРОШКА ХОЏИЋ, домаћица из Београда, рођена 4. јуна 1910. године у Новом Бечеју, укључила се у напредни раднички покрет 1939. године. Била је задужена да ради са домаћицама и учествовала је у свим акцијама које су извођене уочи рата. Наставила је рад и под окупацијом. Учествовала је у организовању санитетских курсева, примала је и растурала летке, прикупљала прилоге за НОФ и обухватала радом нове жене. Примљена је у Партију 1941. године, а почетком 1942. године била је секретар једне теренске партијске ћелије. Ухапшена је почетком марта 1942. године и после истраге пребачена у логор на Бањици. Касније је пуштена. Имала је добро држање у полицији, никог није теретила. • ЈУЛИЈА ДЕЛЕРЕ-НАДА, текстилна радница, предратни раднички борац и члан Партије, рођена је 8. децембра 1917. у Славонском Броду. Године 1939. по партијском задатку радила је у Савезу кућних помоћница, затим се истакла у организовању демонстрација жена чији су Мужеви, учесници у штрајку аеронаутичких радника, позвани на војну вежбу. Године 1940. била је секретар међупредузетне партијске јединице текстилаца и руководила акцијама око организовања штрајка текстилних радника. Хапшена је у више наврата. Била је инвалид у једну ногу и стога није могла да оде у одред, него је крајем 1941. упућена на партијски рад у Прокупље Била је секретар МК КПЈ и руководила Градским одбором Народноослободилачког фонда. Кретала се под именом Косаре Попадић. Ухапшена је почетком марта 1942. године, пребачена у Специјалну полицију у Нишу и у Нишки логор, затим у Београд, у логор на Бањици, одакле је 14. маја 1943. године изведена на стрељање. Имала је примерно држање и у полицији и у логору. �РУЧНИ РАДОВИ ЗАТОЧЕНИЦА НА БАЊИЦИ: БУКЕ ДИИИЕ, АЕПЕ СТАМЕНКОВИБ, ЛЕПЕ МИХАЈЛОВИБ-ОПИКЕ, ЛЕПОСАВЕ МИТРОВИБ, НАТАЛИЈЕ ЈЕРЕМИБ, РАДМИЛЕ МИЛ>КОВИБРАЈКОВИБ, ДАЦЕ ЈОВАНЧЕВИБ И ПЕТРАНЕ ЛУКОВИБ 180 �181 �РУЖИЦА ШОЈИЋ студент медицине, рођена 5. јуна 1920. у Београду, укључила се у напредни средњошколски покрет као ученица IV женске гимназије. Примљена је у СКОЈ пре рата а у КПЈ 1941. године. Била је члан руководства СКОЈ-а на Универзитету, а затим члан рејонског руководства СКОЈ-а. Била је један од организатора атентата на групу белогардејаца; прикупљала је прилоге за НОФ на територији своје партијске организације, а новембра 1941. године, као члан рејонског актива СКОЈ-а преносила је оружје за извођење акција. Ухапшена је у заседи 8 . јануара 1942. године, претучена у полицији и после десет дана пребачена на Бањицу. Лечена је у логорској болници и неизлечена враћена у собу смрти. Петог марта 1942. када је прозвана на стрељање, другарице су је понеле јер није могла да стане на ноге. Имала је увек беспрекорно држање — у полицији и у логору. • МАРИЈА РАЧКИ, кројачка радница из Београда, рођена 21. марта 1922. године у Ајбегу (Словенија), врло млада се укључила у напредни раднички покрет. Запослила се у трикотажи „Елка“ 1939. године. Радила је у УРС-овим синдикатима. Учествовала је у свим акцијама и штрајковима уочи рата. Радила је са омладином и 1940. године формирала један ужи актив. Под окупацијом је наставила рад. Јуна 1941. године ушла је у новоформирани МК СКОЈ-а. Организовала је атентате на полицијске агенте и била међу ороганизаторима паљења гараже „Форд“. Ухапшена је крајем 1941. године, и у полицији страховито мучена. Пребачена је у логор на Бањици 16. децембра 1941. године и сутрадан стрељана с већом групом другарица и другова. • ПЕРСА БЈ1АГОЈЕВИЋ, графичка радница из Београда, рођена 1. октобра 1907. у Брлогу (Оточац), пре рата се укључила у напредни раднички покрет. Децембра 1939. године била је члан партијске ћелије на терену Маркарнице и Цигар-папира. Под окупацијом је наставила рад. У лето 1941. године напустила је Београд и отишла у партизане. Ухваћена је крајем године као партизанка код Горњег Милановца и била под истрагом до априла 1942. године, када је пребачена у логор на Бањици, одакле је пуштена 15. јуна исте године. После изласка из логора запослила се као графичка радница и наставила рад. Поново је ухапшена у провали графичара у јесен 1942. и остала у затвору Специјалне полиције два месеца. После затвора запослила се у Савезу графичара. Одлазила је из Београда у село на неколико месеци из опрезности од новог хапшења. Јуна 1944. отишла је у Космајски одред, а касније се пребацила у I шумадијски одред, где је остала до 1945. године. Другарица је народног хероја Милана Благојевића. • ДЕСАНКА ЖАРИЋ, стручна учитељица из Београда, рођена 24. октобра 1913. године у Краљеву, после завршене ниже женске стручне школе у родном месту, дошла је у Београд, где је завршила вишу женску занатску школу са учитељским течајем. Пошто није могла да се запосли, радила је као волонтер у Управи државне болнице. Почетком 1935. године запослила се у Домаћој банци и тада се укључила у напредни раднички покрет. Врло је активно радила у Омладинској секцији Женског покрета и СБОТИЧ-у. Пре рата примљена је у Партију. Под окупацијом је наставила рад. Организовала је прикупљање прилога за НОФ и све прикупљене прилоге и новац смештала у своме стану, одакле је преко везе слала одредима. Од јесени 1943. године вршила је курирску службу за ПК КПЈ за Србију. У раду је била повезана са Вером Перишић-Додић, коЈа ју је после провале у октобру 1943. године повезала са чланом ПК КПЈ за Србију Светиславом Каначким од кога је добијала задатке и партијски материјал. У овој се провали одлично држала.1) Радила је са пуно елана. Састајала се по разним улицама са лицима која су јој прилазила са одређеном јавком и доводила их на састанке Каначком. На једном састанку је и ухапшена, 28. фебруара 1944. године, у Невесињској улици. Из затвора Специјалне полиције пребачена је у логор на Бањици 24. априла као кривац I категорије. Стрељана је у последњој групи жена 1 1 . септембра 1944. године. Заједно са осталим прозваним другарицама учествовала је у нападу на гестаповце и агенте који су их водили на губилиште. ОИРП, бр. 6268, IV, 1—11/1944. — Одломак вештаја ПК КПЈ за Србију од 15. IV 1944. год. из- • ЈУЛИЈАНА ДОГРАЈИЋ, текстилна радница из Београда, рођена 8 . јануара 1920. у селу Лазе, Славонска Пожега, укључила се у напредни раднички покрет 1937. године преко синдиката у Београду. Активно је учествовала у свим радничким акцијама, због чега је у два маха била хапшена и протеривана у родно место. После сваког протеривања враћала се у Београд и настављала рад. Маја 1941. године завршила је болничарски курс, а затим је и сама организовала курсеве. Примљена је у Партију јула 1941. године. У ћелији је одговарала за партијску технику. Наставила је рад и после мартовске провале 1942. као техничар једног рејонског комитета. Ухапшена је у провали 6 . октобра 1942. године, а 5. децембра је пребачена у логор на Бањици као кривац II категорије. Са Бањице је јуна 1943. године транспортована за Аушвиц, где је остала до краја рата. • МАРИЈА ПАЈИЋ, студент медицине из Београда, рођена 1920. у Драгутинову. Школовала се у родном месту и Кикинди, а 1939. године уписала се на Медицински факултет у Београду. Укључила се у напредни средњошколски покрет у гимназији у Кикинди, где је примљена у СКОЈ. Наставила је рад и на студијама. Године 1941. била је члан КПЈ; радила је у Војној болници, одакле је узимала санитетски материјал и слала за одред. Кад је откривена, склонила се у стан браће Ленард, одакле је требало да оде у одред, али је исте ноћи, између 4. и 5. септембра 1941. године, ухапшена и одведена у Специјалну полицију, где је страховито мучена. Ништа није признала. Пребачена је у логор на Бањици 12. септембра, а 19. је стрељана у првој групи жена. 182 деревску Паланку). У I женској гимназији ухапшене су: Драгојла Глишић, Драгиња Јањић (Јанчић?), Вера Милосављевић, Анка Михаиловић и Даница Николић. Из актива СКОЈ-а на Чубури ухапшена је Васиљка Петричевић (пуштена после 3 недеље). АНТИФАШИСТИЧКИ ФРОНТ ЖЕНА Одмах после ослобођења Београда нарочиту активност развиле су жене-активисти Народног фронта. Оне су се ангажовале у прикупљању помоћи за НОВ, нарочито за рањене борце у болницама. На многобројним конференцијама жена које су организовале активисткиње АФЖ, у граду је убрзо у свим рејонима основана организација АФЖ. Градски одбор АФЖ Београда формиран је децембра 1944. године и у њега су ушле: Ана Савић, домаћица, Вера Бркић, чиновник, Војка Јаковљевић, домаћица, Славка ПарентаМорић, студент медицине, Татјана Калајић, професор, Живана Станојевић, радница, Вукица Кнежевић, домаћица, Јелена Косановић, лекар, Стевка Лазовић, домаћица, Мерима Вулић, радница, Наталија Шојић, чиновник Хипотекарне банке, Милица Кићевац-Дедијер, домаћица, Криста Ђорђевић, председник, Јелена Поповић, суплент-секретар, Бранка Савић, професор, Радмила Бунушевац, новинар, Славка Анаф, домаћица, Ангелина Ковачевић, радница, Даница Михаиловић, професор, Анка Кумануди, домаћица, Лепа Жујовић, домаћица, Јованка Андријашевић, радница, Марија Дујмовић, чиновник ПТТ, Јулка Лазаревић, кројачица, Вера Смиљевић, чиновник Хипотекарне банке, Неда Оклобџија, професор, Зага Застријановић, чиновник ПТТ, Милица Парошки, трговац, Даринка Чукулић, домаћица, Катарина Божанић, чиновник, Олга Врабич, фармацеуткиња, Даринка Мародић, Лепа Нешић, професор, Вера Андрић, учитељица, Боса Ђорђевић, домаћица, др Марија Лазић, лекар, Оливера Марковић, радница, Вида Милојевић, правник, Даница Чупић, радница, Нада Кун, професор, Марга Поповић, домаћица, Спаса Вујасиновић, учитељица, Катарина Пејић, домаћица, Драга Ћертић, радница из Маркарнице, Петруша Зорић-Кочовић, радница, Милада Рајтер, прив. намештеник, Олга Тимотијевић, домаћица, Милица Стругар-Сарић, дипломирани правник, Ђелинео, професор, Јела Милић. �Двадесет осмог јануара 1945. године одржан је у Београду митинг жена Србије на коме је изабран Главни одбор АФЖ за Србију. На митингу је друг Тито у поздравној речи одао признање женама Србије за њихово учешће у народноослободилачкој борби, за све жртве и напоре које су поднеле у току народноослободилачког рата. У Главни одбор1) АФЖ за Србију изабране су: Спасенија-Цана Бабовић, члан Председништва АВНОЈ-а; Митра Митровић, повереник за просвету; Милица Дедијер, начелник Одељења за заштиту матера и деце; Ружа Прибићевић, члан Извршног одбора ЈНОФ-а Србије; Дана Станишић, чиновник Народне банке; Милева Планојевић, студент из Гуче; Милица Сарић, дипломирани правник; Лепа Жујовић, помоћник управника болнице; Боса Ђорђевић, члан Градског народноослободилачког одбора; Исидора Секулић, књижевник; Јелена Поповић, професор; Милева Бубало, домаћица; потпуковник др Јулка Мештеровић, лекар; Славка Морић, студент, Разуменка Петровић, професор; Марга Поповић, домаћица; Радмила Бунушевац, новинар; капетан Бранка Савић; мајор Савка Јаворина; Фрида Филиповић-Тасић, књижевник; потпоручник Даница Милосављевић; мајор Саша Божовић; Мара Таборска, чланица Народног позоришта; Вида Чубриловић-Копривица, шеф Одељења за пољопривредну наставу; Мина Петровић, радница из Крагујевца; Душанка Симовић, сељанка из Дреновца; Нада Матејић, сељанка из Сипића; Радојка Савић, сељанка из Доње Шаторње; Ђурђица Војиновић, професор из Аранђеловца; Бранислава Нешић, учитељица из Тополе; Оливера Марковић, домаћица из Крагујевца; Гроздана Стошић, домаћица из Врања; Драгица Јовановић, сељанка из Бунушеваца; Николија Петровић из Аранђеловца; Ратка Петровић из Црне Траве; Анкица Вацић, радница из Пирота; Ната Павловић, сељанка из Студена; Мара Миљковић, сељанка из Лапотинца; Јованка Миљанић, сељанка из Пусте Реке; Параскева Стојановић из Лесковца; Зора Стевановић, професор из Лесковца; Драга Диманић, домаћица из Власотинаца; Милина Ракић из Црне Траве; Милена Ускоковић, домаћица из Прокупља; Стана Динић, сељанка из Доње Речице; Рада Дедијер, радница из Прокупља; Наранџа Марковић из Драгуше; Боса Цветић, посланик из ‘) „Политика”, 30. јануара 1945. ПЕТРУША КОЧОВИЋ-ЗОРИЋ, службеник из Београда, рођена 12. јула 1912. године у Никшићу, укључила се у напредни покрет у Београду 1937. године. Активно је радила у Женском покрету и организовала рад жена на Чукарици и у Жаркову. Организовала је активе жена у Маркарници, Цигар-папиру и Заводу за израду новчаница. Одржавала је везе с тим активима и давала им задатке. Учествовала је у свим акцијама које је Партија изводила у то време. Примљена је у Партију децембра 1939. године. У њеном су се стану, од 1936. године, одржавали илегални састанци и скривали компромитовани другови. Ту је 29. марта 1941. године одржано саветовање ПК КПЈ за Србију, коме је присуствовао друг Тито. Одмах после капитулације Југославије у њен стан су почели да долазе илегалци. Кад је почео устанак, имала је задатак да ради у Београду. Једно време одржавала је везу с Космајским одредом. Носила је у одред санитетски материјал и водила људе из Београда — борце, а из одреда носила писма секретару своје јединице. Затим је добила задатак да организује курсеве за прву помоћ. Била је члан теренске партијске ћелије чији је секретар била Лепа Лалош-Вујошевић. Почетком 1942. године постала је секретар Рејонског одбора НОФ у коме је остала до хапшења 19. маја 1942. године. После неколико дана пребачена је у логор на Бањици, где је остала до његовог расформирања 3. октобра 1944. године. Носилац је споменице 1941. • ВЕРА НЕНАДОВИЋ из Београда, рођена је 15. маја 1915. године у Горњем Милановцу. Пре рата је постала симпатизер Партије под утицајем своја три брата, који су активно радили у напредном радничком покрету. Од 1937. године у њеној су се кући скривали комунисти које је полиција прогонила. Септембра 1940. године, са својим мужем инжењером Мирком Ненадовићем, сазидала је малу кућу у Новој улици на Дедињу, у којој је већ крајем децембра одржано саветовање ПК КПЈ за Србију. Марта 1941. године на мансарди је монтирана илегална пријемна и отпремна радио-станица. Тридесетог маја у кућу је дошао друг Тито и остао ту све до 10. септембра, неколико дана пред свој одлазак у западну Србију. Пратила је друга Тита приликом његових излазака из куће, да би били што мање упадљиви. После одласка друга Тита, кроз њену кућу су прошли многи илегалци. Ту је половином 1942. године дошао Мирко Томић, члан Главног штаба за Србију. Ишла је с њим као извидница. Јануара 1943. године, пратећи Мирка, наишла је на заседу полиције и ухапшена је. Пуштена је истог дана, али више није смела да остане у својој кући. Септембра 1943. године се пребацила у Срем, одакле је упућена у Босну, у I бригаду XVI дивизије. Радила је на техници у Штабу дивизије. Почетком априла 1944. године рањена је у ногу у борби са Немцима код села Бирча и упућена је на лечење у болницу. Четници су је заробили у лето 1944. године при покушају да се чамцем пребаци преко Саве у Срем. Предата је Немцима у Бијељини, одакле је одведена у затвор у Брчком. Другом половином августа је транспортована за Београд, у 183 партизански заробљенички логор на цигл&ни Милишића, на Звездари, где се водила под именом Данице Гајић, родом из Сурчина. Из овога логора у септембру је одведена у Немачку у неке бараке испред концентрационог логора Бухенвалд, где је остала до краја рата. Носилац је Споменице 1941. • МИЉА ЖИВКОВИЋ-СТОЈАДИНОВИЋ, чиновник Хигијенског завода, активиста НОП. Уочи рата и на почетку окупације била је партијско упориште у својој установи и курир између Београда и Ужица. Узимала је лекове и санитетски материјал из Дечјег опоравилишта на Тари и носила партизанима. Ухваћена је крајем 1941. године. У полицији је страховито тучена. Била је сва у ранама кад је дотерана у логор на Бањици. Из логора је одведена на принудни рад у Банатски Брестовац, одакле је побегла и прикључила се партизанима. Носилац је Споменице 1941. • НАТАЛИЈА-НАТАША ЈЕРЕМИЋ, дипломирани правник, рођена 3. новембра 1913. године у Москви. Укључила се у напредни покрет као ученица гимназије у Сремским Карловцима. Године 1932. уписала се на Правни факултет Београдског универзитета и одмах се укључила у рад напредне студентске омладине. Учествовала је у студентским демонстрацијама 1936. године, због чега је ухапшена и кажњена са десет дана затвора. Активно је радила у Омладинској секцији Женског покрета и била члан редакција часописа „Жена данас“. Под окупацијом је наставила рад. Примљена је у Партију у јесен 1941. године. Била је члан одбора Народноослободилачког фонда (НОФ) VII рејона. Ухапшена је 5. маја 1942. године и после ислеђења у затвору Специјалне полиције упућена у логор на Бањици. Стрељана је у Јајинцима 9. марта 1943. године. ДАНИЦА ДАБИЋ-ЛОНЧАР, професор, рођена 1. XI 1910. године у селу Рујевцу, Хрватска. Укључила се у напредни раднички покрет пре рата као професор у Пакрацу, где је примљена у Партију. Почетком 1942. године избегла је из Хрватске у Београд и одмах се укључила у рад. Априла 1942. је постала курир ПК КПЈ за Србију, а нешто је касније прешла у партијски стан у Шумадијској ул. бр. 187, који је био седиште ПК. Стан се водио на име њеног зета инж. Мирослава Павловића. И после преласка у овај стан, наставила је курирску дужност. Ухапшена је 8. X 1943. У полицији је страховито мучена, добро се држала. После завршене истраге пребачена је крајем године у логор на Бањици, као кривац I категорије. Кад је стигла у логор, Вујковић ју је питао да ли је и сада комуниста, а она му је одговорила: „Сад и увијек, и кад бих се хиљаду пута родила, увијек бих жељела да будем само комуниста." Стрељана је са сестром Невенком Дабић 7. IX 1944. године. �ВЕРА ДИМИТРИЈЕВИЋ, кројачица из Београда, рођена је 1906. године у Сарајеву, дошла је у Београд 1938. године и од тада почиње њен активни рад у антифашистичком покрету. Радила је на организовању помоћи шпанским борцима и била је члан Одбора за помоћ шпанским борцима. У њеном су се стану одржавали састанци ПК КПЈ за Србију, а коришћен је и за везу и као склониште курира и илегалаца. Примљена је у Партију у лето 1941. године и од тада је курир ПК КПЈ за Србију. Кретала се с немачким „аусвајсом“ под именом свога мужа Немца Хермана. Преко ње је ишла и веза са ЦК КПЈ за Хрватску. Новембра 1941. године отпратила је до Рудника Цану Бабовић и Љубинку Милосављевић. Путовала је и у Косовску Митровицу с поштом за Светозара Вукмановића-Темпа. Повезивала је са ПК КПЈ за Србију чланове Партије који су као избеглице прелазили у Србију. Октобра 1943. године, после провале у Београду, пребацила се с једном групом партијских радника у Срем, одакле је прешла у источну Босну, где је почетком 1944. године похађала партијски курс, који је држала Милка Минић. После завршеног курса пребачена је с целом групом у Мачву. Одавде је послата да успостави везу са ПК КПЈ за Србију, али пошто није могла да се пробије код Шапца, препливала је Дрину, а затим Саву и у Босутским шумама успоставила везу са Главним штабом Војводине. Маја 1944. године вратила се у Београд и успоставила везу с јединим чланом ПК КПЈ за Србију који је остао у Београду. Међутим, крајем јула тај члан ПК је ухапшен и у Београду је настала провала. Тада је Вера отишла у Космајски одред, одакле је упућена на рад у Белановицу. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. • АНКА-БЕБА ЋИРИЋ. рођена у селу Павлишу крај Вршца, 3. априла 1915. године, ухапшена је као ученица другог разреда Учитељске школе због комунистичке пропаганде и предата Суду за заштиту државе. Пуштена је испод суђења због недостатка доказа, али је избачена из школе. Прешла је у Београд и сва се предала раду у напредном радничком покрету; радила је и у техници МК, односно ОК КПЈ за Београд. Хапшена је неколико пута, а 1935. године је као старији малолетник осуђена на шест месеци строгог затвора. После издржане казне протерана је у Бијељину. У јесен исте године отишла је у Загреб и повезала се са напредном студентском омладином. Године 1937. вратила се у Београд, укључила се у рад Синдиката приватних намештеника и Омладинске секције Женског покрета и била члан једне марксистичке групе. Уочи рата политички је радила у Војвођанској мензи и у Женској секцији Удружења Војвођана. Била је запослена у Управи клиничке болнице као дневничар у вешерају. Партијски је била повезана у ћелији болничког особља и била у групи која је организовала илегалне санитетске курсеве. Јула 1941. године отишла је у Крагујевачки одред, у коме је октобра 1941. године примљена у КПЈ. Са одредом је пошла у Санџак и Босну. За све време НОР била је на разним дужностима у санитету: четна болничарка Крагујевачког партизанског одреда, начелник санитета Главног штаба Војводине, шеф Персоналног одсека за санитетски кадар у III армији и заменик управника Армијске болнице. На овој дужности је остала до краја рата. Има чин капетана I класе, носилац је Споменице 1941. и више одликовања. • МИЛИЦА САРИЋ-ВУКМАНОВИЋ, рођена 1915. године у Београду. У напредни омладински покрет укључила се 1933. године, као студент Правног факултета. Године 1935. примљена је у Партију, а по задатку је радила у скаутској организацији. Ухапшена је крајем 1936. године, у групи Радована Вуковића, али је због недостатака доказа пуштена после три месеца. Дипломирала је на Правном факултету 1938; исте године била је члан Омладинске секције месног одбора Странке радног народа. Године 1940. била је члан управног одбора Београдске подружнице СБОТИЧ-а. За време окупације, до новембра 1941, била је члан Покрајинског одбора НОФ-а. Тада је прешла у Страгаре, укључила се у рад партијске организације и радила политички с једном групом. Године 1943. одређена је од ПК КПЈ да прати Светозара Вукмановића-Темпа у Македонију. У Скопљу је радила на припремању једне радио-станице, а затим при Главном штабу Македоније на радио-везама, као шифрант. Фебруара 1944. ушла је у ОК КПЈ за Врање, а у лето исте године прешла је у ОК КПЈ за Прокупље. После прелаза јединица НОВ из Босне у Србију ушла је у ПК КПЈ за Србију, и с њим дошла у Бзоград у време борби за ослобођење Београда. После ослобођења радила је у ЦК КП Србије и у Институту за изучавање радничког покрета. Резервни је капетан I класе, носилац је Споменице 1941. и више одликовања. • ТОДОРКА МИТИЋ, студент филозофије из Београда, рођена је 2. новембра 1914. године у Приштини. Укључила се у напредни средњошколски покрет као ученица гимназије. Дошла је у Београд на студије 1936. године као члан СКОЈ-а. Учествовала је у свим студентским акцијама; била је члан УОФФ, повереник правне заштите за Филозофски факултет и члан правне заштите студената Београдског универзитета. Под окупацијом је наставила рад у Београду. Била је у руководству НОФ на Филозофском факултету, на групи математичара и физичара, а од јесени 1941. године прешла је на рејонски рад. Радила је са женама и омладинкама на Пашином брду и у Маринковој бари. Организовала је санитетске курсеве и прикупљање санитетског и другог материјала, проналазила станове за скривање партијских радника и за одржавање састанака. Ухапшена је 30. априла 1942. године. У полицији се добро држала. После завршене истраге пребачена је у логор на Бањици. И у логору је имала добро држање, учествовала је у свим логорским акцијама. Маја 1943. одведена је на принудни рад у Банатски Брестовац. Била је један од организатора првог бекства из овог логора. Са још осам другарица враћена је на Бањицу, где је остала до расформирања логора 3. октобра 1944. године. После 184 Крушевца; Милка Ћосић, сељанка из Велике Дренове; Милосија Јанковић, сељанка из Ломнице; Персида Петровић, сељанка из Рлице, Вера Марјановић, из Неготина; Наталија Васиљевић, студент из Зајечара, Ката Ранковић, сељанка из Рајца; Боса Недељковић, радница из Неготина, Душанка Пајкић из Шљивара; Цвета Раденковић, сел.анка из Белановице; Божидарка Дамјановић-Кика из Младеновца; Јелка Живановић, сељанка из Дучине; Косара Дамјановић, домаћица из Смедерева; Вида Мартиновић, из села Брајковца; Велика Бенић, учитељица из Парцана; Видосава Голубовић, учитељица из Смедеревске Паланке; Вука Поповић, наставница из Шапца; Бранка Милинковић, радница из Шапца; ЈБубица Делић, радница из Мачве; Милица Ерић, домаћица из Добрића; Олга Трифуновић, студент из Владимироваца; Милада Зебић, из Београда; Велика Томић, студент са Уба; Вида Обућина, учитељица из Ваљева; Радојка Максимовић, студент из Мургаша; Вида Милосављевић из Јагодине; Радмила Јовановић из Обреновца; Миљула Петковић, сељанка из Пожешке Каменице; ЈБубинка Милосављевић, из Јагодине, Олга Живковић, студент из Ариља; Зора Милановић, домаћица из Бајине Баште; Винка Радовић, учитељица из Ужица; Раденка Миловановић, сељанка из Доброг Дола; Милеса Јовановић, радница из Ужица; Милка Минић, професор из Чачка; Косана Новаковић, сељанка из Озрема; Милка Петровић, домаћица из Ивањице; Живка Војновић, из Рашке; ЈБубица Никодијевић, учитељица из Краљева; Радмила Недић, инжењер из Чачка; Ната Јоцић-Јеремић из Ниша; Зора Игњатовић, професор из Ниша; Мика Јоцић из Каменице; Горица Јовановић из Врмџе; Л. Качаревић, домаћица из Алексинца; Бранка Стојановић из Малог Црнића; Даринка Трифуновић, домаћица из Александровца; Радмила Томић, професор из Крушевца; Христина Поповић, учитељица из Голе Воде; Загорка Стојиловић, члан Главног одбора УСАОС-а, Каја Лаловић, члан Главног одбора УСАОС-а из Мачве. У време одржавања I митинга жена Србије, у Београду је поред Градског одбора АФЖ, постојало већ 14 рејонских одбора, а у целом граду, разним формама рада било је окупљено 25.000 жена. �ослобођења била је члан првог ГО АФЖ, који је формиран новембра 1944. Из Београда је отишла у Приштину. Примљена је у Партију априла 1945. године. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања, ратни је војни инвалид. • ДАНИЦА — ДАНКА КАРИШИЋ-БАЈИЋ, свршена матуранткиња из Београд, рођена је 26. децембра 1921. у Бијелом Пољу. Пре рата се укључила у напредни средњошколски покрет као ученица гимназије у Београду. Школске 1938/39. године била је члан напредног средњошколског актива у II женској гимназији, а 1940. је примљена у СКОЈ. Под окупацијом је наставила рад. Учествовала је у многим акцијама скојевске организације у првим месецима устанка. Крајем 1941. године запослила се по директиви у пекари „Соко“ и тамо обновила рад актива симпатизера, који је у септембру откривен и растурен. За кратко време је актив обновљен и проширен новим људима, који су свакога дана износили веће количине хлеба, кекса и брашна за илегалце у Београду и одреде. Примљена је у Партију јануара 1942. године. После мартовске провале повукла се у илегалност. Ухапшена је августа 1942. на уличном састанку у Станоја Главаша улици. Успела је да опомене друга с којим је требало да се састане и он је побегао. Данка је у полицији страховиго мучена да ода везе. Ништа није признала и никога није одала. Пошто је премлаћена, послата је у притвореничку болницу на лечење. После месец и по дана, још незалечена, враћена је у Специјалну полицију на поновно ислеђење. Опет је тучена и малтретирана, али и овог пута полиција није добила никакво признање. Упућена је у логор на Бањици крајем децембра 1942. као кривац II категорије. Са Бањице је одведена на принудни рад у Банатски Брестовац 29. априла 1943. и поново враћена у логор 2 0 . децембра исте године. Из логора је изашла приликом његовог расформирања 3. октобра 1944. године. • ТЕОДОРА ЛОНЧАРЕВИЋ, чиновник Поштанске штедионице из Београда, рођена 16. јануара 1921. године у Босанском Петровцу, пре рата се укључила у напредни раднички покрет и учествовала у многим акцијама. Под окупацијом је наставила рад и 1941. године је примљена за члана КПЈ у партијској ћелији поштара. Почетком 1942. године била је техничар једне теренске партијске ћелије у III рејону, а затим њен секретар. Откривена је у мартовској провали 1942, али је тада успела да избегне хапшење и наставила рад живећи илегално. Ухапшена је септембра 1942. године и после завршене истраге пребачена у логор на Бањици 26. октобра исте године. Стрељана је 25. маја 1943. године. Све до свога стрељања исправно се држала и учествовала је у свим логорским акцијама. • ИЛОНКА ВАЈ1ГОНИ, кућна помоћница, рођена 25. XII 1909. године у ВировитиЦи; од 1927. године живела у Београду где се укључила у напредни раднички покрет. Ухапшена је 1940. због учешћа у јулским демонстрацијама жена пред Министарством социјалне политике; пуштена је после месец дана и протерана у место рођења. Одмах се вратила у Београд и наставила да живи илегално. Ушла је у одбор жена на Карабурми, који је формирала Лепа Стаменковић и радила међу радницима фабрике Владе Илића. Под окупацијом, јула 1941, била је један од организатора паљења гараже „Форд“ у Гробљанској улици. Ухваћена је на уличном састанку у Цвијићевој улици, 24. августа 1941. године, с пакетом летака које је требало да раздели радницима. У полицији је страховито мучена. Пребачена је у логор на Бањици 23. септембра и већ 29. септембра 1941. стрељана. • ЉУБИЦА ВЕЛЕБИХ, текстилна радница из Београда, рођена 10. маја 1912. године у Пастуши (Петриња), пре рата се укључила у напредни раднички покрет и учествовала у свим радничким акцијама вођеним уочи рата. Примљена је у Партију 1940. године и исте године била члан одбора жена на Карабурми, који је формирала Лепа Стаменковић. Под окупацијом је била секретар једне партијске ћелије. Ухапшена је крајем лета 1941. године. У полицији је зверски мучена, али никог није открила и ништа није признала. Пребачена је у логор на Бањици 11. септембра 1941. а 19. септембра је изведена и стрељана у првој групи жена. • АНЋА СТЕФАНОВИЋ, из Београда, предратни активиста напредног радничког покрета, наставила рад и под окупацијом. У њеном стану, у Гарибалдијевој улици бр. 4, крајем 1942. године смештена је техника ПК КПЈ за Србију. У кући је направљено склониште испод каљеве пећи, где су се склањали и чланови ПК и други функционери. Стан је откривен августа 1944. године. Анђа и њен муж Стеван су ухапшени и стрељани. Храбро су се држали. • АНКА КУМАНУДИ, службеник из Београда, рођена 27. фебруара 1920. године, пре рата се укључила у напредни раднички покрет. Активно је радила у Омладинској секцији женског покрета, Задружној омладини и Задрузи младих девојака. Под окупацијом је наставила рад. Први јој је задатак био организовање помоћи за ратне заробљенике, који су радили на раскрчивању рушевина. Примљена је у Партију јуна 1941, а у августу је постала члан VI рејонског комитета КПЈ. Ухапшена је на састанку комитета 13. фебруара 1942. године. Мада је била бременита, мучена је у полицији да би открила своје везе. После завршене истраге пребачена је у логор на Бањици, одакле је маја 1942 године послата у притвореничку болницу да се породи. Враћена је у логор после 4,5 месеца. Вођена је као кривац I категорије и није стрељана захваљујући интервенцији стрица њеног мужа. Остала је у логору до ресформирања, 3. октобра 1944. године. 185 БОСИЉКА БАЧИЋ, кројачка радница, рођена 10. II 1919. у Сјенковцу крај Дервенте; у Београд је дошла 1938, укључила се у напредни раднички покрет и учествовала у свим акцијама којима је руководила Партија. Почетком 1941. учлањена је у КПЈ. Под окупацијом била је члан једне ударне десетине која је изводила диверзије; ухапшена је 1942. и послата у Завод у Смедеревској Паланци, одакле је због свог непомирљивог става враћена на Бањицу и стрељана. • ЕТЕЛКА ТРАЈКОВИЋ-КЕВА, радница, рођена 6 . септембра 1889. године у Петроварадину, прикључила се напредном радничком покрету поред свога сина Јовице Трајковића, који је као комуниста врло млад осуђен на дугогодишњу робију. Она је ведро подносила тегобу свога живота. Радила је по туђим кућама да би се издржавала и пружила неку помоћ сину, а свесрдно је помагала сваку акцију његових другова. Године 1937. ухапшена је због активног учешћа у радничком покрету. Више година је служила као веза између политичких затвореника у Сремској Митровици и разних партијских форума. Увек ведра и храбра, увек пуна полета и пожртвовања, била је омиљена и врло популарна међу друговима. Радила је повремено у дечјим летовалиштима и студентским мензама и својим живим духом и материнским односом освајала омладину. Тако је стекла назив „Кева“. Сви људи који су се борили за слободу били су јој деца. То је био њен став и кад је избио рат. Неустрашиво је прихватала и крила илегалце, одржавала везе и била поуздан курир. Ухапшена је у провали у јесен 1941, после бекства политичких затвореника са робије из Сремске Митровице, међу којима је био и њен син Јовица. У Специјалној полицији није ниједном речју признала свој рад, ни под батинама, ни када су је ставили на муке. Трећег октобра 1941. пребацили су је у бањички логор и стрељали 4. октобра1). Изашла је на стрелиште горда што гине за победу револуције за коју се од ране младости борио и њен син. „Глас", 23. I 1945. бр. 17, стр. 5, Списак жртава Бањичког логора. �САХРАНА СТРЕљАНИХ РОДОЉУБА У ОСЛОБОБЕНОМ БЕОГРАДУ 24. XI 1944. 186 �ОКРУГ БЕОГРАД Споменик палим борцпма Космајско-посавског одреда на Космају Рад вајара Војина Стојића �д 1937. године партијске организације у Посавини поставиле су рад са женама као један од важних задатака. За рад на политичком и просветном уздизању жена коришћене су легалне и полулегане организације, првенствено здравствене задруге и одељци Задружне омладине. Партијске организације су постојале у низу села — Грабовцу, Стублинама, Забрежју, Драговцу, Љубинићу, Скели, Конатицама, Дражевцу, Баћевцу и др., и све су поклањале велику пажњу раду са женама. То је допринело да се велики број жена укључио у НОП од првих дана устанка. Жене су биле ангажоване у групама за прикупљање оружја после капитулације југословенске војске. На томе послу истакла се партијска организација у Забрежју, чији је члан била и Живанка-Сека Вићентијевић. Маја 1941. године упућена је Дара Поповић-Тадић, приватни намештеник из Београда, на партијски рад у Обреновац, са задатком да организује рад са женама и омладином. У Обреновцу је формирано неколико актива СКОЈ-а и тада су примљене у СКОЈ омладинке Зора и Јела Благојевић, Лепа Грујић, Вера Коцевић и Мила Ранђић. Оне су пружиле пуну помоћ Дари Поповић-Тадић, која је организовала курсеве прве помоћи у Обреновцу и Забрежју. Полазнице курса у Обреновцу биле су: Братислава Адамовић, Јела Благојевић, Јелка Блажевић, Лепа Грујић, Нада Павловић, Мила Ранђић, Дана Станојчић, Динка Станимирсв, Слободанка Николић, Мира Пенчић и др., а у Забрежју: Лепосава и Нада Бабић, O РАДНИЦИМА, СЕЉАЦИМА, ГРАЂАНИМА, ОМЛАДИНИ И СВИМ РОДОЉУБИМА ПОСАВИНЕ1) Са својим плодним пољима, Посавина је за све поробљиваче нашгга народа била привлачан плен. Зато се у својој славној историји народ Посавинс, са Ваљевском нахијом, увек међу првим дизао на устанак против освајача. Ни овога пута Посавина није могла. да изостане и није изостала из опште народне борбе. У нади да ће угугиити растући народни устанак, фагиистички окупатори стрељали су 15. јула у Обреновн,у десеторин,у борагг,а за слободу. Али ова проливена крв није застрашила синове Посавине, него је, напротив, изазвала још, већу мржњу и огорчење против окупатора и његових слуга. . . Дању и ноћу, на сваком кораку, партизанске чете Посавине свуда успегино наваљују на окупатора и његове слуге. Неустрашиво, не уступајући ни пред каквом опасношћу, партизани спроводе систематску дезорганизацију окупаторске власти штитећи народна богатства од нљачке и бранећи сам народ од петоколонагиког терора. . . РАДНИЦИ, СЕЉАЦИ, ОМЛАДИНО, МАЈКЕ, ЖЕНЕ И СЕСТРЕ! СРБИ И СРПКИЊЕ! СВАКО ЧЕКАЊЕ И ОДЛАГАЊЕ БИЛО БИ ЗЛОЧИН ПРЕМА НАРОДУ И ЊЕГОВОЈ СВЕТЛОЈ БОРБИ. Не слушајте оне који вам говоре: „јоги није време!” Они нису само подле кукавигг,е, него и издајнии,и народне борбе. ДРУГОВИ И БРАЋО! Налазили се у партизанским четама или изван њих, са оружјем или без њега, наш задатак је јасан: не дајмо окупатору да однесе ишта што би могло да послужи његовим мрачним циљевима — а подржавајмо и помажимо све гато доприноси његовом што бржем поразу. Ни зрно жита, ни грло стоке не сме да оде крвавом немачком целату. СЕЉАЦИ! Заједно са партизангсма не дајте да и један претставник окупаторске власти, био он Немац, жандарм или егзекутор својом ногом погани тле наших села! Посавина треба да се дигне као један човек, треба да се слије у ОПШТИ БОРБЕНИ ФРОНТ СРПСКОГ НАРОДА... СРЕСКИ КОМИТЕТ КОМУНИСТИЧКЕ ПАРТИЈЕ ЈУГОСЛАВИЈЕ 5. августа 1941. год. Обреновац ‘) ИРПС, арх. бр. 8459. 189 �28. VIII 1941. ИЗВЕШТАЈ ШТАБА ПОСАВСКОГ ОДРЕДА1) Бројно стање: I чета 28. VIII: партизана 155; пораст од 14. VIII: II чета 23. VIII: партизана 80; пораст од 17. VIII: III чета 27. VIII: партизана 141; пораст од 14. VIII: 52 3 49 Опште стање у четама: I. Главне акције: Сукоб са немачким камионима у близини Лончаника 11. августа. Појавила су се и борна кола. Учествовала два вода I чете, независно један од другога, одељење сељака из Стублина и Трстенице. Жртава на страни партизана нема уопште. Број жртава код непријатеља неустановљен, али извесно да их има. 25. августа борба са Немцима и жандармима између Грабовца, Стублина и Орашца. Учествовала цела прва чета. Немаца и жандарма учествовало најмање 200. Борба је трајала преко целог дана, с затишјима, од 5 часова до 19 ч. Код Орашца прихваћена борба са Немцима и жандармима који су, после узалудног покушаја пробоја, били приморани да се повуку. Тек после тога повукли су се и партизански водови. Жртава никаквих нема код партизана. Код непријатеља утврђено да их је било, али неизвесно колико. Приликом повратка у Шабац исти немачки камиони дочекани у заседи од III чете на друму Бањани—■ Дебрц, у близини Сувог Села. Учествовало 13 партизана, једна десетина уништила претходно два дрвена моста код села Власенице, на друму Бањани—■ Дебрц. На поменуту заседу наишло 6 камиона у 22 часа. По сазнању, два су камиона тегико оштећена, нису могли кренути даље. 4 камиона остала на лицу места до 25. августа. По сазнању, у Бањане довучено у прва два камиона 15—16 легиева и два тегика рањеника који су у Бањанима и здахнули. 19. августа 1 вод од 43 партизана поставио заседу код Дубоког на Умци. Дочекана два камиона из Обреновг^а и 1 путнички ауто из Београда. Сва возила огитећеца и заустављена са жртвама чији је број неизвестан. Партизани су се затим повукли и у пролазу преко железничке пруге поставили 4 пакета екразита на 4 разна места; 1 није експлодирао. На остала 3 места пруга је озбиљно оштећена, гито је изазвало вишедневни прекид саобраћаја. У потеру за партиз. водом послато је 7 авиона који су тукли из митраљеза и запаљивим бомбама шуму звану Јасеново, у близини Јасенка. У гиуми се налазила једна група четника, која се разбежала, — четника, а не партизана. У току борбе код Дубоког вештим маневром постигнуто је да Немци отворе ватру једни на друге. То пугикарање између њих трајало је око пола сата. Код партизана није било никаквих жртава. Код непријатеља број жртава неустановљен. Говори се — обавештење са Умке —- да је тамо довезено 7 мртвих Немаца. Утицај акције свуда врло велики. IV. Објективни услови за општу мобилизацију и за устанак постоје У цслој Посавини. Питање опортуности и тренутка зависи једино од општег плана, од реда предвиђеног у њему. Али за то недостају још увек поједини субјективни услови, или би бар било пожељно да се они побољгиају. Ту у првом реду долази потреба за војнички искусним и способним руководиоцима. Било би добро када бисте нам могли послати неколико поштених и способних официра који би могли да преузму команду чете и водова. Већина садагињих војних кадрова већ нису дорасли новим задацима. Тим пре што је то нотребно што се упоредо са развијањем наших снага и сазрееањем догађаја, водови све више осамостаљују и морају се даље осамосталити. Јасно је да се њиховим остамостаљењем и оспособљавањем повећавају и могућности прегледног и планског командовања од стране четног руководства које је досада било претрпано ситнијим пословима. БОРА и ПЕРА, СРБА2) Број 5 Драгица Вићентијевић, Живанка-Сека Вићентијевић, Перка Вићентијевић, Лепа Марковић, Нада Марковић, и још неколико скојевки чија имена нису утврђена. Састанку СК КПЈ за Обреновац, одржаном 27. VI 1941. на обреновачком гробљу, на коме су постављени непосредни задаци у припремама за устанак и изабрани делегати за договор са СК КПЈ за Космај о формирању заједничког партизанског одреда, присуствовала је од жена Љубинка Дикић, текстилна радница са Умке. Космајско-посавски партизански одред формиран је 7. јула 1941, од две космајске и две посавске чете. Већ у првој половини јула ступиле су у посавске чете Дара Поповић-Тадић, Љубинка Дикић, шпански борац Борка Пихлер-Демић из Београда, Јудита Аларгић, текстилна радница из Београда (одржавала је везу између партијског руководства одреда и ПК КПЈ за Србију), Нада Марковић, радница из Београда (до одласка у одред одржавала везу између забрешке партијске организације и СК КПЈ за Обреновац) и Перка Вићентијевић, сељанка из Забрежја. Све су биле чланови Партије, сем Перке Вићентијевић, која је била кандидат и у одреду је примљена у Партију. Крајем месеца ступила је у одред Радмила-Кека Јовановић, домаћица из Обреновца, и августа 1941. године постала члан КПЈ. Крајем јула 1941. године формиран је посебан Посавски одред, чије су чете оперисале у непосредној околини Београда. Преко њега су ишли многи канали за пребацивање бораца из Београда у партизанске одреде. Септембра 1941. године у I посавску чету ступила је Боса Ратковић, радница из Београда, члан СКОЈ-а и у октобру Кета Шер-Миндеровић, која је одређена за рад у културној екипи. У II посавску чету ступиле су: Живанка-Сека Вићентијевић, Драгица Вићентијевић, Лепа Марковић и Нада Бабић из Забрежја, Милица Николић, радница из Баћевца, Вера Црвенчанин, студент из Београда, која је до тада била у Космајском одреду, а у октобру Ружа Живановић, радница из Београда.1) Посавски партизански одред широко је развио политички рад на терену. За рад са женама биле су задужене Ј) Крајем октобра послата је с већом групом другарица и другова на слободну територију да отпрати рањенике. "У Љигу се одвојила од групе и са четири рањеника пошла у болницу у Горњем Милановцу. Није стигла до болнице. Четници су је заједно с рањеницима отерали на Равну гору, где су се спремали да је стрељају. Међутим, она је успела да побегне и да се крајем године пребаци у Срем и прикључи Сремском одреду. ') Зборник ВИИ, ТОМ I, стр. 92—100. Бора Марковић, Коча Поповић, Србољуб Јосиповић. г) 190 �храни. Четници су у селу злоставдругарице из одреда. Августа 1941. године, на конференцији у Грабовцу, којој је присуствовало око 100 жена, Нада Марковић и Радмила-Кека Јовановић оформиле су одбор жена за помоћ фронту. На овом скупу говорила је Нада Марковић. На збору жена у Кожуару говориле су Јудита Аларгић и Перка Вићентијевић, а на конференцијама жена у Баљевцу и Пољанама говориле су Живанка-Сека Вићентијевић и Вера Црвенчанин. Одбори жена за помоћ фронту формирани су и у: Трстеници, Дрену, Орашцу, Звечки, Баљевцу, Конатицама, Пољанама и још неким селима. Жене окупљене око ових одбора организовале су прикупљање одеће и обуће за одред; прикупљале су вуну и на прелима преле и плеле; организовале су колективно кување и ношење хране партизанима; биле су обавештајци и курири одреда, итд. У Забрежју је међу женама које су се највише залагале и истицале у раду била Живана-Тејка Марковић. Она је скривала оружје које су чланови Партије и СКОЈ-а прикупљали и односила га до одређених пунктова. Она је била веза између месне партијске организације и II посавске (Београдске) чете; за све време док се Посавски одред налазио на својој територији, она је била веза за слање бораца у одред. Мирка Вићентијевић је растурала летке у Баричу, Великој Моштаници, Грабовцу и другим селима и помагала све акције које су изводиле омладинке и жене. Милица Богдановић је прикупљала санитетски материјал и носила прикупљену храну првим групама партизана, а Даринка Маркезанова је преносила оружје и санитетски материјал из села у одред. Једном приликом кад је носила две пушке умотане у шаторско крило, зауставио ју је војник обучен у немачку униформу (вероватно фолксдојчер) и упитао шта носи. Она му је мирно одговорила да носи брдо за разбој и немачки војник ју је пустио. Поред ових жена радиле су још Софија Јовановић и Вукосава Крсмановић. У Грабовцу су се истицале радом Обренија Лазић, кандидат за члана Партије (одржавала је везу између Посавског одреда и Обреновца), Циганка Милица Катић (била је поуздани обавештајац одреда) и Радојка Филимоновић (организовала је прикупљање одеће и обуће и ношење хране у одред), а од омладинки Вида и Љубина Филимоновић (обе су примљене у КПЈ почетком 1945). У селу 4. X 41. Број 5 Недељни извештај II батаљона1) од 28. септ. до 4. окт. КОМАНДИ ПОСАВСКОГ НАРОДНО-ОСЛОБОДИЛАЧКОГ ПАРТИЗАНСКОГОДРЕДА Стање у батаљону од 28. септ. до 4. окт. је следеће: II по политичкој линији Погито све чете одн. водови станују по сеоским кућама, партизани су стално у додиру са грађанима. Митинзи се држе стално нарочито где се чешће н алазимо. У току ове седмице одржани су следећи митинзи — зборови: 28. IX одржан је збор на коме је присуствовало 50 сељака. Митинг је успео. Одржан је у В. Могатаници. 28. IX одржан је митинг у Бождаревцу. Присутно је било око 100 грађана. Исто тако и у Гунцатима истог дана. И у Гунцатима присуствовало је око 100 сељака. Митинзи су успели. 29. IX одржан је митинг у Остружници. Присутних било 60 грађана. Митинг успео. 1. X одржан митинг у Шиљаковцу на коме је било присутно 120 грађ. међу којима 40 жена. Овој команди су на крају ове седмице предложепи одбори у Дражевцу, Јасенку и Шиљаковцу. Ова команда ће одмах, још данас да шаље делегате за постављање истих. У Конатицама је постављен одбор од 8 лица. Одбори — народни — скупљају прилоге у новцу за Народни фронт. Досада су народни одбори достављали те прилоге нама а отсада ће те прилоге чувати уз нашу честу контролу сами одбори, одакле ће се давати нама по потреби одн. сиротињи и избеглицама уколико их буде, ако се ви слажете са тим. Одбори такође стално прикупљају животне намирнице које остављају у своје магацине. Наше финансије износе око 70 хиљада дин. Стално трагамо за материјалом за одећу, јер нам је људство голо, па ће та сума уколико будемо пронашли тог материјала, брзо нестати. Нарочито оскудевамо у вешу ради чега имамо муку за одржавање чистоће. Команда II батаљона Посавског Народно-ослободилачког партизанског одреда Миладин, Љуба, Добривоје'г) ЈУДИТА АААРГПП КА МЕШТЕРОВИК. (ПРВА ЗДЕСНА) И ДР ЈУЛ- ЈУДИТА АЈ1АРГИЋ, текстилна радница, рођена 10. августа 1917. године у ') Зборник ВИИ, том I, стр. 168—171. *) Миладин Ивановић, Љубомир вић-Љупче Шпанац, Добривоје Цекић. 191 Илић-Живко- Новом Саду, активно је учествовала у напредном радничком покрету пре рата. Примљена је у Партију 1939. године. Била је делегат на VI покрајинској конференцији КПЈ за Војводину 1940. године. Окупација Југославије затеклаЈУ је у Београду, одакле је послата на партијски рад у Обреновац, где је постала члан СК КПЈ. Од формирања Посавског одреда била је и курир између одреда и ПК КПЈ за Србију. После I непријатељске офанзиве учествовала је у организовању болнице у Радоињи. Почетком 1942. године била је политкомесар болнице у Новој Вароши, одакле је са групом рањеника отишла у Црну Гору. Била је политкомесар Централне болнице у Фочи и члан Политодјела II пролетерске бригаде. Учествовала је као делегат у раду I конференције АФЖ децембра 1942. године у Босанском Петровцу и изабрана је у Извршни одбор. Почетком 1943. године послата је као инструктор ЦК КПЈ на партијски рад у околину Бихаћа, а крајем исте године за члана Политодела XIII пролетерске бригаде. Септембра 1944. године упућена је на партијски рад у Војводину. Резервни је мајор ЈНА. Носилац је Споменице 1941. �КАТАРИНА-КЕТИ ШЕР, рођена 1908. у Србобрану, у напредни раднички покрет укључила се 1933. године у Београду. У Омладинскај секцији Женског покрета била је једна од најактивнијих чланица. Истовремено је радила с рад- ницима, са кућним помоћницама и другим синдикалним групама. Од 1935. до 1937. године издавала је, заједно са својим другом књижевником Чедом Миндеровићем, „Нашу књижицу“ (касније „Народну читанку"), публикацију намењену селу, око које су се окупили: сељаци-књижевници, учитељице, лекари, агрономи. Писала је под псеудонимом „Ката Косац“. Имала је широк круг пријатеља — припадника напредног радничког покрета, међу којима је била врло омиљена због своје несебичности и човечности. Већи део своје зараде коју је имала као пословођа једне продавнице перја уступала је организацији Црвене помоћи и појединцима, а њен стан и радња служили су као склониште друговима и другарицама које је гонила полиција, а ту је скривала и илегални партијски материјал. Учествовала је у илегалним акцијама Партије и радила у организацијама на које је Партија имала утицаја (ОМПОК и др). У НОП се укључила од самог почетка. Најпре је радила у Београду, на Дорћолу (учествовала у паљењу новина, дочекивала курире из унутрашњости, примала и слала поруке у одред). Када је полиција открила њен стан, отишла је у партизане (половином октобра 1941). Новембра се повукла са нашим јединицама из Ужица у Санџак, одакле је враћена на рад у Србију. У пролеће 1942. ухваћена је у околини Ваљева. Стрељана је у Ваљеву или Шапцу, после страховитог мучења, не откривши непријатељу ни своје име. ПЕРКА ВИЋЕНТИЈЕВИЋ-БОГДАНОВИЋ, из Забрежја, припадала је оној генерацији омладине која је стасала пргд II светски рат и с младалачким жаром и полетом прихватила идеје КПЈ. Године 1940. у селу је формиран женски омладински актив, чији је члан и Перка. Истрајно је радила на свом политичком уздизању и у време припрема за устанак постала кандидат за члана КПЈ. Половином јула 1941. године ступила је у Посавски партизански одред, у коме је убрзо примљена за члана КПЈ. Много је допринела ширењу напредних идеја међу женама и омладином у селима којима се одред кретао. Динамична и непосредна, умела је да приђе сеоским девојкама и да им на приступачан начин објасни циљеве НОБ. И као борац показала је неустрашивост у свим оружаним акцијама у којима је учествовала. За време I непријатељске офанзиве повлачила се с одредом до Нове Вароши, одакле је, по одлуци Партије, враћена у Србију на политички рад. На путу с}' је ухватили четници код Ариља и приморали да остане у једној кући као служавка. Кад је у пролеће 1944. године II пролетерска дошла у Србију, Перка се одмах сврстала у њене редове и наставила прекинуту борбу. Није стигла до краја, погинула је исте године, далеко од родне Посавине. је 1941. године формирана скојевска група, у којој су од омладинки биле: Добринка Чолић, Верица Ђокић, Гроздана Танкосић, Станија Вукосављевић, Милица Матић. Све су ухапшене после повлачења одреда и страховито тучене, али су се све добро држале. Гроздана Танкосић, која је имала само 14 година, разболела се од батина и умрла пре ослобођења. Верица Ђокић се 1944. прикључила НОВ и погинула 1945. године, а Добринка Чолић и Станија Вукосављевић су почетком 1945. године примљене у Партију. У селу Звечки су од првих дана устанка активно радиле омладинке: Живка Јоксић (почетком 1945. примљена у КПЈ), Вука Вуковић, Живанка, Олга и Ружица Поповић, Нада Поповић,1) Гина и Спаса Матић (обе су наставиле рад и после повлачења партизана, а Гина је 1941. године била и обавештајац одреда) и Продана Поповић, студент филозофије. члан СКОЈ-а од 1940. (одржавала везу са Посавским одредом до његовог повлачења). Све ове омладинке су пре рата биле обухваћене радом у напредном покрету преко одељка Задружне омладине. У Трстеници су се истицале омладинке Олга2) и Лепа Карић, Ангелина и Десанка Калинчевић (Ангелина је почетком 1945. примљена у Партију, а Десанку су 1944. заклали четници); у Стублинама Радојка Стаменић-Ранковић (прикључила се Посавском одреду приликом повлачења), Наталија Дробњак (крајем 1944. секретар МО АФЖ, примљена у Партију почетком 1945), Видосава Јелић.3) Хапшене су и мучене због сина или мужа у партизанима: Ангелина Рафаиловић, Станија Ранковић, Видосава Стаменић и Даница Сујић; у Дражевцу је Дара Ранковић била у логору на Бањици као талац за сина, а Лепосаву Петровић прогањали су четници због мужа првоборца. Ћерка Славка јој је стрељана у логору на Бањици као активиста НОП. У Пећанима је Ивана Бабић прихватала партизане и бринула о њиховој исхрани. Четници су у селу злостављали жене и мајке партизана: Ми!) Наставила је рад и после повлачеша одреда, а нарочито је била активна 1943—1944. године. Примљена је у СКОЈ 1944, а у Партију почетком 1945. 2) Олга је примљена у Партију 1941. године и исте године постала секретар партијске ћелије. После повлачења одреда малтретирали су је четници. Свакога дана је морала да се пријављује четничком штабу. Пошто је повлачењем одреда партијска ћелија расформирана, то је поново примљена у КПЈ 1944. године. Њена сестра Лепа је такође малтретирана после повлачеша одреда. 3) Ухапшена је после повлачења одреда као талац за мужа партизана и отерана у логор у Шапцу, где је провела три месеца. 192 �МИЛИЦА НИКОЛИЋ, радница у Београду, рођена у Баћевцима, укључила се у напредни раднички покрет уочи рата и активно је учествовала у радничким акцијама. После окупације земље, вратила се у своје село и политички радила са женама и омладином. Септембра 1941. године ступила је у Посавски партизански одред са којим се за време I непријатељске офанзиве повлачила према Ужицу. Тешко је рањена у борбама око Ужица и евакуисана у болницу на Златибору где су је Немци заклали са осталим тешким рањеницима. На фотографији је с оцем Владисавом, који је као борац Посавског одреда такође погинуо 1941. године. Њена мајка Селена била је активиста НОП, четници су је заклали крајем 1943. године. рославу Гајић (била у логору), Загорку Милосављевић (син отишао 1941. у партизане и погинуо), Бојану Пешић (умрла после рата) и Мирославу Ранковић. У Баћевцу су се истицале радом за НОП: Миленија Ивановић, Олга Миливојевић, Селена, Мирослава и Јана Николић и Добринка Николић-Костић, и све су за време рата убијене због своје активности; у Вранићу су активисти биле Драга Јелић (два сина погинула у партизанима, муж убијен а она била у логору на Бањици), затим све жене из породице Ђоинчевић и Пантић и још многе друге; у Гунцатима се истицала Марија Јовановић, којој су четници ударили 200 батина због њеног рада и сина партизана; у Остружници су међу најактивнијим женама биле: Даница и Милица Јекић, Милица и Цана Лазаревић, Јулка Миловановић, Ната Ранковић и све су прогањане, Златија Станковић је била у логору на Бањици као талац за брата партизана, а Тању, Рускињу, чије презиме није могло да буде утврђено, заклали су четници. У Обреновцу је било доста жена које су омогућавале извођење акција и пружале пуну помоћ друговима који су из одреда долазили по задатку у окупирани град. Кућа Кристе Гаћарић-Нинковић била је партијски пункт у Обреновцу. Анка Манић је била курир, носила је прикупљено оружје и санитетски материјал у одред; омладинке Емилија и Братислава Адамовић и Мира Пенчић биле су курири и обавештајци одреда. У ра&турању летака и прикупљању санитетског материјала и материјалне помоћи за Посавски одред истицале су се: Дана Благојевић, Зора Ђурић, Смиља Игњић, Евица-Бела Селенић, Дана и Загорка Станојчић. Омладинке Зора и Јела Благојевић су организовале рад са омладином. У њиховој кући су се окупљали сарадници НОП. Септембра 1941. године ухапшена је Зора са сестром Олгом, и обе су пуштене после два дана, јер им се кривица није могла доказати. Зора је тада по договору са друговима из Посавског одреда отишла у Београд и запослила се у једној апотеци, одакле је узимала санитетски материјал и слала га преко курира у одред. На Умци су се истакле у раду на помоћи одреду многе жене и омладинке, међу њима: Радмила Јовановић-Станојловић,1) херихтерска рад- МИЛИЦА НИКОЛИГ. С ОЦЕМ ВЛАДИСАВОМ НАДА МАРКОВИЋ, радница из Београда, рођена је 15. новембра 1914. године у Александровцу код Ниша. У напредни раднички покрет се укључила пре рата и постала члан Партије 1940. године. После окупације земље упућена је на партијски рад у Забрежје код Обреновца. До одласка у Посавски партизански одред јула 1941. године одржавала је везу између партијске организације у Забрежју и СК КПЈ за Обреновац. Била је руководилац болнице Посавског одреда на Пашиној Равни. Са болницом је прешла у Рогатицу, затим у Ужице, где је одређена да заједно са др Јулком Мештеровић организује болницу на Златибору. После повлачења из Србије била је борац Београдског батаљона I пролетерске бригаде и са бригадом је учествовала у игманском маршу. До IV непријатељске офанзиве била је члан Градског комитета КПЈ у Бугојну, затим члан Политодјела при централној болници на Грмечу. За време IV непријатељске офанзиве, као члан ЦО АФЖ (изабрана на I конференцији децембра 1942. године у Босанском Петровцу), организовала је болницу у једном селу између Ливна и Дувна. Од V непријатељске офанзиве па до ослобођења Ваљева септембра 1944. године била је помоћник политкома пратеће чете I пролетерске дивизије. После ослобођења Ваљева била је члан ОК КПЈ за Ваљево, а касније организациони секретар СК КПЈ за Ваљево. Резервни је капетан ЈНА. Сада је пензионер. Носилац је Споменице 1941. ') Предратки активиста радничког покрета; страховито су је мучили четници због активности и мужа првоборца. Одлично се држала пред непријатељима. Одмах после ослобођеша умрла је од последица мучења. 193 �МИЈ1ИЦА КАТИЋ из Грабовца определила се за НОП на почетку устанка. Од формирања Посавског партизанског одреда, била је један од његових поузданих обавештајаца. Њени подаци о кретању непријатеља били су најтачнији. Била је врло храбра и лично је водила партизанске патроле да им покаже где се налази непријатељ. Њен син, који је тада имао 13 година, био је курир команданта одреда. Милица је предано радила све до одласка одреда с којим је и сама пошла, али је уз пут изгубила везу и вратила се у село кријући се у пријатељским кућама. Откривена је и ухапшена фебруара 1942. године. Спроведена је у Београд у Специјалну полицију, где је подвргнута страховитом мучењу да ода своје везе. Ништа није признала и никог није одала. Послата је у логор на Бањици и стрељана 25. маја 1943. године са већом групом затвореника. РАДМИЛА-КЕКА ЈОВАНОВИЋ, домаћица из Обреновца, рођена је 1914. године у Грабовцу, у напредни покрет се укључила пре рата преко свога друга члана Партије. Учествовала је у свим акцијама, које је Партија организовала пре рата. Под окупацијом је наставила рад. Прикупљала је санитетски материјал, разносила пошту и друго. Крајем јула 1941. године ступила је у Посавски одред, где је августа месеца примљена у Партију. У одреду је била болничарка, а после повлачења из Србије политички комесар болнице у Чајничу. Године 1942. је завршила виши политички курс у Бихаћу и апотекарски курс и водила апотеку у Бихаћу и у II босанском корпусу. У III и IV офанзиви била је комесар ешелона тифусара. Учествовала је у борбама на Сутјесци у V офанзиви, затим је отишла на терен, где ]е била члан СК КПЈ и секретар АФЖ за срез Прњавор. Пред полазак за Србију била је партијски руководилац инжењерске чете при штабу I пролетерске дивизије, и на тој дужности остала до ослобођења Ваљева, септембра 1944. године. У ослобођеном Ваљеву била је члан ОК КПЈ и члан ОО АФЖ за Ваљево, а после ослобођења ОбренОвца члан СК КПЈ и секретар СО АФЖ за посавски срез и члан Главног одбора АФЖ за Србију. Сада је пензионер. Носилац је Споменице 1941. КРИСТА ГАЋАРИЋ-НИНКОВИЋ, домаћица из Обреновца, рођена 1906. године, мајка троје деце, предратни активиста напредног радничког покрета, учествовала је у акцијама које је водила Партија; у њеном стану су одржавани партијски састанци. Под окупацијом је наставила рад. Њена кућа је постала партијски пункт, а она је одржавала везу с партијском организацијом у селу Звечка, преко које је ишла веза за Посавски партизански одред. Њен рад није остао непримећен. Полиција је већ држала њену кућу под присмотром и пратила њено кретање. Ухапшена је септембра 1941, у моменту кад је куриру предавала извештај за штаб Посавског одреда. У затвоРУ У Обреновцу подвргнута је зверском мучењу, али ништа и никог није одала. После три дана спроведена је у Специјалну полицију у Београду, а затим у логор на Бањици и стрељана 17. октобра 1941. године. ница, затим Драгосава, Ленка, Мирослава и Радојка Живковић, Златија Милуновић и Марија Ћурчић (све малтретиране и прогањане од четника), Нада Јевремовић, Милица Илић (претучена од четника, умрла је одмах после рата од последица мучења), Ковиљка Димитријевић (била у логору на Бањици као сарадник НОП), Јелена Јанковић (заклали је четници заједно с мужем у јесен 1943) и омладинка Иконија Живковић-Ристић.1) Септембра 1941. године, пошто се број бораца у Посавском одреду повећао, формирани су батаљони: I посавски, II београдски и III тамнавски. У III тамнавском батаљону било је 15 другарица, од којих су, као активни чланови УРСС-а, биле примљене пре рата у СКОЈ кројачке раднице: Милена Ситарица, Драгица Милићевић, Љубица Мазињанин, Милица Ребавка, Дана Милићевић, Вера Лошић и Софија Мушицки. Остале другарице у батаљону биле су: Марија Бајић, Нада Урошевић, Драгана Миловановић, Негослава Милошевић, Софија Алексић, Вера Ранковић-Селенић, Милка и Љубица Кусуровић. Половином септембра 1941. формирана је кројачка радионица у Бањанима и у њу су повучене на рад све другарице из III тамнавског батаљона. Руководилац ове радионице била је Љубица Мазињанин. Радионица је имала око 20 шиваћих машина и доста материјала. Живот и рад у радионици били су организовани као у одреду. Поред преданог рада за машинама другарице су радиле и на свом политичком образовању и учесвовале у поселима и приредбама које је културна екипа одреда давала за народ. Половином октобра радионица је због надирања непријатеља премештена у Кожуар, а затим у Туларе и Оглађеновац, па у Драгодол, Дебело Брдо, Љубовију и на крају у Ужице. Ту је радионица расформирана а другарице распоређене по јединицама као болничарке. Почетком децембра 1941, после прелаза главнине партизанских снага у Санџак, Тамнавски батаљон се задржао у селу Шљивовици, где је одржано саветовање чланова Партије и ‘) У њеној су се кући одржавали политички састанци и прорађивао материјал у време устанка, а после I непријатељске офанзиве кућа је постала пункт за везу са Космајским одредом. Ту је везу држао њен отац Драгомир до 1943. године, када су га четници заклали, а она је помагала оцу у раду. Хапшена је два пута у 1943. После изласка из затвора морала је да се склони са Умке да је четници не би заклали. Побегла је у Београд, а затим се пребацила у Горњи Милановац, где се септембра 1944. прикључила IX крајишкој бригади. 194 �донета одлука да се батаљон врати у Тамнаву. Али пре него што је извршен покрет, Немци, обавештени од четника, изненада су опколили Тамнавце у шљивовичкој школи. Од 300 бораца спасло се само 100. Остали су изгинули, заробљени или су изгубили везу с батаљоном. Немци су зверски побили заробљене партизане. Четвртог децембра 1941. немачки војници су везали за дрво пред школом, Милицу Ребавку, Драгицу Милићевић, Веру Лошић и учитељицу из Шљивовице, посули их бензином и живе запалили. Из ове групе успела је да се спасе само партизанка Софија Мушицки, побегавши боса и неодевена кроз прозор; ухватили су је четници и спровели у затвор на Убу, одакле је као малолетна пуштена. До Нове Вароши стигле су: Милена Ситарица, Марија Бајић, ЈБубица Мазињанин и Дана Милићевић, а остале другарице из батаљона заробљене су у борбама с четницима. Из Нове Вароши су враћене на свој терен Лзубица Мазињанин и Дана Милићевић. На повратку су Лзубица Мазињанин ухватили четници и зверски убили, а Дана Милићевић је успела да се врати у Тамнаву и прикључи тамнавској јединици која је остала на терену. Она је 28. фебруара 1942. године у борби с четницима рањена и заробљена. Била је у затвору на Убу, а као врло млада пуштена је на интервенцију грађана. Милена Ситарица и Марија Бајић биле су борци II пролетерске бригаде. Марија Бајић је погинула у V офанзиви, а Милена Ситарица у пролеће 1944, у Кушићима код Ивањице, при прелазу јединица у Србију. Крајем новембра 1941. I батаљон Посавског одреда учествовао је у борби на Кадињачи. После ове борбе, преостале чете I батаљона повлачиле су се према Санџаку и стигле у Нову Варош почетком децембра. Ту је одлучено да се једна група другарица врати на свој терен. У тој групи су биле Катарина-Кета Шер-Мидеровић, Перка Вићентијевић и Радмила-Кека Јовановић. Кета Шер је успела да се врати у Србију, али су је у пролеће 1942. ухватили четници у околини Ваљева и после страшног мучења стрељали као безимену партизанку, па јој се не зна гроб. Перку Вићентијевић су заробили четници у селу Брезови. Године 1944. поново се прикључила НОВ и исте године погинула. Радмила-Кека Јовановић, пошто није успела да се пробије у Србију, вратила се крајем децембра У Нову Варош, у свој батаљон. ОБРЕНИЈА ЛАЗИЋ из Грабовца определила се за напредни покрет пре рата и са успехом је извршавала све задатке и на почетку окупације постала је кандидат за члана КПЈ. Мада је имала дете од четири године, активно се укључила у припреме за устанак. Кад је формиран Посавски партизански одред, добила је задатак да одржава везу између одреда и партијског руководства у Обреновцу. Увек је успевала да изврши задатак. Њен рад био је прекинут повлачењем одреда са територије Посавине. Обренија је остала у селу у које су дошли четници Косте Пећанца. Сазнавши за њен рад, четници су је подвргли страховитом мучењу да ода свој рад и везе. Кад то није помогло, довели су је на обреновачко гробље заједно с мужем и малим дететом и претили јој да ће убити дете ако не ода своје везе. И на ту претњу Обренија је остала нема. Кад никакве муке и претње нису помогле, четници су заклали и њу и њеног мужа на гробљу, а дете су поштедели. љена је у СКОЈ. Септембра 1941. године ступила је у III тамнавски батаљон Посавског одреда и радила у кројачкој радионици у Бањанима. После расформирања радионице, прикључила се батаљону. Заробили су је Немци у селу Шљивовици 4. децембра 1941. године, везали је за дрво, полили бензином и живу спалили. • ЉУБИЦА МАЗИЊАНИН рођена на Убу 1920, као кројачка радница била је активан учесник радничког покрета, члан синдиката и Културно-уметничког друштва „Абрашевић". Пред сам рат удала се за Андрију Мазињанина, који је 1941. био комесар Тамнавског партизанског одреда. Ступила је у одред у данима његовог формирања. У КПЈ примљена је у одреду. Обављала је дужност руководиоца кројачке радионице у Бањанима. Повлачила се с радионицом до Ужица, где је радионица расформирана, а затим до Нове Вароши, одакле је враћена на свој терен. На повратку четници су је ухватили и убили 19. децембра 1941. године на Катићимау селу Брезови. • МИЈ1ИЦА РЕБАВКА рођена 16. новембра 1924. на Убу, са сестром Љубицом Мазињанин ангажовала се у акцијама напредног радничког и омладинског покрета. Као кројачка радница била је члан синдиката и Културно-уметничког друштва „Абрашевић". Уочи рата прим- 195 ДРАГИЦА МИЛИЋЕВИЋ рођена 1. новембра 1924. на Убу, постала је члан СКОЈ-а као кројачка радница и запажен активиста напредног радничког и омладинског покрета. Била је члан УРСС-ових синдиката и Културно-уметничког друштва „Абрашевић". У Партију је примљена по доласку у одред, септембра 1941. године. Распоређена је да ради у кројачкој радионици у Бањанима. После расформирања радионице прикључила се Тамнавском батаљону. Заробили су је Немци 4. децембра 1941. године, везали је за дрво, полили бензином и живу спалили. �Приликом формирања I пролетерске бригаде њени су борци постале Нада Марковић и Боса Ратковић, а Јудита Аларгић и Радмила-Кека Јовановић су повучене на рад у Централну болницу. Други, Београдски батаљон Посавског одреда дејствовао је у непосредној близини Београда. Крајем октобра 1941. је пред немачком казненом експедицијом прешао на Космај. У Космајском одреду је тада било око двадесет другарица, углавном из Београда, које су већ биле познате полицији као партијски радници и пошто нису даље могле да се одрже на илегалном раду, то су упућене на слободну територију на разне дужности. Њима су придодате другарице из II батаљона и формирана је група од укупно осамнаест другарица која је требало да отпрати рањенике. Групу су заробили четници ДМ и одвели у Брајиће, у Дражин главни штаб. Од њих осамнаест четници су одвојили четири које су им изгледале као сељанке, а четрнаест другарица су после зверског мучења стрељали 6. новембра 1941. Из групе стрељаних спасла се једино Лепосава Лукић, текстилна радница из Вреоца, болничарка II шумадијског одреда, која је била рањена и притајила се, а кад су четници отишли, извукла се и прикључила партизанима. Њена изјава о стрељању у Брајићима објављена је у „Борби” од 27. XI 1941. године. Тридесет и три друга и другарице свирепо убијени крај Брајића ОДЛОМАК ПИСМА МИЛЕНЕ СИТАРИЦЕ ПИСМО ЈЕ НАПИСАНО 31. ДЕЦЕМБРА 1942. ГОДИНЕ, ПОСЛЕ ОСЛОБОБЕЊА ЛИВНА, ДАНИЦИ МИЛОСАВЛзЕВИВ КОЈА ЈЕ ЛЕЖАЛА РАЊЕНЛ У БОСАНСКОМ ПЕТРОВЦУ. У ПИСМУ ЈЕ ОБАВЕШТАВА О ДОГАБАЈИМА У IV БАТАЛ.ОНУ И АКЦИЈЛМА II ПРОЛЕТЕРСКЕ БРИГАДЕ И БОДРИ ЈЕ ДА ИЗДРЖИ, А ОНДА БЕ ОПЕТ ЗАЈЕДНО У НОВЕ ПОБЕДЕ, У СОЦИЈАЛИЗАМ. НИЈЕ ДОЧЕКАЛЛ ПОБЕДУ, ПОГИНУЛА ЈЕ У РАНО ПРОЛЕБЕ 1944 ГОДИНЕ. ЊЕНИМ ЖЕЛзАМА ПРИДРУЖИЛА СЕ И НАДА МАТИП, КОЈА ИСТО ТАКО НИЈЕ ДОЧЕКАЛА СЛОБОДУ. ПАЛА ЈЕ ПРИ КРАЈУ ПРОЛЕБА 1944. ГОДИНЕ ДЛЛЕКО ОД РОДНОГ УЖИЦА. ПИСМО СЕ НАЛАЗИ У МУЗЕЈУ РЕВОЛУЦИЈЕ У БЕОГРАДУ 196 У околини села Брајића стрељано је 17 другарица, лекарки и болничарки, као и 16 другова, махом рањеника. Из те групе се спасла једино радница Лепосава Лукић. Она је рањена у руку и ових дана је стигла у један град на ослобођеној територији, У невезаном разговору ова девојка каже: — С друговима и другарицама из Посавског и Космајског одреда били смо упућени на ослобођену територију. Било нас је 33. Цругови су били већином рањеници и лекарски препоручени за болницу. До Љига смо догили камионом. Ту нас дочекују четници ватром из пушака. Затим су се извинили објашњавајући да је неспоразум. Пустили су нас да ту одржимо митинг и преноћимо. Затим смо кренули преко Мионице за Горњи Милановац. У Мионицу смо стигли увече. Ту су нам одузели оружје, извршили претрес и привели равногорском штабу. У штабу су нас дочекали непријатељски и грубо. Одмах су нам саопштили да ће девојке пустити а другове стрељати. Ми смо одбили да се одвојимо од другова, те су нас све заједно �повели за Равну Гору. Пошли смо за Брајиће, често су нас гонили да трчимо. Стално су нас кињили, често ударали кундацима. У Брајићима нас дочекује ађутант Драже Михаиловића и каже: — Шта то гробље водите са собом, што их нисте побили! Затим нас воде у село Теочин. Ту смо преноћили у једној кафани. При том су извршили претрес —• отимачину. Скинули су нам све топлије одело, обућу, сатове и одвели нас у село, мислим да се зове Клаоница. Ту су нас стрпали у једну јаругу са шипражјем — другарице су поседале. Четници су почели да се договарају звиждањем. Једна група иза нас почела је да пуца. На то су и остали припуцали на нас без икакве претходне припреме. Многе су другарице певале, држећи се храбро. Ја сам рањена у руку и одмах сам легла. Направила сам се <3а сам мртва. Када је пао мрак, извукла сам се из јаруге и побегла. Колико знам у тој групи биле су ове другарице и другови: Вуја Ољача, Олга Јојић, нека Боба, докторка Лоти Ебл, нека докторка Оља, висока плава, затим командант космајског одреда Тодоровић с другарицом. Остале другове и другарице не знам, јер су били из других одреда. Четири другарице које су четници издвојили као сељанке предате су Немцима, који су их затворили у Ваљеву. Те су биле: Драгица Вићентијевић и Нада Бабић, болничарке II батаљона Посавског одреда и Добрила Арсенијевић и Љубица Јовичић-Цига, болничарке Космајског одреда, које су касније пуштене из затвора. По изласку из затвора, Добрила Арсенијевић је својој партијској организацији дала изјаву о стрељању у Брајићима: ”Када сам стигла у село Миросавце нашла сам на окупу цео Космајски народноослободилачки партизански одред „Раде Јовановић“. Одред је био састављен из 3 чете. Друг командант одреда доделио ме је I чети за болничарку. Примила сам нешто санитетског материјала и тако постала партизанка. Остали смо 3 дана у том селу. Било је још другарица и ми смо организовале прање веша друговима и прикупљање чарапа по селу. На збору је говорила и једна другарица у име жена. Другови су ишли у разне акције, а као болничарка ишла је увек само једна другарица. Те акције нису имале рањеника тако да није било више потребно болничарки. Отишли смо затим у друго село. Ту смо ми жене разговарале са сељанкама и вршиле прикупљање чарапа. МИЛЕНА СИТАРИЦА, кројачка радница, рођена 1922. године на Убу, врло се рано укључила у раднички покрет и примљена је у СКОЈ 1939. године, а у Партију априла 1941. године. Под окупацијом је радила са омладином на Убу и околини до септембра 1941. године, када је ступила у Тамнавски батаљон Посавског одреда. Кад је формирана партизанска радионица у Бањанима, повучена је на рад у радионицу. За време I непријатељске офанзиве повлачила се са радионицом до Ужица, а затим се прикључила јединици као борац и болничарка и повукла се за Санџак. Радила је једно време у партијској техници у Новој Вароши, а марта 1942. године је ступила у II пролетерску бригаду. Учествовала је у свим борбама, које је бригада водила. Нарочито се истакла у извлачењу и превијању рањеника са положаја. Од половине 1942. па до почетка 1944. године била је руководилац СКОЈ-а II ужичког батаљона II пролетерске бригаде. Почетком 1944. године премештена је у културну екипу исте бригаде. Погинула је у борби са Бугарима марта 1944. године у Кушићима код Ивањице при прелазу јединица у Србију. СТУПАМО У ПРОЛЕТЕРСКУ Чланак Милене Ситарице, штампан у листу II пролетерске бригаде „Без предаха” После снажне зиме, коју смо провели борећи се по Синџаку, носле кише, глади и свих оних тешких дана одлазимо у Источну Босну. Стижемо на Бољанић, а затим на Метаљку. У овој ваздушној Бањи некад су господа проводила дане. А дапас смо ми ту. Разговор. Песма. Са наших ногу топи се снег и прави барице на паркету. Ујутру за Чајниче... Спуштамо се брзо. Клизаво је, падамо, али шта мари — идемо у град. Веселимо се, јер ступамо у Другу пролетерску бригаду. Много смо слушали о Првој пролетерској. Сада ето, ми ћемо имати нашу Пролетерску бригаду. Успут сретамо сељаке са натовареним коњима. Радознали смо — распитујемо, колико има до Чајнича. Стари Босанац, задовољан, хита да нам одговори. Најзад први врхови џамија. Око града густа борова шума. — Песма, песма! преноси се са зачеља. Стој!... Поправљамо капуте, мало се уозбиљимо и улазимо са снажном „Буђоновком”. Весео дочек, станови осветљени електричним светлом. „Замисли, друже, партизани седе у оваквој соби. А пре неколико дана” ... Ујутру спремање, парење веша, крпљење одела. Правимо знаке пролетерске: срп и чекић. Одлазимо у строј. Није то обичан строј ужичког батаљона. Не, то је велики строј... пред Домом културе: Шумадинаца, Чачана, Ужичана. Ариљаца, Пожежана... Насмејана лица одједном се уозбиљише. Пада команда: — Мирно! Поздрав на десно! Долази друг Тито. Смеје се, у очима му пуно љубави за сваког борца. Затим нам говори. Тито говори пролетерима... Сви смо се осећали поносним, већим. А кад смо кренули, кад је партизански шофер нестрпљиво засвирао, са камиона се заорило: „Кренула је црвена машина... ” И целим путем песма. Овај покрет нам је кратак — еео камион већ шкрипи на мосту брзе Дрине, која проноси журно своје валове и са њима поздрав пролетера својим мајкама и сестрама у Србију... МИЛЕНА СИТАРИЦА Сада долази напад целог Космајског одреда на базу петоколонаша Венчане. По савету друга лекара Дејана Поповића, санитетско особље имало је да се 197 �тију. Октобра 1941. године услед провале, напустила је Београд и ступила У Космајски одред. Крајем истог месеца послата је на слободну територију. На путу је ухваћена од четника и предата Немцима. Одведена у затвор у Ваљеву и касније пуштена. Вратила се у Београд и наставила рад. У току мартовске провале 1942. године прешла је у Трстеник, где је набавила лажне исправе на име Марковић Дивне и у пролеће 1943. вратила се у Београд и поново наставила рад. Ухапшена је 27. децембра 1943. године и после завршене истраге упућена у логор на Бањици 5. јануара 1944. године као кривац I категорије. Стрељана је 7. септембра 1944. године. • БОСА РАТКОВИЋ, текстилна радница у Београду, рођена је 1923. године у Скопљу. У напредни раднички покрет се укључила пре рата и примљена је у СКОЈ 1939. године. Под окупацијом је наставила рад. Септембра 1941. године ступила је у Посавски партизански одред. После повлачења главнине партизанских снага за Санџак постала је борац I пролетерске бригаде. Била је болничарка Посавске чете VI београдског батаљона I пролетерске бригаде. Примљена је у Партију јануара 1942. године. Носилац је Споменице 1941. Седамнаестогодишња ЛЕПОСАВА ЛУКИЋ, текстилна радница из Вреоца, једина је преживела стрељање у Брајићима. Јула 1941. године ступила је у Шумадијски партизански одред и била болничарка. После Брајића постала је борац II пролетерске бригаде, заменик санитетског референта батаљона у II пролетерској бригади и санитетски референт батаљона у IV војвођанској бригади. Тешко је рањена на Сутјесци и затим још три пута у току рата. У II пролетерској бригади примљена је у Партију. Резервни је капетан ЈНА и ратни војни инвалид. Носилац је Споменице 1941. • ДОБРИЛА АРСЕНИЈЕВИЋ, чиновник из Београда, рођена је 24. марта 1919. године у Ритопеку. Укључила се у напредни раднички покрет пре рата и августа 1941. године примљена је у Пар- сжесги. ван попришта борбе. Другове рањенике би нал ту доносили другови. На одређено место одакле се имао вршити напад ми смо стигле на време. Терен се није претходно испитивао. Ми болничарке остале смо ван села, али смо приметили неку колону да се креће. Мислећи да су то петоколонци који беже, ја сам пошла да обавестим друга командира I чете. Кад сам стигла после 5 минута почела је борба. Ту смо претрпели пораз, једва смо се извукли. I чета примила је на себе сву ватру. Изгинули су нам тада најбољи другови. Анаф, ивдокат из Пожаревца, заменик ком. I чете, чл. парт., Еди Давичо, из Београда, политком Ј чете, чл. парт., Јован Јерковић из Београда, бивши политиком 1 чете, чл. парт., „Гига“, чл. парт., „Галама“, чл. парт., Рудолф Цегледи, доктор права, потпредседник „Ботича“, још два друга члана Партије чијих се имена не сећам. После оваквог пораза учињене су реформе: I чета се дели на две и тако добијамо сада 4 чете. У то долази и једна чета која се повукла са терена Грочанског среза. Број другарица се попео на 14. Рањеника није било да бисмо се све упослиле као болничарке. Уколико их је било морали смо их слати са нашег терена јер је овај био врло несигуран. Непријатељ је увек могао доћи после нас, а рањенике нисмо могли увек носити на колима. Другарице оставити у селу да раде на политичком подизању села исто није било сигурно. Могле 6и пасти непријатељу у руке. На политичком подизању партизана радили су политикоми чета. Бојне обуке уопиите није било јер ми саме нисмо баш биле способне за то, а нико нас томе није ни учио. Револвери уколико смо их имале служили су нам за самоодбрану (пушака није било довољно ни за другове). Сада су чете биле одвојене, свака чета је имала свој терен и своје задатке. У I, II и III чети другарице су биле распоређене. Штаб одреда био је одвојен од свих чета. Другарице Вукосава Цегледи1) и ја позване смо у штаб одреда да би се примиле дужности курира. 15 дана смо седеле не радећи нигита јер није могло да се набави сељачко одело за нас. У то време долази и одлука о смењивању друга команданта Космајског народноослободилачког партизанског одреда. Друг Христифор Петровић (није право име), дрводељац, који је по тој ствари дошао у Космајски штаб, на састанку штаба саопштава нам о одлуци да се смени друг командант, и друго, да се све другарице повлаче са терена у ослобођене крајеве, да би се запослиле у радионицама. Први посавски батаљон налазио се на нашој територији пошто је био потиснут од непријатеља са своје територије. Другарице из Космајског одреда пребачене су, након дугих преговора, I посавски батаљон који је тих дана ‘) Вуја Ољача-Цегледи. 198 �уз помоћ Космајског одреда имао да се поново пребаци на свој терен а затим нас другарице — са куририма послати у ослобођене крајеве. Пребацивање I посавског батаљона није успело и ми смо се поново нашли на територији Космајског одреда. Сада се доноси друга одлука. Да се ми другарице, 4 друга рањена приликом покушаја пребацивања I посавског батаљона на своју територију, друг Ђока Павловић, поштар из Београда, који је већ раније морао бити пребачен у ослобођене крајеве, са другом Христифором Петровићем, а са неколико другова који би нам служили као заштита, пребацимо преко терена Шумадинаца на ослобођену територију. Било нас је 18 здравих другарица, 1 болесна,1) друг Ђока Павловић и још 12 другова. До варогиице Љига дошли смо несметано. На путу смо видели четнике Драже Михаиловића заједно са друговима из Шумадијског батаљона. У селу Липље четници су нам приредили ручак. Заклали су ови,у. Сада смо били на територији где у близини нема непријатеља. У Љигу нам је исто спремљена вечера, доручак и ручак. Из Љига 4 рањена друга, друг Ђока Павловић и 1 болесна другарица отишли су за болницу у Горњи Милановац, а нас 30 пошло је за Мионицу. У Мионици су већ у понедељак, дакле пре 3 дана, вршена хапшења партизана од стране четника који су дотада седели заједно са партизанима. О томе нисмо ништа знали иако између Љига и Мионице има 9 км. На путу за Мионицу једна заседа од четника разоружала је наше другове и нас заробила. Рекли су нам да се ништа не бојимо, да ће нас пустити чим нас саслушају. Објаснили су нам да је дошло до расцепа између Драже Михаиловића и партизана јер су партизани убили неке њихове официре међу којима и неког Узелца. Друг Христифор Петровић који нас је спроводио за Главни штаб у Ужице, иступио је пред њих тражећи да нас пусте а њега као главног кривца, као комунисту, задрже. Њега је њихов мајстор одмах предао њиховој полицији која га је одвела до Струганика, места где смо и ми били спроведени. Нашли смо њега већ свог испребијаног и било нам је јасно да нас они неће више пустити. Одатле спровели су нас у Главни штаб, преко планине Сувобора, у село Брајиће. Ту су одмах од нас одвојили друга Христифора и другарицу Милену Илић, учитељицу, канд. Партије, другарии,у заменика командира I чете Космајског одреда, бившег активног инж. капетана југословенске војске Павла Илића... Преноћили смо у суседном селу Теочину а сутрадан смо се вратили натраг У Брајиће. Капетан Орељ, виши сав. Мин. саобр. почео је са испитивањем ко ]е шта по занимању. Да ли познајемо „Тита", причајући нам како су много Ружа Живановић, болничарка II батаљона Посавског одреда. ') покрет укључила се 1938. године. Године 1941. била је кандидат за члана КПЈ. У Космајски партизански одред је ступила половином јула и била прва партизанка у одреду. Крајем октобра 1941. године упућена је на слободну територију, на рад у Врховном штабу. Ухватили су је четници са целом групом од 33 друга и другарице. После зверског мучења одведена је на Равну Гору и тамо стрељана са још једним другом из групе. ВУКОСАВА-ВУЈА ОЉАЧА-ЦЕГЛЕДИ (Жепче, БиХ, 23. X 1916. — Брајићи, 6. XI 1941). Службеник Аграрне банке у Београду. У напредни покрет укључила се као ученица трговачке академије у Бањој Луци. Прешла у Београд 1937. године где се укључила у рад СБОТИЧ-а и Омладинске секције Женског покрета. Хапшена је пре рата. Члан КПЈ. По окупацији наставила рад. Половином октобра 1941. године ступила је у Космајски партизански одред. Ухваћена је са 33 друга и другарица и после зверског мучења стрељана. Др ЛОТА ЕЈДУС (Београд, 22. VIII 1913. •—• Брајићи, 6. XI 1941), лекар. У напредни покрет се укључила као студенткиња. Активно је радила у Удружењу медицинара. Једно време је била и секретар Удружења. После завршених студија специјализовала је интерну медицину. Под окупацијом се укључила у илегални рад за НОП. У Космајски одред ступила крајем септембра или почетком октобра. Из Београда је тада понела доста санитетског материјала и један хируршки инструментариј. Остала је у Космајском одреду до краја октобра, када је са групом другарица и другова послата на слободну територију да ради у болници. Целу групу су заробили четници. Одбила је понуду четника да постане њихов лекар. Стрељана је после зверског мучења. МИЛЕНА ВЕЛИМИРОВИЋ-ИЛИЋ, учитељица у Врачевићу (Ваљево), рођена је 1913. године у Зворнику, у напредни 199 РАДОЈКА РАНКОВИЋ-СТАМЕНИЋ из Стублина укључила се у рад за НОП у првим данима устанка и организовала рад међу женама у селу. Кад се Посавски одред повлачио са своје територије, оставила је двоје деце и прикључила се одреду. Уз пут су је заробили четници и посте мучења предали Немцима. Пошто никакве муке нису могле да сломе ову јуначку жену и мајку, отерана је у логор на Бањици и стрељана 17. децембра 1941. године. �1936. била је члан иницијативног одбора за оснивање Женског покрета у Крагујевцу, а после оснивања ЖП члан управе. Као професор васпитавала је омладину у напредном духу. Била је члан КПЈ. Августа 1941. године ступила је у Космајски партизански одред, чији је командант био њен друг. Заједно су заробљени. Он је издвојен и стрељан у Ваљеву, а Драгиња је стрељана у Брајићима, у групи са 33 друга и другарице. За њима је остало четворо мале деце. ОЛГА ЈОЈИЋ-ПЛАВА, службеник у Министарству саобраћаја; члан КПЈ постала је пре рата. Била је једна од најактивнијих чланица Омладинске секције Женског покрета и члан те партијске јединице. Била је такође члан уже редакције часописа „Жена данас". Под окупацијом је наставила илегални партијски рад. Почетком октобра 1941. године отишла је у Космајски партизански одред. Крајем месеца кренула је са групом болничарки и рањеника на ослобођену територију. Заробили су је четници са 33 друга и другарице и после зверског мучења стрељали 6 . новембра 1941. године у Брајићима. © ДАРА ПОПОВНП-ТАДИП ЈОВИЧИП-ЦИГА (ДЕСНО) И ЉУБИЦА ДАРА ТАДИЋ-ПОПОВИЋ, ( . . . — Брајићи, 6 . XI 1941), службеник. Била је предратни члан КПЈ. После окупације упућена је на партијски рад у Обреновац. Јула 1941. године ступила је у Посавски партизански одред и повремено била веза одреда са ПК КПЈ за Србију. Крајем октобра 1941. године послата је на ослобођену територију да формира болницу. На путу су је ухватили четници и стрељали у групи са 33 друга и другарице. погрешили што га нису убили кад је ту долазио на преговоре итд. Важно је то да свака другарица која је била радница или интелектуалка, 6ила је задржана. Ја сам рекла да сам без занимања и још једна другарица/) две су биле сељанке.2) Показали су нам летак Покрајинског за Чачак у коме се Дража Михаиловић назива петоколонашем због убиства друга Милана Благојевића, ком. Шумадијског батаљона. По причању четника и сина Драже Михаиловића и касније у затвору у Ваљеву, једне другарице из Горњег Милановца из болнице, другарице које су биле одвојене од нас четири, су стрељане, а то су: Вукосава Цегледи, прив. чинов. из Београда, Лоти,3) лекар из Београда, Милена Илић, учитељица из Београда, Љубица „Корошец",4) радница из Београда, Олга Јојић из Београда, Драга Тодоровић проф. из Крагујевца. Пуна имена осталих другарица не знам. Биле су Дара5) из Београда, Зорае) из Београда, Боба из Београда, Мара из Трговачке академије, Љубинка7) радница (друг јој је Јова, политком I чете I посавског батаљона) и Лукићева8) из Врелаца, која је побегла испод стрељања и дошла рањена у Горњи Милановац, где је о стрељању осталих другарица причала једној другарици болничарки, која ми је све испричала у затвору у Ваљеву. Ова другарица се зове Лепосава Лукић из Чачка. Имена двеју (стрељаних) другарица сасвим не знам. Од другова ту у Брајићу задржани су друг Христифор Петровић и друг Хаим чл. парт. Из Брајића су нас послали на Равну Гору где се налазио мајор Калабић. Ту су нама другарицама и неким млађим друговима поред свих удараца по глави јоги дали по 25 удараца. Затим је настало једно вођење у Брајиће па у Прањане, затим у гиколу села Планинице одакле су нас повели за Мионицу, а затим у Словац где су нас Немци дочекали са камионима па су нас одвели у Ваљево. Било нас је око 350. То су другови које ја нисам познавала јер је то било све из околине Ваљева, било је Шумадинаца, из Горњег Милановца. Ту сам видела друга Ђоку Павловића, који је отишао за Горњи Милановац. Друг Ђока, према једној вести, стрељан је у Ваљеву, јер је њега једино познавао гиеф агената у Ваљеву, разбојник Божић. Од осталих другова познала сам само Стевана Бркића, инж. из Београда, Божу Максимовића, инж. из Београда, политикома 1 шумадијског батаљона, друга Милутина Тодоровића проф. из Крагујевца, бившег команданта Космајског одреда, друга Денића, чије име не знам, из Београда. *) Љубица Јовичић - Цига. !) Драгица Вићентијевић и Нада Бабић. 3) Др Лота Ејдус. ‘) Љубица Ракић. 5) Дара Тадић. •) Зора Чаленић. ') Љубинка Дикић. *) Лепосава Лукић. ДРАГИЊА ТОДОРОВИЋ (Велико Градиште, 1906. — Брајићи, 6 . XI 1941), професор у Крагујевцу. У напредни покрет укључила се пре рата. Године 200 �ЉУБИНКА ДИКИЋ, текстилна радница са Умке, рођена је 1917. године у Ритопеку. Активно је радила у синдикату текстилних радника и учествовала у свим радничким акцијама. Примљена је у Партију крајем 1940. године, После окупације радила је на окупљању жена у Посавини. Ступила је као болничарка у Посавски партизански одред. Крајем октобра 1941. године упућена је на слободну територију са групом другарица да ради у болници и у позадини. Ухватили су је четници са целом групом и после зверског мучења стрељали у Брајићима 6 . XI 1941. године. Од другарица које су биле у затвору пуштене су: Загорка Савић из Горњег Милановца, Љубица Јовичић, радница из Београда, Драгии,а Вићентијевић из Забрежја, Надежда Бабић, чл. парт. из Забрежја, Милица Живковић, ст. филозофије из Горњег Милановца, Љубица1) Коен, студ. ум. школе из Београда, још 1 другарица2) и ја. У затвору су задржане другарице које су познате њима, јер су из околине Ваљева ... 11-111 1942.3) У Брајићима су стрељане: Оливера Вањек, Милена Велимировић-Илић, Љубинка Дикић, др Лота Ејдус, Олга Јојић, Вукосава-Вуја Ољача-Цегледи, Дара Поповић-Тадић, Љубица Ракић, Драгиња Тодоровић, Зора Чаленић, Беба, текстилна радница из Земуна, Боба, ученица гимназије из Београда и Мара (или Јелица), ученица трговачке академије из Београда. Другарице из II (Београдског) батаљона Посавског одреда које су остале у својим четама, учествовале су у свим борбама које је батаљон водио у одбрани слободне територије. Батаљон је 6. децембра 1941. стигао у Радоињу. Приликом формирања I пролетерске бригаде, батаљон је ушао у њен састав као VI београдски батаљон. Од другарица је у бригаду ушла само Лепа Марковић; Борка Демић и Живанка-Сека Вићентијевић послате су на рад у хируршку екипу I пролетерске бригаде, а Вера Црвенчанин у агитпроп Нове Вароши. После одласка Посавског одреда према Санџаку и Босни, у Посавини је отпочео терор. Мучени су сви они који су помагали партизане. Четници Косте Пећанца ухватили су Обренију Лазић заједно с мужем и малим дететом и да би изнудили признање о њеним везама с партизанима, претили су да ће јој заклати дете. И поред претње, Обренија није хтела ништа да каже. Четници су је тада заклали заједно с мужем на гробљу У Обреновцу, а дете су поштедели. Радојку Стаменић-Ранковић из Стублина и Циганку Милицу Катић из Грабовца, које су се прикључиле одреду приликом повлачења, успут су заробили четници и после зверског мучења предали их Немцима, који су их спровели на Бањицу и стрељали. После борбе у Конатицама октобра 1941, немачка казнена експедиција је попалила око 40 кућа и побила око 300 људи у Конатицама, Дражевцу и Вранићу. Тада су убијене Вукосава Петровић и Ивана Пантић из Дражевца, а у селу Скели немачка каз- ЗОРА ЧАЛЕНИЋ, кројачка радница, рођена 20. III 1913. године у Надаљу, радила је као кројачка радница у Београду и била члан управе синдиката кројачких радника од 1938. године. Крајем 1940. године примљена је у КПЈ. Августа 1941. отишла је у Космајски партизански одред, где је била болничарка. Крајем октобра 1941. године упућена је са групом другова и другарица на слободну територију, на теренски рад. Ухватили су је четници са целом групом и после зверског мучења стрељали у Брајићима 6 . XI 1941. године. • ОЛИВЕРА ВАЊЕК, студент медицине из Београда, члан КПЈ; ступила је у Космајски партизански одред крајем септембра 1941. године. Послата је са групом другарица на слободну територију, ухваћена је од четника. По казивању једног очевица и једине преживеле са стрељања у Брајићима Оливера, позната у партизанима као др Оља, стрељана је у Брајићима 6 . новембра 1941. године. ВЕРА ЦРВЕНЧАНИН, свршена ученица глумачке школе и студент архитектуре, рођена је 24. децембра 1920. године у Новом Саду. У напредни средњошколски покрет укључила се 1936. године као ученица гимназије у Нишу. Ухапшена је 1937. године и искључена из гимназије. Примљена је у СКОЈ 1939. године. Учествовала је у свим студентским акцијама. Хапшена је три пута пре рата. Пред рат се запослила у Берзи рада и ту је затекла окупација. Примљена је у Партију маја 1941. године. Док је радила у Берзи рада, учествовала је у организовању саботажа за слање људи на рад у Немачку. После напада Немачке на СССР прешла је у илегалност. Одлуком Партије отишла је у Космајски одред 16. августа 1941. године, а септембра исте године прешла је у Београдски батаљон Посавског одреда. Радила је на културном пољу у батаљону и политички са женама на терену. Крајем септембра ушла је у СП КПЈ за Умку, које је тад формирано и постављена је за заменика по- ') Партизанско име Луне Коен-Пуђа. !) Стојанка Теодоровић. ИРПС, арх. бр. 1935. 5) 201 �литкома батаљона и на тој дужности остала до повлачења за Санџак. У Санџаку је радила у Агитропу Нове Вароши, а затим је послата на терен пљеваљског среза за члана СК СКОЈ-а. Почетком 1942. године повукла се са Санџачком бригадом до Босанске Крајине и ту је била члан ОК КПЈ за Гламоч, Купрес и Јајце до IV офанзиве. После IV офанзиве била је члан Политодјела XII крајишке бригаде, а почетком 1943. члан СК КПЈ за централну Босну, затим члан ОК КПЈ за Јајце, Бугојно и Травник и најзад члан Политодјела X X X I X дивизије. После рата била је глумица у Народном позоришту у Сарајеву. Носилац је Споменице 1941. ЛЕПОСАВА МАРКОВИЋ-ПЕТРОВИЋ, рођена је 1926. године у Забрежју код Обреновца. У напредни омладински покрет се укључила 1940. године преко свога брата члана КПЈ и примљена у СКОЈ 1941. године. Септембра исте године је ступила у Београдски батаљон Посавског одреда, где је била болничарка I чете и скојевски руководилац. После повлачења за Санџак била је борац Београдског батаљона I пролетерске бригаде. У бригади је примљена у Партију 1942. године. Рањена је у IV непријатељској офанзиви. Лечена је у централној болници у којој је остала до њеног расформирања пред почетак V непријатељске офанзиве. Вратила се у свој батаљон и упућена у пратећу чету. Пошто није била опорављена, отишла је у бригадни санитет, а после опоравка на дужност болничарке техничке чете I пролетерске бригаде. Одатле је послата на виши санитетски курс у Јајцу, а после завршеног курса за референта санитета приштабских јединица I корпуса. Затим је била у болници тешких рањеника на Клековачи код нена експедиција је стрељала, поред великог броја мештана мушкараца, Живку Марковић из Вукићевице, Ружицу Благојевић из Лончаника и Драгу Бранковић из Грабовца. На Бањици су стрељане Јованка Белкић и Стана Маринковић са територије НОО Обреновца. Године 1942. Немци су убили Добрилу Пинковић из Лончаника. У таквој ситуацији престао је и сваки организовани рад. До пролећа 1942. године рад је био сведен на прикупљање помоћи партизанским породицама, у чему су се истакле жене и омладинке које су већ раније биле обухваћене радом. У пролеће 1942. дошао је у Обреновац Антон Цврковић, партијски радник из Ваљева, преко кога је успостављена веза са ваљевском партијском организацијом, а крајем 1942. и са партијском организацијом Космаја, што је допринело оживљавању политичког рада у Обреновцу. Током 1942. године формиран је актив СКОЈ-а, актив жена и више омладинских група. Једну омладинску групу је формирала и истом руководила скојевка Милена Ранђић, ученица гимназије. У омладинским групама су биле: Дана Станојчић, Братислава и Емилија Адамовић, Јела Благојевић, Вера Радаковић, Пава Симић, Динка Станимиров и Вида Грамић. Поред рада у својим групама, неке омладинке су извршавале и друге задатке. Дана Станојчић одлазила је у Београд за санитетски материјал, који је добијала од Зоре Благојевић, а Емилија Адамовић га је преносила до одређених пунктова. Међу женама су се истицале: Нада Цврковић, која је радила са женама у Обреновцу и околним селима, затим Евица-Бела Селенић и Загорка Станојчић, које су преносиле санитетски материјал и прикупљале материјалну помоћ за партизане. Јуна 1943. дошло је до хапшења у Обреновцу и до прекида везе са ваљевском партијском организацијом. Међу 15 ухапшених биле су Милена Ранђић, Емилија Адамовић и Зора Благојевић. Зора је пуштена из затвора после извесног времена, а Милена и Емилија су, после ислеђења у Специјалној полицији у Београду, упућене у Завод за принудно васпитање омладине у Смедеревској Паланци. Овим хапшењем није прекинут рад у Обреновцу. Веза се одржавала са Космајем преко канала у Баћевцу, а одржавали су је Јела Благојевић и Бранислав Петровић. Маја 1944. четници су открили ову везу и 202 похапсили већу групу сарадника и симпатизера НОП. Тада су ухапшене: Братислава Адамовић, Дана, Зора, Јела и Олга Благојевић, Вида Грамић, Вера Радаковић, Пава Симић и Динка Станимиров. Све су пуштене после извесног времена, сем Зоре и Јеле Благојевић, које су остале у четничком затвору до доласка НОВ, октобра 1944. године. Овим је хапшењем био прекинут сваки рад. Доласком јединица НОВ 1944. године и ослобођењем Обреновца, у НОВ су ступиле: Даница Јевтић (погинула) и Олга Глишић (рањена у борби с Немцима и умрла у Славонском Броду 1945), обе из Забрежја и Славка-Ћуба Ковачевић са Уба (погинула као борац 17. јануара 1945). За време ослобођења Забрежја 1944. године погинула је Стана Јаковљевић, а Златија Карић из Трстенице и Миленија Матић из Стублина су пошнуле од немачке артиљерије децембра 1944. у Комлетинцима, камо су биле отишле да посете своју децу борце. Са ослобођењем Посавине обновљен је и рад међу женама и поново долази до ширег ангажовања жена и до стварања одбора АФЖ. Већ 17. октобра 1944. одржана је у Обреновцу конференција којој је присуствовало око 500 жена; изабран је први одбор АФЖ за град, који је истовремено вршио функцију СО АФЖ. У одбор су изабране: Софија Радовановић, председница, Зага Софронић, секретар једно време, а затим Зага Копачки-Сокић, Дана Благојевић, Мара Гладовић, Зора Ђурић, Смиља Игњић, Заја Јовановић, Стана Калајџић, Анка Манић, Ружа Митровић, Лепа Путник, Катарина Рачић и Смиља Шарковић. Крајем 1944. године формирани су одбори АФЖ скоро у свим селима посавског среза. Председнице ових одбора су биле: Даница Берић у Рватима, Ружа Нешић у Скели, Јана Стефановић у Кртинској, Белка Николић у Ратарима, Лепосава Мишковић у Бргулицама, Лепа Марјановић у Ушћу, Милица Кузмановић у Белом Пољу, Наталија Којић у Дрену, Добрија Јоксић у Звечки, Даринка Карић у Трстеници, Вида Јелић у Стублинама, Јелица Комановић у Грабовцу. Срески одбор АФЖ за посавски срез је формиран почетком марта 1945: Дана Благојевић, председница, Радмила Јовановић-Кека, секретар, а чланови: Мара Гладовић, Вида Јелић, Заја Јовановић, Стана Калајџић, Даринка Карић, Анка Манић, Савета Михаиловић, Софија Радовановић, �Јелица Спиридоновић, Јованка Стефановић и Смиља Шарковић. Радмила Јовановић-Кека, члан СК КПЈ, одговарала је у комитету за рад АФЖ. Основни задатак одбора АФЖ био је брига о рањеницима и борцима на положају. Одбори су организовали прикупљање опреме за болницу и намирница за рањенике и борце. Сем тога су организовали и непрекидно дежурство жена и омладинки у болници у Обреновцу. Октобра 1944. формиран је у Обреновцу и СНОО, у којој су од жена ушле Радмила Јовановић-Кека, као секретар и Олга Благојевић-Мићић, затим СК СКОЈ-а у који су ушле Јела Благојевић, као секретар и Емилија Адамовић-Пенчић, и СО УСАОС-а са члановима: Емилијом Адамовић-Пенчић, Јелом Благојевић, Милицом Драгачевац, Олгом Карић, Вером Михаиловић и Јозефином Пурнат. Један добар број жена и омладинки примљен је у чланство Партије. До краја 1944. године примљене су Емилија Адамовић-Пенчић, Јела Благојевић и Верослава Јовановић из Обреновца и Драгица Вићентијевић-Мандић из Забрежја, а до маја 1945. Дана, Десанка и Олга Благојевић, Милица Вилић, Стана Галетић, Драгица Глумчевић, Милица Драгачевац, Анка Ђукановић, Зора Ђурић, Зора Јелић, Мира Јовановић, Олга-Лола Јовановић, Вера Јоветић-Матић, Наталија Кузмановић-Росић, Драгица Марковић, Јелка и Косара Матић, Лепа Милојковић, Вида Милошевић, Борка и Стана Миљковић, Ружа Мирчетић, Драгица Николић, Вера Рељић, Пава Симић и Љубица Шаровић-Максимовић из Обреновца и Ангелина Бабић из Грабовца. Дрвара. Болница је због десанта евакуисана за Италију, а Лепа је стигла I пролетерски корпус у Санџаку и распоређена у бригадни санитет III крајишке. После преласка у Србију била је члан ОК СКОЈ-а и члан ОО УСАОС-а за Ваљево и члан ЦК НО Србије. Носилац је Споменице 1941. Др ЈУЛКА МЕШТЕРОВИЋ, лекар у Ваљеву, рођена је 22. августа 1906. године у Српском Итебеју код Зрењанина. Активно је учествовала у напредном покрету пре рата. Под окупацијом је наставила рад. Јула 1941. године ступила је у Ваљевски одред. Одлуком Главног штаба одређена је за санитетског референта Посавског одреда и тамо је организовала болницу. Децембра 1941. године, после повлачења главнине партизанских снага из Србије, била је управник болнице у Новој Вароши. Примљена је у Партију 1942. године. Била је на разним дужностима у санитету за време рата. Током 1943. године била је референт санитета I пролетерске дивизије. Резервни је пуковник ЈНА. Носилац је Споменице 1941. САНИТЕТ Санитетску службу у Посавском партизанском одреду организовала је др Јулка Мештеровић-Пантић, која је крајем јула 1941. године одлуком Главног штаба за Србију постављена за санитетског референта одреда. Одмах по доласку у одред организовала је санитетски курс за другарице из одреда, међу којима су биле: Нада Марковић, Радмила-Кека Јовановић и Перка Вићентијевић. Прихватна болница Посавског одреда налазила се у Грабовцу, а праву болницу организовала је др Јулка Мештеровић 31. августа 1941. године у селу Љубинићу. Тада је на рад у БОРКА ПИХЛЕР-ДЕМИЋ рођена је 3. јула 1903. године у Приједору. Пореклом је Аустријанка. Отац јој је држао гостионицу у Дрвару. Похађала је Вишу девојачку школу у Бањој Луци и Васербургу (Немачка). Од 1932. године са својим мужем Мироном Демићем, чланом Партије, живела је у Паризу. Новембра 1936. године отишла је у Шпанију, где јој се од августа месеца и муж налазио. У Шпанији је радила као спољна болничарка у Албасети. Касније, пошто се истакла својим пожртвованим радом, постала је одговорна болничарка хируршког одељења 203 болнице „Пасионарија" у Мурсији. Муж, који је за њу значио много, погинуо је у борбама за Мадрид. Она није показала тугу због његовог губитка, чак није отишла ни да га види мада је могла, него је предано радила као да јој се ништа није догодило. Рањеници су је много волели и поштовали и била је позната међу рањеницима свих 30 нација које су се бориле у Шпанији. Поред бриге о рањеницима, водила је рачуна о чистоћи, храни и рубљу. Имала је велике организаторске способности за ситне ствари које су дизале морал рањеницима и спасавале им здравље. Из болнице у Мурсији прешла је у болницу у' Беникасиму, а затим у болницу У Сагароу. За време евакуације према Каталонији организовала је у једном малом селу смештај рањеника. Неуморно је радила мада је ситуација била беизлазна. У Каталонији је без икаквих средстава организовала туберкулозну станицу. После повлачења интернационалних бригада из Шпаније, 1939. године, била је у концентрационом логору у Француској, одакле је побегла и 1940. године се илегално бродом пребацила у Југославију. У Загребу је добила партијску везу (примљена је у Партију у Шпанији) и упућена је у Јајце. Међутим, ту није могла да се одржи, па је дошла у Београд крајем 1940. године и укључена у болничку партијску ћелију. У Београду је дочекала и окупацију земље. Јула 1941. године ступила је у Посавски партизански одред. Са собом је донела велику корпу санитетског материјала. У одреду је била болничарка у болници. Октобра је довела 25 тешких рањеника у болницу у Миличиници и преузела на себе најтеже послове. Са болницом се повлачила до Рогачице, где се налазила централна болница и ту је ушла у тек формирану хируршку екипу Врховног штаба, која је после формирања I пролетерске бригаде постала хируршка екипа I пролетерске. Уче- �ствовала је у евакуацији рањеника за Санџак. Предњачила је у свему и служила као пример не само санитетском особљу и борцима него и рањеницима. Из Санџака је пратила рањенике за Жабљак, где је формирана болница. Фебруара 1942. године, по налогу Врховног штаба, вратила се у Фочу по великој мећави, дубоком снегу и непроходном путу. Мада физички слаба из- држала је све напоре и никада није посустала. За време рата радила је у санитету и била међу организаторима санитетске службе. Била је на разним дужностима а јула 1944. године постављена је за референта санитета XXVII дивизије. После ослобођења је радила у Санитетској управи ЈНА. Пензионисана је у чину потпуковника. Носилац је Споменице 1941. ЖИВАНКА-СЕКА ВИПЕНТИЈЕВИВ (ДРУГА САЕВА), ДО ЊЕ МИРА МИТРОВИИ С ГРУПОМ БОРАЦА ЖИВАНКА-СЕКА ВИЋЕНТИЈЕВИЋ, радница, рођена је 22. марта 1922. године у Забрежју. Приступила је УРС-овим синдикатима 1939. године као радница у фабрици обуће ,,Мира“ у Земуну. Примљена је у КПЈ децембра 1940. године. Априла 1941. године се вратила у Забрежје и учествовала у припремама за устанак. Радила је политички на терену до септембра 1941. године, када је због провала, отишла II (Београдски) батаљон Посавског од- реда. Била је болничарка у болници у Пољанама. Повлачила се са болницом све до Рогатице, где је ушла у хируршку екипу Врховног штаба, која је тада формирана. После повлачења из Србије хируршка екипа је додељена I пролетерској бригади. Остала је у хируршкој екипи до почетка 1944. године када је отишла у ОК централне Босне. До ослобођења земље била је по комитетима у Босни. Носилац је Споменице 1941. МИЛЕСА-ЛЕСА СТАНОЈЛОВИЋ рођена је 14. маја 1920. године у Дружетићу код Ваљева. У напредни омладински покрет се укључила пред рат. Под окупацијом је наставила рад и августа 1941. године ступила као болничарка у болницу Посавског одреда у Кожуару. Са болницом се и повлачила из Србије. Са групом рањеника је стигла у Нову Варош почетком децембра 1941. године и одређена је да ради у централној болници. Предано је неговала рањенике, а нарочито се истакла за време IV непријатељске офанзиве приликом пребацивања рањеника преко Неретве. Била је тада референт ешелона, који је бројао 200 рањеника. Погинула је у V непријатељској офанзиви, јуна 1943. године, на Вучеву као члан Партије. 204 болницу дошла Милеса Станојловић из Дружетића; Дара Поповић-Тадић и Јудита Аларгић су повремено радиле кад би се вратиле са својих курирских задатака. Почетком септембра болница је пребачена у две куће села Кожуара и постала болница I батаљона Посавског одреда. Болница је имала 15 кревета. Њоме је руководила др Јулка Мештеровић, а радиле су наведене другарице. У болницу је упућена и Боса Ратковић, која је тих дана ступила у одред. Други батаљон Посавског одреда, који је дејствовао на терену Горње Посавине, није имао организовану санитетску службу, па је почетком септембра 1941. др Ђура Мештеровић повучен из Космајског одреда за лекара II батаљона. Одмах по доласку, он и Борка Демић-Пихлер организовали су болницу у селу Пољане. Борка Демић је руководила негом рањеника, користећи своје велико искуство из шпанског грађанског рата, др Ђура Мештеровић је из штаба батаљона долазио да прегледа и лечи рањенике. У батаљону је било осам другарица: Борка Демић-Пихлер, ЈБубинка Дикић, Милица Николић, Живанка-Сека Вићентиј евић, Лепа Марковић, Драгица Вићентијевић, Ружа Живановић и Нада Бабић. Четири су радиле у болници, а четири су биле четне болничарке. Болница II батаљона премештена је почетком октобра 1941. у село Баљевац, а затим, пред надирањем Немаца у прве куће Дражевачког луга. Осамнаестог октобра болница је успоставила везу са штабом Посавског одреда и добила наређење да се прикључи болници I батаљона, која се налазила у основној школи у селу Миличиници са око 30 тешких рањеника из Посавског и Ваљевског одреда. Болници у Миличиници прикључила се такође са рањеницима Космајског одреда болничарка Марица Кокајић. Крајем октобра болница се из Миличинице евакуисала према Вујновачи и Дебелом Брду. Уз пут је примила десетак нових рањеника из бомбардовања Пецке. Рањенике из Пецке су извукле болничарке: Јудита Аларгић, Боса Ратковић, Перка Вићентијевић, Радмила-Кека Јовановић и болничарке Мачванског одреда Зора Квачановић и Бранка Милинковић, које су се тад прикључиле болници Посавског одреда. Др Ђура Мештеровић, који је пошао у Ужице по санитетски материјал, �повео је и десетак тешких рањеника да их смести у ужичку болницу. Рањенике су пратиле Борка Демић-Пихлер, Живанка-Сека Вићентијевић и још једна болничарка. Болница са преосталих 40 рањеника променила је истога дана место и сместила се у три кафане на Пашиној Равни. Овде се болници прикључила Милева Старчевић, радница из Ваљева, с малим дететом. За руководиоца болнице одређена је Јудита Аларгић, а затим Нада Марковић. Болницу су напали четници. Поред рањеника, заробљено је и све особље сем др Јулке Мештеровић, која је била отишла у Бајину Башту за санитетски материјал. После два дана болницу су по наређењу Врховног штаба ослободили борци Рачанске чете и тада је евакуисана у Рогачицу и смештена у бившој жандармеријској касарни, основној школи и среској амбуланти. Болница је имала око 60 кревета за тешке рањенике и око 80 за лакше. У болници су радили др Јулка и др Ђура Мештеровић и др Милосављевић-Чампар, кога су заробили од четника борци Посавског одреда. Од болничарки биле су: Борка Демић-Пихлер, Роса Дмитрић-Думић, Живанка-Сека Вићентијевић, Бешка Бембаса, Јудита Аларгић, Милеса Станојловић, Нада Марковић, Радмила Јовановић-Кека, Лепа Марковић, Бранка Милинковић, Драгица Јујић, Марица Кокајић, Милица Николић и др. МИЛОЈКА ПАНТИЕ ИЗ ВРАНИНА БИЛА ЈЕ САРЛДНИК НОП. ЦЕЛУ ПОРОДИЦУ — ДЕВЕТ ЧЛАНОВА — ЗАКЛАЛИ СУ ЧЕТНИЦИ V НОКИ ИЗМЕБУ 20. II 21. ДЕЦЕМБРЛ 1943. ГОДИНЕ. Око 25. новембра, пошто су се борбе водиле у непосредној близини Рогачице, болница је евакуисана. Са 8 камиона, по највећој вејавици и мразу, од 25—-27. новембра евакуисани су за Ужице све рањеници, санитетски материјал и инвентар болнице. ДАЦУ И ДАРИНКУ ПОПОВИК ИЗ ВРАНИБА И ЈОШ ПЕТ ЧЛАНОВА ЊИХОВЕ ПОРОДИЦЕ, МЕБУ КОЈИМА И ДВОЈЕ ДЕЦЕ ОД ДВАНАЕСТ И 7 ГОДИНА, ЗАКЛАЛИ СУ ЧЕТНИЦИ У НОБИ И3МЕБУ 20. И 21. ДЕЦЕМБРА 1943. ГОДИНЕ ЗБОГ САРАДЊЕ С НОП. ТЕРОР Крајем 1943. године у Посавини је завладао страховит четнички терор. У ноћи између 20. и 21. децембра 1943. године четници су извршили свиреп покољ у селу Вранићу: 69 становника овога села, сарадника НОП, међу којима је било деце и стараца изгубило је живот у лудачком четничком махнитању. У једној језивој ноћи нашли су страшну смрт 32 девојке и жене од 16—90 година и деветоро деце од 5 месеци до 12 година. Подељени у три групе, четници су СЕЛЕНУ НИКОЛИВ ИЗ БАНЕВЦА, САРАДНИКА НОП, ЗАКЛАЛИ СУ ЧЕТНИЦИ ДЕЦЕМБРА 1943. ГОДИНЕ. ЊЕН МУЖ ВЛАДИСАВ ПОГИНУО ЈЕ КРАЈЕМ 1941. ГОДИНЕ КАО БОРАЦ ПОСАВСКОГ ОДРЕДЛ, А ККЕР МИЛИЦУ, БОЛНИЧАРКУ ПО САВСКОГ ОДРЕДА, УБИЛИ СУ НЕМЦИ НА ЗЛА ТИБОРУ. 205 �МИЛЕНША ИВАНОВИЋ, из Баћевца, радила је за НОП од првих дана устанка. Половином 1942. године њена кућа је постала пункт за везу, она је била обавештајац и курир. Крајем 1942. године постала је кандидат за члана КПЈ, а убрзо и члан КПЈ. Октобра 1943. године ушла је у поверенство КПЈ за срез посавски. Ступила је са своје двоје деце у Космајски одред да би се склонила од четничког терора. Крајем 1943. године четници су је ухватили када је ишла у своје село да извиди колике су њихове снаге. Зверски су јс мучили и заклали. Њена је погибија забележена у „Космајском борцу“ бр. 1, од јануара 1944. године, међу онима који се истичу за пример. систематсри обављали свој крвави посао. Целе породице биле су уништене, а куће опљачкане. Најближи рођаци са ужасом су гледали како на њихове очи убијају њихове најдраже, док и сами не би дошли под четничку каму. Мало се ко спасао од оних који су те ноћи били одређени да умру. Једно поред другог падали су: деца, старци, младе девојке и жене. Две младе девојке доживеле су још страшнију судбину од осталих. Оне су најпре силоване, па онда заклане. Сестре Матић — Анђелија од 18 и Катарина од 20 година нису ни слутиле да ће се њихов животни пут завршити на самом почетку и на тако грозан начин. Поред њих, те језиве ноћи изгубиле су живот: Смиљка, Станија и Томанија Ђоинчевић, Живанка, Јелена, Олга и Стамена Ђорић, Даринка, Милка и Надежда Илић, и Катарина Илић, девојчица од 5 месеци, којој су четнички куршуми разнели главицу. Сестре Матић нису биле једине жртве у породици. Њихову судбину поделила је и Марица Матић, стара 56 година, затим: Даринка и Дикосава Митровић, Видосава, Милева, Милена и Милојка Пантић, Даца и Даринка Поповић и Јулијана Поповић, девојчица од 7 година, Драга и Јованка Радосављевић, Анђелија, Ката и Радмила Савић, Анка и Миљана Степановић, Јелена М., Јелена С., Миљана и Стана Тодоровић. И седам дечака од 2—12 година изгубило је своје младе животе у крвавом покољу. Двогодишњи дечачић ЈБубомир Пантић избоден је камама на 20 места. Заклани су још: Томислав Ђорић, Милан и Славољуб Митровић, Бранислав и Светомир Пантић и Брана Поповић. Даринка Илић, девојчица од 10 година, Зорка Ђојчиновић, старица од 60 година и Даница Тодоровић остале су тешко повређене. Само су оне избегле смрт, не због тога што су им зликовци опростили живот, већ зато што су мислили да су мртве. Овим покољем није завршена крвава четничка листа у Посавини. Само неколико дана касније, 25. децембра, четници су опколили село Баћевац. Масовно су хапсили сараднике НОП и батинали их и мучили у згради основне школе. Приликом опкољавања села нашли су у кући Јане Николић једног партизана. Одмах су убили Јану и њене две кћери Добринку и Мирославу, а 28. децембра убили су ухваћеног партизана и још четири сарадника НОП, међу којима су биле Кристина Богосављевић и Селена Николић. Тада су заклали и Миленију Ивановић, члана СП КПЈ за посавски срез, коју су нешто раније ухватили и неколико дана свирепо мрцварили. И поред свирепог мучења, Миленија се одлично_држала. Априла 1944. године заклали су Босиљку Адамовић, домаћицу из Обреновца, а августа исте године ЈБубинку Бајић и Вукосаву Филиповић, обе из Забрежја. Љубинку Бајић су извели из куће са свекром и девером. Док су њих двојицу клали, Љубинка је покушала да побегне, али ју је један четник стигао и ударио је кундаком тако да јој је глава прсла, а мозак се расуо. Мада је била мртва, четник јој је извадио очи, одсекао јој нос и уши и изнаказио цело лице. Вукосава Филиповић није хтела да се макне од куће, па су је заклали пред самим кућним прагом. С њом у кући била је и њена мала унука Гроздана, која се сакрила испод јоргана. Кад су четници, после свог крвавог чина, отишли, девојчица је скинула чаршав са кревета и њиме покрила своју мртву баку и све до јутра преседела сама у кући. Олга Миливојевић из Баћевца, активиста НОП, ухапшена је од Специјалне полиције пред ослобођење и предата Гестапоу. Стрељана је септембра 1944. године. ОЛГА МИЛИВОЈЕВИК, РОБЕНА 1919. ГОДИНЕ V БАКЕВЦУ, САРАДНИК НОП, УХВАБЕНА ЈЕ СЕПТЕМБРА 1944. ГОДИНЕ И СТРЕЉАНА. ЉУБИЦА РАКИЋ-ЂОРЋЕВИЋ-КОРОШЕЦ, текстилна радница из Београда, од 1938. године била је функционер у синдикату текстилних радника. Њен стан у улици Веле Нигринове служио је за састанке ПК КПЈ за Србију. Примљена је у Партију крајем 1940. Августа 1941. године отишла је у Космајски партизански одред. Крајем октобра исте године упућена је са групом другова и другарица на слободну територију да ради у болници и у позадини. Ухватили су је четници са целом групом и стрељали у Брајићима 6 . XI 1941. године. 206 �а стварању партијских организација у градовима и селима: космајског, младеновачког, подунавског, врачарског и посавског среза радио је пред други светски рат ОК КПЈ за Београд. Партијске организације широко су поставиле рад са женама, користећи све могућности за што веће укључивање жена у акције Партије. Рад је појачан формирањем среских комитета, а самим тим и повећањем броја партијских ћелија по селима. Н Срески комитет КПЈ за космајски срез формиран је крајем 1940. године у саставу: Раде Јовановић, секретар, Милорад Марковић, Љубомир Ивковић-Шуца, Александра-Цана Марјановић, учитељица из Поповића и Велика-Вела Бенић, учитељица у Парцанима. После окупације земље у СК су ушли Дража Марковић, студент медицине из Поповића и Јелица Миловановић, учитељица из Ропочева. Комитет је радио у овом саставу до формирања Космајско-посавског партизанског одреда. Приликом формирања Космајско-посавског партизанског одреда готово цела партијска организација из среза отишла је у одред, те је Срески комитет био готово расформиран. Читава политичка делатност развијала се углавном преко одреда, а на тереНУ су, осим неколико болесних другова, остале само другарице: Александра-Цана Марјановић, Јелица Миловановић, Лепа Аксентијевић, члан партијске организације у селу Рогачи, Велика Бенић и Надежда Мариновић-Ранковић, учитељица у Манићу, која је августа примљена у Партију. Интервенцијом ПК КПЈ за Србију, крајем јула поново је формиран СК и један број другова, чланова Партије, враћен из одреда за рад на терену. Новоформирани СК радио је у саставу: Велика Бенић, секретар, Александра-Цана Марјановић, Јелица Миловановић, Лепа Аксентијевић, Дража Марковић као делегат одреда и Илија Трифуновић, земљорадник из Лисовића. Инструктори ПК КПЈ за Србију Ђуро Стругар, Андрија Хабуш и Љубинка Милосављевић, са друговима и другарицама са терена развили су широк политички рад. Формирани су одбори за помоћ одреду, који су убрзо прерасли у народноослободилачке одборе, чији су задаци били: обезбеђење смештаја и исхране одреда, организовање обавештајне службе, растурање билтена и пропагандног материјала у народу, итд. Један од првих народноослободилачких одбора био је одбор у селу Парцанима, чији је један члан била Велика Бенић. Чланови НОО у селу Поповићу биле су Александра-Цана Марјановић и Деса Марковић, а у Манићу Надежда Мариновић-Ранковић. У то време су стваране и скојевске организације. Секретар СК СКОЈ-а била је Јелица Миловановић; у скојевском активу у Парцанима биле су: Милева Јовановић, Љубинка Пантић и Љубица Филиповић и у Манићу Добрила Марковић. Организовани политички рад на окупљању жена у космајском срезу постојао је у појединим селима још од 1937. године. Иницијатори тога рада биле су у Парцанима учитељице Мила Бајалица и Велика Бенић, у Поповићу Александра-Цана Марјановић, у Ропочеву Јелица Миловановић, у Рогачи Лепа Аксентијевић, у Манићу Надежда Мариновић-Ранковић. Формирањем Космајског партизанског одреда и рад са женама постао је ин- 207 тензивнији. Жене су се масовно укључиле у НОП: прихватале су партизане и рањенике, припремале им храну и одећу, вршиле разне курирске послове итд. Да би се што већи број жена активисао у помоћи НОП-у, партијске организације су формирале активе жена, у које су укључене најпоузданије и најодлучније жене. Активи жена су обично имали 5—10 чланица, које су знатно већи број жена у селу ангажовале на разним задацима: прикупљање прилога у новцу и намирницама за одред, прихватање партизана и др. Осим тога, активи су окупљали жене на читалачким часовима, на којима су обавештаване о догађајима на фронтовима и о акцијама партизанских одреда. Са најпоузданијим женама прорађивана је и илегална штампа и разни партијски материјал. Активи жена су били једна од врло успелих форми рада Партије међу женама. У јулу и августу формирани су активи жена у Рогачи, Лисовићу, Манићу, Парцанима, Поповићу, Стојнику, Дучини, Ропочеву и Сибници. Активом жена у селу Рогачи руководила је Лепа Аксентијевић, а чланице су биле: Десанка Блажић, Милена Борикић, Ленка Ивковић, Јелена Кандић и Миланка Милосављевић. У ужем активу жена села Поповића биле су, поред Александре-Цане Марјановић, Деса Марковић, студент медицине и сељанка Марица Никетић. Око овог актива биле су окупљене: Живка Васковић, Јела Ђуричић, Јагодина Исаиловић, Станојка Јевтић, Будимка, Гроздана, Лепосава и Новка Јовичић, Јелка и Лепосава Јоцић, Анка и Јелена Косанић, Даринка и Невенка Јовановић, Видосава, Јелкаи Славка Митрашиновић, Ангелина Митровић, Радмила Никетић, Вида, Жи- �КОСМАЈЦИ, КОСМАЈКЕ,1) Сваког дана стотине мајки закукају за најбољим синовима ове земље, свакога дана чујемо гладни вапај 350.000 заробљених очева и браће, свакога дана непријатељ из нагие земље носи и пљачка. Ми то не смемо дозволити, ми не смемо допустити да наша земља буде тло одакле ће фашистички разбојници гомилати резерве и убијати нашу браћу, убијати нас саме. КОСМАЈЦИ, КОСМАЈКЕ, ОМЛАДИНО КОСМАЈА, Будимо достојни оних српских хероја који су куком и мотиком знали да бране и одбране своју с.лободу. Данас је време да и ми дигнемо свој глас, да покажемо непријатељу колико је српски народ спреман да да за своју слободу и своју част. Сви они који се стављају у службу окупаторима непријатељи су српског народа и српски народ мора да их презре и изрекне свој суд над њима. Српски народ нема гита да чека. Свако чекање је помагање непријатеља и одуговлачење наше ослободилачке борбе. Нигита што би користило непријатељу не сме му допасти шака. С пушком у руг/,и ми морамо да бранимо сваку мрвицу нашег права и на сваком кораку задати ударау, непријатељу. Будимо тврђава из које непријатељ неће извући ништа гито му је потребно. Никаква немачка наређења не извршавајмо. Широм наше земље, под руководством Комунистичке партије, устали су најбољи синови нашег народа у борби против окупатора да бране независност и слободу нашег народа. Комунистичка партија као и свуда и код нас је организовала партизанску борбу која омета и задаје ударце непријатељу. Да ти ударци заиста узнемирују непријатеља најбољи је доказ скорашња потера немачке војске и издајица којом су они мислили да униште поштене партизанске борце.2) Ускоро су се и они уверили да ова борба није ометана и да деловање одреда није спречено. КОМУНИСТИ КОСМАЈА, На вама је тежак али частан задатак. Органгсзујте народ Космаја у борби против окупатора и његових слугу. Објасните народу гита значи борба наших партизана. Ниједан час комунисти не смеју пропустити узалуд. Свуда и на свако.к месту уништавајте иепријатеља нагиег народа. То је свети задатак комуниста у одлучним борбама. Радни народе Космаја, ступајмо у борбене редове нашег Космајског партизанског одреда и помажгсмо његову жилаву и поштепу борбу против свих оних који пузе пред непријатељем и издају народну поштену ствар. Згазимо све те издајничке псе да нам више не вршљају разни Голубовићи, Тошићи, Чарапићи и други. ЖАНДАРМИ И СВИ СЛУЖБЕНИЦИ КОСМАЈА, Вас данас спремају за најгаднију издају. Ви треба да будете оруђе против браће ваше, против народа вашег. Одрекните се те срамне улоге, напуштајтс службу и улазите у редове оних који се боре за народна права, да вас као противиике на свом праведном путу народни колос не би згазио. . . КОМУНИСТИЧКА ПАРТИЈА ЈУГОСЛАВИЈЕ Срески комитет за Космај* ‘) Зборник ВИИ, I, књ. стр. 87—89. — Одломак Прогласа СК КПЈ за Косма | од августа 1941. 2) Овде се мислм на блокаду Космаја коју је непријатељ извео почетком августа 1941. и у којој је Космајски одред имао велике губитке. 3) Овај проглас написали су августа 1941. године чланови СК КПЈ за Космај. Јелица Миловановић, Велика Бенић и Дража Марковић у кући Росе Михаиловић у Парцанима. 208 ванка, Живка, Јелица, Љубинка и Обренија Секулић, Живка Стевановић, Николија Стевановић, Даринка Чолић. У прихватању партизана нарочито се истицала стара учитељица Анка Митровић. У селу Парцанима актив је исто тако обухватао велики број жена, међу којима се истакле својом активношћу: Јула Илић, Живка, Латинка, Милена и Смиља Јовановић, Славка Михаиловић, Надежда Новаковић, Милојка Пантић, Вукосава и Даринка Тодоровић, Марица Филиповић и омладинке: Јаворка Илић, Даница Јовановић и скојевка Љубинка Пантић. У селу Ропочеву, где је активом жена руководила Јелица Миловановић, радиле су: Вукосава Вуловић, учитељица, Радмила Донић, Љубинка Ивковић, Живана Мајсторовић, Вера, Даница, Даринка, Зорка и Каја Маричић,. Живана Марковић, Вукосава Поповић и Касија Стевановић. У Стојнику: Живанка и Јелка Кузмановић, Милка Урошевић. У Дучини: Иванка Ђурић, учитељица, Јелка Живановић, Даринка Лазаревић, Боса Лалић, учитељица, Олга Милијановић и Живка Сарић. У селу Лисовићу активом жена руководила је учитељица Емилија Срећковић, а чланови су биле: Борика Радовановић, Милица Голубовић-баба Ката, Даринка и Лепосава Јевтић, Јека Ристовић и Анђелија Трифуновић. У активу жена села Манића биле су: Добрила, Јелица и Милена Марковић, а руководила је Надежда Мариновић-Ранковић, учитељица. Крајем августа 1941. године одржана је у овом селу конференција, којој је присуствовало 16 жена. На конференцији су говорили Андрија Хабуш, инструктор ПК КПЈ за Србију и учитељица Надежда Ранковић. После конференције, актив жена је приступио прикупљању вуне и организовао плетење чарапа и џемпера. У Ђуринцима, мада није постојао актив, велики број жена примао је партизане, спремао им храну и обавештавао их о кретању непријатеља. Најактивније су биле: Милева Петковић, Јагодина Петровић, Милица Петровић-Шумчева, Радмила Ранкова са својим кћерима и учитељица Спасенија Степановић. Куће неких жена служиле су за везу и биле партизански пунктови. То су биле: кућа Милке Урошевић из Стојника, где је све до краја 1941. године била главна партијска веза; кућаЈелке Живановић у Дучини такође пункт за везу, а кућа Милојке Марковић у Манићу била је веза за другове из �Београда који су долазили у одред. У кући Росе Михаиловић у Парцанима састајао се Срески комитет; у кући је била и земуница, где су били скривени радио-апарат и писаћа хартија, а у рагастову собних врата специјално скровиште за партијски материјал и штампу. Ту су августа 1941. године чланови СК Јелица Миловановић, Дража Марковић и Велика Бенић написали проглас упућен народу и комунистима Космаја којим се позивају у борбу против непријатеља. Поред рада у активима, најпоузданије жене вршиле су обавештајну и курирску службу. Марицу Филиповић, сељанку из Парцана, СК је повремено слао у Раљу, где су били стационирани Немци и Српска државна стража, ради прикупљања података о њиховој снази и кретању. Она је из Раље доносила у одред шећер, дуван и сапун који су прикупљали партизански сарадници, а Деса Марковић је из Поповића преносила у Парцане прикупљену храну за одред. Податке о кретању непријатеља прикупљала је и Надежда Ранковић, учитељица у Манићу, а као курири одлазиле су у Сопот, Ропочево и Лисовић: Јана Ранковић из Манића, Живанка Кузмановић, Борка, Загорка и Милка Урошевић, из Стојника, а Живана Мајсторовић из Ропочева била је курир Космајског одреда. Курир између СК КПЈ за Космај и ПК КПЈ за Србију и ОК КПЈ за Београд била је Јелица Миловановић. На тој дужности је ухваћена 16. октобра 1941. године, спроведена у логор на Бањици и стрељана 17. децембра исте године. После одласка Космајског одреда на Рудник, а затим на слободну територију, отпочео је терор. Немци и љотићевци су новембра 1941. године убили Живанку и Софију Петровић из Лисовића зато што су биле оптужене да у кућу примају партизане, а у селу Поповићу Даринку Ранковић. Крајем новембра Специјална полиција је ухапсила Надежду Ранковић, учитељицу у Манићу, мада је била у шестом месецу трудноће. Спроведена је у логор на Бањици, где се и породила. Из логора је пуштена августа 1942. У исто време љотићевци су ухапсили и извели на стрељање а затим пустили Јану Ранковић из Манића, мајку Чеде Ранковића, политичког комесара I космајске чете, који је заробљен и стрељан на Бањици 1941. године. Тада су четници ухапсили Росу Михаиловић из Парцана и отерали је у логор на Бањици, где је остала шест месеци. Почетком Београду и примљена је у Партију крајем 1940. године. Завршила је учитељску школу пола године пред рат и постављена је за учитељицу у селу Ропочеву код Београда, где је наставила рад. Јула 1941. године била је секретар СК СКОЈ-а и члан СК КПЈ за космајски срез. Преко ње је ишла веза између СК КПЈ за Космај са ОК КПЈ за Београд и ПК КПЈ за Србију. Ухваћена је од четника 16. октобра 1941. године са материјалом. Страховито је мучена да призна свој рад и ода везе. Кад никаквим мучењима нису успели да јој изнуде било какво признање, предали су је Специјалној полицији у Београду, где су наставили да је муче. Ништа није хтела да каже сем то да је учитељица и да је ухваћена на Космају. Пребачена је у логор на Бањици и стрељана 17. децембра 1941. године. АЛЕКСАНДРА-ЦАНА МАРЈАНОВИЋ, учитељица, рођена је 26. I 1910. године у селу Поповићу, код Београда. Пре рата је активно радила у групи учитеља комуниста. У Партију је примљена 1940. године. Службовала је у свом родном месту и била секретар партијске јединице. Јула 1941. године била је члан СК КПЈ за Космај и члан првог НОО у Поповићу. Ухапшена је почетком децембра 1941. године. После дводневног страховитог мучења, пошто није признала ништа о свом раду нити о раду других, спроведена је у логор на Бањици и стрељана 5. марта 1942. год. ЈЕЛИЦА МИЛОВАНОВИЋ, учитељица, рођена је 9. јула 1922. у Београду. Истицала се у средњошколском покрету у МИНИСТАРСТВО УНУТРАШЊИХ ПОСЛОВА1) КОМАНДА ЖАНДАРМЕРИЈЕ ОПЕРАТИВНО ОДЕЉЕЊЕ О. Бр. СЛУЖБЕНО у Београду ГОСПОДИНУ МИНИСТРУ УНУТРАШЊИХ ПОСЛОВА 2) 16. октобра о. г. органи IX раљског српског оружаног од* реда ухватили су Миловановић Јелицу, учитељицу у Ропочеву, родом из Београда. У доњем шаву њеног зимског капута нађено је уметнуто ,,Упут за вршење обавештајне службе партизана”, а у њеном сандуку нађен је извучен на преси говор др. Драгољуба Јовановића. Ова учитељица учествовала је 23. IX о. г. у нападу на Раљски тунел и железничку пругу између Раље и Ћуринаца. којом су приликом бандити оштетили једну локомотиву. Учитељица Миловановић предата је Управи града Београда. (М.П.) КОМАНДАНТ, ђенерал Стев. М. Радовановић, с. р. 0 ВИИ, рег. бр. 4/2—1, к. 26. — Одломак Извештаја Ко.манде дармерије од октобра 1941. године. 209 жан- �НАРОДНИ ХЕРОЈ БОЖИДАРКА ДАМЈАНОВИЋ-КИКА, рођена је 1920. у Младеновцу. Основну школу завршила је у Младеновцу, а нижу гимназију и средњу стручну школу у Смедеревској Паланци. Уписала се у стенографску школу, али рат је прекинуо њено школовање. У лето 1941. повезала се с илегалцима и активно укључила у илегалне акције. Крајем јуна 1941. постала је кандидат за члана КПЈ. Учествовала је у свим припремама за устанак. Половином октобра ступила је у Први шумадијски одред из којег је прешла у Космајски. Истог месеца примљена је у Партију и постала члан Среског повереништва Партије за младеновачки срез, убрзо и секретар овог повереништва, а од августа 1942. године и члан Окружног повереништва КПЈ за Младеновац. После повлачења Космајског партизанског одреда из Србије остала је на терену с групом партијских радника. По наређењу Врховног штаба Космајски одред враћен је на свој терен. У повратку је водио тешке борбе и био готово унишген. Марта 1942. године од преживелих бораца и партијских радника, међу којима је била и Кика, формирана је Космајска партизанска чета, која је водила оружане акције на терену Младеновца. Кика је била неустрашив ратник и убрзо постала легендарна личност у окупираној Шумадији. У годинама најтежег фашистичког терора о њеним акцијама кружиле су невероватне приче. Народ је веровао да је неухватљива и све успеле акције партизана и поразе непријатеља приписивао њој. Њено име постало је синоним борбе за слободу и жеље за осветом. Учествовала је у свим акцијама динамичне и брзе чете космајских партизана и била иницијатор и предводник њених ефикасних дејствовања, дизања железничке пруге, уништавања телеграфских стубова, камиона, тенкова, вршалица. Многи одреди Специјалне полиције, љотићеваца, недићеваца, Српске државне страже и СС јединица упућивани су у Шумадију да уђу у траг партизанској чети у којој се борила Кика. Године 1943. када је поново формиран Космајски партизански одред, Кика је постављена за политичког комесара одреда, а постала је и члан Окружног повереништва КПЈ. До краја рата остала је на овим дужностима. После ослобођења била је на одговорним друштвено-политичким дужностима, а затим је радила као учитељица и пензионисана као просветни радник. Сада је члан Савета федерације. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. Проглашена је за народног хероја 9. X 1953. године. Кослај 15. XII 1941 Драги другови!1) На наш последњи извештај нисте нам одговорили. Молимо вас да нам на њ и на сва у њему постављена питања одговорите што пре, као и на овај наш извештај У којем вам јављамо само промене. КОСМАЈСКИ СРЕЗ. Формирали смо парт. јединицу у још једном селу од три члана. Секретар Среског комитета је ухапшен и не знамо још до сада шта је с њим. У другом селу ухапшен је члан, под батинама се слабо држао као и још један искључени члан, обојица су спроведени у логор. Богдан Милијановић, искључени члан, ухапшен, добро се држао на мучењу, под батинама умро. У Дучини су ухапшени 17 сељака и 5 сељанки, мучени су, добро се држали и сви су пуштени. У Ропочеву и Парцанима исто тако. Терор је све жешћи. Упркос терору, ни у једном селу нису до сада успели да формирају сеоску стражу. Поред страха од терора све се више појављује и огорчење код сељака, тако да су сада моментано бољи услови зо наш рад него пре. 210 децембра недићевци су ухапсили у Парцанима учитељицу Велику Бенић и предали је четницима Косте Пећанца, који су били стационирани у Сопоту. На молбу сељака, пуштена је почетком јануара 1942. године. У селу Дучини четници су ухапсили 17 мештана, међу којима, Даринку Ивковић и учитељицу Босу Лалић. У селу Поповићу Српска државна стража похапсила је готово све чланове партијске организације и велики број сарадника, међу којима Јагодину Исаиловић (отерана на Бањицу, где је остала четири месеца), Милојку Исаиловић, Станку Митрашиновић и Марицу Никетић. Тада је ухапшена и Александра-Цана Марјановић, члан СК КПЈ за космајски срез и секретар партијске организације у Поповићу. Цану су подвргли страховитом мучењу и пошто ништа није признала о свом раду и раду других, спроведена је у логор на Бањици и стрељана 5. марта 1942. године. У срезу младеновачком у доба организовања устанка није постојала партијска организација. Политичку активност развијали су поједини чланови Партије. У неким селима постојала су партијска упоришта. Среско повереништво КПЈ за младеновачки срез формирано је тек октобра 1941. године. Формирао га је Стеван Дукић, инструктор ПК КПЈ за Србију. У повереништву су били: Живадин Перишић, секретар, Михаило Живановић-Ћата из Марковца, Мија Обрадовић из Граница и Божидарка Дамјановић-Кика из Младеновца. Партијске организације постојале су у неким селима и две у самом Младеновцу. У селу Јагњилу био је само један члан Партије, студенткиња Милица Милошевић. Она и Кика су 1941. године биле једине жене чланови КПЈ у младеновачком срезу. Крајем 1941. године формирани су први НОО у селима младеновачког среза. У Великој Иванчи одбор су формирали Андрија Хабуш, инструктор ПК КПЈ и Божидарка Дамјановић-Кика. У октобру и новембру формирани су народноослободилачки одбори у Америћу, Јагњилу, Међулужју и Шепшину, а крајем новембра у Границама и Ковачевцу. Децембра је формиран НОО у селу Младеновцу, чији је члан била Даница Блажић. Као члан одбора била Је задужена за рад са женама. Прве групе жена које су радиле на помоћи НОП-у формирале су се на самом почетку устанка. У групи жена у Америћу и Врбици биле су: Зага Борић, омладинка, курир Космајског одреда и њена мајка Милена Бо- �рић, Милка Вујичић и ЈБубица Николић. Ова група је активисала већи број жена, међу којима су биле: Славка, Милосава, Синђелија, Роса и Десанка Вујичић, у чијој је кући било склониште за партизане, Цаја, Јана и Новка Живојиновић, Невенка, Борика и Мица Новаковић, Милосава, Анка и Нада Благојевић, Наталија и Лепосава Ковачевић, Анка (Ленка) Милојевић, Борка Борић, Ружица Вујић и Мирослава Николић. Радом се нарочито истицала Милена Борић, и то не само у Врбици, већ у целом срезу младеновачком. У групи жена у Ковачевцу истицале су се Борка и Загорка Стојковић. Активи жена у младеновачком срезу били су формирани до краја 1941. године у Младеновцу и десетак села. Актив у Младеновцу имао је 10 чланица, углавном омладинки. Чланице актива у селу Младеновцу биле су: Ангелина Никодијевић, председница, Наталија Ђурђевић, Даница, Марија и Станица Блажић, које су биле и курири. Актив жена у селу Јагњилу формирала је Божидарка Дамјановић-Кика; чланови су биле: Милица Милошевић, Милка Милошевић, Стана Милојевић, Босиљка Арсић, Десанка и Радојка Милојевић. Пункт за везу био је у кући Миленије Милошевић. У активу жена у Великој Иванчи истицале су се: Милица Петровић-Илић, која је била и курир, омладинка Невена Миловановић, Спасенија Ломић, Олга Ђурђевић и Олга Мијајловић. У Великој Крсни активом жена је руководила учитељица Бисенија Симић. У активу у Међулужју истакле су се радом на прикупљању одеће и обуће, пружању неге борцима и прихватању партијских радника: Емилија Илић, омладинка, Даринка Илић, Милена Обрадовић, Даница Пантић, која је била и курир, а кућа јој је била пункт за везу, Драга и Јелена Павловић, Даница Спасојевић, Софија и Новка Илић, Милена, Косана и Ружа Марковић и Вида. Видаковић. У селу Влашки крајем 1941. године почињу да помажу НОП: Зага Радојковић, омладинка, Јаворка и Лепосава Радојковић, чије су куће биле пунктови за везу, Мирослава и Десанка Павловић, Загорка Јанковић, Ђурђија Аврамовић и др. Куће Настасије Ћирић у Дубони и Наталије Димитријевић у Сенаји биле су пунктови за везу, а Милојка Обрадовић из Граница истакла се као курир. После одласка Космајског партизанског одреда на слободну територију, ситуација у срезу младеновачком била је повољнија но у срезу космај- МЈ1АДЕНОВАЧКИ СРЕЗ. У једној јединици је уведена једна сељанка у Партију. У шест нових еела с.ко закандидовали 10 сељака. Сада у осам села постоје и одбори нар. оелоб. фонда и нар. ослоб. одбори, у четири села омладинеки а у три села женски активи. Формирали смо Срески одбор нар.-ослоб. фонда од 7 чланова. И овде су почели са хапшењима, али терора за сада још нема као у Космајском срезу. Услови за наш рад су одлични. СМРТ ФАШИЗМУ — СЛОБОДА НАРОДУ! СРЕСКИ КОМИТЕТ ПС: Све другове које сте нам послали, уврстили смо у партизане, а другарица нам је техничар. — Овде се осећа највећа потреба за вестима са фронтова, о партизанима и о политичкој ситуацији. Молимо вас, шаљите нам такве вести преко курира и преко другова које нам шаљете. Ми бисмо онда те вести умножили. ') Зборник ВИИ, I, кн>. 2, стр. 256—259. — Одломак писма СК КПЈ за Космај Покрајинском комитету КПЈ за Србију. © МИЛИЦА МИЛОШЕВИЋ, студент Више комерцијалне школе из Јагњила, рођена је 1918. године. Члан КПЈ је постала 1941. године. Била је руководилац актива жена у свом селу и држала на вези скојевске активе. Заклана је од четника 18. августа 1943. године. МИЛЕНА БОРИЋ, сељанка из Врбице била је у младеновачком срезу међу првим женама које су се укључиле у НОП. Њена кућа је била партијско упориште. Ту су 1941. године једно време боравили чланови Главног штаба за Србију. Прикупљала је санитетски материјал, муницију и оружје и носила у одред. Била је курир између одреда и партијског руководства у Београду; обавештавала је одред о снази и кретању непријатеља. Пошто је била сумњива четницима ухапшена је децембра 1941. године и после тога још неколико пута, а 1944. године отерана је у логор на Бањици где је остала неколико месеци. 211 �ВИТОКА ЖИВАНОВИЋ, рођена 22. јуна 1922. у Малом Пожаревцу, у земљорадничкој породици, завршила је основну школу и бавила се земљорадшом. Приступила је напредном радничком покрету пре рата и била један од организатора акција напредне омладине у свом селу. У првим данима устанка, као веома омиљена у селу, успела је да окупи и организује велики број омладинки и омладинаца. Била је секретар актива СКОЈ-а Малог Пожаревца; исте године постала је члан КПЈ и ступила у Смедеревско-грочанску чету Космајског одреда, одакле је новембра месеца враћена на терен да ради с омладином. Ухапшена је децембра 1941. године и спроведена у логор на Бањици одакле је пуштена 1943. Одмах по доласку из логора отишла је у Космајски одред и убрзо пребачена на терен као члан Среског повереништва Партије за грочански срез. Ову дужност обављала је у време највећег непријатељског терора. Била је веома популарна у народу и са успехом је извршавала задатке. Двадесет првог фебруара 1944. године опколили су је жандарми у једној кући у Малом Пожаревцу. Пружила им је отпор и покушала да побегне. Кад су је ранили, извршила је самоубиство да не би жива пала непријатељу у руке. ском. Услови за рад су били бољи, јер се симпатизери НО борбе нису компромитовали. Поред тога, непријатељ није имао довољно снага да врши терор на целој територији округа. У овом срезу биле су активне партијске организације у: Младеновцу, Великој Иванчи, Ковачевцу, Стојнику и Црквинама. Крајем 1941. године у Среском повереништву КПЈ среза младеновачког били су: Божидарка Дамјановић-Кика, секретар, чланови: Мија Обрадовић, Милета Виторовић из Шепшина и Миле Перић, радник из Младеновца. Скојевски активи постојали су у Младеновцу, Великој Иванчи, Ковачевцу, Границама и Шепшину. У селу Ковачевцу 1941. године чланови СКОЈ-а биле су Борка и Загорка Стојковић. Оне су одржавале везу и сарађивале са омладином села Јагњила са Милошевић Милицом и друшма. У селу Јагњилу члан СКОЈ-а била је Миленија Милошевић, ученица II разреда СЕШ. У селу Међулужју постојала је јака омладинска група којом је руководила Емилија Илић. Ова омладинска група прикупљала је одећу и обућу за партизане и прорађивала илегални материјал. Својом активношћу истицале су се омладинке Сара, Нада и Мица Илић, Олга Павловић, Персида Павловић, Радмила Обрадовић, Милена Месаревић и Вера Петровић. Због своје активности Емилија Илић је 1942. године кандидована за члана КПЈ. Петог децембра 1941. године Срески комитет за срез космајски послао је Покрајинском комитету КПЈ за Србију извештај о војно-политичкој ситуацији на територији округа београдског после одласка Космајског партизанског одреда за Санџак. У извештају се о ситуацији у младеновачком срезу каже: .. Одлуком1) Покрајинског комитета овај срез је припао нама. До пред само примање у овом срезу се готово ништа није радило. Овде постоје колосални услови због одважности и храбрости овдашњих сељака. За кратко време ту је прилично урађено. Постоје две јединице у Младеновцу и три јединице у селима Велика Иванча од четири члана, Пусти Стојник од три члана и Црквине од четири члана. У Великој Иванчи постоје још четири кандидата. Скојевски активи постоје у Стојнику од шест чланова и Међулужју од шест чланова. Женски активи постоје у Великој Иванчи од четири члана и Јагњилу од три члана. Одбори народноослободилачЈ) Зборник ВИИ, том I, књ. 2, стр. 238—241. 212 ког фонда од шест чланова, у Марковцу од три члана, Међулужју од три члана и Великој Иванчи од три члана. Националноослободилачки одбори постоје у Пустом Стојнику од четири члана, Марковцу од три члана, Међулужју од два члана, Великој Иванчи од три члана. . . “ Крајем 1941. године Среско повереништво имало је своју технику у кући Милете Виторовића, члана СП за срез младеновачки. У техници је радила Загорка Борић, омладинка, повучена из Космајског одреда. Ту је штампана прва глава Историје СКП(б), леци, омладински прогласи и др. У децембру су настала хапшења и у срезу младеновачком. Ухапшена је Милена Борић из Врбице. Четници су саслушали и затворили Милку Вујичић, Славку Вујичић, Синђелију Вујичић-Максимовић, Невену Новаковић, Јану и Цају Живадиновић. У време формирања Космајско-посавског партизанског одреда у Смедереву је постојала партијска организација која је имала око 30 чланова и јака скојевска организација. Партијском организацијом руководио је МК КПЈ за Смедерево. Секретар комитета био је Јуре Сарић, радник. У срезу подунавском нису постојале ни партијске ни скојевске организације. Половином јула 1941. године чланови Партије и СКОЈ-а, око 20 њих, изишли су из града и од њих је формирана Смедеревско-грочанска чета, која је августа 1941. године ушла у састав Космајског одреда. Чланови Партије и СКОЈ-а који су остали у Смедереву у августу су исписивали пароле у неколико улица. У вези с овом акцијом ухапшена је је Зорка Нијановић, избеглица из Бачке, код које је приликом претреса пронађена већа количина летака. У Смедереву су радиле Милева Атанацковић, Даница Ушај, Јелена Урошевић и др. Септембра 1941. године ухапшена је Даница Ушај, студенткиња, активиста НОП. Кад је пуштена из затвора отишла је из Смедерева у Постојну код своје мајке. У селу Брежану Лепосава Пајић из Смедерева због сарадње с НОП ухапшена је 13. новембра 1941. године. У срезу подунавском једна од најактивнијих жена била је ЈБубица Павковић, сељанка из Вучака. Она је прикупљала обавештења о снази и кретању непријатеља. Петра Стокић из Удовица од првих дана устанка укључила се у НОП. У Луњевцу су од првих дана устанка активно помагале НОП: Радмила Радојковић-Мара, омладинка, Олга Бачић, Гара и Сми- �љана Пириватрић, Љубинка Радојковић, Живанка, Лепосава и Мара Симић и др. У Кленовцу и Коњској крајем 1941. године најактивније жене биле су: Милева, Милица и Роса Игњатовић и Лепа Стефановић. У то време у грочанском срезу није постојало партијско руководство. Постојали су само партијска организација од пет чланова у Малом Пожаревцу и партијска упоришта у: Умчарима, Дражњу, Бегаљици, Брестовику и Пударцима. У овом срезу је више жена радило за НОП, мада нису постојале женске организације. Углавном су се истицале жене чији су мужеви били активисти НОП. У Малом Пожаревцу то су биле: Милева и Радојка Гајић, Катарина Николић, Славка Симић, Ката Стевановић и омладинке Обренија Грујић, Витока Живановић и Милосава Јовичић. Витока Живановић је од првих дана устанка радила на организовању омладине и на помоћи НОП и због своје активности примљена је у СКОЈ у јесен 1941. године. После одласка Космајског одреда за Санџак настао је терор и у овом срезу. Четници су убили Сиду Вукотић из Гроцке и похапсили велики број сарадника НОП. ТЕХНИКА Фебруара 1942. године, СП среза младеновачког организовало је по налогу СК КПЈ за Космај, прву Окружну технику. На умножавању материјала радила је Зага Борић, омладинка из Мале Врбице, која је крајем 1941. године ступила у Космајски одред, а затим враћена да ради у техници. Техника је била смештена у селу Шепшину и имала је само писаћу машину и нешто материјала. Када је требало умножити материјал, деловођа општински, који је био кандидат за члана КПЈ, ноћу је доносио шапирограф из општине, па је тако материјал умножаван. Пошто се осећала велика потреба у пропагандном материјалу, то је ОП КПЈ за младеновачки округ половином 1942. године донело одлуку да се техника опреми потребним материјалом и да се смести на место које би било добро обезбеђено. Склониште за технику направљено је кући Зоре и Миливоја Павковића-Чиче у Вучаку (подунавски срез). У Склониште је направљено у дворишту и у њега се улазило кроз шталске јасле. У техници је радила Зорица Дамњановић-Драгица, ученица из Ћуприје, која је раније у овом месту била скојевски руководилац. Поред писаће машине, техника је имала шапирограф и радио-апарат, па је Зорица поред партијског материјала и многобројних прогласа хватала и умножавала вести и извештаје са фронтова. Зорици су у раду помагале Зора и Љубица Павковић, жена и кћи Миливоја Павковића-Чиче. Јануара 1943. године техника је морала да се сели, јер је склониште било несигурно, а и сам домаћин компромитован као сарадник партизана. Техника је пресељена у село Ковачевац (младеновачки срез), у кућу Драгослава и Чедомира Тодоровића. Склониште се налазило у подруму, а у њега се улазило из качаре. Марта 1943. године на рад у технику дошла је Јованка Поповић-Буба, студенткиња из Смедерева, која је нешто раније пуштена из логора на Бањици и из Београда преко везе пребачена у партизане. Кад је Јованка дошла у склоништу је било мало места за рад. Због тога се материјал извлачио у соби, а укућани су чували стражу. Међутим, суседи су приметили да се нешто необично догађа у кући, па је техника поново морала да се сели. У овом склонИшту два пута су штампане ,,Вести“ и први, а уједно и последњи број „Космајског партизана“ и други пропагандни материјал за политички рад у одреду и на терену. Маја 1943. године техника је пресељена у Луњевац (подунавски срез) и смештена у склониште направљено у качари Адама Симића. Склониште је било мало и непогодно за рад. Зато је донесена одлука да се подигне пространије у самом дворишту. Домаћин и партизани су за једну ноћ направшги у земљи читаву собу, а изнад ње су подигли тор за овце и оградили га. Техника је премештена у ново склониште, а истовремено су у тор утеране овце. У техници је радила само Јованка Поповић-Буба, јер је Зорица Дамњановић-Драгица повучена за члана СК СКОЈ-а за јасенички срез. Да би обезбедио несметан рад Јованки, домаћин је код самог склоништа везивао псето и чим би оно залајало, Јованка је гасила радио или престајала да куца на машини. Четници су често претраживали кућу и двориште, али технику нису успели да открију. 213 ЗАГОРКА БОРИЋ, рођена 1925. године у селу Америћу, у сиромашној земљорадничкој породици, имала је непуних 16 година када је постала курир Космајског партизанског одреда. Прикупљала је оружје и санитетски материјал за одред. Крајем 1941. године ступила је у одред као борац, затим је повучена да ради у техници. Заробљена је у борби с Немцима код села Зуце у другој половини 1942. године и спроведена у логор на Бањици. Са Бањице је одведена на принудни рад у Банатски Брестовац, одакле је побегла и прикључила се војвођанским партизанима. Демобилисана је као резервни потпоручник. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. �Командир III чете Космајског1) народноослободилачког партизанског одреда 24 IX 1941 год. Даје извештај КОМАНДАНТУ КОСМАЈСКОГ НАРОДНООСЛОБОДИЛАЧКОГ ПАРТИЗАНСКОГ ОРЕДА У логору се десило следеће: Непријатељ је био обавештен о нашим покретима, напао је логор, после двадесет минута борбе потиснуо је нагие људе, који су се бранили са осталим оружјем, заробили једног омладинца, две другарице2) које су истог дана приспеле из Београда, запленио је: све резерве експлозива, новац, муницију, неисправне пушкомитраљезе, храну, шаторе и др. Према обавештењима непријатељ је имао једног рањеног. Командир Бора Крајем 1943. године на рад у технику дошла је Милица Јовановић, учитељица у Поповићу. До њеног доласка Јованки су помагали у штампању материјала домаћин куће и његов син. Априла 1944. године техника је поново враћена у Вучак и смештена у склониште које је ископано у винограду Јована Милићевића. Јованка и Милица су радиле под врло тешким условима: склониште је прокишњавало, нису имале довољно ваздуха, али су биле сигурне да их мештани брижљиво чувају. Они су им сваке ноћи доносили храну. Једне ноћи су их обавестили да су четници блокирали село. Две девојке су седам дана и седам ноћи провеле без хране и воде. Четници су се стално врзмали по селу и по винограду, али технику нису пронашли. После одласка четника техника је пренесена на сеоско гробље и смештена у једну озидану гробницу, где је остала и радила све до ослобођења. ') Зборник ВИИ, X, стр. 135. КОСМАЈСКИ ОДРЕД *) Милева и Даринка Бандић. Шгаб Космајског револуционарног народноослобод. партиз. одреда1) ШТАБУ РЕВОЛУЦИОНАРНИХ НАРОДНО-ОСЛОБОД. ОДРЕДА У СРБИЈИ III Одред има лекара који врши санитетску службу, али који не може сам вршити дужност лекара, пошто је по специјалности гинеколог, а одреду треба хирург и интерниста. Прва чета има три другарице, а друга две које су примљене и непрекидно се припремају за сапитетс.ку службу, а у исто време раде са женама (оне иду са четама) врше агитацију и пропаганду приређујући културно просветне и забавне вечери. Хигијена се спроводи у одреду добро. 28. VIII 1941. г. Другарски поздрав Смрт фашизму — Слобода народу! Командант Космајског револуционарног народ. ослоб. одреда Тодоровић М. Милутин, професор ‘) ИРПЈ одреда. — Одломак из извештаја Штаба космајског партизанског 214 По директиви ОК КПЈ за Београд организовано је партијско саветовање на Космају ноћу између 1. и 2. јула 1941. године, на коме је одлучено да се формира Космајско-посавски партизански одред. Одред је формиран 7. јула од две космајске и две посавске чете. Крајем јула, одлуком Главног штаба за Србију, формирани су посебни одреди Космајски и Посавски. Током августа ушле су у састав Космајског одреда Младеновачка и Смедеревско-грочанска чета, које су формиране крајем јула 1941. године, независно од Космајског одреда. Прва партизанка заједничког Космајско-посавског одреда била је Милена Велимировић-Илић, учитељица из Београда. Кад су се одреди одвојили, у Космајски одред дошла је Драга Тодоровић, професор из Крагујевца, мајка четворо деце. У августу су из Београда дошле: Марица Кокајић радница, Вера Црвенчанин, студент (септембра 1941. године прешла у Београдски батаљон Посавског одреда), Љубица Ракић-Корошец и Зора Чаленић, обе кројачке раднице. У септембру су из Београда дошле Милева Јовичић-Белка и Милева и Даринка Бандић. Истога дана када су стигле, одред је водио борбу с �Немцима, и у њој су заробљене Милева и Даринка Бандић; одведене су у логор на Бањици и одмах 29. септембра стрељане. У то време су у одред ступиле: Добрила Арсенијевић, службеник Општине града Београда, Љубица Јовичић-Цига, приватни намештеник, Оливера Вањек, студент медицине и Нада Анастасијевић, ученица гимназије из Београда. У Смедеревско-грочанској чети била је Витока Живановић, омладинка из Малог Пожаревца, која је новембра 1941. године повучена из чете на терен, за рад са омладином. Колико је било значајно присуство другарица у одреду за веће укључивање жена-сељанки у НОП потврђује извештај политичког комесара Космајског одреда:1) „ . . . Нарочито се показало као корисно и практично имати другарице партизанке у одреду за рад са женама и њиховом приближавању и интересовању за одред и њихову борбу. 2. ЧЕТА1) КОСМАЈСКОГ ОДРЕДА 29. IX 1941. Србија КОМАНДАНТУ КОСМАЈСКОГ ОДРЕДА На основу наређења командантовог доставља се следећи извештау. 1.— Бројно стање: — бораца по списку у расходу на лицу — жена по списку ■у расходу на лицу Укупно на лг^цу 65 Командир, Вељко Крајинац,2) с. р. 30. IX 1941 г. ■) ВИИ, К. 1641, рег. бр. 7—3. 2) Генерал-потпуковник Павле Илић. Са другарским поздравом Смрт фашизму — Слобода народу! 28. V I I I 1941. г. Политички комесар Космајског револуционарног нар.-ослобод. партиз. одреда Јован Јерковић” На територији на којој је оперисао Космајски одред, није било организоване болнице. Рањеници и болесници смештани су по селима, код сарадника и симпатизера НОП-а. У космајском срезу, у селу Манићу, рањеници су смештани у кући баба-Жике. У чувању и неговању рањеника истакле су се Јелица Марковић и њена кћи, омладинка, Цуна. У младеновачком срезу рањеници су смештани у кући Цаје Живановић у селу Америћу. У Великој Иванчи прихватање и негу рањеника организовала је Милица Мијаиловић; у Међулужју Драгиња Илић и Милена Обрадовић, а у Великој Крсни учитељица Бисенија Симић. Половином новембра Космајски одред, под притиском непријатељских снага, пошао је за главнином партизански снага у Санџак. Са одредом је била Милева Јовичић-Белка, која је у Санџаку постала борац I пролетерске бригаде. Нада Анастасијевић је заробљена на путу за Санџак и одведена у затвор у Ужицу, а одатле у логор у Шапцу, одакле је породица успела да је спасе преко разних веза и за новац, половином 1942. године. Одмах је отишла за Лесковац и ступила у одред. Погинула је у борби ) ИРПЈ —- Одломак из извештаја Космајеког одреда, од 28. VIII 1941. 65 4 61 4 — 4 РАДМИЛА РАДОЈКОВИЋ-МАРА рођена 13. октобра 1925. године у Луњевцу, укључила се у рад за НОП на почетку устанка и исте године примљена у СКОЈ. Радила је са омладином и женама, а током 1943. године ступила је у Космајски одред. Била је на разним дужностима за све време рата: члан Среског руководства СКОЈ-а за јасенички срез и члан Среског повереништва КПЈ за јасенички срез, затим секретар Среског одбора АФЖ за космајски срез и члан Окружног одбора АФЖ. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. МАРИЦА ФИЛИПОВИЋ, из Парцана, активиста НОП од првих дана устанка. Храбра и отресита, вршила је обавештајну службу, одлазила по задатку у Раљу ради прикупљања података о снази и кретању Немаца и недићеваца. Примљена је у КПЈ крајем 1942. године. Због своје активности хапшена је више пута. Почетком 1944. ступила је у Космајски одред да би се склонила од четничког терора. Била је члан актива жена у свом селу и руководилац МО АФЖ, затим члан Среског одбора АФЖ за космајски срез, а од јуна 1944. године Члан Окружног одбора АФЖ за младеновачки округ. политкома 215 �ПК-у1) 2. 111 1942 Драги другови, Примили смо вагиа два последња писма, писмо ПК за партизанске одреде и обавештења бр. 44 и бр. 45. На претпоследње ваше писмо нисмо вам одговорили, јер онда нисмо имали потребних података. Обавештења смо гитампали у 120 примерака. Вагие писмо, намењено парт. организацијама у партизанским јединицама много ће нам помоћи при формирању партзанског одреда. На оба ваша последњс, писма сада вам одговарамо. Космајски срез броји 18 села и две варошице. У једном селу постоји парт. јединица од 3 члана и 2 кандидата, у другом селу 4 члана и јоги у два села по 1 члан. На тој територији ради један члан нашег СК и један кандидат. Свега 10 чланова и 3 кандидата. Терор, боравак непријатеља на том срезу, отежан приступ селима као и болест члана нашег СК за тај срез су узрок да је рад у том смеру замро. У она 2 села, где има по један члан, имали смо најјаче парт. јединии,е, али нам их је непријатељ уништио. У два села са парт. јединицама постоје и 2 Нар. осл. одбора и један женски актме.. . Младеновачки срез броји 18 села и вароги. Управо смо формирали привремено среско поверенство за тај срез. У поверенство су ушли: један некомпромитован радник Младеновца, 2 компромитована интелектуалца са села и једна компромитована другарица, чланица СК. Све четворо су домаћи, са терена. Раднику је реон Младеновац, а ово троје поделили су села у три реона. Надамо се да је поверенство отклонило главне сметње раду у МладеновЦЦ. Два омладинца и две другарице проверени на омладинском и женском раду примљени су у партију, тако да у Младеновцу постоје две јединице са по 5 чланова. .. По свим секторима се, негде јаче, негде слабије, ради: два добра окенска актива, два скојевска актива, тек сада оживљена, два одбора нар. осл. фонда, који се не састају, али раде (прикупили су 1200 динара) и 4 нар. осл. одбора по 5 чланова који се тешко покрећу на рад.. . Са секретарицом Среског поверенства и још једним чланом нашег СК, који је до сада био на раду у том срезу — свега има 22 члана и 3 кандидата. У 7 села има нар. осл. одбора. У 4 села има 5 омладинских актива. . . Подунавски срез броји 25 великих села и град Смедерево са којим (град) како смо обавештени, ви имате везе а ми смо повезани са њима само ради прихватања људи који би хтели у одред. Од 25 села радом смо обухватили 22 села. На том подручју ради јединица од 5 чланова и 1 кандидат. Сва петорица су бивгии партизани — дакле компромитовани, а само један од њих је домаћи, са терена... Партијци су прорадили писмо ЦК-а. Као најхитније им је постављено: закандидовања најбољих људи из одбора и актива, стварање парт. организација и мобилизација људи за одред као и план акције партизана на том терену. Грочански срез броји 12 села и једну варошицу. Радом је обухваћено 8 села. Ту раде два компромитована друга од којих је један члан нашег СК. Одлучили смо да се ту формира парт. једгшица од 4 члана, од 3 стара и 1 новог. Писмо ЦК-а прорадила су 3 члана партије. Само у једном селу постоји нар. осл. одбор и омладински рад. У 3 села формирано је 5 десетгша... Космајски партизански одред покушао је да се врати из Санџака на свој (наш) терен. Они су у јачини од 115 партизана бггли 4 дана у јужном делу космајског среза. Били су стално праћени од непријатеља, 14 последњих дана имали су свакодневне борбе и коначно били поражени у борби код Венчана од непријатеља јаког 4000 Немаца, недићеваца, четника и жандарма. Из те борбе спасило се (наводно) 60—70 партизана и вратгсли су се на југ. Да ли сви заједно или у мањим групицама — то не знамо. Велику грешку је учинио наш одред што се претходно није повезао са нама, већ је бануо на неиспитани терен, у заседе, клопке и опкољавања. Друг, члан СК, који ради У космајском срезу, управо тада није био на свом терену ^пошао је био на састанак) и тако се десила фатална грешка да се за та 4 дана боравка нашег одреда на нашем терену ми нисмо повезали са нашим одредом. Нама је хитно потребна једна па и више партизанских чета од 50 људи, али чврсто повезане са нама и са обавештајним пунктовима. Она би у тој јачини и тако повезана могла да бивакује и да се креће нескривена од непријатеља па би тако увек могла непријатеља нападати и ослобађати наги народ од непријатеља. Међутим, наш одред се кретао у најнеподеснијој јачини (ни за фронталну ни за герилску бор5у), неповезан са тереном, необавештен о непријатељу и стога стално гоњен, нападан, сачекиван и, ето, код Венчана поражен.. . Највећи недостатак осећамо у парт. материјалу. Молимо вас да нас у томе помогнете. Ако имате, можете нам припремити већ готове неке књиге, белетристику, парт. материјал, а нарочито материјал за омладински и женски рад (на пр. Жена данас итд.). Мг1 смо нашли могућности за пренос. Ми смо били почели умножавати I главу Историје ВКП(б), али нам се оригинал изгубио. Молимо вас да нам свакако по куриру пошаљете прве главе. Последњи пут нам нисте послали обавештење. Молимо вас да нам то сада одмах учините. Наш курир ће чекати код вас и одговор и обавештење и Историју. Обавештења ћемо умножавати. Ми имамо 2 машине и 2 шапирографа, а од вас очекујемо да ћете нас стално помагати сваковрсним материјалом, а нарочито обавештењима, лецима, омладинским и женским рефератима. За нас би то значило огромну помоћ око осамостаљивања рада активима и одборима. Ж. Д„ студ. права, била је послана у великоварошкг( Партизански одред. Одред није нашла, али је нашла нас. За себе каже да је чланица као и њена мајка која је постала члан у Ћуприји. Молимо вас, обавестите нас о томе.. . СМРТ ФАШИЗМУ — СЛОБОДА НАРОДУ! С другарскгш ноздравом СК ' ) ИРПС, арх. бр. 1480. — Извештај СК КПЈ за Космај пк КПЈ за Србију о стању партијске органпзације н разбијању Космајског НОП одреда. �с четницима 26. јуна 1943. године. Марица Кокајић се са групом рањеника прикључила болници Посавског одреда, која се тада налазила у Миличиници. Погинула је крајем новембра у борбама око Ужица. Почетком јануара 1942. године Космајски одред је по наређењу Врховног штаба кренуо натраг у Србију. Код села Шљивовице био је нападнут од Немаца и четника. У тој борби је теже рањена др Наташа Шимченко, лекар одреда, и остала је у селу на лечењу, али су је четници открили и убили. После повратка Космајског одреда на терен, формирана је од преживелих бораца и теренских радника, у марту 1942. Космајска партизанска чета. Тада су у чету ступиле Зорица Дамњановић из Врбовца и Зага Борић из Мале Врбице. Зага је од 1941. била у одреду, али је крајем године повучена да ради у техници. Зорица Дамњановић је септембра 1942. пребачена на рад у технику, а октобра 1943. прешла је у I шумадијски одред. У јесен 1942. у Одред је ступила ЈБубица Новаков, текстилна радница из Београда, члан КПЈ. Заробљена је у борби код Лисовића, отерана у логор на Бањици и стрељана 7. јуна 1943. године. Од краја 1942. па до маја 1943. године, у Космајску чету су стално стизали борци из Београда и са терена. Почетком 1943. године у чету је ступила Божица Ивановић из Голобока. Марта 1943. дошла је из Београда Јованка Поповић-Буба. Почетком маја 1943. године чета је имала више од 60 бораца, те су постојали услови за поновно стварање Космајског одреда, који је формиран 6. маја 1943. у Марковици. Заменик политичког комесара одреда била је Божидарка Дамјановић-Кика. Поновно стварање Космајског одреда изазвало је још већи прилив бораца. Истога месеца када је формиран, у њега је ступила Милева Влајић, омладинка из Парцана; јула 1943. ступила је у одред Лепосава Ивковић из Бадљевице (погинула 28. децембра исте године у Сопоту); августа 1943. Софија Филиповић из Липа и Живка Ранковић из Друговца, а у другој половини 1943. Загорка Радојковић из Влашке, која је дотад радила на терену по линији АФЖ-а, Миланка Стефановић из Липа, Олга Марковић из Вучака, Живадинка и Латинка Марјановић из Шепшина (Живадинка је одмах после ступања у одред кренула с I шумадијском бригадом за Санџак и погинула је у Пријепољу у VI непријатељској офанзиви, а Ла- тинку су у априлу 1944. ухватили четници и заклали је у близини Сопота). Од половине 1943. па до краја године, у Космајски одред су ступиле: Радмила Радојковић-Мара, омладинка из Луњеваца, Милена Илић из Горње Трешњевице (погинула у Друговцу априла 1944.), Берислава Андрић, учитељица у Сеони, Косара Дамњановић из Осипаонице, Јаворка Обрадовић из Ковачевца, Даница Блажић и Олга Стеванчевић из села Младеновца, Вукосава Обрадовић-Бојана из Граница, Миланка Вићентијевић-Зора из Рабровца и Јагода Јовановић из Малог Пожаревца (Јагода је јануара 1944. године рањена у једној борби и заробљена. Четници су је одвели у логор на Бањици, где је остала до расформирања. Поново је ступила у НОВ и погинула у Срему). У том периоду дошле су у Космајски одред Разуменка Жунић-Баџинче, ученица гимназије из Рековца и Зорка Радуловић-Вука, које су побегле из логора у Смедеревској Паланци. Одређене су да раде за СКОЈ у јесеничком срезу, Вука као секретар СК СКОЈ-а, а Баџинче као члан СК СКОЈ-а. Обе су почетком 1944. године четници зверски убили. Почетком 1944. године ступиле су у Космајски одред: Марица Филиповић из Парцана, Јелица и Даница Обрадовић из Граница и Десанка Ђорђевић из Велике Иванче. Петнаестогодишњу Јелицу четници су заробили рањену и зверски је убили. У марту је у одред ступила Богданка Љубисављевић из Смедерева; у априлу: Надежда Глишић из Пудараца, Ружица Стефановић из Липа и Рајна Игњатовић из Селевца. (Рајну су заробили четници у борби у Друговцу, предали је Немцима, те је отерана на Бањицу и тамо стрељана). Маја 1944. године у одред су дошле: Олга Стеванчевић из села Младеновца, Радмила Вуковић из Шепшина, Марија Матејић из Смедерева и Златка Кобал из Старог Костолца. (Златка је рањена у једној борби и послата у болницу, која се налазила у селу Водњу. Августа 1944. четници су открили болницу и побили све рањенике и особље, а Златку су повели у село Липе, где су је стрељали крајем агвуста са још пет партизана и Каравиљком Ивановић, куриром и партијским радником Пожаревачког одреда. Златка се херојски држала на стрељању. Певала је ,,Интернационалу“). Половином 1944. године у одред су ступиле: Анка Радосављевић из Поповића (погинула децембра исте године), Радмила Младеновић из Сара- 217 ЗАГОРКА РАДОЈКОВИН (ПРВА СЛЕВА) И ОЛГА ВРАБИЧ-НАДА (ТРЕВА СЛЕВА) ЗАГОРКА РАДОЈКОВИЋ, рођена 14. септембра 1922. године у селу Влашка (Младеновац), укључила се у НОП од првих дана устанка; њена кућа је била пункт за везу. Половином 1942. године била је члан актива СКОЈ-а у свом селу, примљена је у КПЈ 1943. године и исте године ступила у Космајски одред. Обављала је разне дужности: руководила је активом жена у свом селу, била и члан Среског повереништва КПЈ за младеновачки срез, у коме је одговарала за рад међу женама, затим секретар Среског одбора АФЖ за младеновачки срез и члан Окружног одбора АФЖ. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. • ораца, Цвета Стефановић из Липа, Олга Милосављевић, Љубица Милошевић, Љубица Бркић, Милица Живановић и Милка Матејић, омладинке из Влашке и Милица Петровић-Илић из Велике Иванче. У току јула и августа 1944. године ступиле су у одред: Јагодина Максимовић из Влашке (погинула новембра исте године код Манђелоса у Срему), Лепосава Костадиновић из Велике Иванче (рањена 20. септембра 1944. године и умрла у дивизијској болници 12. децембра), Нада Јоксимовић и Зора Ђорђевић из Сенаје, Миља Николић из Смедерева и Живослава Ристић из Велике Крсне (погинула фебруара 1945.). Септембра, октобра и новембра 1944. године ступиле су у разне јединице НОВ: Наталија Батинић, Слобода Витић, Станка Ђурђевић, Даница Радовић, Миланка и Радмила Маринковић, омладинке из Азање, Бранка Маџић, омладинка из Селевца, Златија Маторчевић из Пудараца (погинула 1945. године на сремском фронту), Загорка Марковић из Ратара (погинула 1945. године), Радмила Лазаревић из Глибовца, Вера и Милена Борикић из Рогаче, Радмила Миладиновић из Поповића (погинула 14. новембра 1944. године), Невена Николић из Ропочева (погинула у борбама за Београд), Милица Радосављевић из Баба (погинула 1945. године), Надежда Симић из �Ђуринаца (погинула јануара 1945. године), Обренија Новичић из Баба, Јагода и Косана Антонијевић, Борка и Загорка Урошевић, Бранка Танасковић, Катарина Петровић и Милка Јовановић, омладинке из Стојника, Радмила Алексић (погинула 25. децембра 1944. године) и Марија Живковић (погинула 1945. године на Фрушкој гори), све из Велике Иванче, Радмила Лазић из Дубоне (погинула 15. децембра 1944. године у Срему), Радмила Вукотић из Шепшина, Савета Милојковић (теже рањена на Сремском фронту и умрла 1946. године од рана) и Јаворка Пауновић (погинула почетком 1945. године у Босутским шумама) обе из Дражња; Радмила Стефановић из Лозовика (погинула апри ла 1945. године код Банове Јаруге); Вера Марковић из Милошевца, Ружица Илић и Роксанда Матић из Смедерева (обе погинуле), Љубица Јовановић из Врбовца, Добрила Марковић из Вранова (погинула 28. децембра 1944. године код Босанског Мусића), Олга Митић из Осипаонице, Марија Петровић из Баћевца (погинула 1945. године), Јелица Дуцић, омладинка из Жаркова (погинула 1945. године код Товарника у Срему), Зорка Животић из Рипња (погинула 18. новембра 1944. године) и многе друге чија имена нису забележена. После повлачења занског одреда са Космајског главнином партипарти- занских снага, на територији космајског среза остали су партијски радници: Андрија Хабуш, инструктор ПК КПЈ за Србију, Дража Марковић, Божидарка Дамјановић-Кика, Јуре Сарић и др. И поред непријатељског терора у космајском срезу се извршила реорганизација СК у који су ушли: Андрија Хабуш, секретар, Јуре Сарић, радник из Смедерева, Божидарка Дамјановић-Кика из Младеновца, Дража Марковић, студент медицине из Поповића, Мирослав Јовановић-Трулеж, службеник из Београда и Мића Стојковић, студент медицине из Умчара. СК КПЈ за космајски срез преузео је на себе рад у младеновачком, подунавском и грочанском срезу. Почетком 1942. године Божидарка Дамјановић-Кика врши дужност се- кретара у срезу младеновачком, а у новоформираном Среском повереништву за подунавски срез члан је Живка Дамњановић, која затим постаје секретар повереништва и на тој дружности остаје до своје погибије децембра 1942. године. Цела 1942. година протекла је у непрекидном раду на одржавању партијских организација и стварању нових, продирању на нов терен и у нова села. Августа 1942. године одлуком ПК КПЈ за Србију, СК КПЈ за космајски срез проглашен је за Окружно повереништво, а за секретара одређен Дража Марковић. У Окружно повереништво ушле су и Божидарка Дамјановић-Кика и Живка Дамњановић-Милица. У СП среза грочанског које је формирано у пролеће 1942. ушла је Љубица Илић-Рада, службеник из Београда. Фебруара 1943. повучена је из СП да би преузела рад међу женама. Ухваћена је у селу Дражњу 18. августа 1943. и стрељана у логору на Бањици 7. IX 1944. године. У току 1942. године примљене су у Партију у космајском срезу Марица Филиповић, сељанка из Парцана, а кандидоване су Милка Урошевић из Стојника и Јелица Марковић из Манића; у грочанском Витока Живановић, омладинка из Малог Пожаревца; у пбсавском Миленија Ивановић из Баћевца; у младеновачком Вера Дрча из Граница, Силва Вартаберијан, кројачица из Младеновца и Милица Петровић-Илић из Велике Иванче. За чланове Партије кандидоване су: Даница Блажић и Ангелина Никодијевић из села Младеновца и Бисенија Симић, учитељица у Великој Крсни. Марта 1942. године побегла је из Београда у Младеновац члан Партије Олга Врабич-Нада, фармацеут. У току 1942. године на територији младеновачког среза постојали су активи СКОЈ-а у више села. У скојевском активу села Ковачевца биле су: Милена Антонијевић, Живана Арамбашић, Лепосава Блажић, Касија Дамњановић, Роса Дамњановић, Миланка Милетић, Милица Нешић, Станислава Симић, Даница Сретеновић и Борка Степановић. Половином 1942. године формиран је скојевски актив у селу Влашка у који је ушла Загорка Радојковић. У селу Међулужју актив СКОЈ-а је обухватио више од 20 омладинаца и омладинки. Октобра 1942. године формиран је скојевски актив у селу Кораћици, у који је ушла Миланка Дабић. Актив је радио до маја 1943. године када су сви чла- 218 нови ухапшени и отерани у логор. У активу СКОЈ-а у селу Границама биле су: Љубица Глишић, Милица Симић и Вера Дрча, која је пре рата примљена у СКОЈ у Дервенти, одакле је 1941. године избегла у село Границе, у коме је до почетка 1944. године радила са омладином. У активу СКОЈ-а села Дубоне биле су Витосија Блажић-Јела, Видосава Ћирић и Живослава Ћирић-Дивна. У Малом Пожаревцу, у грочанском срезу, примљене су у СКОЈ у току 1942. године Милунка Николић и Зора Павловић. Ова скојевска организација је обухватала омладину готово целог села. Због своје активности у прикупљању помоћи за Космајски одред четници су 1944. године заклали скојевку Зору Павловић. У космајском срезу у скојевској организацији села Стојника било је пет омладинки. Нарочиту активност је показала Љубинка Урошевић, која је радила кришом од родитеља; разболела се и умрла у току рата. Наталија Обрадовић из Парцана примљена је у СКОЈ 1942. године. У току 1942. године Окружно повереништво радило је на обнављању НОО и стварању нових. У младеновачком срезу у селу Дубони формиран је марта 1942. године НОО од седам чланова, у који је ушла Милена Обрадовић. Ђурђија Аврамовић била је члан НОО у селу Влашка, а Милица Петровић-Илић у Великој Иванчи. У космајском срезу НОО је постојао у селу Стојнику, а чланови су биле Милка Урошевић и Зора Н. Године 1942. покренут је и рад са женама. У неким селима младеновачког среза постојали су активи жена. У активу жена у селу Ковачевцу биле су углавном омладинке: Каћа Дамњановић, Јаворка Јевтић, Борка и Зага Стојковић и још неке. У активу жена села Дубоне биле су: Лепосава Младеновић, Зора Обрадовић, Лепосава-Лена Павловић и Љубица Младеновић. У активу жена села Шепшина биле су: Миланка, Милена и Радмила Милојевић, Миланка Виторовић, Кадифка Нешић и Каја Петровић. У селу Младеновцу није постојао актив жена, мада је велики број, нарочито омладинки, био укључен у рад. Најактивније жене у то време биле су: Даница Блажић и Ангелина Никодијевић. И у Великој Иванчи се појединачно радило са женама. Са женама је радила Милица Петровић-Илић, члан КПЈ. Ни у срезу грочанском 1942. године нису постојале организације жена, али су партијске организације и ак- �СК-у за Кос.1) 5 VIII 1942 Драги другови, Примили смо ваше писмо од 28 VII 1942. ПК је проучио стање ваше организације. На основу тога донео је следећу одлуку. 1) Да створи нов округ од срезова космајског, грочанског, младеновачког и подунавског. Седиште овог округа биће Младеновац. Према томе и седиште окружног руководства по могућности одмах или, ако прилике не дозвољавају, доцније треба да буде у Младеновцу. Доносећи ову одлуку ПК се руководио разлозима. а) Младеновац је место које лежи на главној прузи. Још пре рата у Младеновцу је почела да се развија индустрија која запошљава већи број радника. б) Као индустријско место, које лежи на главној саобраћајној линији, Младеновац постаје средиште га сва 4 горе поменута срезо. Партијском организацијом округа млад. руководиће Окружно поверенство (ОП), састављено за сада од 4 члана. 3) Досадашњи Срески комитет за Космај подиже се на ранг ОП-а који има да руководи радом окружне парт. организације у округу млад. 4) Сви другови, чланови СК-а за Косм. сем друга Андре и Миме улазе у ОП. 5) Зо члана ОП-а улази и другарица Ж. Дамјановић која сада није била члан СК-а Косм. 6) За секретара ОП-а улази друг Дража. 7) ОП треба да се што пре сакупи на једно место и да изради план рада и расподелу посла међу члановима руководиоцима. Непосредни задатак-ОП-а јесте да створи ново среско поверенство за срез косм. и да створи парт. орг. у срезу подунавском, на челу са среским поверенством у Смедереву или ком другом месту подунавског среза. Исто тако да прошири, учврсти и створи нове парт. јединице и среска руководства у срезовима грочанском и младеновачком. У самом Младеновцу треба што пре продрети међу раднике и створити парт. јединице у предузећима која раде. Упоредо са радом око парт. организације треба рчдити на стварању нових и јачању старих скојевских организација. Партијска и скојевска организација треба да преузму све мере за стварање партизанског одреда на терену вашег ОП-а. За сада слати људе у одред I Шумадијски, а доцније ће се и они пребацити на ваш терен. Све кандидате, који показују вољу за улазак у Партију и који су као такви проверени, треба примити У Партију. Технику греба организовати што пре, да може на вреже да задовољи умноженим материјалом сва 4 среза округа. Уверени смо другови да ћете правилно схватити ве~ личину задатка, који Партија поставља пред вас и да ћете се трудити да часно испуните те задатке и оправдате поверење које вам Партија даје и које сте сви ви заслужили својим досадашњим радом. ‘) ИРПС, Коемај. арх. бр. 1866. — Писмо ПК КПЈ за Србију СК КПЈ Што се тиче осталих питања из вашег писма, мислимо следеће. Као гшо видите, ми нисмо могли да изађемо у сусрет вашој жељи да остану другови А. и Мим. на вашем терену из разлога што имамо велики број округа који оскудевају у руководећим друговима, јер су им руководиоци страдали у највећем броју од непријатеља. За сада не можемо да вам пошаљемо никог другог, а доцније ћемо то учинити Ви морате учинити све да се ова два друга што пре спреме за пут на друге терене. Шаљемо вам један докуменат о Дангићу и његовим четницима који припадају Дражи Михајловићу. 1) У циљу снабдевања и осталих другова са легитимацијама, предлажемо вам да вам пошаљемо фот. апарат, ако неко од вас уме да слика, па да нам пошаљете да их ми овде ископирамо. Ви би се на тај начин могли сликати у оделима која су вам подесна за терен. За случај да не умете сами да сликате, ми бисмо вам послали једног друга, који би овај посао свршио, само У том случају морате нам јавити где и када да дође овај друг. 2) Јавите нам како можемо да дођемо до Св. Савићевића и све детаљније што о њему знате. Када се ми повежемо са њим, онда би смо вам одговорили да ли би га дали вама, с обзиром да овде живи. — О В. Несторовићу јавмћемо накнадно. Брацу Петровића упослите, јер верујемо да је поштен човек. Нисмо могли о њему да се обавестимо, јер га не познају. 3) Поведите рачуна о војводи Шумском да вас не огитети пошто изгледа да је пришао Дражи и ради по његовим директивама. Став према њему треба узети онакав како и према осталим Дражиним људима и Дражи. Можемо вам саопштити да претстоји оштрије иступање према Дражи, јер располажемо са оригиналним документима који открмвају право издајничко лице Драже Михајловића и његове официрске клике. У припреми је широка кампања са наше стране за разобличавање оеих издајника пред нагиим народом. 4) Ни овом приликом не можемо вам послати шапирограф. Гледајте, ако можете, сами да се помогнете, а ми ћемо настојати да вам га прибавимо. 5) Видимо да у два села имате н.о. одборе, али је то мало. Интересује нас шта раде ови одбори и какав је њихов састав. 6) У прошлом писму смо вам писали о случају са оним друговима како се десило. Јављамо вам да су се они вратили овамо и према њиховој изјави, изгледа да су били предати у руке несигурна човека. Очекујемо да што пре оспособите канал за пребацивање, јер је ситуација таква да морамо већи број људи да шаљемо. Ово схватите као најнужнији посао. Известите нас детаљно о случају у млад. срезу и како су се предала та два друга. Зашто нису и они бежали? за 219 СМРТ ФАШИЗМУ — СЛОБОДА НАРОДУ! С другарским поздравом ПК �ОЈ1ГА ВРАБИЧ-НАДА, сле окупације земље, не, протерана је из фармацеут, априла 1941. Словеније у погоди- Србију. деновачки одлуком у срез, ПК Београд Настанила се у Београду, у коме је оста- веже за реништва ла до марта 1942. године, када је због великих хапшења дошла у Младеновац, где је наставила рад као члан Среског повереништва КПЈ за младеновачки а КПЈ које је да 1944. Србију, секретара чланове хапшење, августа за партијског имало Партије задатак који организује године, упућена да су је повепо- избегли политички рад припреми борбене групе које би у нутку напада на Београд, спречиле и треоку- срез. Маја 1943. године била је политич- патора ки комесар I чете Космајског одреда, затим члан батаљонског партијског руко- Повереништво је овај задатак успешно обавило. После рата је обављала врло водства. одговорне Децембра је повучена за тара Среског повереништва КПЈ за мла- секре- да поруши најважније дужности. Носилац објекте. је Споме- нице 1941. и више одликоваша. МИЛИЦА 1923. ПЕТРОВИЋ-ИЛИЋ, године у рођена земљорадничкој породици у селу Велика Иванча, почела је но да сарађује са припадницима НОП-а 1941. актив- године, а марта 1942. примљена је у Партију. За све време окупације је активан припадник НОП-а и НОО. Захваљујући њој борци била члан Космајског одреда имали су јаку базу у селу која их је снабдевала ским легалног љала пункта је прилоге веома исто била и овог је санитет- живог Милица. и- Обав- задатке, прикупљала одред, проводила партизанске скровитим смештај и поверљив службе одлуци храном Душа курирске за јединице вала им не оружјем, материјалом. у време организатор срезу. Партије путевима, организоисхрану. Била је и ступила ушла у обавештај- Половином је у Срески по и одбор АФЖ за младеновачки срез. Носилац менице 1941. и више одликовања. 220 1944, одред је у Спо- тиви постављали задатке појединим женама. У Малом Пожаревцу жене су радиле на прикупљању и преради вуне за партизане, а организовале су и парење веша. Нада Живковић је одлазила у Врчин по лекара и доводила га у Мали Пожаревац да лечи рањенике и болеснике. Поред тога доносила је лекове заједно са Даницом Јашић. Косана Јашић је обављала и курирску дужност. Преносила је пошту у коси или клупчету пређе, а то исто је радила и Кадивка из Бегаљице, чија је кућа била партијско упориште. Лепа из Бегаљице је чувала стражу док су се у њеној кући одмарали илегалци. Курирску службу за партијске раднике грочанског среза обављала је Мила Лукић-Петровић, омладинка из Болеча. Њена кућа била је свратиште илегалаца. Радојка Миленковић из Живковца била је повезана са политичким радницима Космајског одреда, због чега је хапшена 1943. године. У младеновачком срезу курирску службу су вршиле: Вукосава Аврамовић из села Велике Иванче (убили је четници 1943), Ђурђија Аврамовић, Загорка и Лепосава Радојковић из Влашке, Драгиња Дамњановић из Ковачевца, Ранђија Ђорђевић из Сенаје и Стана Милојевић из Јагњила. У кући Радмиле Павловић у Ковачевцу налазило се склониште за партизане. Куће појединих жена биле су пунктови за окупљање политичких радника. У младеновачком срезу то су биле куће Анђелије Гавриловић, Драгиње и Катарине Дамњановић у Ковачевцу. Кућа Ранђије Ђорђевић из Сенаје служила је као веза Космајском одреду, а везу између Космајског одреда и села Сенаје одржавала је Наталија Димитријевић, док је кућа Невене Новаковић из Амерића била веза за околна села. У космајском срезу везу између ОП и Космајског одреда држала је до краја рата Милка Урошевић из Стојника. Априла 1942. године преживели активисти НОП из посавског среза успоставили су везу с Космајским одредом у кући Миленије Ивановић из Баћевца. Њена кућа је служила као курирски пункт све до половине новембра 1943. године. Код Миленије су се састајали партијски радници и активисти који су остали на терену. И већи број жена из подунавског среза укључио се у НОП у току 1942. године. У кући Зорке и ЈБубице Павковић из Вучака половином 1942. године смешена је техника ОП за младеновачки срез и Космајског одреда. �И Зорка и Љубица су помагале при изради летака и вести. Селена Коцић из Радинца примала је у своју кућу политичке раднике и спремала им храну. Поред тога прикупљала је у селу обућу и одећу за - партизане. Због своје активности била је хапшена и провела је у затвору три месеца. Радмила Милошевић из Бадљевице помагала је партизане у намирницама, а Мара Томић из истог села преносила је извештаје и растурала летке. Милица Младеновић из села Сеоне, Наталија Ђурић, Огњана Станојевић, Кадивка Стојановић и Сибинка Филиповић из села Липе на разне начине су помагале НОП од 1942. године. Среско повереништво КПЈ за јасенички срез формирано је фебруара 1943. године по одлуци ОП КПЈ за младеновачки округ, па је рад у овом срезу постао још живљи. Од јула 1943. године у СП КПЈ за јасенички срез била је Олга Милошевић-Мина, која је одговарала за рад са омладином. Најважнији задатак који је стајао пред партијским повереништвом био је стварање партијских организација на терену. У то време био је прилично сређен рад са омладином. Августа 1943. у СП је ушла Зорица Дамњановић, која је имала задатак да ради са женама, а октобра исте године Радмила Радојковић-Мара, која је одговарала за рад са омладином, јер је Олга Милошевић-Мина ушла у ОК СКОЈ-а. У јесен 1943. године у обновљено СП КПЈ за младеновачки срез ушла је и Олга Врабич-Нада као секретар. У другој половини 1943. године у среско повереништво за космајски срез ушла је Гроздана Н. Почетком јануара 1944. дошла је у одред и погинула крајем јануара у борби с четницима у селу Јеловику. Почетком октобра 1943. године у СП за посавски срез ушла је Миленија Ивановић из Баћевца. Крајем 1943. у СП за грочански срез ушла је Витока Живановић из Малог Пожаревца. У току 1943. године примљене су у Партију: у младеновачком срезу Наталија Димитријевић из Сенаје и Загорка Радојковић из Влашке; у космајском Љубинка Пантић из Парцана; у грочанском Надежда Живковић из Малог Пожаревца. У другој половини 1943. године на територији коју је обухватало ОП за младеновачки округ стварала су се окружна руководства и осталих организација. Септембра исте године поново је формиран ОК СКОЈ-а у који је ушла Олга Милошевић-Мина (погинула је већ 31. октобра 1943. године у Луњевцу). Новембра 1943. године дошла је на терен младеновачког округа као инструктор ПК СКО Ј-а Емилија Јакшић-Цуца-Мара. Прво среско руководство СКОЈ-а за јасенички срез формирано је почетком јула 1943. године. Секретар је био Милорад Симић-Жарко, а чланови Олга Милошевић-Мина и Зорица Дамњановић-Драгица. Септембра 1943. године у среском руководству остала је само Радмила Радојковић-Мара, а остали чланови су отишли на друге дужности. Новембра 1943. године у руководство СКОЈ-а ушла је Разуменка Жунић-Баџинче, која је октобра побегла из логора у Смедеревској Паланци. Одмах по бекству примљена у СКОЈ, а нешто касније и у Партију. 1 Првих месеци 1943. године најмасовније је био развијен рад на терену среза подунавског и Смедерева. Скојевске организације окупљале су преко 300 омладинаца и омладинки. Фебруара 1943. године дошло је до провале и хапшења у смедеревској организацији. Тада су ухапшене ученице гимназије чланови СКОЈ-а: Милица Вукић, Бисенија Стефановић, Катарина и Љубица Темељковић. Међутим, хапшења нису негативно утицала на ширење и омасовљење покрета. У Смедереву је постојала једна омладинска група која је била директно под руководством партијске организације. У тој групи била је и Драгица Симић. У току 1943. године у скојевски актив села Луњевца примљене су Даринка Игњатовић, Рајка Игњатовић-Лазић и Радмила Симић. У младеновачком срезу су у то време у актив СКОЈ-а села Ковачевца примљене Наталија Милетић, Љубинка Новић и Милена Чокић; у актив СКОЈ-а села Граница Софија Ђорђевић и Даница Обрадовић; у актив СКОЈ-а села Младеновца Станица Никодијевић, Олга Стеванчевић-Радуловић и у актив СКОЈ-а Велике Иванче Десанка Ђорђевић. У космајском срезу у актив СКОЈ-а села Парцана примљена је Јулијана Радошевић. Рад са женама у срезу младеновачком у току целе 1943. године може се поделити на два дела. Један део жена и женске омладине, окупљен око скојевске и омладинске организације — ту је био обухваћен највећи број жена — радио је под руководством скојевске организације, а други маЈ) О раду скојевских организација у ком срезу видети у Поморављу. Прим. ред. 221 јасенич- њи број, углавном старијих жена, био је организован у активе жена. Активи жена постојали су у више села. У активу жена села Дубоне радила је Лепосава-Лена Павловић и још неке другарице; у селу Младеновцу Ангелина Никодијевић, кандидат за члана КПЈ и Ружа Василић. Наталија Димитријевић, члан КПЈ, Томанија Ранковић и Новка Петровић руководиле су активом жена у селу Сенаји; активом жена у Великој Крсни руководила је Бисенија Симић, учитељица; у Великој Иванчи Милица Петровић-Илић; у Међулужју Емилија Илић, студенткиња. У активу жена села Ковачевца радиле су Касија Дамњановић, Борка Стојковић и још неке; у Влашком Пољу: Зага Радојковић, члан КПЈ, Вида Јовановић, Јаворка, Јованка и Лепосава Радојковић; у Границама су радиле Јана и Мара Јовановић; у Јагњилу Даница Филиповић и др. До провале маја 1943. године рад са женском омладином и женама био је организован и масован. Жене су и после провале наставиле рад, само што више није постојала организација, него су радиле онда кад на терен дођу политички радници и партизани. Оне су се тада бринуле око њиховог смештаја и исхране, биле су курири и сл. У том периоду нарочито је активно радила женска омладина у Ковачевцу, Границама, селу Младеновцу, Међулужју и Дубони. Организоване су заједничке седељке женске омладине на којима су се плели џемпери и чарапе за партизане и прорађивао материјал који је добијан од политичких радника. После провале многи људи су били деморалисани, а жене оних који су били стрељани у најтежим данима одржавале су везу и наставиле рад све до краја 1943. године. Курирску службу између Велике Иванче, Међулужја и Јагњила обављала је Јелица Бабић из Велике Иванче, старица од преко 60 година. Из села Сенаје курирску службу обављале су: Лепосава и Мирослава Јовановић, Јагода Крупежевић и Томанија Ранковић. Веза између Ковачевца и Међулужја ишла је преко Емилије Илић и још неких другова из Међулужја. Октобра 1943. године формиран је у селу Младеновцу НОО од седам чланова у који је ушла Ангелина Никодијевић. Истога месеца формиран је НОО и у селу Границама у који су ушле: Љубица Глишић, Вера Дрча, Даница и Јелица Обрадовић. �23. III 1943. Драги другови1) Другови, овде у селу Б 4 налази се једна другарица') која је била затворена и протерана за Немачку (то је ћерка учитеља из Б 4), сада су је пустили на осуство те данас мора да иде назад а она неће већ хоће да иде у партизанс, она је тражила везу чим је дошла, али нас другови нису нашли, те сада кад сам ја дошао другови ми кажу, да она мора одмах ићи пошто је родитељи терају, бојећи сс да они не би одговарали, ја нисам имао другог излаза већ сам је примио и сместио у једну кућу док не добијем од вас упут зо даљи поступак. Другарица је радила са Маром, улица Кр. Александра 121 врата 8, такође изгледа да је другарица фармацајткиња3) побегла из Б 11 јуче по подне, сестра,4) зет и брат већ су отишли, једне ноћи долазили су Дражини четници и хтели (их) побити, али. онемогућили су их околни сељаци. Друг. позд. СП Млад. 1 септ. 194'3. г. Вуку и Бранку°) Поведите рачуна о Кики: да буде добро обезбеђена и да јој се укаже пуна лекарска помоћ. Видите да ли можете легално да примите лекара кога бисмо ми послали и на коју јавку, па нам пихиите о томе. Кика је толико популарна да треба водити строго рачуна да не би пала. У Бгд-у — непријатељ прича да је убијена, рањена па умрла итд. С. Ф. — С. Н. ПК 16.1У.44. Драги другови6) Упркос приличној реакг^мјм и терору у срезу, из дана у дан борбено расположење у народу расте. Народ са великим интересовањем прати догађаје на фронту и у земљи. Наше вести, Глас, Кос. борац све више продиру у народ. Последице свих ових фактора: са једне стране полета и успеха антифашистичких снага, успеси наше НОБ и терора и насиља са друге стране, јесу да постоје услови за мобилизацију нових бораца, било у сеоске десетине или у наше војне јединице. Моментално је реакција на нашем терену прилично велика. Ту оперишу 3 одреда од око 300—400 војника. Мобилизацију вргие упркос томе гаго народ у масама дезертира из њихових редова. Главна тежишта реакције јесу Дубона и Влашка, где су као одмазду за ликвидацију команданта села поклали у Дубони 3 и У Влашки 4 и то: Милована Илића, Жику Миладиновића и жену му, и Лену Павловић, девојку од 20 год. зато што иије хтела да пође с њима као болничарка, све из Дубоне: Среју Милосављевића, Миладина Рашића, Чеду Павловића и Милорада Аврамовића све из Влашке. Осим тога су у Дубони спалили 2 куће, батинали више људи и опљачкали углавном наше симпатизере... Смрт фашизму — Слобода народу! Са другарским поздравом с. пов. Младеноваи, Младеновац 16.1У.44 г. ИРПС, арх. бр. 3517. Вера Дрча. Олга Врабич. ’) Др Мира Врабич-Колин. 5) ИРПС, арх. бр. 2487. — Из писма ПК КПЈ за Србију ОК КПЈ за Младеновац од 1. IX 1943. «) ИРПС, арх. бр. 6331. — Из Извештаја СК КПЈ за Младеновац ОК КПЈ за Младеновац од 16. IV 1944. 2) 3) 222 У подунавском срезу у току 1943. године велики број жена укључио се у НОП. У многим кућама направљена су склоништа за смештај илегалаца и разног материјала. На имању Наталије Цветковић из Колара ископано је неколико земуница за скривање партизана. Сву бригу о људима који су били у земуницама водила је Наталија. Већи број жена је био повезан са политичким радницима Космајског одреда. Оне су се бринуле о исхрани, одећи, а неке су набављале муницију и санитетски материјал, због чега су их четници хапсили и тукли. Активно су радиле: Аница Милановић и Добринка Михаиловић из Бадљевице, Лепосава Живковић и Радојка Лукић из Вучака, Милица и Ружица Бркић, Даница Гајић, Јаворка и Стана Живковић, Зора Милић и Радмила Павловић из Сеоне, Радмила Арсић, Милица Аћимовић, Невена Васић, Агница Вучковић, Вукосава и Зорка Живановић, Лепосава, Радмила и Славка Живковић, Милева и Надежда Животић, Огњана Зарић, Даринка Илић, Лепосава Јаковљевић, Душанка, Косара, Славка и Стана Јанићевић, Вукосава, Милена, Милица, Славка и Станојка Јевтић, Ангелина, Зорка и Христина Костић, Стојана Крстић, Зорка Кузмановић, Живка Маринковић, Смиљана Марковић, Јелена, Љубица, Марица и Селена Милановић, Живана, Ружица и Спасенија Милошевић, Десанка, Јулијана, Катарина и Стана Милутиновић, Савка Митић, Божана Обрадовић, Драга, Живадинка, Косара, Миланка, Наталија и Обренија Павловић, Љубица Пантић, Милева Раденковић, Ђурђија Радивојевић, Алексија, Даница и Љубица Радовановић, Милена Симић, Јана Стаматовић, Бранислава Станковић, Милица, Радмила и Смиљана Станојевић, Душанка Стефановић и Даринка Филиповић из Липа. Крајем 1942. године и почетком 1943. године успостављена је стална веза Окружног повереништва са ПК КПЈ за Србију. Тада је у одред могао да пристиже већи број другова из Београда. Канал за пребацивање људи из Београда у Космајски одред ишао је преко Сремчице. Курир Космајског одреда долазио је у Београд, где га је Славка Морић, курир ПК КПЈ за Србију повезала са Мирјаном Моцић, која је имала задатак да компромитоване другове пребаци у партизане. Овом везом су марта 1943. године отишјш из Београда у партизане: Јованка Поповић-Буба, Ивица Девчић-Обалац и Бора Дреновац, чла- �нови ПК СКОЈ-а, затим Ђорђе Јовановић-Јарац, књижевник, политички комесар Космајског одреда 1941. и др. На путу до одреда другови су смештани код поузданих људи у Сремчици и Вранићу. Крајем 1943. године на територији посавског среза завладао је страховити четнички терор, па су партијски радници из Посавине прешли на територију врачарског среза. У непосредној околини Београда било је неколико склоништа, где су се склањали компромитовани партијски радници из Београда и посавског среза. То су биле куће Јелице и Владе Летића, Дафине Аврамовић, Анђе Којић, Анеглине и Драгог Миленковића у Кијеву и Лепосаве Јефтић у Мељаку. Ове куће су биле главне везе са Београдом. (Јелица Летић је била члан Партије 1942. године и стрељана је у логору на Бањици 11. септембра 1944. године, а Дафина Аврамовић, Анђа Којић и Ангелина Миленковић су остале у логору на Бањици до расформирања). На почетку 1944. године у ОК КПЈ за младеновачки округ била је члан и Божидарка Дамјановић-Кика. Среска партијска повереништва постојала су у свим срезовима сем великоорашког. У СП за младеновачки среЗ почетком 1944. године биле су Олга ВрабичНада, секретар и Зага Радојковић, која је одговарала за рад АФЖ; у грочанском срезу Витока Живановић-Л>иљана до своје погибије 24. фебруара 1944. године. Од августа 1944. члан СП за грочански срез била је Живка Милићевић из Дражња, која је одговарала за рад АФЖ; првом половином 1944. у СП за космајски срез ушла је Радмила Радојковић-Мара, која је до тада била члан СП за јасенички срез. Јануара 1944. у СП подунавског среза ушла је Зорка Радуловић-Вука (погинула 15. фебруара 1944. у Суводолу). Осмог јануара 1944. године примљена је за члана КПЈ у Космајском одреду Вукосава Обрадовић-Бојана, омладинка из Граница. Нешто касније примљене су у Партију, такође у одреду, Даница Блажић из села Младеновца и Даница Обрадовић, омладинка из Граница. У младеновачком срезу формирана је у пролеће 1944. године партијска организација у Шепшину, у коју су ушле као кандидати Миланка Виторовић и Каја Петровић. У исто време У партијској организацији Међулуж- СВИМ ПАРТИЈСКИМ ОРГАНИЗАЦИЈАМА И ЧЛАНОВИМА ПАРТИЈЕ ОКРУГА МЈ1АДЕНОВАЧКОГ1) Драги другови, Држање другарице Витоке,-) члана среског повереништва грочанског; Ђурђа Јоцића, Јелице Миловановић учитељице, Висе Симић, учитељице мале Вере3), члана ср. руков. Скоја за. Јасеницу, Чедомира Гајића, Бране Марковића и др. су примери херојских држања под најстрашнијим мукама и насиљем, којима се поноси не само нагиа Партија већ г1 читав народ нашега краја.. . Другарски поздрав ОК —■ Младеновац 20 април 1944 године ■) ИРПС, арх. бр. 9208. — Из писма ОК КПЈ за Младеновац свим партијским организацијама и члановима Партије у округу од 20. IV 1944. 2) Живановић ') Разуменка Жунић-Ваџинче ја била је Емилија Илић. Августа 1944. године формирана је партијска ћелија у Доњој Дубони у коју је ушла Живослава Ћирић-Дивна. У космајском срезу примљена је у партијску организацију села Дучине Јелка Живановић, а у грочанском срезу у партијску организацију Малог Пожаревца Савета Беланчић. Октобра 1944. године, после ослобођења, формиран је СП КПЈ за срез посавски на Умки и СП КПЈ за срез врачарски у Белом Потоку. У СП КПЈ за врачарски срез ушла је Анка Стаматовић-Пиносавка, учитељица, а у СП КПЈ за посавски срез Анка Мутић и Анка Цветић. Истога месеца кандидована је за члана КПЈ у посавском срезу Радмила Петровић из Пољана. . , Фебруара 1945. године у партијску организацију села Парцана, у космајском срезу, примљене су: Будимка Завила, учитељица, Милка Марковић, Славка Михаиловић, Нада Новаковић и Вукосава и Даринка Тодоровић. Почетком 1944. године у седишту ОК СКОЈ-а, у Малом Пожаревцу, покренут је под руководством Емилије Јакшић и Радомира Николића-Младена лист „Космајски омладинац”. Изашла су два броја, а бројеви 3 и 4 били су спремни за штампање, али због техничких немогућности нису могли да изађу. Маја 1944. године седиште ОК СКОЈ-а пресељено је из Малог Пожаревца (грочански срез) у Азању, а повремено је коришћено и склониште код Мице Игњатовић у Луњевцу (подунавски срез). 223 Децембра 1944. године у ОК СКОЈ-а ушла је и Анђа Хаџић. СК СКОЈ-а за грочански срез формиран је почетком 1944. године и у њега је ушла Витока Живановић. Витока је погинула фебруара исте године, па је на њено место дошла Милена Ивановић из Баћевца, која је јуна прешла за члана СК СКОЈ-а за посавски срез. Године 1944. члан СК СКОЈ-а за космајски срез била је Милева Влајић. Вукосава Обрадовић-Бојана и Даница Обрадовић биле су чланови СК СКОЈ-а за младеновачки срез, а Миланка Станојевић за подунавски срез. Половином 1944. године формирана је скојевска организација у Малом Пожаревцу (грочански срез) у коју су ушле Љубинка и Надежда Гајић и Катарина Николић. Скојевска огранизација у селу Дражњу није постојала у току 1944. године због тога што су неки чланови СКОЈ-а, међу којима је била и Славка Милић, ухапшени крајем 1943. године. Сви ухапшени су касније пуштени. Скојевска организација формирана је октобра пред само ослобођење и у њу су ушле: Славка Милић, секретар, Љубинка Мратњиковић и Цана Ранковић. У селу Ковачевцу (младеновачки срез) 1944. године постојала су два актива СКОЈ-а. Секретар једног актива била је Борка Стојковић, а другог Јаворка Јефтић. У селу Јагњилу најбоље скојевке 1944. године биле су сестре Филиповић, ћерке Данице Филиповић. �Крајем фебруара 1944. године формиран је Окружни народноослободилачки одбор за младеновачки округ. Одбор је одмах по свом оснивању почео да издаје листе „Космајски борац”. Одбор је у марту издао проглас народу округа у коме га позива да истраје у тешкој борби против окупатора и домаћих издајника. Априла 1944. године Божидарка Дамјановић-Кика формирала је СНОО космајског среза, а јула месеца у СНОО за грочански срез ушла је Живка Милићевић из Дражња. Месни народноослободилачки одбори постојали су у више села. У младеновачком срезу почетком 1944. године формиран је МНОО у Јагњилу у који је ушла Даница Филиповић. Половином 1944. године у МНОО села Дубоне ушла је Милојка Ћирић, поред Милене Обрадовић, која је у одбор ушла још приликом његовог формирања 1942. Пре ослобођења члан МНОО села Ковачевца била је Лепосава Јанковић. После ослобођења члан СНОО за младеновачки срез била је Даница Блажић из села Младеновца, секретар СНОО за грочански срез Живка Милићевић из Дражња и члан СНОО за јасенички срез Десанка Плећаш. Чланови месних НОО биле су у Врчину (грочански срез) Катарина Ристић и Зорка Бојовић; у граду Младеновцу Лепосава Јанковић; у Дучини (космајски срез) Јелка Живаноновић; у Радинцу (подунавски срез) Селена Коцић; у Баћевцу (посавски срез) Радмила Петровић из Пољана и др. Одмах после ослобођења, октобра 1944. године почело се са оснивањем организације УСАОС у грочанском срезу. Неколико активиста било је задужено да формира у сваком селу ову организацију. Између осталих тај задатак је био поверен и „Зорици” из Инђије. Почетком јануара 1945. године формиран је СО УСАОС за грочански срез у који су ушле: Славка Милић из Дражња као секретар, „Зорица” из Инђије, Цана Ранковић и Живадинка Стевановић из Врчина. Чланови УСАОС-а у Умчарима биле су: Савета Станковић, Живадинка Којић и Живадинка Митровић, а у Малом Пожаревцу ЈБубинка Гајић и Радмила Стевановић. АНТИФАШИСТИЧКИ ФРОНТ ЖЕНА Крајем марта 1943. године први СО одбор АФЖ формирала је ЈБубица Илић-Рада из Београда. У одбор су ушле: Миленија Ивановић, члан КПЈ из Баћевца, Јелица Марковић, кандидат за члана КПЈ из Манића, Милка Урошевић, кандидат за члана КПЈ из Стојника и Марица Филиповић, члана КПЈ из Парцана. Задатак одбора био је да у селима формира месне одборе који ће своју активност усмерити ка политичком раду и окупљању што више жена на помоћи одреду. Због страховитог терора Специјалне полиције и четника, у срезу је формиран само МО АФЖ у Парцанима, и то тек крајем 1943. године. У одбор су ушле: Марица Филиповић, председница, Милица Влајић, Живана Јовановић, Даница Мирковић, Живанка Недељковић, Нада Новаковић, Милојка Пантић, Вукосава и Даринка Тодоровић. У младеновачком срезу није формиран СО АФЖ, али маја 1943. године формиран је месни одбор у Сенаји, чија је председница била Наталија Димитријевић, члан КПЈ, до своје погибије априла 1944. године, а чланови: Загорка Димитријевић, Даница Јоксић, Лепосава Милановић, Новка Петровић и Томанија Ранковић. Крајем 1943. године четници су у Сенаји поклали најактивније људе, па је престао рад и партијске и скојевске организације, а остала је само организација жена, која је наставила рад. После одбора у Сенаји, формирани су МО АФЖ још у Међулужју, Влашкој и Ковачевцу. У Међулужју су биле врло активне Емилија Илић и Даница Пантић; у Влашкој: Десанка и Касија Павловић и Јаворка и Лепосава Радојковић, а у Ковачевцу омладинка Касија Дамњановић. Ове су одборе формирале Даница Блажић и Загорка Радојковић. У великоорашком срезу је 1943. године постојао МО АФЖ само у селу Крњеву, у коме је била Душанка Рајић. Душанку су исте године претукли четници због њене активности и преломили јој леву руку. Јуна 1944. године формиран је Окружни одбор АФЖ за Младеновац, у који су ушле: Божидарка Дамја- 224 новић-Кика из Младеновца, Живка Милићевић из Дражња, Загорка Радојковић из Влашке, Радмила Радојковић-Мара из Луњевца, Милка Урошевић из Стојника и Марица Филиповић из Парцана. После Окружног одбора формиран је и Срески одбор АФЖ за младеновачки срез, у коме су биле: Загорка Радојковић из Влашке, председница, Даница Блажић и Ангелина Никодијевић из села Младеновца, Милица Петровић-Илић из Велике Иванче. Поред месних одбора АФЖ-а у Ковачевцу, Влашкој и Међулужју, који су проширени новим чланицама, током 1944. године формирани су месни одбори у Границама, селу Младеновцу, Јагњилу и Шепшину. У одбору села Граница биле су жене Славка Обрадовић и Негована и Живе Јовановића. Одбором жена у селу Младеновцу руководила је Ангелина Никодијевић. У одбору жена села Јагњила биле су Даница Филиповић и Радојка Милојевић; одбор жена села Шепшина имао је седам чланица а руководила је Миланка Виторовић. Срески одбор АФЖ за космајски срез поново је формиран првом половином 1944. године. У одбор су ушле: Радмила Радојковић-Мара као секретар, Милка Урошевић из Стојника и Марица Филиповић из Парцана. ТЕРОР На територији којом се кретао Космајски партизански одред настао је 1942. године појачани терор, који су спроводили Спсцијална полиција и Гестапо. Њима су се придружили недићевци, љотићевци и четници свих врста. Нису хапшени и убијани само борци и сарадници НОП, него је настало масовно хапшење и убијање. Терор је трајао све до ослобођења. Најстрашнији је био 1943. године, када је реорганизовани Космајски партизански одред појачао акције и политички рад на терену, а врхунац је достигао с наступањем НОВ и Црвене армије. Фебруара 1942. године четници су у Сенаји претукли Зорку Бошњаковић, Милеву Васиљевић и Митру Васић која је после два месеца умрла од задобијених повреда. Априла 1942. године четници су у Сибници заклали Илинку Ранковић. Децембра 1942. године Специјална по лиција је ухапсила у Малом Пожа- �ревцу девет активиста, међу њима Витоку Живановић, члана КПЈ и секретара актива СКОЈ-а и отерала је у логор на Бањици, где је провела годину дана. Специјална полиција је 17. марта 1943. године блокирала село Врчин. Пошто су мушкарци благовремено избегли из села, ухапшен је већи број жена као таоци: Живка А. Вагић, Живка Д. Вагић, Будимка, Даринка, Ђурђија, Радојка и Станка Вагић, Мирослава Грујић, Ђурђија Јанковић и Радојка Максимовић. С њима је ухапшена и Душанка Бојовић, омладинка активиста. У Малом Пожаревцу је априла 1943. године ухапшено око 30 сарадника НОП, међу којима: Катарина Николић, Катица Симић, Живанка Станковић, Илинка и Катарина Стевановић, а нешто касније Радојка Петровић с већом групом мушкараца. Априла 1943. године љотићевци су ухапсили Марију Јовановић из Влашке, која је затим отерана у логор на Бањици, а оданде у Матхаузен, где је умрла. Истога месеца ухапшена је Костадинка Жикић из Шепшина, као талац за мужа партизана. Казнена експедиција Немаца и љотићеваца стрељала је 1. маја 1943. године у селу Дубони Даринку Ивковић, њену ћерку Надежду из Пружатовца и синовицу Велимира Вељковића из Дубоне. Седмог маја 1943. године нађена је заклана у своме стану у Сибници Јаворка Протић, а Косану Марковић из Манића ухватили су четници и повели је у свој штаб и убили је приликом спровођења при покушају бекства. Јуна 1943. године четници су ухапсили Стану Михаиловић из Сенаје и спровели је у затвор у Младеновцу. После 10 дана пребачена је у логор на Бањици, где је стрељана 11. септембра 1944. године. Немци су 22. јуна ухапсили у Лугавчини Живану Стокић, а 10. јула недићевци су ухапсили у Врбовцу Анђу Милићевић. Осамнаестог августа четници су заклали Милицу Милошевић из Јагњила, члана КПЈ и др Милицу Контантиновић, лекара. Из села Младеновца је истога месеца ухапшено неколико девојака, међу којима је била и скојевка Славка Илић. Септембра 1943. године четници су у Великој Крсни заклали учитељицу Бисенију Симић, кандидата за члана КПЈ; а у Врбовцу су недићевци ухапсили Десанку Милићевић и отерали је у логор на Бањици, где је стрељана. Октобра су четници зак- ДР МИЛИЦУ КОНСТАНТИНОВИП, АЕКАРА У ЈАГЊИАУ, ЗАКЛААИ СУ ЧЕТНИЦИ 18. АВГУСТА 1943. ГОДИНЕ ПОД СУМЊОМ ДА ЈЕ САРАДНИК НОП Окруокно начелство округа београдског!) К. бр. 315/43 15 јануара 1944 године Београд МИНИСТАРСТВУ УНУТРАШЊИХ ПОСЛОВА ЛЕПОСАВА-ЛЕНА ПАВЛОВИЋ рођена 1922. године у Дубони, од првих дана устанка укључила се у рад за НОП: прикупљала прилоге за партизане и носила им у одред, растурала по селу пропагандни материјал, радила у активу жена и са омладином. Четници су открили њен рад и понудили су јој да буде њихова болничарка, а они ће јој опростити живот. Лена је са гнушањем одбила понуду и четници су је заклали априла 1944. године. 7. — Ноћу између 1 и 2 јануара 1944 год. 10 наоружаних Дражинаца повели су са собом из села Пударци земљорадника Маторчевић Брану и жену му Живану. Успут према Гроцкој заклали ножем ЈКивану а Бранка су повели са с°б°м- Маторчеоић је био симпатизер комуниста и примао их је на стан. 8. — Ноћу између 1 и 2 јануара 1944 год. од непознатих лица заклане су у Б е о г р а д Умчарима Фазлагић Загорка жена апотекара и Стојанка Лазић домаћица. Исте су биле симпатизерке комуниста. Одељењу за државну заштиту . . . ЈАВНА БЕЗБЕДНОСТ 1 1 1 СРЕЗ ЈАСЕНАЧКИ 3- — 5 јануара т. г. у засеоку Бачинац општине Селевачке, дражиновци су у2. — 25 децембра у Милом Пожаревцу били: ... Обренију жену Стојића. Мисли пронађени су заклани: ... Милица Ан- се су убијени били симпатизери кођелковић циганка и нека жена из Бео- муниста. града која је говорила руским језиком. Убијени су били симпатизери комуниста. Замењује окружног начелника Помоћник ... (потписнечитак) II СРЕЗ ГРОЧАНСКИ: ‘) ВИИ, рег. бр. 41/6, кут. 25. Из извештаја Окружног начелства округа београдског. 225 �МИЛЕВУ БРКИЋ из Друговца четници су живу бацили у запаљену кућу, 29. априла 1944. године, после борбе коју су водили с партизанима у овом селу. Тога дана су заклали 76 мештана и запалили 84 куће. Са Милевом су изгорели њена свекрва Миленија и свекар Радивоје. ЛЕПОСАВА МАРИНКОВИК, ОМЛАДИНКА ИЗ СТОЈНИКА, САРАДНИК НОП, НОСИЛА ЈЕ ХРАНУ ПАРТИЗАНИМА. ЧЕТНИЦИ ЈЕ ЗАКЛАЛИ У ДВОРИШТУ ЊЕНЕ КУКЕ 2. ОКТОБРА 1943. РАДМИЛА ЈАНКОВИЋ рођена 1920. године у селу Влашка, сарадник је НОП од првих дана устанка. Веома често обављала је курирску дужност. Четници су је ухватили 30. јуна 1944. године кад се враћала из Бадњевца, где је носила пошту и намирнице. Није хтела да призна куда је ишла, па је осуђена на смрт. Заклали су је 2. јула 1944. године у Дубони. МИАЕНИЈУ И РАДИВОЈА БРКИКА ИЗ ДРУГОВЦА ЧЕТНИЦИ СУ ЖИВЕ БАЦИЛИ У ЗАПАЉЕНУ КУКУ 29. АПРИЛА 1944. 226 лали Лепосаву Маринковић, омладинку из Стојника, Мирјану и Спасену Николић и Живку Павковић из Вучака. Четници су 17. децембра 1943. године блокирали Мали Пожаревац и све истерали из кућа. У кући Томаније и Чедомира Јаигића пронашли су једног рањеног партизана. Томанију и Чедомира су одмах ухапсили, с њима и Зорку Лукић и Лепосаву Степановић, које су затим заклали на лицу места, а Томанију, њеног мужа и друге ухапшене сељаке отерали су у село Дубону и тамо их поклали. У Малом Пожаревцу заклали су 25. децембра Циганку Милицу Анђелковић као симпатизера НОП. Три дана касније четници су се из Малог Пожаревца пребацили у Болеч и тамо ухватили 12 људи и жена, довели их у Врчин и ту их поклали. Заклане су три жене: Спасенија Вељановић, Илинка Ђорђевић и Наталија Маринковић, а четврта, Даница Маринковић, остала је недоклана. Њу је прихватио један симпатизер НОП, однео је у своју колибу и превио је. Сутрадан су из Болеча дошли чланови породица покланих да покупе своје мртве, па су и њу одвели. Четници су 24. децембра претукли Бојану Савић из Заклопаче и она је умрла после два дана, а 29. децембра су у Дучини ухватили Вукосаву Аврамовић из Велике Крсне, партизанског курира, и убили је. У току 1943. године ухапшена је Милева Петковић из Ђуринаца и отерана у логор на Бањици где је провела 6 месеци; Даница Дајић-Трајковић, матурант трговачке академије из Смедерева, ухапшена је и отерана у логор на Бањици, одакле је после 6 месеци пребачена у Смедеревску Паланку, где је остала до расформирања логора. Убијене су Милосава Јоцић из Врбовца, Љубица Радојковић из Луњевца и Радојка Дробњак из Рипња, а у Гроцкој су убили: Милину Ђорђевић, Наталију Петровић, Соку Попов и Наталију Теофиловић. Четници су претукли Даринку Аврамовић из Дубоне и Десу Марковић, студента медицине из Поповића и обе су подлегле повредама. Првог јануара 1944. године четници су заклали у Умчарима Загорку Фазлагић из Умчара и Стојанку Лазић из Дражња, а у селу Пударцима Живану Маторчевић. Петог јануара убили су Даницу Ишић и Обренију Стојић из Бачинца. Истога месеца убили су у Врчину Борку КнежевићВлаховић; у Малој Иванчи Десанку Јовановић, Роксанду Милић и Дра- �гињу Радојевић из Дражња; у Великој Моштаници Кату Блажек, Ленку Јосић и Марију Петровић са Умке; на Умки Хелену Дамић. Јануара 1944. године Специјална полиција је ухапсила у Кијеву Јелицу Летић, члана КПЈ и Ангелину Миленковић, чије су куће биле партијски пунктови, а нешто касније Дафину Аврамовић, Ангелину Којић, Смиљу Четић, Јулку Јовановић и Катарину Вилић. Све су отеране у логор на Бањици, где је Јелица Летић стрељана 11. септембра 1944. године, а друге остале у логору до расформирања. Златију Дамјановић из Стојника четници су одвели 23. фебруара и о њеној судбини се ништа не зна. Априла 1944. године четници су ухватили у Дрлупи Латинку Марјановић из Шепшина, партизанку Космајског партизанског одреда и још једну непознату партизанку и заклали их у Дучини; у Дубони су заклали Љубицу Младеновић и Лепосаву-Лену Павловић; у Сенаји Катарину Димитријевић и Наталију Димитријевић, члана КПЈ и председницу МО АФЖ; у Ковачевцу Даринку и Ранђију Пантић. КОМАНДА СРПСКЕ ДРЖАВНЕ СТРАЖЕ1) ОКРУГА БЕОГРАДСКОГ 11 Ј.Б. Бр. 793 Б. Поток 29. јуна 1944 г. КОМАНДАНТУ БЕОГРАДСКЕ ОБЛАСТИ СДС ЈБ 3.—• Срез Грочански — Гроцка а) 22/23 јуна 1944 године у с. М. Пожаревцу (13 км јужно од Грог^ке) од стране четника Д. М. убијено је укупно 14 земљорадника, који су припадали месној комунистичкој организацији за с. М. Пожаревац и то: 8) Катарину Д. Николић —■ удата има 3 дег^е Командир одреда располаже са подацима да су напред именовани учествовали у нападу на села: М. Иванчу и Дражањ 13 и 20 овог месеца којом су нриликом нопалили општинске архиве... М.П. Командант гготпуковник (потпис нечитак) >) ВИИ, бр. 31/8—1, к. 28. У борби код Друговца 29. априла, четници су заробили партизанку Космајског одреда Рајку Игњатовић-Лазић из Селевца. Отерали су је у логор на Бањици, где је стрељана. Истога дана убили су у Друговцу: Милеву и Миленију Бркић, Ангелину и Спасенију Живановић, Наталију Живојиновић и Здравку Грујић. Милеви и Миленији Бркић су најпре запалили кућу, а затим их живе бацили у пламен. Истога месеца је Специјална полиција ухапсила у Смедереву и отерала у логор у Смедеревској Паланци: Соњу и Милену Калинић, Миланку Перић, Десанку Радојевић и Љубицу Темељковић. Немци су у мају стрељали као таоца за унука партизана Милицу Мијатовић из Липа, а његову мајку Живану Мијатовић спровели у логор на Бањици а затим у Матхаузен где је умрла. Истог месеца љотићевци су у Сеони заклали Росу Милић. Јуна 22. четници су заклали Катарину Николић из Малог Пожаревца са 13 мушкараца, а 30. јуна у Бадњевцу су ухватили Радмилу Јанковић, курира из Влашке са поштом и намирницама за партизане, одвели је у Дубону и тамо заклали 2. јула. Истога месеца четници су у Међулужју ухапсили све жене из породице Илић под сум- ЈЕЛИЦА ОБРАДОВИЋ, рођена 1928. године у селу Границе, веома млада сврстала се у редове бораца НОП. Била је водич групама бораца, чувала стражу и носила храну партизанима. Кад је почетком 1944. године запретила опасност да је четници ухвате, ступила је у Космајски одред. Рањена је за време борбе у Друговцу 29. априла 1944. године, покушала је да се пребаци у друго село, али су је четници ухватили и убили. ВЕРА ДРЧА-МИРА, избеглица из Дервенте, дошла је 1942. године у село Границе као члан СКОЈ-а. Активно је радила за НОП. Почетком 1944. године послата је у подунавски срез на политички рад. Августа 1944. године четници су опколили село Вучак у коме се налазила. Да је не би живу ухватили, извршила је самоубиство. 227 �ЈУЛИЈАНА РАДОШЕВИЋ из Парцана, активиста НОП од првих дана устанка, примљена је у СКОЈ 1943. године и врло савесно и одговорно радила не само с омладином него и са женама. Ухватили су је четници и заклали 10. септембра 1944. године. њом да сарађују с партизанима. Почетком августа четници су опколили Веру Дрчу-Миру и Загорку Станојевић-Гору партизанке Космајског партизанског одреда када су дошле на политички рад у село Вучак. Партизанка Мира је извршила самоубиство, а Гору су четници заробили, страховито је мучили и најзад заклали 18. августа. За време борбе са партизанима, 28. августа четници су убили на њиви Љубинку Миросавић из Дрлупе. Шеснаестогодишњу партизанку Космајског одреда Јелицу Обрадовић из Граница, која је остала рањена на бојишту после једне борбе четници су заробили и заклали је. Истог месеца у Михаиловцу је убијена Цвета Ивановић као сарадник НОП, а Даницу Јанковић из Петријева четници су премлатили те је умрла 1945. године од задобијених озледа. Десетог септембра четници су у Парцанима заклали Јулијану Радошевић, члана СКОЈ-а, а после месец дана Наталију Обрадовић. Немци су 16. октобра при повлачењу убили у Ропочеву: Јоку Жујовић, Милеву Јанковић са двоје деце, Милицу Јанковић-Маринковић са двоје деце и Радмилу Стефановић из Рогаче и БОЖИЦУ САВИБ НЗ ОСИПАОНИЦЕ, САРАДНИКА НОП, ЗАКААЛИ СУ ЧЕТНИЦИ 1944. 228 Зорку Радојевић из Ропочева а за време борбе са Црвеном армијом убили су Даринку Ивановић, Аницу Матејић, Илинку Обрадовић, Анђелију Поповић, Даницу, Наду и Пантелију Тодоровић, све из Ритопека. У Великој Крсни Немци су убили Љубицу Пешић и Милеву и Милену Обрадовић из Међулужја. У току 1944. године четници су убили у Гроцкој Загорку Станкић, у Ратарима Ружицу Марковић; заклали су Мицу Максимовић из Лугавчине; Божицу Савић из Осипаонице, Славку Стевановић из Биновца, Милеву Радојковић и Љубицу Станисављевић из Ландола. У Мељаку су стрељали девојчице од 9 и 7 година Катарину и Радмилу Лазаревић и Бојану 06радовић, у Великом Борку Иванку Марковић, у Барајеву Десанку Симић. У Рипњу су убили: Марицу Томић, Росу Недељковић, Живану Ескић, Новку Лукић, Живану Стојић и Мицу Радосављевић, у Реснику Стаменију Јеремић, у Железнику Звездану Чупић, у Кумодражу Марију Стојановић, у Рожанцу Љубинку Јешић, у Сланцима Видосаву Тапић. �ОКРУГ АРАНЋЕЛОВАЦ Споменик мајци и кћерима у Тополи Рад вајара Анте Гржетића �Аранђеловцу, опленачком и орашачком срезу који су имали своју револуционарну традицију, непосредно пред рат, био је веома развијен рад међу женама. Организатори рада међу женама и женском омладином у устанку биле су чланови и кандидати КПЈ и чланови СКОЈ-а: Зага Драговић, Вера Милетић и Богданка Прокић, учитељице, Сава Илић и Косана Ђурић, сељанке из Горње Трешњевице, Николија-Кока Петровић, учитељица у Јарменовцу, Милица Живановић, студент из Тополе, затим кандидати за чланове КПЈ Нада Божић, Даринка Миловановић и ЈБубица Радосављевић, све три из Горње Трешњевице и скојевке Бранка Петровић, ученица гимназије, Мира Симић, ученица учитељске школе (у њеној су кући одржавани скојевски састанци којима је руководила Анга Недељкоковић- Милосављевић, у то време секретар СК СКОЈ-а за орашачки срез), Милена Вулићевић и Рада Дамњановић, ученице гимназије, све из Аранђеловца. Њима су се придружили партијски радници из Крагујевца, који су као компромитовани морали Да напусте свој терен: Ангелина-Анга Недељковић-Милосављевић, Деса Митровић-Петровић, свршени матурант, Зора Јовановић, дипломирани правник, Драгиња Тодоровић, професор (до одласка у Космајски одред, августа 1941). У У Аранђеловцу и у околним жене су масовно помагале НОП. селима Међу најактивнијим женама у Аранђеловцу биле су: Ленка Петровић, домаћица и Рада Симић, службеник Среског начелства. Ленка Петровић је за све време рата била курир између Аранђеловца и села Бање, где је на железничкој станици био пункт ПК КПЈ за Србију. Она је на том пункту дочекивала другове које је слао ПК и пребацивала их у одред. Ова озбиљна жена, која својим држањем није изазивала сумњу, била је врло окретна и сналажљива и радила је непрекидно до паљења железничке станице у селу Бањи, у пролеће 1944. године. — Рада Симић је извлачила из среског начелства спискове људи и жена који су били сумњиви полицији, достављала их партијској организацији и обавештавала о кретању непријатеља. У селу Вукосавцима су се од првих дана устанка истицале својим радом Радмила Мијајловић, у чијој је кући била болница, Драгица и Милојка Илић (Милојка је убијена на улици као сарадник НОП-а). У Горњој Трешњевици су, поред наведених чланова КП и кандидата, радиле и сељанке Ката Илић, Јелка Божић, која је одржавала везу између штаба и одреда и партијских радника, Ковинка Ђорђевић, у чијој је кући било склониште и пункт за везу, Милева Трифуновић, у чијој је кући једно време 1941. године био штаб одреда. Преко Саве Илић је ишла партијска веза, коју је до свога одласка у одред држао њен отац Милан Илић-Чича, а преко Косане Ђурић веза за одред. Она је прихватила 231 ЗАГА ДРАГОВИЋ, учитељица, рођена је 13. септембра 1906. у Рогљеву (Брчко). У напредни средњошколски покрет укључила се у Учитељској школи у Сарајеву. Припадала је Трећој учитељској групи, учитељској левици. Члан КПЈ постала је 1939. године. Службовала је у више места у Босни, а пред рат је премештена у село Зеоке код Лазаревца, где је наставила револуционарни рад. После окупације била је борац I шумадијског одреда и радила као партијски радник на терену. Била је масовик и веома омиљена међу борцима и сељацима. Ухваћена је у јесен 1941. године, отерана 10. октобра у логор на Бањици и стрељана IV. X 1941. године. Зага је била прва партизанка у Бањичком логору. �НИКОЛИЈА-КОКА ПЕТРОВИЋ рођена је 1914. године у Венчанима. Припадала је Трећој учитељској групи, учитељској левици. Пред рат је била са службом у Јарменовцима. Године 1941. примљена је у чланство КПЈ и октобра исте године постала члан среског партијског повереништва. Крајем новембра прешла је с Првим шумадијским одредом у Санџак, где је по одлуци Партије остала као теренски радник. У време V непријатељске офанзиве била је у III санџачкој бригади. После повратка бригаде у Санџак отишла је на рад у технику Обласног комитета Партије; октобра 1943. постала је члан СК КПЈ за срез пљеваљски и на тој дужности остала до априла 1944. Јуна исте године је пребачена у Топлицу и изабрана за члана ОК КПЈ у коме је одговарала за рад међу женама. Крајем године послата је у партијску школу „Ђуро Ђаковић". После завршене школе постала је организациони секретар ОК КПЈ за крагујевачки округ. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. МИРА СИМИЋ, ученица учитељске школе из Аранђеловца, била је члан СКОЈ-а, врло активна у НОП од почетка устанка. Успела је да својим радом окупи велики број омладине. После провале У јуну 1942. године у Аранђеловцу, склонила се у село Бању и радила као члан РК СКОЈ-а за орашачки срез. Јуна 1943. године опколили су је четници у селу Јеловику, где је била на теренском раду. Пошто није имала оружја код себе покушала је да се спасе бекством, али је ухваћена и зверски убијена са још једним другом. У кући РАДМИЛЕ МИЈАЈЛОВИЋ, у Вукосавцима била је 1941. године смештена партизанска болница. О чистоћи и реду, који су били примерни, бринула је Радмила са ћерком Радојком, која је била члан СКОЈ-а. Њен муж јој је-^помагао у набавци свега што је било потребно за исхрану рањеника. Њега су четници почетком 1942. године заклали као сарадника НОП-а, а Радмилу су страховито тукли. СУКОБ С КОМУНИСТИМА КОД СЕЛА ВЕНЧАНА1) Сопот, 9. октобра Јуче је код села Венчана, недалеко од Сопота, дошло до велике борбе између српског оружаног одреда и једне велике комунистичке банде. Борба је трајала неколико часова. Комунистичка банда је потпуно разбијена. Убијено је 26 комунистичких бандита, а 40 је ухваћено, међу ■којима и једна жена.2) Убијен је и вођа комунистичке банде, Исак Соломон Анаф, адвокат из Пожаревца. И српски оружани одред имао је губитака. Погинуо је командант одреда и три војника, док су петорица лакше рањени. Р. С. Ј) 2) „Обнова”, 9. X 1941, бр. УЗ, стр. 3. Зага Драговић, учитељица у Зеокама. 232 и очувала децу Драге и Милутина Тодоровића када су они отишли у одред. У истом селу је Нада Божић, члан КПЈ од 1942, била скојевски руководилац. Због рада за НОП ухапшена је јануара 1942. године и у затвору задржана три месеца. Када је пуштена, наставила је рад, па су јој четници пресудили и убили је заједно с њеним мужем, марта 1943. године. И Даринка Миловановић је 1942. године хапшена и била пет месеци у затвору, а чим је пуштена наставила је рад. Четници су је заклали 13. XII 1943. године. Оставила је за собом мало дете. У Босути је Видосава Вучићевић била поуздан сарадник НОП-а. Хапшена је и малтретирана, а кућу су јој запалили. Упркос свему радила је све до 1943. године, када је једног дана нађена обешена у својој кући. Косана Радовановић, такође из Босуте, била је врло спретан курир, путовала је по задатку и у Београд, а у својој кући је неговала рањенике. Више пута је малтретирана и хапшена. У Венчанима је радила Наталија Ивановић, која је 1942. године примљена у Партију. Године 1943. заклали су је четници. За покрет су радиле и Зорка Маринковић, Милојка Ђуровић и Добринка Ивановић, која је у току рата постала члан СКОЈ-а. У селу Јеловику радила је од првих дана Томанија Пауновић. Код ње су долазили чланови ОК и држали састанке све до 1943. године, када су је четници заклали као познатог сарадника партизана. У њеној је кући била и једна земуница, која је била стално склониште партизана. Поред ње су радиле Видосава Ђаковић, Видосава Продановић, чија је кућа била пункт за везу, и Станија Јанковић, чија је кућа такође била пункт за везу. Она је преузела и бригу о земуници која је била стално склоншите партизана. Станију су 1942. године недићевци хапсили и тукли. Жене села Даросаве (сада Партизани) пружиле су велику помоћ НОБ у разним акцијама: прикупљале су оружје, снабдевале партизане храном и други потребама итд. Оне су од почетка до краја остале привржене НОБ, мада су биле изложене страховитом терору, често хапшене и многе међу њима заклане. Најактивније жене у селу биле су: Даница, Катарина и Јулка Миловавановић, Бранка Герасимовић, Лепосава Ранковић, Даринка и Гроздана Ћирић, Катарина Несторовић, Милица Радојчић-Бела, Радојка Грујић, Рад- �мила Лазаревић и Бисенија Грујић. Кућа Катарине и Јулке Миловановић била је за све време рата партизанско склониште. У њиховој је кући постојала земуница за рањенике и политичке раднике. Четници су врло често вршили претресе код њих, јер су Катаринин син „Гижа” и снаха Даница били у партизанима. Међутим, Катарина и Јулка су биле тако храбре и сналажљиве, да непријатељ ни по чему није могао да посумња да у кући имају земуницу и да се у њој налазе рањеници или партизани. Године 1942, 1943. и 1944. четници су у овом селу похапсили и претукли многе жене, а заклали су Бранку Герасимовић. Радојку Грујић из истог села, жену фабричког радника чијег су оца и два брата четници убили као сараднике НОП-а и кућу им запалили, четници су мучили да признају сарадњу с партизанима. Радојка је скривала рањенике и носила партизанима храну у шуму, али ништа није хтела да призна, него је почела да се рве и гуша са својим мучитељима, те су је заклали. Живану Грујић четници су убили и кућу јој запалили марта 1943. Мајка и ћерка, Даринка и Гроздана Ћирић, радиле су од почетка устанка за НОП. Гроздана је била нарочито неустрашива и није презала ни пред каквим задатком. Спремала је и носила храну за политичке раднике и по неколико километара далеко. Учествовала је и истицала се у свим скојевским акцијама. Уз сагласност своје мајке дала је партизанима сву своју девојачку спрему. Даринка је поред своје ћерке чинила све што је могла за партизане: примала их у кућу, спремала храну, прала им рубље и чувала рањенике. Фебруара 1944. године дошла је у село четничка казнена експедиција да се обрачуна са сарадницима НОП-а. Четници су упали и у Даринкину кућу и пошли да убију Гроздану. Да би заштитила ћерку, Даринка се бацила на једног четника покушавајући да му отргне резолвер из руке. Лако је савладана и после неколико тренутака обе су пале мртве. Катарина Несторовић је због рада за НОП више пута хапшена, тучена и саслушавана. Била је обавештајац и носила храну партизанима, ишла ноћу са својим мужем и доносила оружје и муницију за одред. Организовала је жене у селу у разним акцијама за помоћ одреду. Четници су два пута палили њихову кућу и стаје. Милица Радојчић-Бела, кројачица била је удата за напредног радника и 1941. године је уха- МИЛОЈКУ ИЛИП ИЗ АРАПОВЦА, ЗАКЛАЛИ СУ ЧЕТНИЦИ 1943. ГОДИНЕ КАО САРАДНИКА НОП ОВДЕ СУ У ГОРЊОЈ ТРЕШЊЕВИЦИ 1941. ГОДИНЕ БИЛЕ ЗЕМУНИЦЕ ЗА СМЕШТАЈ САНИТЕТСКОГ И ДРУГОГ МАТЕРИЈАЛА КАТА ИЈ1ИЋ, жена интенданта Првог шумадијског одреда Бранка Илића, спремала је храну за борце од формирања одреда па до његовог одласка за Санџак, за политичке раднике и курире, неговала болесне и рањене партизане, прала им и крпила рубље. Муж јој је стрељан 1942. године на Бањици. Осим њега, она је у НОБ-и изгубила и два брата и свекра. �САВА ИЛИЋ рођена 1919. године у Горњој Трешњевици, завршила је само основну школу. Њен отац, Милан Илић, био је члан КПЈ те је и своју породицу оријентисао ка напредном радничком покрету. Сава је у петнаестој години почела да помаже своме оцу у обавл>ању извесних задатака. Члан КПЈ је постала 1940. године. Рат ју је затекао у селу. У првим данима устанка организовала је жене и омладинке на прикупљању оружја, санитетског материјала, хране и одеће за борце. Обављала је разноврсне партијске задатке. Када је новембра 1941. отишла у село Гараше да пренесе извесне задатке НОО, издајом су је ухватили добровољци и одвели у Белановицу, а затим транспортовали у логор на Бањици, где је задржана до 18. II 1942. Марта исте године поново је ухапшена и поново отерана на Бањицу, где је остала до септембра 1944. године. Носилац је Споменице 1941. и више одликовања. КУБА АЕПОСАВЕ МИАОВАНОВИН САВЕ БИЛА ЈЕ СЕДИШТЕ ОК СКОЈ-а ИЗ ДАРО- ГУШЕВИНЕ КУБЕ КАТАРИНЕ И ЈУЛКЕ МИЛОВАНОВИБ У ДАРОСАВИ (ПАРТИЗАНИМА), КОЈА ЈЕ СЛУЖИЛА КАО СКРОВИШТЕ ПАРТИЈСКИМ РАДНИЦИМА И У КОЈОЈ ЈЕ БИЛА ЗЕМУННЦА ЗА РАЊЕНИКЕ. СВУ БРИГУ ОКО РАЊЕНИКА ВОДИЛЕ СУ КАТАРИНА И ЊЕНА СНАХА ЈУЛКА пшена као талац за мужа. Муж јој је стрељан 1943. године као учесник НОП-а, а она је наставила да ради као обавештајац све до своје погибије. Катарина Несторовић и Милица Радојчић-Бела погинуле су заједно од бомбе у једној земуници у коју су се биле склониле са још неколико активиста када су четници упали у село. Видевши да су откривени, један од другова бацио је бомбу међу њих, да их четници не би живе ухватили. Милијану Ћирић су фебруара 1944. године четници убили у њеној кући зато што је радила за НОП и што је имала сина у партизанима. Рад жена у Гарашима организовала је Вера Милетић, учитељица. Везу са одредом одржавале су Олга Милетић и Лепосава Степановић. У Доњој Шаторњи је од првих дана устанка Богданка Прокић организовала рад жена за НОП. Њој су помагале свекрва Лепосава и заове Радмила и Надежда. Поред њих, у Доњој Шаторњи истицале су се у раду за НОП Загорка и Јелка Томић. Ово је село било главно упориште четника, па је зато рад са женама био отежан и радило се само појединачно. У Доњој Шаторњи Зорка Раниловић је изабрана у НОО као једна од најактивнијих жена у селу. После одласка одреда за Санџак, Зорка је наставила рад, а у томе су јој помагале омладинке Драгослава Таковац и Полексија Савић. Зорка је издајом ухваћена и 1943. године четници су је заклали. Код Милојке Крстић, у истом селу, била је земуница у којој су се склањали политички радници. Она је била курир. Јуна 1943. заклана је са својом свекрвом Животом, оставивши за собом петоро деце. У селу Стојнику радом се истицала Сибинка Филиповић, у чијој су кући одржавани састанци ОК КПЈ и преко које је ишла веза. Осим ње, у селу је радила за НОП цела кућа Живке Лазаревић, а повремено су помагале још неке жене. У селу Мисачи Лепосава Швабић, кројачица, имала је у својој кући земуницу за политичке раднике. •—• Преко Наталије Васиљевић је за све време рата ишла веза и у кућу су јој долазили политички радници. — За НОП је радила и Даринка Васиљевић и због тога су је четници страховито мучили. После новембарске офанзиве 1941. године партијска организација и сарадници НОП-а на терену Окружног комитета КПЈ за Аранђеловац нашли су се у врло тешкој ситуацији. На овој доскора слободној територији, 234 �љотићевци, четници и жандарми настојали су да хапшењем, јавним батињањем и убиствима застраше припаднике НОП-а. Непријатељске јединице су крстариле селима, хапсећи преостале борце и партизанске сараднике. Затвори у Тополи, Аранђеловцу, Шаторњи били су пуни. Саслушавања су вршена уз зверска мучења и пребијања. Због заплашености народа, у многим је селима било тешко окупити људе и на најситнији политички рад. И у тако тешким условима Окружни комитет је наставио с радом на умножавању билтена и вести који су дељени члановима КПЈ и СКОЈ-а као материјал за политички рад. Састанци ОК КПЈ одржавани су готово редовно једанпут недељно у кући Милана и Саре Лукић у Горњој Трнави. — У истоме селу била је од првих дана рата партијско упориште и кућа Лепосаве и Милутина Јеленића. У кући Радојке Богдановић-Маје из Маскара била је смештена партијска техника, а служила је и као партијски пункт. Ту су одржавали састанке чланови Окружног комитета: Душан Петровић-Шане, Милић Радовановић, Мика Милосављевић, затим секретар СК СКОЈ-а за опленачки срез Бранка Петровић и др. Мајина кућа је била сигурно скровиште. Она их је чувала као своју децу, јер су јој син и ћерка Загорка, звана Мала Рада били политички радници. Син јој је погинуо 5. децембра 1942, а ћерка на исти дан 1943. године. Пункт за везу у селу Рабровцу била је кућа Софије Арсић. Преко овога пункта и преко Марике Котевић, курира ПК, Окружни комитет за Аранђеловац успоставио је фебруара 1942. године везу са ПК КПЈ за Србију. У ову су кућу долазили курири за пошту и другови су преко ове везе одлазили у одред. Кућа је служила за везу све до 1944. године. Обнављањем I шумадијског одреда 9. маја 1942. године и нешто касније доласком Милке Минић за члана ОК КПЈ, оживљава рад жена на терену аранђеловачког округа. Запажа се масован рад жена у селу Бањи, које крајем 1942. године настављају активност из почетка устанка. Међу најактивнијим женама биле су Милојка Драгићевић, Радојка Ризнић, Радмила Јоковић и Лепосава Минић. — Цела кућа Милојке Драгићевић радила је за НОП. Муж јој је био члан НОО, а њихова ћерка Нада била је у одреДУ- Четници су од Милојке и њеног мужа тражили да кажу где им се налази ћерка. Пошто нису хтели ништа Кућа ВЕЉЕ и БРАНКЕ ГЕРАСИМОВИЋ из Даросаве, где су одржаване партијске конференције пре рата и у току 1941. године. Бранка је после погибије свога мужа у партизанима 1941. наставила да ради. Млада, снажна, сналажљива, врло упорна и храбра у раду, извршавала је сваки задатак који јој је постављен. Августа 1943. године четници су дошли у село, страховито су је тукли и мучили, а када им се Бранка отела и покушала да бежи ухватили је, дуго мрцварили и заклали. Ј1ЕПОСАВА ПРОКИЋ, домаћица из Доње Шаторње, рођена 1894. године. Муж и један син били су у заробљеништу у Немачкој, други син је 1941. године отишао у партизане. Испраћајући га, опростила се с њим речима: ,,Сине, срећан ти пут! Не падај жив у руке крвницима, а нама како буде!” Она је са ћеркама Радом и Надом помагала у раду снахи Богданки. Преко њихове куће је ишла веза за одред и Окружни комитет Партије. Ухапшена је фебруара 1943, године са ћеркама и снахом, и с њима отерана у Крагујевац. Стрељана је заједно са Богданком и Радом 5. III 1943. године. ВЕРА МИЈ1ЕТИЋ, учитељица, рођена је 1921. године у Гарашима. Члан КПЈ постала је 1941. године. Од првих дана устанка организовала је рад жена и омладинки у свом и суседним селима. Крајем новембра 1941. године прешла је са I шумадијским одредом у Санџак. До формирања II пролетерске бригаде радила је у Новој Вароши у „женском колективу“, који је организовао рад жена на помоћи партизанским одредима и избеглицама. У II пролетерској била је најпре борац и истицала се храброшћу у свим борбама које је водила њена бригада. Погинула је у VI непријатељској офанзиви 4. XII 1943. године у Пријепољу као заменик комесара батаљона. 235 �ОКРУЖНО НАЧЕЛСТВО ОКРУГА КРАГУЈЕВАЧКОГ1) К. Пов. Број: 438/1943. 10 марта 1943 год. Крагујевац ШЕФУ СРПСКЕ ДРЖАВНЕ БЕЗБЕДНОСТИ Београд У везм акта овог начелства Пов. бр. 438 од 9. овог месеца част ми је доставити Вам списак стрељаних лица приликом одмазде у Крагујевцу на дан 3. и 5. марта 1943. године с молбом ради знања. М.П. Окружни начелник (потпис нечитак) С П И С А К Лица, стрељаних од немачких власти за одмазду на дан 5. марта 1943. године у Крагујевцу. 10.— Лепосава Д. Прокић, 50 година из Д. Шаторње, комуниста, учитељица. 11.— Богданка Б. Прокић, 28 година, из Д. Шаторње, комуниста, земљорад. 12.— Радмила Д. Прокић, 18 година, из Д. Шаторње, комуниста, земљорд. ') ВИИ, бр. 19/4—3, К. 22. Лепосава Прокић је била Богданка учитељица а Радмила ученица гимназије. — Прим. ред. домаћица. БОГДАНКА ПЛЕЋАШ-ПРОКИЋ, учитељица, рођена је 1914. године у Негославцима код Вуковара. Укључила се у напредни омладински покрет у Учитељској школи, а затим је заједно са својим другом припадала Трећој учитељској групи — учитељској левици. Окупација ју је затекла у Доњој Шаторњи, код њене свекрве. Када је у лето 1941. формиран НОО у селу, Богданка је изабрана за члана, а истовремено је била секретар партијске организације. После одласка Шумадијског одреда за Санџак, Богданка је ухапшена али је после 4 месеца пуштена и наставља рад. Поново је ухапшена фебруара 1943. и стрељана 5. марта заједно са својом свекрвом Лепосавом и заовом Радмилом. Подигнут им је заједнички споменик на коме су уклесане речи „Заједно у животу, заједно у смрти“, а испод тога имена и датуми рођења и смрти. 236 да кажу почели су да батинају Милојкиног мужа. У одбрану мужа Милојка се ухватила у коштац с њима. Задали су јој 14 удараца камом, а затим заклали и њу и мужа и кућу запалили. — Било је дана када су читаве десетине бораца биле у кући Радмиле Јоковић, а није било дана да у њеној кући није било партизана, политичких радника, курира, чланова штаба и др. Син јој је погинуо као партизан. — Невенка Игњатовић помогла је партизанима да се спасу из њене куће када су их жандарми опколили. Она је добила страховите батине, а мужа су јој убили. Наставила је непоколебљиво да помаже одред. Осим наведених жена, у Бањи су радиле за НОП: Јелка Новаковић, Зора Драгачевић, члан СКОЈ-а од 1942, и Нада Милић, такође члан СКОЈ-а од 1942, обе заклали четници, Теодора Живковић и Ковинка Пантелић. За рад са омладином у Бањи коришћени су разни скупови: прела, посела, игранке итд. Међу најактивнијим омладинкама биле су: ЈБубинка и Милка Новаковић. Обе су постале чланови СКОЈ-а априла 1942. године. У другој половини 1942. године формирано је 5 скојевских актива у Бањи, од којих су три били женски. У овим су активима радиле: Милка Новаковић, Милева Павловић-Тенкић, Драга Ћировић, Наца Драгачевић, Нада Драгачевић-Каратошић, Десанка Танасковић, Радинка Живановић, ЈБубинка Ризнић, Милица Пантелић, Милица Павловић, Јела Драгачевић, Ната Милић, Бранка Тонковић, Гина Радивојевић и Анђа и Златија Ивановић. Оне су радиле са омладином у селу, давали им летке и вести на читање, организовале омладинске недеље и међусобна такмичења у прикупљању новчаних прилога, санитетског и другог материјала, у кувању и прању за одред. Године 1942. у селу Врбици најактивније су омладинке Дана Пајевић, Јула Бошковић, Божана Петровић, Катарина Богдановић - Милосављевић, Станија Росић и Катарина Пајевић, сестра Данина. Од жена су биле најактивније Зорка Пајевић и Зорка Бошковић, мајке омладинки Дане и Јуле. — Кућа Зорке Пајевић у Врбици била је сигурно партијско упориште. Ту су чланови Окружног комитета одржавали своје састанке и имали свсЈе скровиште пред прогонима полиције и четника. У лето 1943. године, тек што су у кућу ушли Милка Минић и Милић Радовановић, чланови ОК, на врата је закуцала четнич- �ка патрола. После кратког договора одлучено је да четнике дочекају спремни за борбу. Зорка је отворила врата, држећи секиру у руци, а Милка и Милић са упереним револверима. Настала је борба, у којој је Милић рањен у главу, али су четници савладани и заробљени. Зорка је после овога догађаја довела кућу у ред, запушила рупе од метака и наставила да послује као да се ништа није догодило. Четници су је осудили на смрт, али се она вешто крила. Међутим, једне јануарске ноћи 1944. четници су је ухватили. Рвала се сњима све док није пала мртва, избодена камама. — Јула Бошковић, скојевски руководилац из Врбице, живела је с родитељима који су помагали НОП за све време рата. Била је врло сналажљива и поуздан обавештајац. По одлуци Партије ишла је с једним наредником Недићеве војске који се заљубио у њу и преко њега прикупљала тачне податке о кретању непријатељских јединица. Била је курир између МК КПЈ за Аранђеловац и ОК КПЈ. Носећи млеко у Аранђеловац, преносила је пошту и пропагандни материјал из технике, а из Аранђеловца је доносила за одред муницију, санитетски материјал и прибор за технику. Пошто су јој полиција и недићевци ушли у траг, Јула је морала да оде у одред, али су је већ после неколико дана, почетком фебруара 1944. четници заробили, страховито је мучили и десетак дана водили по селима да би је неко препознао, а и да би она некога одала. Заклали су је 14. II 1944. у селу Липовцу, пошто ни на једно њихово питање није хтела да одговори. Са Јулом је најтешње сарађивала њена мајка, Зорка Бошковић, која је и после њене погибије наставила рад са још већом упорношћу. — Зорка Дамњановић радила је за НОП од 1942. године, а погинула је септембра 1944. године када је преносила муницију за нашу војску у борби за ослобођење Београда. Убили су је Немци на путу Аранђеловац— Младеновац. Године 1942. формирањем среског руководства КПЈ за срез колубарски и доласком Ракиле Котарев за секретара Среског комитета овога среза, обновљене су старе и формиране нове партијске и скојевске организације, У које је примљен и известан број жена. Поред рада у овим организацијама, већи број жена окупљан је у активе и групе и радио на задацима НОП-а. У селу Даросави, у коме су 1942. године чешће одржавани састанци ОК КПЈ, формиран је обаве- НАДЕЖДА ПРОКИЋ, из Доње Шаторње, ученица Трговачке академије, рођена 1921. године. Ухапшена је заједно с мајком Лепосавом, сестром Радмилом и снахом Богданком и отерана у затвор у Крагујевац. Пуштена је кући зато што је била болесна, али сазнавши да су јој мајка, сестра и снаха стрељане умрла је убрзо, исте године, од бола за њима. Њено име, датум рођења и смрти уклесани су на заједничком надгробном споменику. РАДМИЛА ПРОКИК, УЧЕНИЦА ГИМНАЗИЈЕ, РОБЕНА 1926. ГОДИНЕ У ДОЊОЈ ШАТОРЊИ, ЧЛАН СКОЈ-а, СТРЕЉАНА ЈЕ 5. МАРТА 1943. У КРАГУЈЕВЦУ, ЗАЈЕДНО С МАЈКОМ И СНАХОМ V КУВИ МИЛАНА И САРЕ ЛУКИВ У ГОРЊОЈ ТРНАВИ ОДРЖАВАНИ СУ 1942. ГОДИНЕ САСТАНЦИ ОК КПЈ, КАДА ЈЕ НА ТЕРЕНУ БЕСНЕО НАЈЖЕШБИ 'ГЕРОР ЧЕТНИКА. ЧЛАНОВИ ОК 1СПЈ ОСТАЈАЛИ СУ И ПО НЕКОЛИКО ДАНА У ОВОЈ КУБИ �Кућа ЛЕПОСАВЕ и МИЛУТИНА ЈЕЛЕНИЋА у Горњој Трнави била је партијско упориште од првих дана рата. Када је њихов рад откривен, Милутин је са три сина отишао у Шумадијски одред. Погинуо је са двојицом синова. Лепосава је наставила да ради за НОП и одржавала везу све до лета 1943. године, када су је четници ухватили са 14-годишњом ћерком Станицом и после страховитог мучења обе заклали. Од целе породице преживео је само један син. САРА Ј1УКИЋ из Горње Трнаве, рођена је 1903. године. Њена је кућа постала партијско упориште у време најжешћег четничког терора. Неустрашиво је примала партијске раднике, хранила их и чувала док су боравили у њеној кући. Сем тога је припремала храну за борце, прала им рубље, а по потреби вршила је и курирску дужност. Четници су је више пута приводили у свој штаб и тукли, док је нису 6 . априла 1944. године заклали. БРАНКА ПЕТРОВИЋ, ученица гимназије, рођена је 1924. године у Аранђеловцу. Више разреде гимназије учила је у Београду, где се укључила у средњошколски покрет и 1939. године примљена у СКОЈ. После капитулације у Аранђеловцу се укључила у рад омладинске организације. У јесен 1941. године ухапсили су је Немци у Винчи, заједно са породицом Милића Радовановића. Када је убрзо пуштена, вратила се у Аранђеловац и наставила рад. Почетком 1942. године примљена је у КПЈ и била секретар СКОЈ-а у Аранђеловцу. По одлуци ОК Бранка је у лето 1942. године послата на терен среза опленачког као скојевски руководилац. За врло кратко време се упознала са проблемима терена и умела је брзо да се приближи омладини; била је цењен и омиљен омладински руководилац. Петог децембра 1942. године Бранку су са Драгишом Богдановићем, партијским руководиоцем опленачког среза, опколили Немци у селу Маскару. Приликом пробијања Драгиша је тешко рањен, а Бранка је остала крај рањеног друга. У међувремену је стигла група Немаца и обоје их убила. И поред изричитог захтева Драгише да се спасава, Бранка то није учинила, већ је извлачећи њега и сама погинула. Вест о Бранкиној погибији објављена је у Билтену бр. 2 Обавештајног одсека Команде Српске државне страже. 238 штајни центар, чији је руководилац била Даница Миловановић. Њој су у раду помагале Зорка Ћосић, Милојка Лазаревић и још неколико омладинаца и омладинки. Подаци су добијани из неколико села и сви су доношени у заселак Врањевац Даници Миловановић, која их је затим слала ОК. Крајем године у селу је формиран и први одбор жена на овом терену. Одбор је формирала Ракила Котарев-Вука, која је на конференцији говорила и о улози и задацима одбора жена. У одбору су биле, поред других, Зорка Грујић, Даница Миловановић и Даринка Станојловић. Исте године формирани су одбори жена у Шопићу и Рудовцима, 1943. године у Сакуљи. -— У одбору жена у Шопићу биле су: Живка и Селена Урошевић, Зорка Милетић, Милојка Бугарчић, Радојка Радаковић, Грозда Вуловић, Миленија, Борка и Смиљка Стојчић, Славка Крсмановић, Драга Бирчевић и Љубица Живановић. У одбору жена у Рудовцима радиле су: ЈБубинка Симић, Смиљана Стојановић, Славка, Лепосава и Десанка Милутиновић, а у одбору у Сакуљи биле су Љубица Ранковић, Лепосава Ивковић и Десанка Јовић. У другим селима овога среза нису могли бити формирани одбори жена, него су се у раду ангажовале поједине жене и омладинке. На пример, у селу Лесковцу радиле су за НОП Мирослава Јовановић и жене из породице Марковић — Дикосава, Милева и Перка. Оне су прихватале политичке раднике и скривале и неговале рањене партизане. — У селу Бурову су се истицале радом за НОП: Перса Живојиновић, Љубица и Милица Благојевић и Лепосава, Радојка и Стојанка Радосављевић; све су оне прикупљале храну, одећу и обућу за одред. — У Пркосави су радиле активисткиње Јелисавета-Кена Радомировић и Милева Вулићевић; оне су прихватале теренске раднике и бринуле о њиховој исхрани и одећи. Код Јелисавете-Кене су, осим тога, били склањани рањени партизани и преко ње је ишла веза за одред. ■—• У Араповцу се истакла радом Стаменија Јелић, чији је рад откривен, па је отерана на Бањицу. — У селу Степојевцу је члан НОО била Војиславка Ћирић, домаћица. Задужена за рад на помоћи одреду, она је одлазила у околна села и скупљала податке о непријатељу. Пошто се кретала по терену, била је задужена и за растурање пропагандног материјала. Године 1943. 12. августа, четници су је ухватили и заклали у селу Милорцима код Уба. Да- �ринка Макић, из истога села, била је обавештајац одреда. Четници су је ухватили почетком 1944. године, извели је на свој преки суд и осудили је на смрт. Претукли су је, на санкама је довукли пред кућу и пред петоро њене мале деце је заклали 16. I 1944. године. — У селу Бистрици је Марица Милосављевић чувала и неговала рањенике, а Милојка Симић је у својој кући имала скровиште за илегалце. Једно време је код ње била склоњена Ракила Котарев-Вука. Један од организатора рада у селу била је учитељица Живка Хорватовић, која је у лето 1944. године ступила у II шумадијску бригаду и погинула у селу Иванчи у борби с четницима. •— У селу Брајковцу је од првих дана устанка рад међу женама организовала Вида Мартиновић. Поред ње радом су се истицале ЈБубинка и Олга Станошевић. •—• У селу Крушевици је Лепосава Ђурић имала у својој кући земуницу у коју је склањала илегалце. Међу највреднијим омладинкама у селу биле су Вида Марковић и Зора Пантелић. Године 1942. је у Горњој Трнави партијски пункт био кућа Гроздане Ристић, која је била и обавештајац. —> У Доњој Трнави, од првих дана устанка, радила је за НОП циганка Анђелија Јанковић са целом својом породицом. Била је врло храбра и извршавала је сваки задатак. За време најжешћег терора она је у својој кући склањала партијске раднике и прихватала партизане. Четници су открили њен рад и заклали су је 12. септембра 1943. године. У селу Загорици је пункт био у кући Обреније Гајић. Она је због свог рада хапшена и дуже време задржавана у затвору, али је после пуштања наставила да ради. Сибинка-Сида Симеоновић, неписмена, али врло отресита и сналажљива сељанка из засеока Варнице, села Трудеља, радила је за НОП од почетка устанка. Њена је кућа била пункт за везу, код ње су остављани рањеници на лечење, од њене куће су партизанске петорке полазиле у акције. Сида је умела све то да организује и са полетом је извршавала сваки задатак мада јој је кућа била на веома опасном месту, окружена четничким присталицама. Четници су убрзо уочили њен рад и ухапсили је са целом њеном породицом, али су је због недостатка доказа пустили после неколико дана. Сида је после пуштања одмах наставила рад, а четници су је пратили и 7- јула 1944. године изненада су упали у њену кућу и покушали да је Б И Л Т Е Н Бр. 21) ОБАВЕШТАЈНОГ ОТСЕКА КОМАНДЕ СРПСКЕ ДРЖАВНЕ СТРАЖЕ „ 2) Округ крагујевачки: Убиство комун. Бранке Петровић зв. „Кока” од ОБ органа б) У вези билтена овог отсека бр. 241 тач. 2) у селу Маскару (12 км с.и. од Аранђеловца) са убијеним Драгишом Богдановићем — комунистом —■ по прикупљеним подацима убијена је и комунисткиња Бранка Петровић зе. „Кока”, ћерка професора Жике Петровића из Аранђеловца... ” (М.П.) Шеф Отсека потпуковник (потпис нечитак) ' ) ВИИ, бр. 3/7, К-26. ОК-у Ар.(АНЂЕЛОВАЦ)1) 14-УШ-1942. Драги другови, Из Ваљевског краја доћи ће другарица „Ана”2) која ће преко команданта вашег одреда тражити друга Црног.3) Она долази к вама на политички рад (не у одред) као члан вагиег ОК-а, те јој одмах по доласку к вама дајте одређене дужности. Послаћемо једну другарицу на ваше јавке (које сте нам задњи пут послали) да испита услове пребацивања људи за ваш одред. Она ће спроводити одавде људе, али их неће одмах директно водити на вашу јавку, већ ће их оставити у близини, а она јавити вашој јавки да преузме доведене људе. Мислимо да је то бољи и сигурнији начин и за вас и за нас да партизани не би упознали вагие јавке. На то треба скренути пажњу вашим јавкама да би и оне могле својим важним напоменама помоћи да се што боље осигура пребацивање људи. За вашу Зору*) ми смо чули (али није проверено) да је она побегла из болнице у Краг. Другарски поздрав СМРТ ФАШИЗМУ — СЛОБОДА НАРОДУ! ПК ‘) ИРПС, бр. 9381 (одломак) Милка Минић Станислав Сремчевић 4) Зора Јовановић 2) 3) 239 �7-Х1 П. К. Беогр.1) Драги другови, У прошлим нашим писмима обећали смо извештај о стању наше партијске организације и главним проблемима нашега рада. Сада вам шаљемо тај извештај. У нашој партијског организацији у позадини, убрајајући и чланове руководства, има 47 чланова партије. Од тога броја: 6 радника, 1 занатлија, 10 интелектуалаца и 30 сељака; од тога броја 10 чланова су жене и то: 1 занатлијка, 5 сељанки и 4 интелектуалке. Наш ОК броји 5 чланова и то: 1 сељак, који је нови члан руководства ових дана кооптиран, 2 радника, 2 интелектуалца од којих једна жена-) — сви илегалци. Секретар ОК је радник, има 28 год., у Партији од 1936. год., у овом, ОК од јула 1941. год. Други друг радник стар 22 год., у Партији од маја 1939. год.; у овом ОК од формирања јула месеца 1941. год. Друг интелектуалац стар 23 год., у Партији од августа 1941. год. У ОК ушао новембра 1941 год.; одговоран по линији СКОЈ-а. Другарица интелектуалка стара 27 год., у Партији од октобра 1938. год.; у овом ОК од септембра 1942. год. Друг сељак стар 42 год., у Партији од августа 1941. год. —• нови члан ОК. У Опленачком срезу имамо среско поверенство од три члана. Секретар радник, 1 сељак и 1 другарица3) интелектуалка, сви илегалци. Осим њих има у овоме срезу 6 чланова, сви легалци, разбуцани по селима, нема ниједне партијске јединице. Кандидата има 6 и добри изгледи за нове. У Орашачком срезу имамо поверенство од 3 члана. Секретар радник, 2 интел., сви илегалци. У срезу без њих има 10 чланова, сви легалци, 5 кандидата и могућности за нове кандидате. У Колубарском срезу имамо среско поверенство од 2 члана, а убрзо ће узети једног секретара парт. јед. сељака у поверенство. До сада је одговоран био нов члан ОК. У овом срезу има 12 чланова Партије, 1 кандидат — има врло добрих услова за развитак парт. орг. У Качерском срезу има среско поверенство од 2 члана, 1 интелектуалац и 1 сељак, поред њих има 5 чланова Партије и 5 кандидата. У Доњем Качеру добри су услови зо развитак Партије. Према томе, укупап број кандидата износи 18, према 47 чланова Партије. Организовани рад међу женама у почетку је. Утицај наш је велики. Има много поштених и храбрих женакоје воле партизане и помажу их. Али, другови који о/сиве илегално и крећу се само ноћу не могу овај рад осетно унапредити. Ојачањем парт. орг. и оспособљавањем партијаца — легалаца моћи ћемо и на овом послу коракнути напред. Смрт фашизму — Слобода народу! 7. новембар 1942. год. Друг. поздрав ОК. Ар. ■) ИРПЈ, бр. 1856/У, 5—4 (42). ПК-у КПЈ за Србију (одломак). Милка Минић. Ј) Бранка Петровић. — Извештај ОК КПЈ Аранђеловац 2) 240 поведу са собом. Сида је уз помоћ своје најстарије ћерке Душанке почела да се рве са четницима и да их назива погрдним именима, те су је они убили на кућном прагу, пред њеном децом. — Зора Стефановић, учитељица из Трудеља, сарађивала је са НОП. Четници су је, као учитељицу, узели за секретара свога одбора, али су подозревали да она ради за партизане. Једне ноћи су залупали на њена врата и рекли да су партизани. Она је поверовала и почела с њима разговор о раду. Четници су је тада заклали. Иза ње је остало мало дете. — Четници су новембра 1942. године убили Миланку Стефановић из Овсишта, заједно са осмогодишњим сином. Године 1943. појачан је рад партијске организације у Аранђеловцу, а такође и рад међу женама. Организатор рада била је Видосава Обрадовић-Радојковић, секретар МК КПЈ за Аранђеловац. Септембра 1943. формиран је Градски одбор АФЖ-а, у коме је Вида Радојковић била секретар, а чланови су биле професори Бранислава Богојевић и Наталија Јовић, обе чланови КПЈ. Касније је у одбор ушла професор Милица Дукић, такође члан КПЈ. Бранислава Богојевић је октобра 1943. године постала члан МК КПЈ за Аранђеловац и преузела дужност секретара градског одбора АФЖ-а. У ово време је у Аранђеловцу формирана и омладинска организација УСАОЈ. У њој су радиле скојевке: Милена Вулићевић, сестре Месаровић, Душанка Миловановић, Живка Ћирић, Гроздана Павловић и омладинке: Мила Гавриловић, Ната Дамњановић, Олга Радовановић и др. Са нарастањем Првог шумадијског одреда долазило је до свакодневних сукоба с непријатељем и повећавао се број рањених бораца. Пошто одред није имао слободну територију, рањени партизани нису могли да буду лечени у правој болници, него се приступило изградњи земуница за рањенике. Земунице су грађене по двориштима, стајама, њивама и кућама чланова КПЈ и симпатизера, да би ови могли ноћу да обилазе рањенике и да им носе храну. Ових земуница је било у готово свим селима аранђеловачког округа. У селу Манојловцима, испод Рудника, била је читава болница код Радојице и Софије Ристић. Партизани су 1942. уз помоћ Радојице, мужа Софијиног, ископали три земунице. Рањенике је неговала и хранила Софија, а знали су за њих и њено петоро де- �НОП за све време рата. Три сина су јој били у партизанима. Прихватала је борце и бринула се о њиховој исхрани, преносила санитетски материјал из Аранђеловца у село. После борбе на Пресеци ископала је земуницу поред своје куће за рањенике, и бринула о њима. Мада је њена кућа поред самог друма, ту су се одржавали омладински састанци а Радојка је за то време чувала стражу. Године 1943. жандарми су опколили кућу у време када су омладинци одржавали састанак. Радојка је успела сва да их спасе, а сама је ухваћена и задржана пет недеља у затвору. Године 1944. ухватили су је четници и мучили три недеље. И то је мучење издржала. После ослобођења била је члан Народног одбора у своме селу. це. Године 1943. четници су посумњали у Радојицу да ради за партизане, ухапсили су га, страховито мучили, и пошто није хтео ништа да призна, заклали су га. Софија је и после погибије свога мужа чувала рањене партизане, а одржавала је и курирску везу са ОК КПЈ за Чачак и чачански срез. Четници су је ухватили и заклали марта 1944. године. Даринка Радовић из села Рајковца имала је у својој кући земуницу за рањене партизане. Са својим ћеркама Радмилом и Станком неговала их је, хранила и чувала, а често је као курир одлазила у суседна села односећи и доносећи специјалне поруке и материјале. Четници су сазнали да у Даринкину кућу навраћају партизани и да се код ње лече рањеници, и заклали су је заједно са обе ћерке маја 1943. године. Рањеници су неговани и лечени и у другим селима. У селу Босути чувале су и неговале рањенике: Јелица Гавриловић, Вера Миловановић, Косана Радовановић и др.; у Копљарима Стаменија Јанковић; у Бањи Милка Новаковић; у Горњој Трешњевици Ковиљка Неговановић; у Даросави Радојка Гајић, Милијана Ћирић, Рајна Лазаревић и друге; у Венчанима Живана Чолић. У шумарку крај истога села било је смештено 20 рањеника и неколико земуница. Рањенике је лечила др Мира Врабич-Колин. У лето 1943. године четници су сазнали за ову болницу и убили четири тешка рањеника, а остали су успели да се склоне. ЗАГОРКА БОГДАНОВИЋ-Мала Рада била је од раног детињства под утицајем своје напредне старије браће. Од првих дана устанка Рада је поред својих родитеља и браће почела да ради за НОП. Члан СКОЈ-а је постала 1942. године, крајем године је ухапшена, када је полиција тражила њенога брата, али је убрзо пуштена и наставила да ради. У пролеће 1943. године била је члан среског руководства СКОЈ-а за срез колубарски, а у јесен исте године пребачена је на терен лепеничког среза, где је била секретар СК СКОЈ-а и члан СК КПЈ. Крајем године постала је и члан ОК СКОЈ-а. Рада је била веома храбра и омиљена међу својим друговима. Почетком децембра 1943. године опкољена је издајом у селу Градцу код Раче Крагујевачке. Борила се до последњег метка, а онда, да не би жива пала непријатељу у руке бацила је бомбу пода се. У селу Шутцима Олга Тодоровић је од првих дана устанка радила за НОП. Била је курир, преко ње је одржавана веза са Београдом и Белановицом. У својој кући имала је земуницу за рањенике које је после борби извлачила са бојишта. Четници су је заклали пред само ослобођење у селу Јабучју код Обреновца, када је после задатка пошла у Београд. У лето 1944. године ископан је велики број земуница на овом терену. Само у 12 села било је 58 земуница — У Даросави 24, у Бањи 8, у Врбици 6, у Прогореоцима 5, у Орашцу и Буковику по 3, у Гарашима, Копљарима и Брајковцу по 2, у Крушевици, Бистрици и Трбушници по 1. Било је вероватно још земуница и још жена које су свесрдно прихватале партијске раднике и пружале им сваку помоћ без обзира на чињеницу што су биле у сталној животној опасности, не само оне, него и њихове породице. Кућа ЛЕПОСАВЕ МИНИЋ из села Бање била је пункт за везу за све време рата. Њена два сина су погинула у партизанима, али Лепосава није изгубила веру у победу, већ је упорно радила до ослобођења земље. Хапшена је 1941. и 1943. године. РАДОЈКА РИЗНИЋ из Бање радила је са свима својим укућанима даноноћно за 241 ДАНИЦА МИЛОВАНОВИЋ сељанка рођена је 7. XI 1912. године у Рудовцима код Аранђеловца. Од првих дана устанка учествовала је у НОБ-и. Члан КПЈ постала је 1942. године. Исте године била је руководилац обавештајног центра у Даросави. Од 1943. године члан је СК КПЈ среза колубарског, а крајем 1944. члан СК КПЈ среза качерског. На тој дужности остала је до ослобођења. Носилац је Споменице 1941. �I. ЉУБИНКА НОВАКОВИЋ рођена је у селу Бањи 1922. године. Она и цела њена породица радила је за НОП од првих дана устанка. У њиховој се кући налазила земуница која је служила као скровиште политичким радницима и рањеницима. Љубинка је маја 1943. године постала члан КП а затим - и члан ОК СКОЈ-а. Изабрана је за организационог секретара овог комитета. Четрнаестог марта 1944. налазила се у селу Буковику, у кући где се одржавао партијски курс. Жандарми су сазнали да се у селу окупило више комуниста и опколили кућу. У борби је погинула и Љубинка. • Опгити подацн') Зовем се 1. Љубинка Новаковић 2. Рођена сам 28-ХП-1922. год. у селу Бањи 3. Ја се занимам земљорадњом 4. Отац Илија земљорадник у селу Бањи има две ћерке партизанке, није био сиромагиан, може се рећи да је богатији човек. Мати ми је умрла, немам никаквог рођака у служби непријатеља. 5. Као дете расла сам у кући својих родитеља са стрицом и његовом фамилијом који су били врло имућни људи. Била сам врло задовољна, учила сам основну гиколу, па сам се занимала земљорадњом. Доцније сам свршила један течај у Сингеру за ручни рад у Аранђеловгџј, па сам доцније свршила домаћички течај у селу Бањи. Доцније сам живела као сељанка и занимала се земљорадњом. Била сам задовољна свега, могу да замгсслим да је ретко која сељанка имала бољу удобност од мене и да су је вггше волели родитељи од мене, нарочито ћале се вигие заузимао него мама. Куповао ми све што сам затражила. Ја сам мислила да га не могу никад наљутити, али у последње време сам га наљутила када сам пошла у одред и није ми жао. Он се налази у Крагујевцу у затвору, можда ће бити сгрељак. Партизане сам заволела још 1941. год., одмах сам чула за њих и ако нисам знала шта значи, јер сам чула да се боре уз Русију, а Русију сам волела јер сам слушала нешто мало од ћала о животу и равноправности и бољим условима рада и било ми је жао кад видим неког много сиромашног а не могу да му помогнем. Још сам онда одлучила да треба да се борим за равноправност и још сам волела што се и жене боре у борби са друговима. 1942. год. другови су почели навраћати и по мало ме учити политички и испунила ми се жељи. 6. Пре ступања у КП, нисам припадала гшједној организацији. II. Партиска биографија 7. Ја сам постала члан КП почетком маја месеца 1943. 8 . Мене је примио Младен у КПЈ. 9. Ја сам прошла кандидатски степен, закандидована сам јула месеца 1942. год. до маја месеца. 10. Пре ступања у КПЈ била сам секретар актива Скоја, почела сам да радим јануара месеца 1942. год. до јула месеца. 11. Нисам радила у масовним организацијама већ само по Скоју. 12. Ја сам имала функције у КПЈ. Била сам секретар скојевског актива и члан општинског комитета, па сам се повукла у илегалство и сада сам члан ОК за Краг. 13. Ја нисам била делегаг у партиским конференцијама, само сам била на једном саветовању 17. и 18. јула 1943. год. 14. Мој рад од надлежних форума је огг,ењиван добро. 15. Ја немам партијских казни. 16. Ја нисам била хапшена ни интернгграна ни осуђивана. 17. 18. Моје је мишљење овако могу да кажем да је обично, јерсам још млада и неискусна, трудим се да што више ггаучим, а још ћу се ивише тру[ дити. Слабости су ми што не знам путеве да се крећем сама по терену. III. \! Учешће у ггартизанској борби 19. Ја сам дошла у одред 28. VI 1942. год. у I шумадијски одред. 20. Партија ме је позвала у одред, ја сам хтела да пођем и спремила се. После Партија предложи да останем. Док ме је тражила гголиција, ја сам побегла у одред и склонила се. 21. Ја сам била у I шумадијском одреду, била сам борац. 22. Била сам у чети, нисам била ни у једној борби. IV. Ниво изградње 23. Ја сам тек почела да учим марксистичко-лењинистичку теормју. 24. Ја сам учествовала на једном курсу, проучила сам десет тема за вигие руководиоце. 25. Ја немам снецијалних ни стручних знања из појединих грана. V. Општа оцена ДАНИЦА ПАЈЕВИЋ је рођена 1923. године у Врбици код Аранђеловца. Од првих дана устанка она и сви чланови њене породице раде за НОП. Године 1942. 26. Лични и породични живот добар. 27. Иницијативна, пожртвована, брзо се снашла на новом послу. Говорљива претерано. 28. Млада у Партији, са врло мало искуства. 29. Омладински рад и са женама. 30. ‘) ИРПС. — Партијски упитник Љубинке Новаковић из с. Баше. 242 �I. Општи подацих) 1. Ја се зовем Пајевић Даница 2. Ја сам рођена у Врбици 1923. год. 3. Ја сам се занимала земљорадњом 4. Моји родитељи занимали су се земљорадњом. У служби окупатора нема нико. 5. Као дете живели сам у кући својих родитеља, изучила сам 4 разреда основне школе и један течај сингерски. Моји родитељи, могу рећи, средњег су стања. Код родитеља живела сам обичним животом, али увек сам осећала неправде међу народом. Отац ми је увек причао о животу Совјетског Савеза и из тих разлога заволела сам Комунистичку партију, 1942. упознала сам се са друговима. Они су ми причали још опширније о Комунистичкој партији тако да сам увидела да је то једина партија која се бори за право свију народа. 6. Политиком се нисам бавила. постала је члан СКОЈ-а, а члан КПЈ 25. јуна 1943. године. Три дана после пријема ухапсила је Специјална полиција и спровела је у затвор у Аранђеловац, где су је толико тукли да су је затим пренели на лечење у болницу у Тополи. Из болнице је побегла на Венчац, у одред. Одређена је за рад са омладином и постала је секретар СК СКОЈ-а и члан СК КПЈ за орашачки срез и члан ОК СКОЈ-а. Погинула је 2. фебруара 1944. године у Буковику, извршивши самоубиство са још једним другом, да не би жива пала у руке четницима. II. Партиска биографија 7. 25 јуна 1943. год. 8. У КП примио ме друг Павле. 9. Кандидат сам била 20 дана. 10. Јесам. 11. Нисам. 12. Била сам у активу СКОЈ-а. 13. Нисам. 14. Добро. 15. Нисам кажњавана. 16. Била сам ухапшена 28. јуна у Аранђеловцу од стране Специјалне полиције из Београда. У затвору сам била 5 недеља. Пребачена сам болницу где сам била 3 недеље, одатле сам умакла. 17. Добро. Нисам ништа признала. 18. Нисам још тако добро дисциплинована, али у будуће ћу се потрудити. III. Учешће у партизанској борби 19. Нисам била у одреду. 20. Бекство из болничког затвора 21. VIII 1943. год. IV. Ниво изградње 23. Мало. 24. Курсеве нисам похађала. 25. Нема. ‘) ИРПС — Партијски упитник Данмце ГТајевић из с. Врбице. 25. IX 1942. О.К.АР.1) Драги другови, Друг Црни2) је дошао до првог пункта до нас, али је истог дана пала наша другарица која је држала везу с тим пунктом. Ради тога друга Црног јоги, нисмо примили. Друг Црни је сигурно добро, а везу очекујемо данас. Ви сте тражили другарицу за техн. Ми вам је шаљемо, другарицу Вуку,3) Она је чл. Партије, озбиљна и добро се показала у раду. Није легална, само пазите да јој се не деси исто што и другарици Зори.4) Скрените јој пажњу сами на конспирацију и потпуну изолаи,ију технике... С другарским поздравом, Смрт фашизму —- Слобода народу! П. К. п ИРПС — Партијски упитник Данице Пајевић из с. Врбице. ) Станислав Сремчевић, секретар ОК Аранђеловац. ) Ракила Котарев. *) Зора Јовановић. 243 РАКИЛА КОТАРЕВ -ВУ К А, учитељица, рођена је 1921. године у Шурјану, у Банату. Члан СКОЈ-а постала је у Учитељској школи у Крагујевцу, а члан КПЈ пред рат. Службовала је у селима Малајници и Трипкови. Одмах после окупације земље учествовала је у припремама устанка у ужичком крају. Када је ослобођено Ужице, постала је курир Врховног штаба, носила је поруке Чачанском, Поморавском и другим одредима и била водич и пратилац чланова Врховног штаба. Крајем новембра 1941. прешла је са главнином партизанских снага у Санџак. Децембра исте године враћена је из Нове Вароши да успостави везу са партизанским јединицама које су остале у Србији. У јесен 1942. године ПК КПС је послао Ракилу на партијски рад у аранђеловачки округ, одакле је упућена за члана комитета КПЈ среза колубарског и убрзо постала секретар истог комитета. Неуморно је радила на омасовљавању покрета у Колубари и била врло омиљена у народу. Шестог маја 1943. године, кад је заноћила у селу Бистрици са још два друга, открила их је и опколила непријатељска патрола. Храбро се борила до последњег метка. Извршила је самоубиство да не би жива пала у руке непријатељу. �ПК-у1) Драги другови, ЖЕНЕ Услови и могућности за рад међу женама постоје, ми почињемо да их користимо. Број жена обухваћених радом мали је, мада је наги утицај међу женама велики, гито се види по томе да нас радо примају и помажу. На полит.(ичке) конф.(еренције) позивамо и жене, и популаришемо права жена на ослобођеној територији. Тамо где имамо снага, искоришћавана су прела и села за политички рад. На њима су се читале вести и певале партизанске песме. Захваљујући нагаем утгсцају међу женама, чете су добро снабдевене чарапама, џемперима и осталим вуненим стварима, иако је окупатор опљачкао много вуне. Свуда имамо жена које би шиле за партизане, прале веш итд. Али сав тај рад међу женама иде уз остали рад. На том пољу организаг^ионо сла бо стојимо. У КОЈ1УБАРСКОМ СРЕЗУ имамо 9 одбора АФЖ, доста живих. Скупљали су чарапе и остало за партизане, користили прела и села за полит. рад. НАРОДНИ ХЕРОЈ ДАРИНКА М. РАДОВИЋ рођена је 1896. године у Клоки код Наталинаца, а од удаје је живела у Рајковцу. Политиком се уопште није бавила до 1942. године, када се укључила у НОП. Њен муж Војислав заробљен. је априла 1941. и отеран у Немачку. Даринка је остала сама с децом. Године 1942. партизани су почели да свраћају у њену кућу, да се окрепе и нахране. Тако је њена кућа постала важно партизанско упориште, у које су навраћали партизански курири, руководиоци и организатори народноослободилачког покрета у том крају. Касније је њена кућа постала сигурно скровиште за рањене борце. Четници су сазнали за активност Даринкину и њених кћери, па су 9. маја 1943. банули ноћу у кућу. У то време у земуници се налазио једаи рањени партизан. Даринка и њене кћери нису хтеле ништа да кажу. Четници су их одвели у црквену порту и почели да их туку тражећи да признају где крију рањенике и ко у селу сарађује са партизанима. Оне су ћутале. Четници су онда почели да муче најмлађу кћер, четрнаестогодишњу Станку, надајући се да ће она признати. Девојчица је ћутала. Четници су тражили од Даринке да призна, претећи да ће јој заклати Станку. Даринка је ћутала. Злочинци су онда пред мајком и сестром заклали малу Станку, која се бранила и рукама хватала за оштру каму. Пала је мртва са исеченим длановима. Пркосна сељанка је и даље ћутала. Тада су четници почели да кољу и старију ћерку Радмилу. И двадесетогодишња Радмила је пререзаног грла у ропцу пала пред ноге везане мајке. Даринка је и даље ћутала. Подивљали четници заклали су на крају и њу. Ништа нису могли да сазнају од ове неуке сељанке, која је у одсудном тренутку испољила јединствен пример хероизма. Даринка Радовић проглашена је за народног хероја 9. октобра 1953. године. У ОРАШАЧКОМ СРЕЗУ имамо само један одбор АФЖ који окупља 35—10 жена, а под руководством другарице партијке из тог села. На једној конф.(еренцији) коју је овај одбор организовао била је 21 жена. Још у неким селима има услова за формирање одбора. У КАЧЕРСКОМ СРЕЗУ као и у Опленачком немамо ни један одбор АФЖ. Жене су обухваћене полг1Т.(ичким) утицајем, многе су се одазвале и дале прилог за партизане, али због слабости Партије све могућности за овај рад нису искоришћене... Другарски поздрав, Смрт фашизму —- Слобода народу! 22. 1 1943. г. ОК Ар. ') ИРПС, бр. 9875. РАДМИЛА И СТАНКА РАДОВИЕ ЗАКЛАНЕ СУ СА СВОЈОМ МАЈКОМ ДАРИНКОМ 9. МАЈА 1943. ГОДИНЕ У СЕЛУ РАЈКОВЦУ, НЕ ОДАВШИ РАЊЕНОГ ПАРТИЗАНА КОЈИ ЈЕ БИО У ЊИХОВОЈ ЗЕМУНИЦИ 244 �КУКА И СПОРЕДНЕ ЗГРАДЕ НА ИМАЊУ СОФИЈЕ И РАДОЈИЦЕ РИСТИКА У МАНОЈЛОВЦИМА НАРОДНИ ХЕРОЈ СОФИЈА Р. РИСТИЋ, домаћица из Манојловаца, рођена је 1900. године у Маслошеву код Тополе. Њена кућа је од новембра 1942. године била седиште Штаба Првог шумадијског одреда „Милан Благојевић" и прихватилиште партијских руководилаца, курира, бораца и рањеника. У кући су постојале две земунице, а недалеко од куће, у шљивику, још једна. Од маја 1943. године Софија је бринула о исхрани и смештају рањеника који су упућивани у ова скровишта. Њенога мужа Радојицу заклали су четници децембра 1943. године, јер је био осумњичен да ради за партизане. Она сама била је три пута хапшена, али је упркос свему остала привржена народноослободилачком покрету. Софија није била члан Партије, али је као прави родољуб осетила смисао НОП-а и борбе коју је водила КПЈ и била им је бескрајно одана. Мада је била мајка петоро деце и удовица, она је без премишљања извршавала сваки постављени задатак. Четници су издајом сазнали да се у њеној кући налазе склоништа. Софија је о томе обавештена, али није побегла. На дан погибије поделила је курирама и рањеницима храну и саопштила им да ће тога дана вероватно бити ухапшена. Али, рекла им је, да могу бити спокојни, јер их она неће издати. Марта 1944. године четници су упали у њену кућу и страховито је мучили наочиглед деце. Софија је ћутала и све одрицала, остали су безуспешни покушаји наговарања да призна где су склоништа. На крају четници су је заклали. Проглашена је за народног хероја 9. октобра 1953. године. Март 1944 г. Аранђеловац Манојловци П О Д АЦ И>) ПОБИЈЕНИ СЕЈБАЦИ Софија Ристић, другарица Радојичина — стара 40 г. убијена марта 1944 — разлог болница— . .. одлично држање — бољшевичко — пре убиства три пута је хапшена — и тучена —- никада ништа није признала — НИ ЈЕДНЕ РЕЧИ, пре него што је убијена ИЗДРЖАЛА ЈЕ 140 БАТИНА —- сва крвава — али опет ни речи — жена херој — ЗАСЛУЖУЈЕ НАЈВЕЋЕ ПРИЗНАЊЕ. Остало 5 деце —- који су се морали иселити из куће по наређењу четника. Стојан2) ј> ИРПС, бр. *) Милан Дракулић, члан СК КПЈ за качерски срез. 245 ВИДОСАВА ОБРАДОВИЋ-РАДОЈКОВИЋ, професор, рођена је 22. VI 1914. године у Крушевцу. Филозофски факултет је завршила у Скопљу, где се укључила у напредни студентски покрет; као истакнути активиста више пута је хапшена. У КПЈ је примљена пре рата. Пошто није могла одмах да добије државну службу, то је после завршених студија радила у приватној гимназији. Међутим, пошто је за време студија била један од најбољих студената на факултету, то је накнадно добила француску стипендију за усавршавање на Сорбони, где је остала до окупације Француске 1940. године .После повратка у земљу службовала је у Кочану, а под окупацијом Југославије била је кратко време у Соко Бањи и Горњем Милановцу. Почетком 1942. године дала је оставку на службу и склонила се у Аранђеловац, где се одмах укључила у партијски рад. Јула 1943. постала је члан МК КПЈ за Аранђело- �вац а убрзо и секретар комитета. Септембра исте године формирала је градски одбор АФЖ и била његов први секретар. Ухапшена је децембра 1943, одведена у Специјалну полицију и као кривац I категорије априла 1944. године упућена у логор на Бањици. Поведена је на стрељање у последњој групи жена, 11. септембра 1944. године. У ходнику логора је са групом другарица, према ранијем договору, напала гестаповца Кригера и стражаре; у овом је нападу убијена са још неколико другарица. Очекујући да буде изведена на стрељање, Вида је написала писмо својој мајци: „Драга моја мајчице, пигием ти последњи пут, јер очекујем сваке вечери да нас изведу. Мило моје мајче, опрости ми, али је борба свака таква. Видела сам место где је стрељан тата. Стрељан је овде у дворишту, а нас воде на „Маринкову бару“. Шта ћеш, мило моје мајче, свако има свој пут. Мој је ето био кратак, али шта мари, била сам ипак срећна. Тешко ми је, мајчице, јер знам колико ћеш да патиш. Остаћеги ипак са неким својим. Помисли на оне мајке које су дале сву своју децу и остале потпуно саме. Победа је наша, па нам је зато теже гито сад умиремо, али нас смрт не плагии. Спремне смо за то, као за какву шетњу. Поздравља вас топло и љуби ваша Вида. П. С. Деса Жарић1) је са мном и поздравља те такође. Јави њеној тетки за њу.“ ‘) И Деса Жарић, стручна учитељица, је стрељана са последњом групом жена из бањичког логора. ТЕХНИКА ОК КПЈ И I ШУМАДИЈСКОГ ОДРЕДА ЛАЖНА ЛИЧНА КАРТА ДЕСАНКЕ МИТРОВИК-ПЕТРОВИБ ИА ИМЕ БИСЕНИЈЕ БОГДАНОВИК ДЕСАНКА МИТРОВИЋ-ПЕТРОВИТж, матуранткиња, рођена је 1921. године у Крагујевцу. Као ученица гимназије укључила се у напредни средњошколски покрет и 1938. године примљена је у СКОЈ. Због своје активности хапшена је пре рата. Под окупацијом је наставила рад. Августа 1941. године ступила је у I шумадијски одред, а септембра је примљена у Партију и одређена да ради у техници ОК КПЈ. На терену се кретала с лажном личном картом на име Бисеније Богдановић. Четници су је ухватили почетком децембра 1941. године у Доњој Шаторњи и предали Специјалној полицији. Пребачена је у логор на Бањици и стрељана 5. марта 1942. године. О њеном држању пред полицијом говори записник с њеног саслушања. 246 Техника ОК КПЈ и I шумадијског одреда била је, од септембра 1941. године, смештена у селу Брезовцу, среза орашачког, у кући Милоша Вујановића. У њој је од почетка радила Деса Митровић-Петровић, све до свога хапшења почетком децембра 1941. Рад у техници је тада преузела Зора Јовановић, која је децембра 1941. побегла из затвора у Аранђеловцу. Тада је техника пребачена у кућу Радојке Богдановић-Маје у селу Маскару и радила је до Зориног хапшења почетком јуна 1942. године. После пада Зоре Јовановић, једно време 1942. године, техника се налазила у земуници у кући Божане Петровић у Брбици. Божана је чувала стражу и помагала колико је могла да би политички радници што лакше свршавали свој посао. У пролеће 1943. године, техника ОК је премештена у склониште које је ископао у својој кући Милан Станичић у Даросави. Техничар је био Предраг Удицки-Денеба, новинар (који је тако назван по немачкој новинској агенцији ДНБ у којој је био запослен пре одласка у илегалство). Добар део материјала (матрице, боју за гештетнер и хартију) слала је из Београда �Рађено 28. децембра 1941. Специјалне полиције УГБ. г. у одељењу З А П И С Н И К О саслушању Крагујевца, са Петровић станом у рођ. Митровић Десанке, Престолонаследника Петра домаћице из ул. бр. 27а. ЗОВЕМ СЕ ПЕТРОВИЋ ДЕСАНКА, по занимању сам домаћица, рођена сам 5. маја 1921. године у Крагујевцу, од оца Тихомира Митровића и мајке Наталије, рођене Тоскић, удата сам, без деце, Српкиња сам, вере православне, неосуђивана, полицијски сам кажњавана, писмена, на постављена питања дајем следећи одговор: Године 1940 завршила сам осам разреда гимназије са испитом зрелости у Крагујевцу. За време мога школовања била сам члан ђачке литерарне дружине „Његош”, али кроз ову дружину није се спроводила комунистичка идеологија. Политичким проблемима ја се никада нисам бавила. Исте године марта месеца упознала сам се на корзоу са Петровић Дугиаиом, каменоресцем из Крагујевца. Како ми се свидео, ја сам наставила да се занимам с њим. Доцније сам чула да се он сматра у Крагујевцу као истакнути комуниста, али ја то у нашим разговорима нисам могла да приметим. Због те моје везе са њим ја сам једном приликом од стране претстојника градске полиције у Крагујевцу била ухапшена, јер се мислило да сам ја левичарски оријентисана. Међутим, ја са комунизмом тада нисам имала никакве везе. Моји родитељи када су чули да сам ја допала затвора били су љути на мене, а како им је била позната и моја веза са Душаном, они су настојали да ме одврате, да се са њим више не састајем. И поред тога ја сам и даље наставила да се са њим виђам, и мимо воље мојих родитеља ја сам се новембра месеца 1940. године венчала са њим у цркви села Грошнице. После венчања отишли смо до куће НЕДЕЈБКОВИЋ. АНГЕЈ1ИНЕ, студ. медицине из Грошнице, да би је посетили. Ја сам тада знала да се и Ангелина сматра левичарком. Венчао нас је ТОДОРОВИЋ МИЈ1УТИН, професор из Крагујевца, који се такође сматра истакнутим комунистом. Стари сват нам је био један сељак из села Грошнице. Његово име није ми познато. Као жена ПЕТРОВИЋ ДУШАНА, зв. ,,Шане”, ја сам се настанила у њихов заједнички стан. Ми нисмо имали нарочите посете, али су више пута у наш стан долазили кум Тодоровић, његова жена Драгиња, професорка, која је такође позната као комунисткиња, затим Марковић Немања, студент права и Шанетова посестрима Рајичић Касија, такође домаћица. И Немања и Касија сматрају се да су левичарски оријентисани. За Касију знам да је због свог комунистичког рада била осуђена са 6 месеци затвора (строгог). Том приликом је био оптужен и мој муж, као и Немања Марковић, али су на суду, из недостатка доказа, пуштени без казне. Колико је мени познато, Шане није био умешан у ствар за коју је Касија осуђена. Рат је и мене и Шанета затекао у Крагујевцу. Пошто смо се бојали да Крагујевац не буде бомбардован, ми смо се склонили у село Дивостин код фамилије моје јетрве Петровић Миланке. У Дивостину смо остали све до уласка Немаца у Крагујевац. После неколико дана ми смо се вратили кући. Десетак дана после уласка Немаца у Крагујевац, мој муж Шане рекао је да иде у Београд у намери да се распита о судбини свох брата Петровић Момчила, који је био мобилисан и за кога смо чули да је погинуо у Београду. Из Београда Шане ми се само једном јавио и то 5—6 дана после његовог одласка. У поруци ми је напоменуо да ће можда прећи у Хрватску да би тамо тражио брата, јер је чуо да се налази заробљен у Карловцима. Од тада немам никакве вести од њега, нити ми је познато где се сада налази и да ли је у животу. После његовог одласка приметила сам да сам међу његовим била сувишна, па сам половином месеца јуна одлучила да одем У Свилајнац код свога ујака Милана Тоскића, земљорадника. Своју намеру сам и извршила. Мада и ујак није био нешто нарочито расположен мојим доласком, ипак ме је примио, јер сам му обећала да му нећу бити на терету, да ћу помагати ујни око домаћих послова и у пољском раду. Код ујака сам остала до половине септембра месеца, па када сам приметила да сам и њима на терету, ја сам одлучила да идем У Аранђеловац, јер сам имала нешто уштеђеног новца од давања часова деци г-ђе Стефановић, чији муж има фабрику конзерви у Становима. У Аранђеловцу сам провела само неколико дана, па сам отишла за село Бању, где сам узела једну собу у приватној кући. Ту сам се разболела и лежала у кревету више од месец дана. За то време чула сам да у околини Аранђеловца има партизана и четника и да су у појединим општинама паљене архиве. Крајем октобра месеца и у село Бању дошла је једна ,,партизанска” патрола, која је тражила храну за своју чету. Ја сам се тада већ придигла из кревета. Новца ми је било нестало. Када су они наишли у кућу мога газде, видели су ме и један од њих упитао ме је да ли бих пристала да пођем са њима и будем болничарка. Том приликом су ми напоменули да на Руднику имају своју амбуланту. Пошто нисам имала одређеног циља, пошто су ми нестала новчана средства за издржавање, и пошто сам осећала да ми је дужност да и ја унеколико припомогнем ослободилачкој борби, коју воде партизани, ја сам пристала и одмах сам пошла са њима. Они су ме истог дана одвели на Рудник. Ту сам сазнала да су људи са којима сам ја дошла у Рудник из одреда I шумадијског одреда, чији је командант био неки Милан Благојевић. Даље сам чула да се у овом одреду налази и Душан Дугалић, студент и познати комуниста из Крагујевца. Амбуланта је била смештена у згради општине. Примио ми је један лекар чије име не знам, нити знам одакле је родом, само сам из његовог говора закључила да је пореклом Хрват. У Амбуланти је била још једна права болничарка. Звали су је Сека. Ни њено име не знам, нити знам одакле је родом и одакле је у Рудник дошла. Ова Сека ме је питала да ли имам исправе. Ја сам јој одговорила да имам само ђачки лист, а она ми је тада казала да би боље било да ми се изда лична карта на туђе име. Ја сам јој дала своју фотографију и после неколико дана добила сам легитимацију — личну карту на име Богдановић Бисеније. Даље је стајало да сам домаћица и да сам рођена 1921. године у селу Блазнави. Лична карта је била издата од среског начелства у Аранђеловцу. Међутим, колико је мени познато, среско начелство ми није могло издати личну карту, већ су је израдили сами партизани, који су имали печат и бланкете личних карата. Верујем да су и друга лица имала личне карте са лажним именом. Санитетски материјал добијали смо из крајева који су били у рукама четника и партизана. Лица са којима сам за време мога боравка међу партизанима долазила у додир нисам познавала по имену. У амбуланти сам остала до ослобођења Рудника од партизана. Уочи пада Рудника наређено ми је да једног болесника отпратим до Горњег Милановца. Ја сам наређење морала да извршим и поменутог болесника одвела сам у Горњи Милановац и предала га у болницу. Одмах после овога сам кренула за Рудник, међутим у путу сам сазнала да је Рудник пао. Ја сам заобилазним путем хтела да идем у Крагујевац. Како нисам познавала терен, ја сам дуго лутала и у том лутању дошла сам до села Д. Трешњевице, где сам наишла на четнике, где сам се предала и испричала да сам боравила међу партизанима. Они су ме одвели У д. Шаторњу и тамо ме предали српским добровољцима. Командант поменутог села саслушас ме је и потом стражарно упутио тој управи. За време боравка међу партизанима нисам носила оружје, нисам узела учешћа ни у једној борби, нити сам извршила које злочино дело. За то време сазнала сам да се мој кум Тодоровић Милутин и његова жена Драгиња такође налазе међу партизанима и да је он командант космајског партизанског одреда. Са њим нисам никада дошла у додир нити ми је познато где се они сада налазе и да ли су у животу. То је све што имам да изјавим по овој ствари. Исказ ми је прочитан и исти признајем за свој. Десанка Петровић - Митровић, с. р.1) Саслушао и оверавају По наредби шефа одељења Спец. полиције Шеф одсека IV, Бећаревић, с. р. Записничар, (потпис нечитак) ‘) Деса Митровић - Петровић у свом записнику у Специјалној полицији даје податке искључиво о друговима који су се налазили са главнином партизанских скага на слободној територији у Санџаку и Босни, или о којима је знала да_ су погинули или убизени. За свога друга Душана Петровића-Шана наводи да не зна где се налази и да ли је у животу, мада је добро знала да је у то време био на важним партијским функцијама у Крагујевцу и Аранђеловцу. Техника у којој је радила остала је неоткривена, а исто тако и читав њен рад. 247 �р. На основу чл. 12 Закона о заштити јавне безбедности и поретка у држави § 2 Уредбе о измени и допуни овог Закона од 15. децембра 1939. године М. С. бр. 1640 и § 12 Уредбе о устројству и делокругу рада Управе града Београда, одел>еше Специјалне полиције Управе града Београда, као надлежно: РЕШАВА да се ПЕТРОВИЋ, рођ. МИТРОВИЋ ДЕСАНКА, домаћица из Крагујевца рођена 5. маја 1921. голине у Крагујевцу од оца Тихомира и мајке Наталије, рођ. Тоскић, удата, без деце, надлежна у Крагујевцу — стави у Концентрациони логор на Бањици, као опасна по јавну безбедност, с тим да у логору има остати до даље наредбе. Решење јој на потпис саопштити и одмах га извршити. у Аранђеловцу. Даље је утврђено да је Петровић Десанка жена познатог комунисте Петровић Душана зв. ,,Шане”, каменоресца из Крагујевца, да је пре венчања са њим, због одржавања веза са њим, већ хапшена од стране Претстојништва градске полиције и да су јој кумови Тодоровић Милутин и жена му Драгиња, професори из Крагујевца, који су познати као истакнути комунисти, који се такође налазе међу партизанима и то Милутин као командант космајског партизанског одреда. Пошто се Петровић Десанка сматра као опасна по јавни ред и безбедност у земљи, то је одлучено као што диспозитив овога решења гласи. Решено 5. јануара 1942. године у одељењу Специјалне полиције Управе града Београла II бр. 4390. По наредби УПРАВНИКА ГРАДА БЕОГРАДА шеф одељења Специјалне полиц. ИНСПЕКТОР (нечитак потпис) ОБРАЗЛОЖЕЊЕ Команда жандармерије у Београду актом IV Ј. Б. бр. 5686 од 17. децембра 1941. године спровела је овој управи Петровић - Митровић Десанку, домаћицу из Крагујевца, која је у Доњој Шаторњи ухваћена од стране српске оружане силе, пошто је именована боравила међу партизанима. Вођеним извиђајем и признањем саме Десанке, утврђено је да је октобра месеца својевољно приступила партизанима, да је била болничарка у ,,партизанској” амбуланти на Руднику и да је била снабдевена са лажном личном картом на име Богдановић Бисеније, домаћице из Блазнаве. Карта носи број 10388 а печат нач. среза орашачког Деловођа — писар, (потпис нечитак) Данас 12. јануара 1942. године саопштено ми је предње решење. Десанка Петровић - Митрозић, с. р. Оверава: По наредби шефа одељења Специјалне полиције референт — (потпис нечитак) ХВАТАЊЕ* ЈЕДНЕ СТУДЕНТКИЊЕ, КОМУНИСТИЧКЕ БАНДИТКИЊЕ') Топола, 9. јуна У току ноћи између 4. и 5. овог месеца једна патрола жандармеријске станице Топола, која је била у заседи, ухватила је на путу Маскаре — Белосавци Зорку Јовановић, студенткињу права из Крагујевца, која је служила као курир комунистичким бандитима и већ дуже време била у одметништву. Код ухапшене комунисткиње нађена је комунистичка преписка и пропагандни материјал. ЗОРА ЈОВАНОВИЋ, дипломирани правник, рођена је 19. IX 1914. године у Кра') „Обнова”, бр. 283, 9. VI 1942, стр. 5. гујевцу. У напредни средњошколски покрет укључила се као ученица гимназије. Цоласком на студије у Београд активисала се у разним стручним и политичким организацијама напредне студентске омладине. Она је и један од потписника „Прогласа студената Србије српским студентима и српском народу“ против профашистичког режима Милана Стојадиновића. По партијској директиви радила је политички у свом родном крају м била један од организатора Женског покрета у Крагујевцу. Хапшена је више пута због своје политичке активности. Под окупацијом је била политички радник на терену I шумадијског одреда. Ухваћена. је почетком децембра 1941. на путу за Санџак и спроведена у Аранђеловац, одакле је побегла после неколико дана. Тада је одређена да ради у техници ОК КПЈ. Поново је ухваћена ноћу између 4. и 5. јуна 1942. на путу Маскаре—• Белосавци са већом количином пропагандног материјала и писаћом машином. Предата је Гестапоу и отерана у логор на Бањици. На саслушањима је страховито мучена, али непријатељ није могао од ње да сазна ниједно име њених сарадника нити шта о њеноме раду. Стрељана је 17. октобра 1942. године у Јајинцима. 248 Јелена Богдановић, домаћица, која је ухапшена септембра 1943. године, када је техника издајом откривена. Она је тада отерена на Бањицу и стрељана после годину дана, 7. IX 1944. године. Денеба је стигао, пре него што су четници открили склониште, да сав материјал полије бензином и запали, а затим сам себе убије. Четници су домаћина заклали. Децембра 1943. године ископано је и зазидано склониште за технику у кући Михајла и Рајне Лазаревић у Даросави. У ово склониште донето је доста материјала: гештетнер, писаће машине, радио-апарат и др. У прво време је у техници радила сама Зорица Дамњановић-Драгица, члан КПЈ, а нешто касније дошла је и Маргита Алексић-Манцика, такође члан КПЈ. У техници је увек била флаша бензина да би се материјал уништио за случај да непријатељ открије склониште. Техничари су имали и неколико бомби и револвере. Ова техника је функционисала све до ослобођења и снабдевала цео крај пропагандним материјалом. У овој су техници штампани и листови „Победа” и „Јединство“. Крајем јуна 1944. године, када су четници банули у село да изврше претресе навратили су у кућу Михајла и Рајне Лазаревић да се одморе. У кући су тада били и чланови ОК КПЈ са секретаром Душаном Петровићем, и сви су брзо са техничаркама �сишли у склониште, а домаћин је затворио капак, посуо га прашином и преко њега повукао кревет. Четници су се пуних девет часова задржали у кући, а другови су у тесном склоништу почели да се гуше. Тек када се у соби све утишало и домаћин подигао поклопац, они. еу полуонесвешћени почели да излазе. Техника ОК СКОЈ-а била је 1941. године у селу Винчи, у опленачком срезу, у кући Станице Радовановић, мајке народног хероја Милића Радовановића. У овој су техници радили: Милић Радовановић, Бранка Петровић и Јосип Шнерсон. Крајем године Немци су дошли у ово село, извршили претрес и у Станичиној кући пронашли партијски материјал. Тада су запалили кућу, убили Станичиног мужа Милутина и бацили га у ватру; ранили су два њена сина, а истовремено су убили и Јосипа Шнерсона. Станицу са ћерком Десанком и Бранком Петровић су ухапсили. Станицу и Десанку су одвели у Тополу, одакле су пуштене после краћег времена. Бранка је одведена у Аранђеловац и такође је убрзо пуштена. Станица и Десанка су после пуштања наставиле рад, али су их четници пратили и обе их заклали јула 1943. године. Сем једнога сина, Ненада, цела породица Радовановића изгинула је у рату. У лето 1942. године ископано је склониште у кући Љубомира-ЈБуке Радојичића у Даросави, у коме је смештена техника ОК СКОЈ-а. У овој је техници радила Станица-Цајка Дугалић-Бранка, а нешто касније и Зорица Дамњановић-Драгица. Године 1943. техника ОК СКОЈ-а спојена је са техником ОК КПЈ, а у 1944. години ОК СКОЈ-а је поново формирао своју технику и сместио је у кући Гвозденије Јовановић у селу Прогореоцима. УПРАВА ГРАДА БЕОГРАДА ТРАЖИ ОБАВЕШТЕЊЕ О ЗОРИ ЈОВАНОВИК ОД ШЕФА КОНЦЕН ТРАЦИОНОГ АОГОРА НА БАЊИЦИ И ОДГОВОР ШЕФА АОГОРА НА ОВАЈ ЗАХТЕВ КУНА МИХАЈЛА И РАЈНЕ ААЗАРЕВИИ У ДАРОСАВИ У КОЈОЈ ЈЕ ОД 1943. ПА ДО КРАЈА РАТА БИЛА СМЕШТЕНА ТЕХНИКА ОК КПЈ. У ОВОЈ ТЕХНИЦИ СУ РАДИЛЕ МАРГИТА АЛЕКСИП II ЗОРИЦА ДАМЊАНОВИП. СКЛОНИШТЕ ЈЕ СЛУЖИЛО И ПОЛИТИЧКИМ РАДНИЦИМА 249 �МАРГИТА-МАНЦИКА АЛЕКСИН И ЗОРКА ДАМЊАНОВИЕ МАРГИТА АЛЕКСИЋ-МАНЦИКА, службеник из Београда, рођена је 14. Ц 1914. године у Бијељини. После очеве смрти прелази с мајком у Румунију, а 1938. долази у Београд. Запослила се у Земуну, укључила у напредни покрет и радила у Савезу приватних намештеника. У Земуну је остала на илегалном раду до јуна 1942. године, а затим је прешла у Београд и наставила рад. Почетком септембра исте године отишла је у Космајски одред, а потом у I шумадијски, где је кратко време била болничарка, па је повучена да ради у партијској техници, и на томе је послу остала до ослобођења Аранђеловца. А када је ослобођен Крагујевац, послата је на рад у ОК КПЈ за крагујевачки округ. ЗОРКА ДАМЊАНОВИЋ рођена је 16. I 1920. у Врбовцу код Смедерева. У напредни ‘омладински покрет укључила се у гимназији у Ћуприји, коју је завршила 1939. године. Године 1940. примљена је у СКОЈ. Пре рата је била курир, преносила је илегални материјал у Јагодину. У припремама за устанак прикупљала је санитетски материјал за одред и руководила курсом прве помоћи. Радила је и на техници, хватала вести на радију и носила их на умножавање. Јуна 1941, постала је кандидат за члана Партије, а у ЈУЛУ Је ушла у Месно руководство СКОЈ-а за Ћуприју. Ухапшена је и отерана у логор на Бањици, одакле је пуштена половином октобра 1941. Тада одлази на терен Космајског партизанског одреда, ради на вези са II шумадијским одредом и постаје члан НОО у с. Осипаоници. Пред полицијом се марта 1942. склања у Космајску чету, а 1943. године прелази на рад у руководство СКОЈ-а за јасенички срез. Октобра 1943. године одлази у I шумадијски одред и ради у техници ОК КПЈ за Аранђеловац. После ослобо