3 10 71 https://afzarhiv.org/files/original/af44b3250fc0e7bc90d804c468c5b7e8.pdf 298a7a33c1706f1dd76ee4fd95a44d89 PDF Text Text ��Biblioteka LEGENDE dobitnik je Povelje »4. jul« — najvećeg društvenog priznanja za doprinos u gajenju tradicija narodnooslobodihčkog rata naroda i narodnosti Jugoslavije. �Izdavač NIRO »Dečje novine« Gornji Milanovac Za izdavača Miroslav Petrović generalni direktor Recenzent Nikola Kotle Odgovorni urednik Radmilo Lale Mandić Uređivački odbor Mirko Vujačić Radmilo Lale Mandić Ivo Matović (urednik) Dragan Marjanović Lektor Zora Maksimović Korektor Dobrila Petrović Grafički dizajn Rade Rančić Tehnički urednik Mirjana Avramović Štampa »Nikola Nikolić«, Kragujevac Štampanje u tiražu od 3.000 primeraka završeno avgusta 1978. godine �BOZO MAJSTOROVIĆ Marija Bursać ŽIVOTNI PUT I REVOLUCIONARNO DELO �BIBLIOTEKA »LEGENDE« VIII KOLO NARODNI HEROJI JUGOSLAVIJE �PRVA ŽENA NARODNI HEROJ 0 tebi pjevam, Marijo s Kamenice, djevojko-ratniče iz bataljona, što si pod titovku svila pletenice 1 srcem krenula protvu betona. B. Copić: MARIJA NA PRKOSIMA U sačuvanom dokumentu kojim je štab Pe tog udarnog korpusa NOVJ, oktobra 1943. godi ne, predložio Vrhovnom štabu da se Marija Bursać proglasi za narodnog heroja Jugoslavije, sem ostalog piše: »DRUGARICA MARIJA BUSAĆ, kao bombaš, jurišajući na rovove, razoružala je četiri Nijem ca i tom prilikom je, iako teško ranjena, iznijela i četiri puške. Prenešena u bolnicu, podlegla je ranama — sa pjesmom na usnama...« Na kraju tog dokumenta, kojeg su potpisali komandant Slavko Rodić i politički komesar Veljo Stojnić, naglašava se da je smrt Marije Bursać »težak gubitak, ali je ostala ponos svih boraca Desete krajiške brigade i naroda drvarsk doline«. Zbog toga je, u ime korpusa i na roda, predloženo da joj se, posmrtno, dodijeli �najveće ratno priznanje — Orden narodnog he roja Jugoslavije, odlikovanje koje je dodijeljeno 91 Jugoslovenki. Prva je za narodnog heroja pro glašena Marija Bursać, a posljednja Mika Bos nie, obje rodom iz revolucionarnog i ustaničkog grada-heroja Drvara. Komesar konpusa Velimir Stojnić Veljo, se oski učitelj na Kamenici i organizator prve partijske ćelije u drvarskom kraju (takođe u Kamenici),, u »Prosvetnom pregledu« je, novem bra 1973. godine, sačuvao od zaborava neke po jedinosti o proglašenju Marije Bursać za prvu partizanku narodnog heroja Jugoslavije: »U prvoj polovini oktobra 1943. godine bio sam u Jajcu, na referisanju kod druga Tita. Tom prilikom trebalo je da ga izvijestim i o ishodu bitke na Prkosima. Naime, Deseia krajiška bri gada je, po zadatku štaba korpusa, trebalo da li kvidira niz neprijateljskih uporišta na Prkosi ma, između Vrtoča i Kulen-Vakufa. Međutim, kako su na Prkosima bile jake neprijateljske snage, Deseta brigada se upustila u neravnu ro vovsku borbu u kojoj je pretrpjela teške gubit ke, naročito prilikom povlačenja. U toj borbi je ranjena i borac Marija Bursać. Marija je hit no prenijeta u bolnicu u Vidovo Selo, gdje je ubrzo podlegla ranama. Umrla je pjevajući bor bene pjesme. Po odluci Oblasnog komiteta KPJ za Bosan sku krajinu i štaba V bosanskog sorpusa, ja sam lično bio dužan da predložim drugu Titu da Vrhovni štab NOV Jugoslavije odlikuje Ma riju Bursać Ordenom narodnog heroja. Drug Ti to se odmah složio sa tim predlogom i Manja Bursać je 15. oktobra 1943. godine proglašena za narodnog heroja. Istovremeno, drug Tito nam je zamjerio na načinu na koji je izvedena operacija na Prkosi ma. On je prosto bio ogorčen kada je slusao ka ko su se borci Desete brigade tukli sa nadmoć nijim neprijateljem, prsa u prsa. ^ 'Bitka na Prkosima’ — rekao je Tito je ste primjer kako se ne smije ratovati. Po bro ju i veličini žrtava ona je, i pored sve hrabrosti koju su pokazali borci Desete bngade, ravna POraTito je zahtijevao da iz tog slučaja izvuče mo pouku i da više ne dozvolimo da se nešto slično ponovi. Bio je veoma kategoričan u j ocjeni«. �U Biltenu Vrhovnog štaba, broj 33 iz ok tobra 1943. godine, objavljena je odluka, potpi sana od Vrhovnog komandanta, o dodijeli nazi va narodnog heroja »drugarici M a r i j i B u rs a ć, borcu-bombašu III bataljona X krajiške brigade. Drugarica Marija Bursać je primjer ju naštva u svim borbama i na kraju je dala svoj život za slobodu svoga naroda — jurišajući na rovove neprijatelja kod s. Prkosa.« Ubrzo poslije Marijine herojske smrti, borac i pjesnik Branko ćopić je ispjevao pjesmu »Ma rija na Prkosima«. To je pjesniku ostalo u ži vom sjećanju: — Poslije bitke na Prkosima dobio sam, u jesen 1943. godine, zadatak, danas se više ne sjećam tačno od koga, da prikupim sve potreb ne podatke o Mariji Bursać. Buo je već riješe no da Marija Bursać bude proglašena za narod nog heroja i da se na taj način — ne samo toj hrabroj djevojci, već i čitavoj krajiškoj omla dini, posebno omladini ustaničkog i junačkog Drvara, a onda još i osobito ženskoj omiadini — i čitavom narodu drvarske doline koji se tako herojski pokazao... oda zasluženo priznan je. A u liku Marije Bursać je prosto oličena omladina Drvara, čitava naša krajiška omladina... Pa, kad sam prikupio podatke o Mariji Bur sać i poslao ih Vrhovnom štabu ili Centralnom komitetu KPJ, danas ne znam tačno kuda je to upućeno, ja sam bio, svim tim što sam saznao, veoma dirnut. I, inspirisan tim herojstvom par tizanke Marije Bursać, napisao sam zatim pjes mu »Marija na Prkosima«. 0 snazi istinske pjesničke inspiracije svje doče i ovi stihovi: Posljednje svitanje gledaju joj oči 1 zadnja pjesma iz srca se toči. Zapjeva o svome prvom Ilinj-danu kada je sveto breme ponijela, poklonila mu mladost k’o draganu. Marija Bursać je ne samo zbog herojskog podviga bombaša na Prkosima i pjesme s ko jom je umrla, već, i prije svega, kao oličenje jedne generacije, jedne mladosti koja je sve od sebe davala za borbu i u borbi — ušla u narod nu pjesmu i predanje, u zvaničnu istoriju narodnooslobodilačkog rata našeg naroda, u buk- �vare za đake prvake, u stvaralaštvo pjesnika re volucije. To je, uz zvanje narodnog heroja Jugo slavije, najljepše i najveće priznanje koje je dan junak iz naroda može zadobiti, najdublji i najčasniji trag koji iza sebe borac za slobodu i pravdü može ostaviti, do čega se u Marijinom zavičaju izuzetno drži. I ovo kazivanje o toj pr kosnoj heroj ini sa Prkosa, satkano od prisjeća nja desetina njenih saboraca, o tome treba da posvjedoči. Kamenica — to su zaseoci, s kućama bez reda razbacanim po kamenitoj planinskoj viso ravni s južne strane i poviše Drvara. Ona je i dobila ime po tome što oko 80 odsto njene po vršine pokriva kamen — ljuti kras pa se i je dan predio u Danjoj Kamenici zove Kras. Preo stalih 20 odsto zemlje čine kraška poljica pod livadama, ili vrtače u kojima su posne oranice. Nieni zaseoci se nalaze na 5 do 10 km jugoza padno od Drvara, a njenom jugoistočnom stra nom prolazi stara cesta Drvar — Bosansko Gra hovo i dalje, prema Dalmaciji i moru. Sjevernom kameničkam hrinom krivuda uskotračna pruga koja je prilikom gradnje još vi še izrazila taj silni kamen i krš. Podno same Kamenice nalazi se Bastaška greda, čija je sti8 jena vertikalno zasječena i čini klisuru duboku 400 metara; u podnožju te stijene izvire jako vrelo rječice Bastašice. Samo dvadesetak meta ra nizvodno, na lijevoj obali Bastašice, u stije ni, nalazi se omanja pećina u kojoj je drug Tito radio i stanovao za vrijeme svog boravka u Dr varu, u proljeće 1944. godine. Godine 1878, kada je došlo do sloma posljed nje bosanske bune na Crnim Potocima, i na mjestu gdje je kasnije izrasla Kamenica, bile su samo četiri ku,će. Šezdesetak godina kasnije, 1940. godine, na Kamenici će biti 180 ognjišta sa oko 600 stanovnika. Ipak, ni tada Kamenica »kao selo nije postojala«, već je, kako zapisuje Savo Pužić, »pripadala okolnim selima: Trninić-Brijegu, Drvar-Selu, Gornjem i Donjem Vrtoču i Bastasima.« Kako se od škrte kameničke zemlje nije moglo prehranjivati toliko življa, to je, pored od laska u pečalbu (najčešće u berbu kukuruza u Vojvodini), oko 250 Kameničana radilo u drvar skoj industriji. Bili su to, uglavnom, mlađi muš karci, dok žene i djevojke nisu radile u gradu �pošto je to smatrano nekom vrstom sramote, a istini za volju teško se i zapošljavala ženska radna snaga. U jednoj od kameničkih kuća zemljoradnik i radnik Nikola-Nidžo i domaćica Jovanka-Joka Bursać izrodili su i podigli šestoro djece, od ko jih je Marija prva došla na svijet. BURSACI SA KAMENICE Rođeni na Kamenici, oboje 1900. godine, Jovanka i Nikola su se, na jednom od jesenjih sabora u prvoj godini slobode, 1919, zarekli jed no drugom, a ubrzo i pred oltar stali. I četiri decenije potom, u razgovorima od kojih se po šlo u stvaranju prvog cjelovitijeg zapisa o Ma riji, stari Nidžo se tih dana živo sjećao: — Pa, jesen je i u nas, inače, vrijeme kao stvoreno za ženidbe i udaje. A ta naša 1919. go dina, ta prva slobodna jesen poslije dugog i teškog prvog velikog svjetskog rata — bila je obaška godina ženidba i udadbi, mladenaca i seoskih svadbi. Ljudi su se vratili sa vojne, mo mci odrasli i djevojke stasale, sve srećno što je preživjelo, pa se veseli, misli o budućnosti, o sreći. Tako smo se i moja Joka, rodom iz Trikića, i ja — zagledali na zboru kod Spasovine, obe ćali jedno drugom, pa požurili u Drvar, pred popa. U braku će Joka i Nidžo izroditi dvije kće ri i četiri sina. Odmah da kažemo: petoro od njih su, kada je narodu bilo najteže, u Titovu vojsku poslali — da bi dvoje, Marija i Duško, herojski poginuli za slobodu i čast domovine. Marija je rođena 4. avgusta 1920. godine. Os novnu školu nije učila, ali je pred sam početak drugog svjetskog rata završila domaćičku ško lu krojenja i šivenja. Tada joj je i kupljena no va šivaća mašina marke »singer«, što je bio sim bol »ruva djevojačkog«, vrijednost dovoljno ve lika da ni najveće zakeralo ne bi moglo reći ka ko je, eto, Bursaćeva cura već za udaju stasala, a bez ruva je i udadbene opreme. Duško, rođen iza Marije, 1923. godine, kao prvo muško dijete je veoma obradovao svoje roditelje. U poodraslim godinama završio je os novnu školu, a onda se, kao samouki stolar, za- �poslio u drvarskoj industriji drveta. Čim je po čeo ustanak Duško je, prvi iz Bursaćeve kuće, pošao među prvoborce. Poginuo je 25. maja 1944. godine, u vrijeme njemačkog desanta na Dr var, zajedno sa svih sedam članova Okružnog komiteta SKOJ-a, čiji je on bio sekretar. Brane ći, do zadnjeg metka i daha, rodni Drvar i dru ga Tita — svi su herojski izginuli. Zbog toga je taj Okružni komitet SKOJ-a za Drvar i odliko van Ordenom narodnog heroja. Druga kćerka Bursaćevih, Milka, rođena je 1925. godine. Nije završila osnovnu školu, već ostala samouka. Odmijenila je sestru Mariju u čuvanju stoke, da bi se ona mogla posvetiti te žim poljskim poslovima. Kada je u Sobotovom (Zlatonjića) gaju, na Kamenici, krajem 1942. go dine, formirana Treća krajiška proleterska brigara, partizanska aktivistkinja Milka Bursać po stala je borac u jedinici već proslavljenog Kameničanina Vicka Bodrože. Dragan, drugo muško dijete Bursaćevih, ro đen je 1927. godine. On je pored osnovne škole završio i zanat — prvo krojački pa trgovački. Čim mu je poginuo brat Duško, i on je otišao u partizane. Vodio je analfabetski tečaj na Kame nici, da bi ubrzo postao omladinski i skojevski rukovodilac, a maja 1944. godine je primljen u KPJ. Vaso, peto dijete Bursaćevih, rođen je 1931. godine. Rat ga je omeo da završi osnovnu ško lu, ali je ubrzo poslije ustanka postao partizan ski kurir i pionirski rukovodilac. Milan, rođen ratne 1944, najmlađe je dijete Jovanke i Nikole Bursać, četvrto muško, što je glava porodice naglašavala, jer su se u Krajini — krvavoj haljini, uvijek posebno brojila muš ka djeca — puškonoše i nasljednici. Djeca su, eto, dolazila na svijet jedno za drugim, a sve oskudnije se živjelo, pa su Joka i Nidžo naporno radili i sa sto muka vezivali kraj s krajem, noseći se sa sirotinjom. O tome Nidžo kazuje: — Kada je počeo onaj prvi veliki rat, avgusta 1914 imao sam četrnaest godina. A pošto je u oca bilo malo zemlje, još kamenite i posne, a mnogo- gladnih usta, morao sam da tražim zapo slenje. Prvo sam radio kao radnik na uskotračnoj pruzi Drvar-Lička Kaldrma-Knm tačmje na održavanju te pruge. Zatim sam, 1917, p �u Akcionarsko društvo »Stambajz«, odnosno »Šipad«, i sve do 1935. godine radio kao polukvalifikovani zidar. Kasnije sam prešao na rad kod iste firme kao ložač na parnim kotlovima, u kotlarnici. Aprila 1936. godine dogodila se teška ne sreća: eksplodirao je parni kotao pod napo nom od 14 atmosfera. Eksplozija je bila straho vita. Tom prilikom su poginula četiri radnika, a više ih je teže ili lakše povrijeđeno. U toj ne sreći Nikola Bursać je ostao bez desnog oka. Nesreća u kotlarnici dogodila se zbog kraj nje nemarnosti poslodavaca. Parni kotlovi su, naime, bili veoma stari i toliko istrošeni da ih je odavno trebalo zamijeniti. Inspektori koji su vršili povremene preglede bili su dužni da za htijevaju da se tako stari i dotrajali kotlovi, kao i druga amortizovana postrojenja, izbace iz upo trebe. Međutim, oni su i tim kotlovima, podmi ćeni od poslodavaca, »produžavali« vijek. I ta ko se, eto, produžavalo sve dok nije došlo do katastrofalne eksplozije i ljudskih žrtava. O svojoj teškoj povredi Nidžo je govorio: — Rana na oku je ubrzo zaliječena, ali su posljedice ostale trajne. Tako sam se, onog zlosrećnog proljeća 1941. godine kada su ustaše isukale kamu, našao u Zagrebu, u jednoj od veli kih zagrebačkih bolnica. Pošao sam onamo da tražim pomoć ljekara, jer su posljedice one po vrede od prije pet godina bile takve da je pri jetila opasnost da potpuno izgubim vid i na drugo oko. Kada je počela ustaška strahovlada, ljekarl Nikolu nisu puštali iz bolnice, jer još nije bio potpuno izliječen, ali je on žurio da se što pri je vrati svojoj porodici. Znao je dobro da su drvarski radnici, naročito poslije generalnog štrajka 1938. godine, na zlu glasu kod nenarod nih režima i svi od reda sumnjivi za policiju, za kraljevsku vlast i sve one koji su bili protiv komunista i svih koji napredno misle i rade, a ustaše su od prvih dana okrenule upravo pro tiv njih. Stari radnik i borac je, uprkos protiv ljenju ljekara, napustio bolnicu i okrenuo k ju gu, svom slobodarskom Drvaru. Ličkom pru gom, preko Karlovca i Gospića, stigao je u Knin, a odande uskotračnom, pravo na Kamenicu, pa u Drvar, među drugove. Majka Joka najbolje pamti kako je bilo teš ko odgajati toliku djecu — sa jednom, pre- �skromnom radničkom platom. Zbog toga se mo ralo, kad god se moglo, istrčati u njivu, na oranje ili kopanje, da se neka korist ima i od te uboge kameničke kamenjare. Jedva su Joka i Nikola čekali kada će im djeca, muška prije svega, porasti do motike, do šumarske sjekire, do bilo kakvog zanata i dru gog posla. Trebalo je prehranjivati sedmoro us ta u tako pasivnom kraju, u siromašnoj drvar skoj dolini koja, valjda od kako u njoj postoji pijaca (od 1900. godine, kada su na Uncu uda reni temelji šumskoj industriji, pilani i celu lozi), spada među najskuplje krajeve u zemlji. K tome, trebalo je i djecu školovati, bar toliko da ne ostanu slijepa kod očiju. — Kada je, školske 1934/35. godine, u Kame nici završena zgrada osnovne škole, moj Duško je već bio prerastao za prvi razred i učenje az buke iz bukvara, ali ja sam svog Nikolu moli la pa, bogme, i zaklinjala da ga damo da završi bar četiri razreda osnovne — oživljava uspome nu na svoga sina-heroja partizanska majka Jo ka Bursać. — Prvo je pošao kod učitelja Laze Tešanovića, zatim kod našeg najboljeg i najdra žeg učitelja Velje Stojnića i, na kraju, kod mla de i lijepe učiteljice Marije Uglj evičanin. Učitelj Veljo Stojnić je na Kamenicu do šao s jeseni 1938. godine. Potiče iz porodice kra jiškog učitelja, rodom iz Podgrmeča. Bio je član KPJ još od 1936. godine. Redovno je, pored na stave u školi, organizovao i politički rad u selu Kamenici. Održavao je posebne školske časove sa odraslijim Kameničanima, u koje je spadao i Duško Bursać. Mladi učo Stojnić je ubrzo stekao simpati je seljačke i radničke omladine Kamenice, Dr vara i drugih mjesta. On je često navraćao u mnoge seoske domove i u svima je veoma rado priman. Tako je sve češće svraćao i u kuću Bursaćevih. Posebno je prijatelj Marijinih i Duškovih roditelja, Nikole i Joke Bursać. — Odmah sam osjetio da J e učitelj Veljo veliki političar, ali da on to vješto krije pris' jeca se Nikola Bursać. — Više sam osjetio da će on »školovati« moju djecu, a Duško se vec toliko s njim zbližio i sprijateljio da su, sto ono narod ovdje kaže, bili nerazdvojni, »kao lonac i poklopac«. Pravo da kažem, nije me mnogo ra dovalo to što se oni druže, jer sam se bojao i �zazirao od svake političke »veze« koja bi mogla da ugrozi moju porodicu, moju djecu i moju kuću. Taj moj strah je postajao sve veći što sam saznavao više pojedinosti o tome kako ta dašnje vlasti ne gledaju bogzna kako na našeg novog učitelja. Duško je zavolio svog učitelja Velju, za raz liku od popa s kojim je, na časovima, ubrzo do šao u sukob. Svakog četvrtka je, iz Bastasa, radi održa vanja časova iz vjeronauke, u školu na Kameni ci dolazio pop Novo Dclić — prisjećaju se Joka i Nikola. — Naš Duško, već poodrastao i »svjes tan«, nešto se od samog početka nije dopadao popu, a ni njemu pop, jer ga je ne jednom uvredljivo i pred drugovima nazivao »matori magarče«: — Priča popo priče! — omalovažavao je Duško Novino »učenje«. — Bezbožniče, istjeraću ja nečastivog iz te be! — prodrao se pop Delić i golemim ključevi ma od crkvenih vrata udario Duška posred čela. Marija Bursać, prva žena narodni heroj Jugoslavije �— Aaaah! — samo je prostenjao Duško Bursac i pognuo glavu, ne toliko od bola koliko zbog uvrede i da se povuče u sebe i smisli novu osve tu popu Novi. Na tu osvetu nije trebalo dugo čekati. Đa ci sja se, brzo i potajno, dogovorili da popu is praše. Stotine kamenica ispratilo je crnu man tiju strmim puteljkom prema Drvaru. I vjero učitelj se više nikada nije pojavio na Kamenici. — Pročuo se taj »slučaj« brzo i dalje od Ka menice, a svi, nekako najviše, kao kolovođu i glavnog »bezbožnika«, spominju moga Duška, — sjeća se Joka. Zabrinuta, počela je da kara sina, kad li on i njoj poče da »čita očenaš« protiv popova i nji hovog lažnog učenja, a sve u korist zdravog ra zuma, radnika... — Tako sam mislila i ja, i milo mi je što ne da na se, da što misli to i govori, ali sam se, kao svaka majka, bojala za svoju djecu, zazirući i od popa i od žandara, i od vlasti i policajaca... Ubrzo se pokazalo da se majka Joka s raz logom pribojavala, jer se u čitavu stvar umiješa la policija i žandari. — Pred sam početak rata Duško se zaposlio u Drvaru — sjeća se otac Nikola, koji mu je ku pio i nešto stolarskog alata. — Uštedjeli _ smo nešto i od njegove prve zarade, jer je najprije radio na nekim vojnim montažnim barakama. Počeo je kao samouki stolar... DJETINJSTVO KAMENICKE ČOBANICE Bosonogo djetinjstvo Marije Bursać ni po čemu se naročito «nije razlikovalo od djetinjstva ostale seoske djece u njenom rodnom kraju. Majka Joka živo se sjeća i, kako ona kaže, sjećaće se dok je živa, bezbroj pojedinosti ve zanih za njenu djecu, a ponajviše za prvenče Mariju: — Bila je radoznala i poletna. Htjela je da uči, da se školuje, a u Kamenici još nije ni bi lo škole, niti je u to vrijeme u našem kraju bio običaj da ženska djeca idu na škole. Više puta mi se jadala kako je, eto, ostavih slijepu kod njenih rođenih očiju. Plakala je, bogme, i kada je u Kamenici otvorena škola, u koju su pošla �njena mlađa braća — već i prerasli Duško, i ta man stasali Dragan, a pristizao je i najmlađi, Vaso. — Mila moja majčice, zašto li sam ja tako nesrećna?! — rekla je kada ju je majka Joka jednog prepodncva zatekla svu uplakanu iza kućerka, oslonjenu pored prozorčića te pomoćne zgradice, koja je služila kao ljetnja kuhinja. — Zašto pištiš kao guja, 'ćeri moja, i zašto bi bila tako nesrećna?! Pa, lijepa si, od kuće Bursaća, udaćeš se, imati djecu, živjeti bolje od nas — tješila ju je maika Joka, znajući na šta Marija misli i pokušavajući, baš zato, da je »za govori« razgovorom o veselijim pitanjima. — Mamo, svi drugi idu u školu, a ja ... To je Marija govorila, vrškom šarenog rup ca brišući krupne oči. — Dobro si, 'ćeri, zametnula onaj vez, trebaće ti uskoro! — pokušala je Joka, iznova i poizdalje, da skrene razgovor. Majka je Mariju od malih nogu, priprema jući je za život na selu, upućivala u tajne i vje štine ručnog rada. Njena ljubimica je za to po kazivala i ljubav i talenat, o čemu svjedoči i je dan vezeni peškir koji se danas čuva u Vojnom muzeju na Kalemegdanu, u Beogradu, među hi ljadama najrazličitijih predmeta, dokumenata i oružja, što sve, kao bogata zbirka i na svojevr stan način, govori o ljudima i događajima NOR-a. Taj eksponat, vezan za Mariju, originalan je i neobičan: neko se pametno i znalački, odmah poslije oslobođenja, sjetio da na stalnu i glav nu vojnoistorijsku izložbu donese i neku uspo menu, neki predmet ili dokumenat vezan za ži vot i rad prve žene narodnog heroja Jugoslavije. Tako se sada, u Vojnom muzeju, kao posebna dragocjenost, čuva i za tu ustanovu neuobičajen izložbeni predmet, peškir-ručnik od lana i pamu ka, kojeg je, uz pomoć svoje majke Joke, izatka la i svojom rukom izvezla Marija Bursać. Ona je, mladim i nevještim rukama seoske čobanice, nacrtala »crvene cvjetove«, a poviše dugih, od pamuka izvezenih kita, izvezla krupna i nahere na slova, tako da je s jedne strane dobila tekst »Srećni svatovi«, a s druge svoje ime — »Mara Bursać«. Igrom surove ratne sudbine, Marijin vezeni peškir nije stigao da okiti kićene svatove, niti njenog dragog đuvegiju, već vitrinu najveće riz- �nice vojnih dokumenata, oružja i ratnih trofeja naroda Jugoslavije. Marijina majka Joka i danas, među kućnim dragocjenostima i najdražim porodičnim uspo menama, čuva još dvije Marijine rukotvorine: torbu-šareniou (za muškarce, veliku naprtnjaču) i torbicu-kićenku (malu, za žene i djevojke). Njih je Marija, razumije se uz pomoć majke Jo ke, tkala i pripremala kao svoje »ruvo djevojač ko«, kao osnovnu potrepštinu za svaku pravu ženu i domaćicu, ali i za kićenje skorašnjih sva tova. — Uvijek je bila vesela, raspoložena, nasmi jana; uvijek orna za razgovor, šalu, pjesmu — otimaju se uzdasi i suze Marijinoj majci. — Ne bi se lako i brzo naljutila kada bi ne znam šta pogriješila, nenadno napravila neki kvar, neho tice nešto oštetila. Drugo bi bilo ako bi vidjela neku veliku ljudsku nepravdu, ili bi je neko oz biljno uvrijedio. E, onda bi, jedva primjetno skupljajući mišiće oko očiju, pocrvenjela, ali opet ne bi galamila. — Samo zao čovjek i velika uvreda mogu me ozbiljno razljutiti — govorila je Marija, ka ko je, stvarno, i bilo. Nasred kamenite visoravni, koju su, valjda, zbog kamena i nazvali Kamenicom, malo kao pri strani, podno planinskog predjela Bobare, šću ćurila se Bursaćova kuća. To je tipična krajiško-lička zidanica, dijelom nad podrumom, malo ,poduža i použa. Brvnara, sa dva mala prozora od po četiri stakla, pokrivena šimlom, sa badžom nasred kuće, ispod koje je veliko ognjiš te, verige i skoro uvjek pristavljen lonac ili za pretan kruv. Uz kuću je i kućerak, nova građevina, neš to kao ljetnja kuhinja, u stvari zgrada za mladence, u kojoj je i rođeno prvo Jokino i Nikolino dijete, Marija, samo nešto više od godinu dana od kako su se uzeli. Uz kuću je i ruševna kukuruzana-pletara, do nje oveći tor za ovce, malo podalje kotarina i štala za sijeno. Dvorište poravnato »samoniklim« kamenim pločama. U blatu, često presahle lokve, rokće ranjenik za posjek, a kokoši i pilići najčešće u živici ili plo tu skriveni od orla ili lisice. Dalje, bunar, od be tona slivena cisterna za pijacu vodu. To je gotovo sve, takvo je Bursaćovo stanje i imanje. To je, skoro u dlaku, prva slika kak- �vu je Marija doživjela u najranijoj mladosti i posljednja koju je iz roditeljskog doma ponijela na svoj posljednji put, na Prkose. No, i s tom slikom je, kao i s mnogo čime — bilo pa prošlo. Ona je od rata naovamo, sa svim izmijenjena: od kućerka u kojem je rođe na Marija ni traga, a ostali samo zidovi stare Bursaćeve brvnare; Simla je davno istrulila, tor i kotarine polomljeni, nigdje ništa živo oko ne kadašnjeg porodičnog gnijezda, a preživjeli Bursaći su daleko... Rasla je i stasala Marija, poput svih dru gih seoskih djevojaka na Kamenici, na Krajini. Najranije djetinjstvo provela je u igri — bez igračaka. A ako bi se šta i našlo za igru, on da su to bile igre i igračke seoske djece: ljesko va motčica — kao vreteno; nagorio proštac — kao preslica; kriv štap — kao motika; drenova grana — kao zaprežna kola; kukorjek — kao ko njić, itd. S time se igrala »majke-prelje«, »kopa nja kukuruza«, »sušenja sijena«... Od najranijeg djetinjstva, već o:l pete-šeste godine, Marija je, kao najstarije dijete u seos koj porodici, počela da »ide za blagom« — čuva ovce, krave, konje... Umjesto da ide u školu, Marija je, sve neg dje do 14. ili 15. godine, bila čobanica; preskakutala je svaki kamen na Kamenici, znala ime svakoj svojoj ovci. Poznavala je ćud svake krave, manu konja... Pjesma je bila drugo glavno »zanimanje« Ma rijino: baš poput ptice pjevačice, poput ševe ili slavuja, Marija je povazdan pjevala; počinjala bi još ujutru, ispred kuće, pa nastavljala sve do uveče, dok ne bi prebrojila blago i zatvorila strugu na toru. Kako nije imala od koga čuti neke prigod ne dječije pjesmice, to je, kako se sjeća majka Joka, sama »uvijek nešto izmišljala«. Budući da nije znala onih prvih pjesmica za djevojčice, od više rano je počela da pjevuši pjesme koje bi slušala od seoskih cura i momaka, često nesvjes na njihova smisla i poruke, recimo: Curica sam k’o u čaši cv'jeće, Koga volim uzeti me neće! O Marijinom sazrijevanju, izrastanju u dje vojku i udavaču, uključivanju u život sela, o promjenama i o događajima »koje samo majči2 M arija B ursać 17 �18 no oko može da vidi i srce da osjeti« — najvjer nije i najuverljivije svjedoči upravo majka Joka: — Počela je vrlo rano da mi pomaže u svim kućnim poslovima, pa i onim najtežim. Odlazila je na pranje rublja — prvo sa mnom, a onda i sama. Najprije na veliku lokvu, a onda dalje, u Bastase, na vrelu Bastašice... Učila sam je, po tadašnjem adetu, da sve zna, da u svemu bude besprijekorna. A kako je bila i naše najstarije dijete, na njena pleća je, htjeli m;, i ona, to ili ne, padao mnogo veći teret nego što je trebalo i što je žensko dijete moglo i umjelo da ponese. Vrlo rano, već u 12. godini, išla je u polje, da kupi sijeno, a koju godinu kasnije i da ore, ko pa, sadijeva stogove... Kako je glava naše kuće, naš dobri Nidžo, odlazio zorom, i vraćao se o mraku s posla u Drvaru, Mariji je »padalo u dio« i da sječe i cijepa drva... Sve je Marija htjela, sve znala, um jela i sti zala. Podjednako je željela da, s majkom, kuva, pere, šije, tka, plete, veze; da čuva ovce i krave, ili da ih timari preko zime; da pomaže u ora nju, da kupi i plasti sijeno, kopa krompir; da siječe drva, dovlači ih iz šume i cijepa, kako bi majka skuvala jelo i ogrijala njenu sestru i braću... Laćala se i kosidbe, naročito da bi u okrajku nakosila svježe trave steonoj ili oteljenoj kravi. Skoro podjednako je imala volje i postiza la uspjeh u »ženskim« i»muškim« poslovima, bi lo u kući ili u polju. — Što Marija Bursaćeva očima vidi — to rukama stvori! — govorilo se po selu. I dodavalo: — Baš je kao muško — otresita i snažna! — Kad bi, rano moja ljuta, odlazila u Bobaru, da usiječe i dotjera drva, sama bi uzjašila na osamarena konja, upravila ga stazom ka pla nini, pa iz njedara izvadila klupko i igle pa ple la, pjevajući — sa sjetom govori njena majka. Čuvajući ovce i goveda, Marija je stigla da oprede, isplete ili izveze toliko mnogo i lijepo urađenih rukotvorina da su joj se svi čudili, a poneke djevojke joj, bogme, malkice i zavidjele. �SPREMLJENO RUVO DJEVOJAČKO Brzo je Marija izrastala, stasala u lijepu dievoiku za udaiu, što je majci Joki punilo sr ce. ispunjavalo je ponosom, čega će se kasnije često i rado sjećati: — Zor li cure Bursaćeve! — zgledale bi se i sašaptavale majke koje su imale sinove za že nidbu, pa došle na spasovinski sabor, na zagledanje cura i momaka. — Vidi joj samo oči; krupne li su i vedre Ii su. blago onom koga će njima milovati! — podgurkivale bi se. — Pogledaj joj lice, drugo moja, k’o u soko liće! — Bog da me ubne ako danas na saimu ima tako čista i okrugla obraza, tako rumenih jago dica! — Majka je poželjela, kako samo ima mio osmijeh! A slika je ovakva: igra kolo kraj novoizgrađene crkve na Spasovini, narod se komeša, mo mci zapjevaju, stariji ljudi ispijaju čaše i fla še, a majke zagledaju momke i djevojke, traže ći priliku za svoje najmilije: — Zubi joj baš ko dva niza bisera, štono u pjesmi vele! — I kose, bome, ima; kako ih je samo, be štija, podijelila na oko! — Ima, sele, i prsa, i stas, i noge, ma sve, sve, sve! . . . — Blago li će biti onome koga zapadne! Kad bi neko i od onih s druge strane Unca pitao čija je to cura, tako jedra, ponosita i li jepa, odgovorili bi mu: — Bursaćeva, s Kamenice, bog da joj sreću da i porod blagoslovi! Majka Joka je ponijela upečatljivu sliku i sa posljednjeg predratnog narodnog zbora kod crkve na Spasovini, dolje, u središtu drvarske doline, tačno na sredokraći između Kamenice i Drvara. Tu su se od davnina, bar jednom godiš nje, okupljali ljudi iz čitave doline gornjeg i sred njeg Unca — da se provesele, porazgovaraju, pritvrde stara i sklope nova prijateljstva i poznan stva, a bogme i da sebi izaberu snahu ili zeta. �— Marija je, tada prvi put, sada već i cura za udaju, išla na tu svetkovinu — veli Joka. — Imala je jedno 18 godina, a to je, po našim sta rinskim krajiškim običajima, najbolja dob dje vojci za udaju, dok muškarac može biti nešto i stariji. Iako je svježinom lica i nevinošću svega što se na njoj vidjelo i što je iz nje izbijalo iz gledala veoma mlada, znatno mladolikija nego što je imala godina — po opštem spoljašnjem utisku, od jedrine stasa do zdravog i zrelog rezonovanja, Marija je izgledala sasvim ozbiljna djevojka, »prava cura za udaju«, kako se to ov dje kaže za udavaču. — Odavno je bila već poznata kao »prava pjevačica«, svi su znali da nema pjesme dok je Marija prva ne povede. Hvatala se, u posljednje vrijeme, i u kolo. Onako, pred nama i među naj bližima. Nije u kolu nikada prednjačila kao u Djesmi. Ali, što je postajala zrelija to je sve vi še voljela da igra, pa ie počela i da vodi i, ka ko mi to kažemo, zavodi kolo. Onako, uz tamburicu-šargijicu, uz usne harmonike, svirale-diple, ier drugih instrumenata niie ni bilo. A kola su tada kod nas bile »kukonješće«, »vranjanka«... Bilo je to, najčešće, u samoj kući, ili u dvo rištu Bursaćevih. Obično kad se skupi seosko prelo ili sijelo, rede moba. Kuća Bursaćeva, ka ko je i red kad je puna cura i dječaka, bila je često sastajalište ne samo seoske omladine, već i snaša, pa i starijih ljudi. — I sama sam se začudila kad sam moju Mariju, na tom narodnom zboru kod Spasovine. mislim i posljednjem pred rat, odjednom vidiela kako igra i zavodi veliko kolo u kome ie bilo i nepoznatih, i to mnogo — kazuje Mariji na mati, koja je onamo stigla sa mužem Niko lom i odraslim sinovima, ponajmanje da »špiju nira« Mariju. — Kosa joj je podijeljena po sredini čela, oa joj onako kao malo pala iznad očiju, a ona se, pusta, zacrvenjela i zadihala. Čim mi uhva ti pogled — istrgnu se između meni nepoznatih momaka što su igrali do nje — pa pravo k meni: v — Rođena moja, majo, gledaš li me, gledaš iz prikrajka! — Maro, dijele moje, ali ti srce kuca! �— Igrala sam, kao nikada, ta vidiš da sam i okolo povela! — Vidim, vidim, ćerce, ali me nekakav stra’ hvata — da mi se ne oznojiš i ne prehladiš!. . . — Ih, majke! Znam ja zašto se ti plašiš, znam... — Moja ćerco, kako da se jadna mati ne boji za žensko dijete! — Eh, majko, majko, ja dijete; djevojka sam, vidi koliko me, ali se ne boj, ne — neću vas ja tako lako i brzo ostaviti! . .. — 'Ajde, 'ajde, dijete, proveseli se još ma lo, pa ćemo kući! — reče joj i isprati je, umil nim pogledom, do drugarica. Sunce je zašlo za Stranu i sjenka se protegla sve do Spasovine, što je bio znak da je kraj nje vrijeme da Kameničani polaze kućama. — Idemo mi polako, a vi još malo poigrajte pa krenite za nama — rekoše svojoj djeci Joka i Nikola i uputiše se pod Stranu, želeći da i na taj način utiču na osamostaljivanje svoje djece. Marija, Duško, Milka i Dragan su krenuli, svako sa svojim društvom, a svi u povelikom ja tu Kameničana, sve kršnih cura i momaka. Ta ko su, u priči i veselju, stigli i do kuće. U kući Bursaćevih su prije rata, pored Jo ke, Nikole i njihove djece, živjeli i Nikolin otac Rade (umro 1. aprila 1941) i majka Đuja (umrla aprila 1947. u Krajišniku, u Banatu), te braća Buran, Jovo i Stevan, sa svojim ženama i po rodom. Dosta prostrana, kuća je na sredini imala kuvariju i ognjište, a s obje strane, u pročelji ma, po jednu sobu. Nasuprot ulaznih vrata bi la su i izlazna, koja su, po običaju, pravljena i za to da bi se kroz njih moglo umaći pred neže ljenim gostom, ili, još prije, ispred kakve pot jere. Sporedna vrata vode u oveću baštu, od nosno voćnjak, zasađen, mahom, šljivama požegačama, pokojom trešnjom, kruškom ili jabu kom. Za voćnjak se nekako veže dosta rijetka šuma, zvana Bursaćev gaj, a iza njega kuće os talih bratstava ovog kameničkog zaseoka: Bosnići, Rodici, Trikići i, još dalje, prema Drvaru, seoska škola na Kamenici. Ispred kuće Bursaćevih bilo je uvijek ured no, prije svega, zahvaljujući Mariji. Majka Joka se sjećala: �— Prvo što bi Marija svake nedjelje, ili blagdanom, uradila bilo je da uzme oveću metlu od grabova pruća, pa, pošto ga prethodno vo dom poprska, počisti čitavo dvorište. Onda po spremi kuću, promijeni posteljinu, potom po sebno uredi svoju i sestrinu sobu, sprema stvari. Preturala bi, zatim, po svom kovčegu, sla gala prigotovljeno »ruvo«. A kad bi se tu naš la i koja njena drugarica, ona bi — preturajući svatovske darove, koje je trebalo na vrijeme pripremiti — više recitovala nego pjevala one poznate »kletve djevojačke« iz narodne pjesme: Jetrvi sam čarape oplela, Dabogda ih u zemlju odnjela. . . ŠTRAJK DRVODELJSKIH RADNIKA Na formiranje karaktera djece Bursaćevih, kao i drugih mladih ljudi ovog kraja, te na nji hovo napredno političko opredjeljenje, bitno su uticali neki značajni istorijski događaji u dr varskom kraju. Jedan od njih je i generalni štrajk pilanskih radnika Drvara koji je izbio 1938. godine. O tome štrajku i uopšte događa jima vezanim za njega govori metalski radnik, rodom sa Kamenice, Nikola Kotle koji će 1941. godine biti jedan od organizatora opšteg ustan ka u Drvaru, a tokom NOR-a poznati partizan ski komesar i komandant: — Pošto radnici nisu htjeli da prihvate za konsku proceduru oko štrajka, to štrajkom ni su mogli da rukovode radnički povjerenici, pa su radnici na zboru izabrali štrajkački odbor ko ji je rukovodio štrajkom. Štrajkački odbor je za predsjednika izabrao Milana Tankosića, nadložača, a za sekretara Nikolu Kotla, metalskog radnika i sindikalnog funkcionera. Oni su bili zaduženi da pripreme predlog zahtjeva u vidu kolektivnog ugovora. Na pregovore sa poslodav cima moralo se ići sasvim spremno i slobodno. Nakon usvojenih zahtjeva od strane svih radnika Tankosić i Kotle su zvanično ovlašćeni da potpišu kolektivni ugovor sa poslodavcima, razumije se u koliko do njega i dođe. Predlog kolektivnog ugovora sadržavao je 23 tačke, a u svakoj od njih su postavljani i od ređeni zahtjevi koje su već bili usvojili radni- �ci na svom zboru. Trećeg dana štrajka — otpo čeli su pregovori. Zahvaljujući jedinstvu radni ka i čvrstoj riješenosti da istraju do kraja — svi su se nalazili na svojim radnim mjestima i niko nije napustio radno mjesto do završetka štrajka — poslodavci su morali usvojiti sve rad ničke zahtjeve postavljene u svakoj od 23 tačke kolektivnog ugovora. Kotle će poslije tog štrajka, vjerovatno i zbog njegove značajne uloge u tim zbivanjima, biti primljen u Partiju, čega se on ovako sjeća: — Član KPJ postao sam 1939. godine, u mo joj rodnoj Kamenici, a primio me Veljo Stojnić, naš novi učitelj na Kamenici. Prije toga ni sam bio ni skojevac niti kandidat za člana Par tije. Veljo me i predložio za prijem u KPJ upra vo u trenutku kada je trebalo da se ostvari di rektiva najvišeg partijskog rukovodstva — da se u Drvaru, kao značajnom radničkom centru i, naročito, poslije čuvenog generalnog štrajka, stvori jaka partijska organizacija. Inače, u vri jeme tog velikog štrajka drvarskih radnika iz 1938. godine, kao i prije i poslije njega, bio sam u žiži aktivnosti i na »crnoj listi« žandara i policije. Do opšteg štrajka pilanskih radnika u Dr varu došlo je poslije niza većih i manjih radnič kih štrajkova i nemira. Štrajk je imao snažan odjek i dao Drvaru pečat jednog od najnapred nijih i najrevolucionarnijih proleterskih grado va ne samo u Bosni nego i u cijeloj zemlji. On se, u pregledu istorije KPJ i radničkog pokreta između dva svjetska rata, spominje među če tiri najznačajnija radnička štrajka u Jugoslavi ji — od preko 300 radničkih pobuna, štrajkova i nemira — koliko ih je bilo u 1938. godini širom Jugoslavije. Počelo je time što je oko 1.200 pilanskih radnika Drvara, 17. avgusta 1938. godine — obu stavilo proizvodnju. Radnici su ubrzo zaposjeli pilanu i na svim važnijim mjestima postavili svoje straže, tako da niko sa strane nije mogao da uđe u krug pilane. Uprava pilane našla se u nezavidnoj situaciji, tim prije jer tako organizovan štrajk radnika u to vrijeme nije očeki vala, a još manje masovnu podršku seljaka i di jela građanstva, koji su štrajkačima donosili hranu. U tome su, dakako, učestvovali i Bursaćevi, što je, uz razgovore o uzrocima štrajka i �snazi radnika, bitno uticalo na političko opredje ljenje mladih Kameničana, među kojima i Ma rije i njene braće. Čitav Drvar je bio — u znaku generalnog štrajka u kome je učestvovao Nikola Bursać, Marijin otac. Sutradan, 19. avgusta, u Drvar je iz Saraje va stigao i generalni direktor »Šipada«, Ulmanski. U gradiću na lijevoj obali Unca »gospodin generalni« se pojavio oko 11 časova. Oko njega je bilo čitavo jato direktora i raznih šefova. Uz to, u Drvar je, već prvog dana štrajka, iz Banje Luke, upućen velik broj žandarma, tačnije reče no čitava žandarmerijska škola. Pošto je detaljno upoznat o štrajku, Ulmanski je, istog dana oko 14 časova — pozvao na sastanak predstavnike radnika, tj. štrajkački od bor. Svi su došli. Pregovori su se odvijali s naporom i podugo. Na kraju, svi radnički zahtjevi su, kako je rečeno, usvojeni, čime je štrajk u potpunosti uspio. Dok je trajao štrajk vlast je izbjegavala da ga nasilno uguši. Plašila sc radničkog jedinstva i straha da radnici neće izaći na predstojeće iz bore za koje je agitacija bila u toku. Međutim, kad su izbori prošli, organi vlasti su preduzeli oštre mjere protiv svih koji su se isticali u štrajku, tim prije jer je, prema navodima jed nog od sudionika tih zbivanja, cijelih 98 odsto birača drvarske opštine glasalo za — opoziciju. Tako je iz »Sipadove« pilane, januara 1939. go dine, otpušteno 90 radnika - zbog držanja u — štrajku i za vrijeme proteklih izbora. Dvadese tak radnika je uhapšeno i oni su odležali u za tvoru od 5 do 20 dana. Sekretar štrajkačkog od bora, Nikola Kotle, osuđen je na maksimalnu kaznu koju je mogao izreći sreski načelnik 52 dana zatvora. Pored toga, predsjedniku i se kretaru štrajkačkog odbora, Milanu Tankosicu i Nikoli Kotli, ministar šuma i ruda je, svojim dekretom, zabranio rad u svim preduzećima njegovor resora. Tankosić je još kažnjen sa 400 di nara globe i izgonom iz Drvara zbog toga sto je vlast cijenila »da je njegov utjecaj među rad ništvom bio nepodesan za red i mir, te da bi nje gov povratak u Drvar mogao biti samo od šte te po opšte interese« ... �Neosporno, i držanje Drvara u štrajku, i takvi rezultati izbora, i progoni najistaknutijih naprednih ljudi — bitno su doprinijeli brzom sazrijevanju uslova za formiranje prve ćelije KPJ za područje Drvara. To se zbilo koncem 1939. godine, u selu Kamenici. Uz to, u ljeto 1940. godine, na području Drvara su formirana i dva aktiva SKOJ-a — u Drvaru i Kamenici. Od tada su se događaji i u Drvaru sve br že odvijali. Decembra 1940. godine ovdje su uki nuti URS-ovi sindikati i počela hapšenja napred nih ljudi, među kojima i nekih članova KPJ, ali su organi vlasti, pod pritiskom radnika, bili pri morani da ih puste. Krajem decembra 1940. go dine, metalski radnik i predsjednik Međustrukovnog odbora sindikata za Drvar Nikola Kotle interniran je u koncentracioni logor Međurečje kod Ivanjice. A u februaru 1941. godine neki čla novi KPJ, da bi bili onemogućeni u svom poli tičkom djelovanju, pozvani su na »vojnu vjež bu«; među njima je bio i kamenički učitelj Veljo Stojnić. Povodom događaja od 27. marta 1941. godine u Drvaru je došlo do masovnih demonstracija, a neposredno poslije njih u selu Kamenici je odr žan sastanak svih članova Partije iz Drvara i Bo sanskog Grahova, gdje je izabran Sreski komi tet KPJ za Drvar i Grahovo, sa sekretarom Ni kolom Kotlom na čelu. Pored niza usvojenih odluka, na tom skupu komunista je naglašen zadatak Sreskog komite ta, da radi na što bržem omasovljenja Parti,e i SKOJ-a i otvaranju partijskih ćelija u naseljima gdje ih još nije bilo. Zauzet je stav i u vezi od brane zemlje, koji se temeljio na jasnoj politici Partije. Na osnovi zaključaka Oblasnog partijskog savjetovanja za Bosansku krajinu, održanog po četkom juna 1941. na Šehitlucima iznad Banje Luke, u Drvaru i većim selima stvorena je mre ža vojnih povjerenika pri partijskim rukovod stvima, čime je ubrzan rad na pripremanju us tanka. Ubrzo je uslijedila odluka o formiranju gerilskih odreda. Na području Drvara formirano je više odreda, brojnih i dosta dobro naoruža nih; odred »Kamenica« imao je 48 pušaka, puškomitraljez i 22 pištolja; odred »Crvljivica« preko 100 pušaka i teški mitraljez; odred »Javorje« oko 60 pušaka i puškomitraljez. �Pored toga, uz odrede »Kamenica« i »Crvi iivica« formirana su i po dva diverzantska odre da sa po 30—40 ljudi. Drvarska dolina je, dakle, spremno dočeka la početak ustanka 1941, a u okviru nje i ponaj prije, Kamenica, što je bio rezultat višegodišnje aktivnosti Partije i Skoja na ovom području, do brim dijelom vezane za ime i djelo Velje Štojnića. PARTIJA PRIPREMA KADROVE 26 Kada se, početkom jeseni 1938. godine, u ne koliko godina ranije sagrađenoj školi, oglasilo prvo školsko zvono — pred redovnim ili preraslim osnovcima pojavio se novi učitelj Velimir Stojnić Veljo. Bio je to vjesnik nečeg novog i vrlo značajnog što je u to siromašno krajiš ko selo donio novi prosvjetni radnik, »miran i lijep kao djevojka, a nemiran i mudar kao sva ki pravi mladi revolucionar«. Time škola na Kamenici nije postala samo obrazovna ustanova za opismenjavanje kako tek dorasle tako i za školu odavno prerasle mla deži sa Kamenice, nego i rasadnik kulture u najširem smislu. A, povrh svega, i veoma znača jan politički činilac u neposrednoj blizini Drva ra, najvećeg radničkog centra u zapadnom dijelu Bosanske krajine, — Kada je na Kamenicu došao učitelj Veljo Stojnić, mladi komunista, rodom iz Dobrog Se la kod Bihaća, sve je bilo lakše, i, činilo nam se, nekako drukčije — sjeća se poznati radnik i revolucionar Vaso Trikić. — On je, kao mlad i ambiciozan prosvjetar i komunista, odmah po čeo da, u isto vrijeme, djeluje na više kolos je ka. Pored redovnog rada sa mališanima, okupio je u školi i oko škole i odrasle, a onda je sve slobodno vrijeme koristio za razne aktivnosti s omladinom. Škola je ubrzo postala pravi centar prosvjetnog, kulturnog i sportskog, a uz to i pri je svega — političkog života. Veljo je znao li jepo i sa narodom; zalazio je u kuće i vrlo brzo sticao naklonost i prijateljstvo svih... Dolaskom Velje Stojnića na Kamenicu, os novna škola postaje centar cjelokupnog života: počelo je vanredno školovanje prerasle djece; selo je proširilo Narodnu knjižnicu i čitaonicu; �rad kulturno-umjetničke grupe je živnuo, kao i rad »kluba za fiskulturu i sport«; izvršene su pripreme za otvaranje djcčije kuhinje... Povrh svega toga — i kroz sve to — mladi i poletni učitelj i komunista Veljo Stojnić vršio je snažan idejno-politički uticaj, neposredno sprovodeći u život sve one tada osnovne zadatke Partije. U najkraćem, on je politički pripremao i pridobijao za ideje Partije mlade ljude, radni ke i seljake, vezao ih za SKOJ i KPJ, odnosno za napredni radnički pokret, kojima su predsto jali sudbonosni događaji i istorijski zadaci — dizanje narodnog ustanka i izvođenje revolucije. Kamenica je doživljavala neviđen polet, a iz svake želje i akcije njenih žitelja izbijala je neodoljiva žeđ za preobražajem. To su podsticali i učitelj Veljo i ostali komunisti, jer su u sva kom napretku naroda vidjeli ostvar.vanje ideja Partije, a u svakom okupljanju mladeži moguć nost više za sprovođenje svog uiicaja. Pored ostalog, ovdje je, početkom 1939, organizovan i »Singerov« domaćički tečaj, za koji se, među prvima, prijavila i Marija. O tome Du ka Bačkonja, udata Tomanović, nosilac »Parti zanske spomenice 1941«, kazuje: — Kuće mojih i Marijinih roditelja su bli zu, pa smo, kao komšije, postale dobre drugari ce još od ranog djetinjstva. Zajedno smo čuvale stoku, radile u polju, odlazile na prve sastanke seoske mladeži poviše pruge, na prve zabave i Skupove kod škole, na prve seoske zborove... Zajedno sam s Marijom išla i na šestomje sečni »Singerov« kurs krojenja, šivenja, kuhanja i održavanja higijene u domaćinstvu. Znala sam već da je Marija vrlo vrijedna, a tada smo se svi uvjerili i u to da je i veoma umješna. Ispoljila je tada i druge vrline: drugarstvo, nesebičnost, dovitljivost. Tako je, krijući od stručne učitelji ce, pomagala mlađima i onima koje su slabije shvatale — kako da kroje, šiju, vezu. A kad bi usmeno nešto odgovarale pa se zbunile u odgo voru, Marija bi im tiho došaptavala, pokazivala pokretom... Još za vrijeme održavanja »domaćičke škole«, Marijini roditelji skupe ono malo ušteđevine, a nešto novca posude i od rođaka, pa joj, među prvim »šnajdericama« u selu, kupe novu šivaću mašinu onda čuvene marke »singer«. �Marija nije strijepila nad svojom novom ši vaćom mašinom, niti je ljubomorno čuvala od pogleda i ruku svojih drugarica. Naprotiv, sve srdno ju je pokazivala svojim drugaricama. čak je onima koje iz porodičnih razloga nisu mogle da pohađaju tečaj, dozvoljavala da »malo proba ju šiti«. — Mi smo sa Bursaćima duže vrijeme za jednički obrađivali zemlju, — prisjeća se dalje Duka Bačkonja. — Kako je moj otac umro još 1936. godine to je moja majka, da bi što lakše prehranila djecu, potražila savezništvo sa nekim od dobrih susjeda. Ali, na nevolju, bili smo ja ko siromašni, pa se niko nije baš jagmio za nas. Ipak, pristali su, i to bez dvoumljenja, Bursaći — Nikola i Joka. Mi smo imali jedno slabo konjče, koje nije moglo orati, a Bursaći dvoje do brih konja. I tako: Bursaćevim konjima bi smo orali, a našim drljali. Pošto je u nas, Bačkonja, opet, bilo petoro poodrasle djece, mi smo, za uzvrat, davali malo više radne snage, na kopa nju, recimo... Marija je bila i »velika kupačica kukuruza«, kako tvrde njene najbliže komšije, drugarice i vršnjaci s Kamenice. Kad bi udarila motikom po suvoj i pjeskovitoj zemlji, »samo bi se diza li klobuci prašine i sijevalo kao munje!« — Rado bi, rano moja ljuta, svi do Marije kada se kopa, jer je ona »gonila dupli red«. Ši rokim zahvatima brzo bi okopavala struk za stru kom, jer joj je taj, valjda i najteži, seoski posao nekako i najbolje išao od ruke. Makar da je ces to i »duplo više« od drugih kopača »ćerala«, pr va je izlazila na kraj jarka i počinjala odmah s šalama i doskočicama. Prva bi u toj prilici po činjala pjesmu — sjeća se majka Joka svoje uis tinu vrijedne i umješne kćeri. Marija je po fizičkoj razvijenosti i^ snazi bi la prosječna seoska djevojka, veoma ženstvena, ali i djevojka jake volje, velikih zelja i zdravih ambicija, po čemu se isticala među svom omla dinom napredne, radne i složne Kamenice po solidarnosti i čvrstini ljudi nadaleko čuvene. Prvoborac Savo Pužić, rodom iz Bastasa, u svojoj kraćoj hronici o susjednoj Kamenici za pisao je: »Iako administrativno podijeljeni na pet sus jednih sela, Kameničani su, udruženim snagama 1930. godine otpočeli izgradnju nove škole, a �dovršili su je 1934. godine, uz materijalnu po moć države. Bili su složni i na izgradnji puteva i mlinova u Misijama i na riječici Bastašici. Pored Nikole Kotle, Vicuke Bodrože i dru gih, u Kamenici je bio veoma poznat i ugledan seljak i samouki majstor Milan Bursać. On je radio kao tesar na izgradnji seoskih kuća i sta ja. Istovremeno, bio je poznat i kao najbolji kosac na Kamenici i široj okolini. Bili majstor u ta dva »zanata« od posebnog je ugleda među sta novništvom brdskoplaninskih sela na »tromeđi«. Osim toga, Milan Bursać je i jedan od prvih ko munista u ovom kraju, što je još više doprino silo njegovom velikom ugledu među Kameničanima i u čitavoj drvarskoj kotlini«. Dolaskom na Kamenicu učitelja i komuniste Velimira Stojnića, ovo siromašno i jedno od najmanjih sela u drvarskom kraju, postaje za vladajući režim osinjak u koji često navraćaju žandarmi« — zapisuje dalje Savo Pužić. Kamenička škola postala je centar okuplja nja ne samo školske djece već i sve seoske om ladine i starijih naprednijih ljudi. Učitelj i ko munista Stojnić je, pored svog redovnog posla sa đacima, neumorno radio na kulturno-prosvjet nom uzdizanju seoskog stanovništva. Tumačio je i rasturao naprednu literaturu među radnici ma, seljacima i omladinom. U kameničkoj školi su ubrzo počele i prired be. Omladina je uvježbavala i prikazivala pozorišne komade bliske seljacima, kao što su »Slu ga Jernej i njegovo pravo« od Cankara, »Jaza vac pred sudom« od Kočića i si. Na ovim priredbama u kameničkoj školi pri sustvovali su i mnogi Drvarčani, Bastašani, Vrtočani i dr. Početkom 1941. godine na priredbu u Kamenici organizovano je došla čitava sokolska četa iz Bastasa, koju je predvodio Savo Grahovac. DOLAZE ZBILJSKI DANI U uočiratnom vremenu, bremenitom bezna đem i bezizlazom, narodu i ovog kraja vjeru u bolje sjutra, u izvjesniju budućnost, ulivale su napredne snage, oličene u SKOJ-u i Partiji. Uči telj Veljo Stojnić, sa čijim je dolaskom nastao opšti preporod sela Kamenice, bio je pravo oli- �čenie najnaprednijih političkih snaga. Konačno, na Kamenici je već bilo stvoreno jače političko jezgro, koje je postajalo sve šire i uticajnije. — Nepunu godinu dana poslije formiranja partijske ćelije (1939. godine), na Kamenici je osnovana i prva skojevska organizacija u drvar skom kraju — sjeća se Milan Bosnie, jedan od organizatora opštenarodnog ustanka u Drvaru i okolini. — Komunista Veljo Stojnić, mladi seos ki učitelj, nesumnjivo ima glavne zasluge za stva ranje i partijske i skojevske organizacije u Ka menici i uopšte za razvoj komunističkog pokre ta u drvarskom kram u vrijeme kada je on, uis tinu, bio najpotrebniji. Pored Duška Bursaća, uč;telj Veljo Stojnić je oko sebe okupio više mladih ljudi sa Kame nice, mahom onih koji su već bili radnici u Dr varu. I već u prvoj polovini 1940. godine na Ka menici je osnovana i organizacija SKOJ-a. — Moj brat Dušan Bačkonja — kazuje Duka — bio je izabran za sekretara skojevske organi zacije na Kamenici, jer je prije toga bio kandi dat za člana Partije. Uz Duška Bursaća, Veljo ie imao posebno povjerenje u moga brata Duša na, a i u ostale mlade Kameničane koje je po litički okupio i organizovao. Marija Bursać, Duka Bačkonja, Štaka Bašić, Dragica Basic i još neke djevojke i žene sa Ka menice prvi put su tada počele da se »bave po litikom«, makar za tu riječ većma od njih nije čestito ni čula do dolaska učitelja Velie u njiho vo selo. Tada su one, vjerovatno prvi put, čule i za riječ »komunista«, »skojevac«, »borba rad ničke klase«. Sa takvim razvojem političkog rada, po Ka menici počinju da se vrzmaju i žandarmi, pom no prateći aktivnost učitelja Stojnića i omladine koja se okuplja oko njega. — Džaba mu bilo što se oko učitelja Velje kupe muškarci, nego i ženskin'e poludjelo za njim! — bobnjala je baba Bodroža. — Kog će vraga naše cure s učiteljem — ni je on prilika za njih! — slagala se s njom susjetka, od Trikića. , . — O cureee! Nije za vas politika vec pleti vo! — savjetovale bi ih, ne i bez prizvuka iro nije i skoro u horu, starije žene, majke i bake. Ali, mlade Kameničanke su se, kao i sve dje vojke svijeta, oduvijek interesovale za sve ono �što rade momci, pa su se i one prepustile toj »opasnoj« boljki — da se bar donekle upoznaju sa »političkom situacijom«. Nema sumnje, dje vojke su ponajviše strahovale od toga da im mla dići uskoro ne odu u soldačiju, pa su se zani male za vojnu i političku situacju. A šta to znači kad mladi ljudi odu na vojnu — ne jed nom su slušale od svojih majki i baka, koje su godinama čekale svoje muževe iz prvog svjetskog rata — da ih mnoge nikad i ne dočekaju... Kako je Duško Bursać svakodnevno bio u društvu, na vezi i u akcijama s učiteljem Veljom Stojnićem, sasvim je prirodno što je Bursaćeva kuća, već od početka političkog vrenja i previranja u Kamenici, bila jedan od centara rada i stjecišta naprednih ljudi, skojevaca i ko munista. U isto vrijeme, u Jokinoj i Nikolinoj kući se sve češće sastajala omladina, na preli ma i sijelima, ostajući ponekad i do duboko u noć. — Ama, Nidžo, brate, jesi li čuo da je učitelj Veljo osumnjičen za »širenje komune« i da vlast hoće da ga proćera iz našeg sela i iz čitave dr varske opštine?! — priupita jednom, u povjere nju, komšija Bodroža inače ćutljivog Nikolu Bursaća. — E, govorio sam ja mom Dušku da mu pri jeti velika opasnost ako i dalje bude nerazdvo jan s tim našim učiteljom za koga se skoro jav no govori da je »crveni«, da propagira prevrat u državi — oteo se uzdah Nikoli. — Ali, neka, neka ih; siguran sam ja da ni Veljo ni moj Du ško, ni oni što se s njima druže, ne mogu ne časno ni misliti ni činiti... Onda je došlo, na žalost Kameničana i pre brzo, do rastanka sa učiteljem Veljom Stojni ćem. .. U jesen 1940. godine Veljo je dobio zadatak da obavezno pođe u Sarajevo, na Pokrajinsko savjetovanje SKOJ-a. Obaveza se, razumije se, morala ispuniti, ali se postavio ozb ljan problem: kako napustiti školu, pogotovu što je već bio pod prismotrom policije. Na sastanku partijske ćelije u Kamenici, dogovoreno je da Veljo, ipak, pođe na Konferenciju. Krenuo je — naravno ile galno. I pored svih mjera predostrožnosti, poli cija je saznala da učitelj Stojn:ć nije u školi. Naime, još ranije je uprava grada Beograda po slala u Drvar svog policijskog agenta Srećkovića, �sa specijalnim zadatkom — da otkriva komuni ste i rad njihovih organizacija. Čim je taj prevejani agent saznao da je Stojnić odsutan iz ško le, dojurio je sa još dva agenta pravo na Kame nicu. Izvršili su detaljan pretres. Pri tom je is kusni agent našao toliko »dovoljno kompromitujućeg materijala« u školi, odnosno Stojnićevom stanu, da ga je mogao odmah uhapsiti. Pred par tijskom ćelijom se, kako ističe Nikola Kotle, po stavio zadatak da spriječi policiju da uhapsi Velju: — Došlo se do zaključka da je jedini izlaz — organizovati javne demonstracije u Drvaru, na kojima bi učestvovala čitava Kamenica, i to pr venstveno zbog pretresa škole. Demonstracije Kameničana su u'spjele preko svih očekivanja. Na taj način vlast je preduhitrena i spriječena da uhapsi Velju Stojnića. Policija je bila planirala da Velju uhapsi na željezničkoj stanici u Drvaru, ali je partijska će lija poslala tajnu »vezu« da ga presretne između Srnetice i Oštrelja. Tako je on sišao s voza u Oštrelju, pa preko Crvijivice i Pasijaka okrenuo pješice na Kamenicu. U kancelariji sreskog na čelnika čuo je: — Slobodno možeš da nastaviš rad sa djecom u školi i ni dlaka ti više sa glave ne smije da fali. To je, nesumnjivo, bila jedna od značajnih pobjeda napredne Kamenice i njene partijske i skojevske organizacije. Ipak, vlasti su, u februaru 1941. godine, kameničkog učitelja Stojnića, osumnjičenog za »pro pagandu komunizma« i kao »opasnog prevrat nika« — pozvale u rezervu, u kojoj će, u Banjoj Luci, služiti sve do napada Hitlera na Jugoslavi ju i sloma kraljevske vojske. Ali iako je u »pre vratu «1941. Stojnić bio daleko od Kamenice — njegov uticaj je bio itekako »prisutan«, naročito u radu partijsko-skojevskog jezgra što ga je up ravo on stvorio. Sve to što je u selu činio učitelj Veljo veo ma je interesovalo paladu braću Bursaće i njiho vu nešto stariju sestru Mariju. Ali, kako nije bio običaj da ženska djeca uče škole — već kako će kuću kućiti i djecu podizati -— to nije ni do lazilo, ne bar ozbiljnije, u pitanje da h jh ne, da i Marija Bursać nauči čitati, pisati i računati. — Eh, moj braco Vaso, blago tebi kad i tj već znaš da čitaš i pišeš, pa možeš da naučiš �i napamet ove divne pjesmarice — govorila je, s tugom u srcu, Marija svom tada najmlađem bratu, koji je upravo pošao u prvi razred osno vne škole. — Pa nauči i ti, sejo, da čitaš i pišeš, ko ti brani! — Svi, baš svi, eto, vele: »Nije za ženske knjiga, već kolijevka!« — Nemoj ti plakati, Majo, ja ću tebe nauči ti! — tješio ju je Vaso. — 'Ajde, braco, čitaj mi nešto... — A šta bi najvolila da ti čitam? — One lijepe pjesmice, od onog Zmaja!... Lako je pamtila i kratke narodne priče i baj ke, a posebno pjesme o junacima, pogotovu o Kosovu i Braći Jugovića, što je slušala od Du ška i Dragana, te još neke od seoskih guslara... Krijući od roditelja i susjeda, Marija bi se nadnosila nad bukvar brata Vase, učeći slovo po slovo. Hvalila bi se, kriomice, braći Dušku i Draganu — kako je već pola slova naučila, a naučiće, zacijelo, i čitavu azbuku, samo ako je oni nikome ne odaju. Molila ih je, po koji već put, da glasno recituju pjesmice koje su naučili napamet, kako bi i ona upamtila makar koju. Među prvim epskim pjesmama naučila je »Smrt majke Jugovića«, najčešće ponavljajući stihove: Ako su nam odletjeli idrali, Ostali su ptići ždralovići, Hranićemo ptiće ždraloviće, Naše pleme ostat' pusto neće! Između dva rata, posebno je bila popularna Zmajeva pjesma »Dižimo škole«. U Kamenici su, u vrijeme izgradnje nove školske zgrade, od 1930. do 1934. godine, svi znali i izgovarali Zmajeve stihove: Dižite škole, deçà vas mole, jer ima V goreg srama i stida neg' svome čedu — ne dati vida... A izgovarali su Kameničani, zamišljeni nad njom, i onu Zmajevu vizionarsku poruku mla dima: 3 Mai na Bui.sac: 33 �Pamtite, deco, ove zbiljske dane, Ove zbiljske dane, jedva dočekane ! . . . A ti »zbiljski dani«, u prenesenom značenju, dolazili su i ovdje, uvodeći i Kameničane u uis tinu ozbiljno vrijeme, donoseći trenutke sudbo nosnih odluka i konačnog obračuna, kako to i narodna pjesma kaže: Zeman doš’o — valja vojevati, Za slobodu krvcu proljevati, Dižite se, braćo, na oružje! VICUKA, MARIJINA LJUBAV O djevojci Mariji u roditeljskom domu na Kamenici, njenim ljubavima i željama, autor ovog štiva dugo je razgovarao s njenim najbližima. Sa Marijinim roditeljima, Jokom i Nikolom, prvi put 3. maja 1960, u njihovoj novoj kući u Bač koj Palanci, u Ulici Maršala Tita broj 66. — Pitaju nas često o Marijinim djevojačkim danima, o simpatijama prema momcima, o pri likama za udaju... To, izgleda, interesuje mla dež, a mi im ne možemo mnogo reći, jer je krat ko poživjela, još u teška vremena — veli Mari jin otac Nikola, — Bila je, bome, kao i svaka druga mlada i zdrava cura: imala je simpatija, željela je da živi, da voli i da bude voljena, da nađe pravu priliku i temeljnog životnog druga s kojim će proživjeti u slozi i ljubavi, izroditi djecu i po dizati ih u boljem vremenu — kaže starica Joka i, gledajući nekud u daljinu, dodaje: — Imala je momka kojeg je, možda, jedino, a svakako najviše voljela. Bio je to naš komšija, Vid Bodroža koga smo svi zvali Vicuka. Što jest — što nije, tek lijepo su se gledali i pazili. A bili su, bogme, i par, što vele kao bor i jela, baš jedno za drugo i po izgledu, i po naravi. Sa stajali su se počesto, na zborovima, na prelu, kod stoke... Naša djeca su često, i kada nije bilo nasta ve, odlazila školi, naročito od kako se Duško po vezao s učiteljom Veljom Stojnićem. Vicuka i Marija sretali bi se i tamo, ili na putu. �— Po selu se, istina, govorkalo da se u Ma riju zagledao i Živko Bodroža, kršan i dobar mo mak, isto iz našeg prvog komšiluka, koji će ju nački poginuti u bici na Prkosima, kada je i Marija smrtno ranjena. Učesnici te bitke su nam kazivali da mu je Marija pritrčala i previla mu rane junačke, ali je ubrzo ponovo ranjen i izdah nuo je baš tu, na tom krvavom bojištu — pri povijeda Nikola, dodajući i on da je njihova kći »imala dosta lijepih prilika za udaju«, ali da joj je srcu, ipak, bio najdraži Vicuka, a i ona njemu Ako se, dakle, može govoriti o pravoj s'm patiji, o momku djevojke Marije stasale za uda ju, o njenoj nepodijeljenoj ljubavi, onda je to Vid Bodroža Vicuka. To kažu njeni roditelji, ta ko priča većina Kameničana, toga se sjećaju i Marijini i Vicukini drugovi iz mladalačkih dana s Kamenice, te njihovi ratni drugovi i saborci. Vida Bodrožu svi su, od milja, zvali Vicu ka. Rođen je 1919. godine u Kamenici. To je onaj opjevani drvarski radnik i prvoborac ustan ka iz pjesme borca i pjesnika Branka ćopića čiji je naslov »Dva heroja bratstvo kuju i kroz borbu učvršćuju«. Pjesma je posvećena dvojici znanih junaka, kasnije narodnih heroja, Vicuki Bodroži i Anti Rukavini (rodom iz Žegara, kraj Bihaća). Njen dio glasi: Ponesi nas, striče vjetre, i ne štedi kilometre — Kamenici, kršnoj Lici na granici, nedaleko od Drvara, ima jedna kuća stara, od kamena građe grube, o nju vrijeme tupi zube; tu je gorki hljebac gricko Bodroža hrabri Vicko. .. Kada je odrastao, Vicuka je, uz seoske po slove, katkad zamjenjivao i oca na pruzi, odno sno posluživao u seoskoj školi, da bi se zatim zaposlio u Fabrici celuloze u Drvaru. Kada je u aprilu 1941. godine došlo do rasula bivše jugoslovenske vojske, u Drvaru i okolini se oružja i vojničke opreme moglo naći tako reći pored puta, doslovno na sve strane. Tako je Vid Bodroža Vicuka, izvršavajući direkt vu KPJ da se prikuplja oružje i ostali ratni materijal, do šao do mitraljeza. S njim će, kada je KPJ, 27. jula, pozvala u juriš na Drvar, učestvovati i is taći se u tom okršaju. Naročito će se, nešto kas- �36 nije, pokazati za vrijeme ustaške ofanzive iz prav ca Bihaća, u borbi koja je vođena na Oštrelju. Ugledan i omiljen, Vicuka je znatno dopri nio i omasovljenju ustanka u svom kraju, što je bilo veoma važno. U okršajima na cesti Bosanski Petrovac — Oštrelj — Drvar, Vicuko Bodroža se sa svojim vo dom nalazio na pravcu glavnog neprijateljskog udara. Daleko nadmoćniji i bolje naoružan, ne prijatelj je prisilio i lijevo i desno krilo parti zanske zasjede da se povuče iz okršaja i odstupi u šume Klekovače. Međutim, iako izložen najžeš ćem udaru i uragans'koj vatri neprijatelja, Vicu ka nije odstupao. Uz njega su ostali i nekolici na boraca njegovog voda. Ispod samog Oštrelja oni su se ušančili i nisu dali neprijatelju da pro dre na slobodnu teritoriju Drvara. Kada su os tali borci vidjeli da se Vicuka sa grupom drugo va odlučno odupire neprijatelju na pravcu njego vog glavnog udara, uz samu cestu, pribrali su se, sredili za napad i izvršili opšti juriš. Nepri jatelj je ne samo zaustavljen, nego i potpuno razbijen i vraćen tamo odakle je i došao. O partizanskoj pobjedi na Oštrelju i pod vigu Vicuke Bodrože brzo se pronio glas širom Krajine i Like. Vijest o uzaludnom pokušaju Pavelićevih ustaša da iz Bihaća prodru preko Bosanskog Petrovca za Drvar i Grahovo, odjek nula je širom »Nezavisne Države Hrvatske«, pa i dalje. Vicko Bodroža se istakao i u borbama iz među Drvara i Bosanskog Grahova, početkom 1942. godine, On je, samo sa jednim vodom, do čekao i više puta razbio daleiko nadmoćnijeg ne prijatelja. Tako je izvršio napad na istureni italijanski položaj na predjelu Gornje Kamenice. Bilo je to na sam 1. maj — Međunarodni praz nik rada 1942. godine. Partizanska pobjeda bila je potpuna. I praznikovanje Prvog maja bilo je tim veće i radosnije. Samo nekoliko dana posli je toga, na prijevoju Ploče, na cesti Drvar — Ka menica — Ploče — Resanovci — Bosansko Gra hovo, Vicuka Bodroža sa svojim borcima sačekuje italijansku kolonu i uništava dva kamiona. Te, druge, ratne godine Vicuka je primljen u Partiju. Godine 1943. Vicko Bodroža se istakao u vi še borbi tako da je dobio i posebnu pohvalu šta ba Prvog bosanslkog korpusa. Naime, on je sa svojim borcima, u okršajima između Sanskog Mosta i Prijedora, uništio bataljon Nijemaca, a �u jednoj bici između Bihaća i Bosanskog Petrov ca potukao je dvije čete Nijemaca... Maja 1943. Vicko je, sa komesarom svog bataljona, upao, jašući na konjima, u selo Čećavu i strojnicama su rastjerali preko 200 četnika!... Četvrta krajiška brigada, formirana 9. sep tembra 1942. godine na Tičevu kod Bosanskog Grahova, prošla je dug i slavan borbeni put od planine Šatora, preko Srbije i dijela Crne Go re, do bitke za Beograd i posebno se istakla u borbama na Sremskom frontu. U mnogim bor bama vođenim u operacijama prodora u Sr biju, u bici za oslobođenje Beograda i na srem skom frontu, komandant te brigade NOVJ bio je već legendarni junak Vid Bodroža Vicuka, što je bilo priznanje njegovoj ličnoj i starješinskoj hrabrosti. »Popunjena i odmorna, brigada je iz Beo grada pošla na sremski front« — stoji u opisu borbenog puta te brigade. »Tu je vodila teške borbe sve do aprila 1945. godine, kada je krenu la u posljednju ofanzivu za konačno oslobođe nje zemlje. Na sremskim ravnicama brigada je Viciiko Bodroža, jedina M arijina ljubav �izgubila više svojih rukovodilaca i starih i novih boraca. Među njima je bio i komandant brigade Vicuka Bodroža..,« On je, kako je zapisano, he rojski poginuo, »omogućivši da se dvije briga de NOVJ izvuku iz vrlo kritične situacije«. Za narodnog heroja proglašen je 5. jula 1951. godine. Tako su, u ratnom vihoru, poginuli i Marija i Vicuka. Time je i njihova ljubav, ljubav izme đu dvoje heroja, ostala neostvarena, što narod kaže — nesuđena. KAMENICA — CENTAR USTANKA Došli su: rat, kapitulacija zemlje, strahovla da ustaša i, srećom, ubrzo — opštenarodni usta nak kojeg su poveli komunisti... S dolaskom rata, simpatije su prekinute, ljubavi otete, mladosti zapućene na staze borbe i neizvjesnosti. Marija Bursać, kao, uostalom, i većina nje nih drugarica i drugova, imala je sada samo je dnu i istinsku ljubav — borbu protiv fašizma, žestok boj protiv okupatora i ljutu bitku sa do maćim izdajnicima, ustašama i četnicima. — Sloboda je najveća svetinja! — govorila je često Marija, dodajući da se tome mora podre diti, doslovno i bezrezervno, sve: i mladost, i ljubav, i udaja, i ženidba, i kuća i djeca, i zdrav lje i život! Sve je trebalo, sve se moralo žrtvo vati samo jednom: borbi za pobjedu, za oslobo đenje domovine, za bolju, pravedniju i srećniju budućnost svoga naroda. Pojedinosti o tome kako se Marija Bursać predala toj svojoj, sada i jedinoj, ljubavi — bor bi za narod, za slobodu, i kako je istinski i do kraja sve podredila i žrtvovala interesima revo lucije — živo se sjeća i Milan Tminić, istaknuti prvoborac od Drvara, u ratu član Mjesnog i se kretar Sreskog komiteta SKOJ-a: — Bar tridesetak puta sam u ratu ručao, večerao ili zanoćio u kući Bursaćevih, na Kame nici. Ali Mariju sam rijetko kad zaticao u kući. U prvo vrijeme radila je na sakupljanju po selu i odnošenju na položaje hrane, pa zatim obuće i odjeće, pokrivača i zavoja za borce. Tek kasno u noć dolazila bi iz akoije i odmah se prihvatala brojnih seljačkih poslova i domaćickih obave za u kući. �Bila je orna za svaki posao i sposobna da sve brzo i kako valja uradi: od dočekivanja i smještaja gostiju do podmirivanja blaga. Nikada nije mirovala, ni trena nije imala slobodnog... Starija braća su otišla u borbu, a mlađa osta la premlada, pa je ona jedina mog'a da pomog ne već postarijim i bolešljivim rod.teljima. Ona kod nas, istina, ni po tome nije bila ne ki naročiti izuzetak od dobrog dijela naše divne omladine. Bila je, što bi se reklo, tipična seoska, »nepismena«, djevojka. Ipak je, po mnogo če mu, služila kao primjer svim svojim vršnjaki njama. S njom, s njenim radom i uspjesima, ne rijetko smo prekorijevali druge djevojke, pa i mladiće — ističe Tminić. Čim je, sredinom aprila 1941. godine, kapi tulirala bivša kraljevska vojska, na scenu, pod okriljem njemačkih i italijanskih fašista, stupa kvislinška tvorevina »Nezavisna Država Hrvat ska«. Poglavnik Ante Pavelić brzo uvodi ustašku strahovladu. Na udaru su: komunisti i skojevci, pa Srbi, Židovi, Gigani... I u drvarskom kraju su počeli: pljačke, mal tretiranja, odvođenja nedužnih ljudi — prvo u policijsko-žandarmerijska mučilišta, zatim na streljanje, bacanje u bezdane, u rijeke... Ali, Komunistička partija Jugoslavije nije priznavala kapitulaciju. U radničkom Drvaru ona je imala ne toliko brojnu koliko jaku organiza ciju, računajući, uz to, i na novoformirane skojevske organizacije i veliki broj svojih saradnika i simpatizera. Na čelo naroda drvarskog kraja stavili su se najbolji njegovi sinovi — komunisti i revolu cionari, među kojima su se isticali: Ljubo Babić, Veljo Stojnić, Milutin Morača, Slavko Rodić, Ni kola Kotle, Vaso Trikić, Milan Bosnie, Bogdan Pećanac, Ilija Materić, Milan Bursać, Miloš Bauk. Vaso Kelečević i mnogi drugi. Oni, prvo, organizuju prikupljanje svog ras položivog oružja, zatim povlačenje odrasiih lju di i šume, okupljanje prvih borbenih grupa, ustaničkih vodova, četa i odreda. Već početkom jula 1941. godine Kameničani su organizovali i svoj logor u šumi Praščijaku poviše Kamenice, a već za nekoliko dana spustili su se iznad samih kuća, u šumi zvanoj Trninića �Okliak. Tamo su danjivali i nooivali, hranili se, prebrojavali sakupljene puške, municiju, bombe, pištolje, rogulje, sjekire i drugo oružje i oruđe s kojim će poći u prve borbe. To je, u stvari, bio prvi gerilski odred slobodarske Bosanske krajine. Istovremeno, na terenu Kamenice nala zio se i štab drvarskih ustanika, s komandan tom Ljubom Babićem na čelu, kojeg je partijsko rukovodstvo Bosanske krajine odredilo za vojnog povjerenika u srezu Bosansko Grahovo (i Drvar). Zamjenik komandanta Štaba bio je Milutin Morača, student prava iz kolonističkog sela Novi Žednilk kraj Subotice, rezervni oficir bivše jugoslovenske vojske. To što su Kameničani i u tome prednjačili u širem kraju, rezultat je djelovanja prve partij ske ćelije i prvog skojevskog aktiva u drvarskoj dolini — formiranim na Kamenici. Uostalom, na Kamenici je, tačnije rečeno u njedrima šume Bobare, noću 26/27. jula 1941. donijeta i odluka 0 otpočinjanju opštenarodnog ustanka u Bosni 1 Hercegovini, odakle su razaslati kuriri k Srbu, slobodarskom ličkom mjestu u kome je, istog dana kada i u Drvaru, sutradan 27. jula, planula prva ustanička pušlka — osvetnica u bratskoj Hrvatskoj. Ubrzo poslije dizanja narodnog ustanka, Ka menica postaje »zasebno selo«, na glasu ^ kao partizansko i borbeno, čime Kameničani, baš kao i prije rata, u radničkim štrajkovima, zauzimaju istaknuto mjesto u drvarskoj kotlini. Poslije prvog oslobođenja Drvara, 21. avgus ta 1941. godine — na inicijativu Štaba drvar ske brigade i u saradnji sa članom CK KPJ Mar kom Oreškov.ićem Krntijom — na Kamenici je održana konferencija žena, na kojoj su, pored žena i devojaka sa Kamenice i iz okoline, uces tvovale i Muslimanke i Hrvatice iz šire okoline Drvara, kao i žene iz Slovenije, koje su se za vrijeme ustanka zatekle na ovoj teritoriji, ka mo su ih Nijemci protjerali sa ognjišta iz oko line Maribora i iz drugih krajeva Sloven je. Na toj konferenciji žena manifestovano je bratstvo i jedinstvo Srba, Hrvata,^ Muslimana i Slovenaca, a borcima je, na položaje upućeno pismo, sa porukom da istraju u borbi protiv okupatora i domaćih izdajnika, te da se uzdrze od osvete nad nedužnim stanovništvom drugih nacionalnosti, a prije svega nad Hrvatima i Mus- �limanima koji nisu bili krivi za nedjela izdajni ka i krvoloka iz njihovih redova. Takav stav up ravo ubjedljivo govori o uticaju Partije u ma sama i visokoj svijesti naroda Kamenice i dr varske doline, tim prije jer su mnoge od tih že na ostale bez svojih najmilijih, koje su Nijemci ili ustaše zvjerski umoril'. Krajem prve ustaničke godine Kamcničani su, na potpuno demokratski način, izabrali i svoj prvi narodnooslobodilački odbor. Predsjed nik odbora bio je Nikola Bodroža, a članovi: Jovo Bursać, Dušan Rodić, Vid Bodroža i Dragan Dejanac. Na toj »kamenitoj Kamenici« je, u proljeće 1942. godine, osnovana i prva partizanska ekono mija na slobodnoj teritoriji Bosanske krajine. Stvorena od dobrovoljnih priloga seljaka iz oko line Drvara i od rekvizicije i konfiskacije imo vine neprijatelja naroda, ekonomija je jedno vri jeme raspolagala i sa 6.000 ovaca i koza, oko 320 grla goveda i konja i dr. Magacini su se nalazili u kućama i oborima Jovana Papka i Davida Kamenka u Koritima i u zaseoku Razboj kod Bastasa, a kasnije u samoj Kamenici. Pekara, otvo rena pri ekonomiji, bila je u selu Boboljusci. Upravnik te ekonomije bio je Kameničanin Đuro Bodroža. U jesen druge ratne godine, tačnije 22. avgusta 1942, na Kamenici je osnovano jezgro slavne Treće proleterske krajiške brigade. U svim tim i drugim zbivanjima Marija Bur sać je imala veoma zapaženu ulogu, zbog čega je njena aktivnost za NOP i ostala u tako ži vom sjećanju učesnika tih istorijskih događaja. Po sjećanju mnogih, Marija je već u predustaničko vrijeme, a obaška u prvim ustaničkim danima, predano izvršavala sve zadatke koje su postavljali Partija i SKOJ, mada ona, zvanično, još nije bila »organizovana«. Ubrzo je postala glavna ličnost među žena ma u čitavom kraju: kao vjetrom nošena, ona obavlja niz kurirskih zadataka na relaciji Kame nica — šuma Bobara — logori gerilaca — Drvar. A kada su organizovane prve ustaničke gru pe, čete i odredi, Marija, s još nekoliko druga rica i drugova, održava kurirske veze između pr vih ustaničkih četa i odreda u Drvaru i čitavoj drvarskoj kotlini. �Danju se oprezno kreće po kamenjaru, kroz išume i preko proplanaka, kako je ne bi primije tili i uhvatili neprijatelji. A noću se tako slo bodno kretala kako se može kretati najsmioniji muškarac, ne plašeći se »ni vuka, ni hajduka«. Pisma je krila u njedra, u opanke, zašivala u odjeću, a usmene poruke tako dobro pam tila — da ih je znala naizust. Poput košute je skakala s kamena na ka men, od kuće do kuće — kada bi sakupljala hra nu i odjeću, odnosno od položaja do položaja — na kurirskim zadacima. Sa strinom, Anđukom Bursać, Dukom Bačkonja i drugim djevojkama i mladim ženama, prikuplja i sprema hranu za ljude u šumi. čak se, kako kazuje Branko Vještica, rodom iz zaseoka Gornje Vrtoče, raspituje po selu da li još gdje-gdje ima skrivenog ili zabačenog oružja, starinskih kremenjača i lovačkih pušaka. Organizuje prikupljanje odjeće i obuće; sakuplja ši vaće mašine u seoskoj školi i rukovodi radom u improvizovanoj krojačnici... — Primjetno Marijino isticanje, kao veoma vrijedne i sasvim odane djevojke, zapaženo je u radu Odbora fonda. To su u nas bili prvi po moćni vojno-pozadinski organi vlasti kojima je osnovni zadatak bio snabdijevanje ustanika. E, Marija je bila najaktivniji član tog našeg odbo ra — sjeća se još vrijedna aktivistkinja na Ka menici Duka Bačkonja. — Taj Odbor fonda ve ćinom je i bio sastavljen od žena i djevojaka. Pored hrane, sakupljale smo gotove odjevne predmete, ali i tkanje i sukno, pa bi to šile u krojačnici što smo je organizovali u seoskoj ško li. U njoj je uvijek bilo spremno za rad bar de setak drugarica, onih što su uoči rata, zahvalju jući učitelju Velji Stojniču, završile »Singerov« tečaj šivenja i krojenja. Odnosile bi to u šumu, u logore ili u Drvar, kod tzv. »Kantine«, gdje je bio sabirni centar hrane d odjeće — za ustanike. MARIJA POSTAJE SKOJEVKA Prvi skojevski aktiv u ovom kraju, kako je rečeno, formirao je, još 1940. godine, učitelj V e l i o Stojnić. Bio je to skojevski aktiv — na Ka menici. Za sekretara je izabran Marijin susjed �Duško Bačkonja, radnik u Drvaru kao i većina Kameničana. Rad skojevaca se prvo osjetio na kulturno^prosvjetnom i sportskom polju, a s vremenom i u pogledu idejno-poliličkog djelovanja. To je privlačilo, intcresovalo i okupljalo sve veći broj mladića i djevojaka. To druženje mladih za starije je bilo upad ljivo i pomalo čudno, da ne kažemo i sumnjivo, naročito za brižljive majke, koje su itekako pa zile s kim njihove kćeri »idu«. Odgovor na to njihovo pitanje doći će ubr zo, s vijestima o narodnom ustanku u Drvaru, 27. jula 1941. godine. Mladi su se družili — da bi se organizovali za borbu. — Još u septembru 1941. Marija je postala član SKOJ-a — kaže njen brat Dragan. — Sasta nak na kome je primljena održan je u kući ro ditelja aktivistkinje Duke Bačkonje. Bilo je to prvo primanje u SKOJ najaktivnijih mladića i djevojaka sa Kamenice, poslije izbijanja ustan ka. A Marija je važila za najaktivniju i najrevo lucionarniju omladinku, slobodnu, istrajnu, odvažnu. Poslije su primani novi članovi. Tako je krajem prve ratne godine skojevska organizaci ja na Kamenici imala 23 člana i bila toliko jaka i tako organizovana da je mogla da izvrši sve povjerene zadatke. Svi sposobni mladići sa Kamenice ubrzo će stupiti u partizanske odrede, a drugarice u rad ne čete, zatim i one u partizanske redove... U isto vrijeme, znatno je ojačana i partijsika ićelija na Kamenici, koju su uoči svenarodnog ustanka 1941. godine činila svega četiri člana: Velimir Stojnić Veljo, učitelj, Nikola Kotle, metalski radnik, Milan Bursać, seljak i Husein Habdičević, učitelj u Resanovcima (Bosansko Gra hovo), rodom od Doboja, (streLjan 1942. godine od strane neprijatelja). Vlado Grujić, iz Podbrine kraj Drvara, poza dinski radnik iz vremena ustanka, Mariju Bur sać je upoznao preko njene braće Duška i Dra gana koji su, jedno vrijeme, pješice, s Kamenice dolazili u školu u Drvar: — Obojica su bili divni drugovi, dobri đaci. Bio sam nešto mlađi od njih, pa bi me oni šti tili i od ponekog odraslijeg oškop:ce. Od njih sam prvi put ponešto čuo o radničkom pokre tu, SKOJni, Partiji. A nije ni čudo; to su bili uče- �nici naprednog učitelja i komuniste Velje Stojnica. Duško je ubrao postao vrlo uticajan u školi, djelovao je na sve nas i okupljao nas oko sebe. Oprezno nam je govorio o onome što će da dođe, o idejama Partije i SKOJ-a, o predsto jećim odlučujućim borbama. Nije prošlo dugo, a »ono što nas čeka« je došlo. Ubrzo je, poslije ustanka, formirana speci jalna, Drvarska omladinska četa, kojom je Duš'ko, u saradnji sa starijim drugovima, upućenih u oružje i vještine u ratovanju, rukovodio. Iz vodili smo vojničku obuku i pripremali se za skori odlazak u ustaničke, partizanske redove. Vježbali smo u Drvaru, na terenima Kamenice, Zaglavice... Tada je Vlado upoznao i Mariju, o kojoj je mnogo slušao i od njene braće: — Bila je stalno u akciji, uvijek vrijedna i politički dobro »potkovana«, što je u ono vri jeme bila prava rijetkost kod žena i djevojaka. Ostala mi je u uspomeni i kao veoma lijepa dje vojka, okrugla lica, rumenih obraza, crnoputa, krupnih crnih očiju, skladno razvijena. Nije baš mnogo govorila, ali ono što bi rekla imalo je svoje mjesto. I riječima, i djelom, i šalom, i ipjesmom, — bila je za borbu. Dok bi radila pjevušila je i, sigurno, tako osjećala: Mila majko ti ne zali sina, Kad ga u boj zovne domovina. U iskrenost Marijinih riječi duboko vjeruju i njene najintimnije drugarice koje su je, jed nog julskog dana 1941. godine, zatekle zamišlje nom nad otvorenim kovčegom, punim njenog ruva djevojačkog. Odjednom joj se otelo: — Rat je. Pokolj je počeo. I sad: ili u rop stvo robovati ili bunu buniti! Izbora nema — domovina zove! Daću joj sebe i — darove!... To je rekla i onda na kićene biljce, šarene vunene čarape, tkane torbe, na veliko ruvo — složila i ono malo, tkano, veženo, bijelo, sve naj urili ie. .. To je bilo u praskozorje ustanka. Marija se obećala — borbi, narodu. �PRVI USTANICKI DANI Bila je nedjelja, 27. jul 1941. godine. Ustanak na Uncu! Došli su oni »zbiljski da ni — jedva dočekani« kako je pjevao Zmaj. Za kucala na svaka vrata poruka iz narodne pjesme: Zeman đoš'o valja vojevali, Dižite se, braćo, na oružje! Došli su dani Drvara, da se pokaže i doka že zašto mu je narod, još davno, spjevao snažan stih: »Nema Unca do — žarkoga sunca!«, što je u svojim djelima oteo od zaborava veliki krajiš ki pjesnik i borac Petar Kočić. Ova junačka krajina, čuvena »tromeđa« i gnijezdo junaka, sve što je dobro znala i valjano imala, upjesmila je, sve mjerila epskim aršinima... Sad je sve što je do puške doraslo — kre nulo u ustanak, u bunu; doslovno sve se stavilo u službu borbe za slobodu, za pobjedu... S planinskih visova ove slobodarske trome đe Krajine-Like-Dalmacije, snažan vjjtar donosi, a valovi rijeke odnose, i opet neke neuhvatljive snage natrag vraćaju, kao snažan eho, kao opo menu, kao ohrabrenje — slobodarsku pjesmu na roda, nepokorenog i zbratimljenog: Sastala se Dalmacija s Likom Ne daju se pokoriti nikom ... Kordun, Bosna, Banija i Lika To je, braćo, čvršće od čelika. Ne samo što ovdje nije bilo uobičajeno, ne go je bilo i neprihvatljivo da žensko, još ako je djevojka za udaju — obuče muško odijelo! To joj selo nikada ne bi oprostilo, a navući na se ljagu muškarače — najružnije je što se može do goditi jednoj djevojci, ili bar toliko velik porok kao kad se okopili ili prevari vjerenika... Ipak, vrijeme poslije okupacije zemlje, zatim u doba pljačke, pokolja, bacanja u bezdane, ise ljavanja, zbjegova u šume, danonoćnog straha od njemačkog »šmajsera«, italijanske »kuse« i ustaške »kame«, od stotine nevolja koje je do nio rat — bilo je takvo da se i muško i žensko moralo držati muževno, jer su, slikovito govoreći, došla muška vremena. — Još one večeri, između subote i nedjelje, to jest između 26. i 27. jula četrdeset prve, kada �J® u okliaku, poviše Kamenice, usvojena odluka Partije o podizanju narodnog ustanka u Bosanskoj krajini i Lici — moia Mara se, boga mi, odmah obukla u muško odijelo. Našla'je ne ke »svetačke« pantalone jednog od braće pa neki kaput i kapu. Ona je prva od cura na Kame nici obukla pantalone, a odmah su joj se pridru žile još neke djevojke u selu. Tako je to i proš lo bez većih zamjerki i najvećih zakerala u selu. Sve je tada znalo u kakvim smo nevoljama, kak ve sve aie zijevaju na nedužni narod, i sada je najglavnije bilo da se te aie smire i pobiju, a ko se kako nosi — to je najmanje bilo važno. Ta ko se i događalo da mnogošta što nam ranije »niije išlo pod kapu« — ne vidimo, a i što i vi dimo — da ga lakše prihvatimo... Tako pripovijeda majka Jovanka, navodeći kao glavni razlog takve Marijine odluke — želju da, u slučaju susreta sa neprijateljskim vojnikom, izgleda kao muškarac, pa ,će i on »odmah imati veći zort nego kada bi vadio ženskinju...« Znano je da su sa Kamenice, te istorijske noći, kuriri požurili da jave drugovima na ličkoj strani, u Srbu, da sutradan, 27. jula, zajednički otpočnu sa — narodnim ustankom. Veza između komunista drvarskog kraja i Sr46 ba uspostavljena je još u vrijeme povratka ko lonista iz Novog Žeđnika, sa sjevera Bačke. Oni su tamo imali svoju skojevsku i partijsku orga nizaciju od preko 110 članova i veoma aktivno su radili. Riječ je o ljudima koji su, poslije ka pitulacije bivše jugoslovenske vojske, bez igdje ičega, protjerani sa svojih dotadašnj h domova, od strane mađarskih fašista. Hort'jevoi su, nai me, odmah počeli masovno da ubijaju i odvode u internaciju sve one koji su im smetali u ostva rivanju fašističke politike. Umjesto u smrt ili ropstvo, ovi ljudi — poslije prvog svjetskog ra ta, kao dobrovoljci, kolonizirani blizu Subotice — vratili su se s porodicama u zavičajna mjesta, k svojima. Među njima je bilo više skojevaca i komunista, kao što su bili: braća Milutin i Pero Morača, Drvarčani, a iz Srba d okoline: braća Dušan i Vojo Mileusnić, Đoko Jovanić, Danić Damjanović, troje mladih skojevaca i komunista iz porodice Bujić i dr. Jedna od Bujićevih, Mira, prvih dana ustanka će preći u partijsko rukovod stvo Drvara i udati se za Milutina Moraču, svog vjerenika i jednog od glavnih vojnih rukovodi laca drvarskih ustanika. �Svi ti ličko-krajiški Žedničani bili su ili čla novi KPJ i SKOJ-a, odnosno kandidati za člano ve tih organizacija, ili simpatizeri Partije i njena uzdanica. — Vrlo velik doprinos tih drugova i druga rica Žedničana, u narodnom ustanku u Drvaru i Srbu — kaže Nikola Kotle, u vrijeme ustanka komesar gerilskog odreda na Kamenioi i sekre tar Sreskog komiteta KPJ za Bosansko Graho vo, a kasnije komesar bataljona »Sloboda«, za tim član prvog Okružnog komiteta KPJ za Dr var, sekretar Okružnog komiteta za Podgrmeč i dr. — Eto, mi smo odmah za zamjenika koman danta Štaba gerilskih odreda za Drvar postavi li Milutina Moraču; Pero Morača je angažovan za agitaciju i propagandu, a Mira Morača-Bujić odmah je uključena u rad Partije na drvarskom području. Njihova djelatnost bila je veoma boga ta i vrlo uspješna. Oni su bili i glavna i najsigur nija veza s Partijom i ustanicima u Srbu i dru gim ličkim borcima. Zbog toga nikako nije slu čajno što su prve ustaničke puške u Krajini i Lici, tj. u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj, pla nule usaglašeno, istog dana i gotovo u isti čas. Žedničani su u svemu tome, zaista, dali značajan doprinos; oni su imali idejne nadgradnje, inicija tive i partijskog ii vojničkog iskustva... KAMENICANI NA BARIKADAMA Drvar je oslobođen u prvom jurišu i ostao slobodan puna dva mjeseca: od 27. jula do 25. septembra 1941, kada su u njega, poslije žesto kih okršaja sa partizanima, upali Italijani. Braneći centar slobodne ustaničke teritori je, gerilski odredii su pružili žilav otpor italijanskim fašistima. Najžešći okršaj je vođen upra vo u blizini Kamenice, na cesti Drvar — Bosan sko Grahovo — Knin. Na šumskom prevoju Plo če, između Kamenice i Resanovaca, cesta je bi la prekopana, zatrpana golemim stablima drveća... U međuvremenu, organiizovano je povlačenje stanovništva iz Drvara, kao i evakuacija svega onoga što bi moglo korisno da posluži ustanici ma, odnosno za šta bi bila živa šteta da padne u ruke neprijatelju. Tako je, pored hrane i odje će, izvlačen građevinski materijal, oprema dz Fa brike celuloze, gateri sa pilane i alat iz Željez- �48 ničke radionice koja je već bila pretvorena u prvu ustaničku radionicu za izradu i popravku oružja. Sve je to odveženo na zaprežnim kolima, prenošeno na samarima konjića ili na ljudskim plećima i sklanjano duboko u obližnje šume Klekovače i Jadovnika, u izgrađene tajne magacine i iskopane zemunice. U svemu tome na očitu aktivnost ispoljava li su skojevci i sva omladina. Na vanrednom skojevskom sastanku u Kamenici, Marijin brat Duško je, kako se sjećaju sudionici tih događaja, kra tko i odlučno govorio: — Skojevci! Neprijatelj nadire od Knina i Grahova! Slobodni Drvar i čitava naša teritori ja su ugroženi. Cestu na Pločama moramo još dublje prekopati i pregraditi drvljem i kamenjem! Isto tako, moramo porušiti prugu kod Hrnjadi, kako nas fašisti ne bi iznenadili od Ličke Kaldr me. Takođe, moramo zarušiti i cestu i prugu kod Oštrelja — da neprijatelj ne bi upao, ili ne bar lako i brzo, iz pravca Bihaća i Bosanskog Petrovca, odnosno od Prijedora i Jajca... Na rat ne zadatke, drugovi i drugarice!... Zadaci su bili vrlo hitni i krajnje ozbiljni. Ali ne i prvi, a neće ostati ni posljednji te vrs te. I zbog toga se hrabri skojevoi sa Kamenice nisu plašili ni težine ni opasnosti koje je pod razumijevalo izvršavanje povjerenih im zadata ka. Iako se znalo da neki mogu i da poginu, ili da budu zarobljeni od neprijatelja, odnosno da i selo, što znači i rodna kuća, može biti, u znak odmazde, popaljeno — niko od njih nije ustuk nuo pred zadacima. Naprotiv, sve to kao da im je ulijevalo novu snagu, hrabrost, odvažnost. Sastanak je, kao i toliko drugih, održan u kući Duškovih roditelja. Tu je bila d Marija. Ona je znala da među njenim drugovima i drugaricama .ima mnogo ogladnjelih. I brzo s e pobrinu la za ječmen hljeb i poveću z d j e l u mladoga sira. S pravom je mislila: kada se najedu lakše će prekopavati cestu i rušiti prugu. Poslije jela Milan Bačkonja, komandir rad ne čete, i Duško Bursać, rasporediše ko ce u koju akciju. Usput, kroz selo pokupiše i ostalu omladinu, naoružanu krampovima, asovima, sjeLjiidi s Kamenice su od davnina poznati kao veoma vrijedni, pošteni, hrabri ji odvazm.S pra vom se i danas u tom kraju kaže da su Kamenv čani kremen-karakteri. Jer, sto reknu — to ne �poreknu — što naume to i izvrše. Riječ je za njih, kao, uostalom, i za većinu čitavog ovog gorštačkog elementa sa tromeđe Like, Krajine i Dalmaaije — zakon, svetinja. Tako su Kameničani, uoči ustanka, u samom ustanku i tokom čitavog rata — služili primje rom ostalim selima ustaničkog i ratničkog drvar skog kraja. — Neće tako lako ni Švabo ni Italijan, ni svojim tenkovima, ni kamionima, prijeći preko ovih prepreka — čulo se žagorenje mladića i djevojaka dok su prekopavali i zatrpavali stabli ma i kamenjem put između Kamenice i Resanovaca, krajem septembra prve ustaničke godine. — Ni blindirani voz ovuda ne može proći! — odjekivalo je, uz zveket pijuka, ćuskija i lo pata, sa druge strane Bobare, tamo kod Hrnjadi, gdje je prekopavana i rušena važna uskotračna pruga. Iako ustaničke snage još nisu bile toliko ja ke da bi mogle potpuno spriječiti prodor daleko nadmoćnijih i do zuba naoružanih neprijateljskih vojnih formacija, bar je njihov upad na slobod nu drvarsku teritoriju usporen. Deset dana vodi la se nadčovječanska borba kako bi se narod mirno mogao evakuisati, sve najpotrebnije izvući u šume, ustanički redovi konsolidovati. Po naređenju vojno-političkog rukovodstva, trebalo je uništiti svu industriju drveta u Drvaru i sve drugo što bi moglo korisno da posluži ne prijatelju — trenutno ii dugoročno. Polazilo se od toga da će fašistički okupatori, ako u Drvaru zateknu veliku pilanu, Fabriku ceiuloze i Željezničku radionicu, svim silama na stojati ne samo da to koriste za potrebe svoje vojne mašinerije nego i da se tu za stalno na stane i što duže i više eksploatišu prirodna bo gatstva i industrijska postrojenja. Teška srca su se Drvarčani, radnici iz Pila ne, Celuloze, Željezničke radionice i drugih pogo na odlučili da potpale svoje fabričke hale. Jer, to su im bile, uz njihove rodne domove, najdra že kuće, njihove prave hraniteljice. Uostalom, drvarski kraj je veoma pasivan, kamenit, bezvodan, sa surovim zimama, dosta odvojen od svijeta, pa hljeba sa sopstvene zem lje nikad ni do Božića, ali zato uvijek do Muče nika. Ti »mučenici« bi, za svaku kuću koja nije imala radnika u »Šipadu«, nastajali onoga dana M ariia Bursnć 49 �kada bi bili pometeni plitki ambari za žito, pri čemu domaćinu nije ostajalo ni prebijene pare da kupi štogod kukuruza, a o pšeničnom brašnu ili bijelom hljebu nije bilo ni govora. Tako je sada bilo nedoumice, ali nije smjelo biti neodlučnosti: — Naredba je vojno-političkog rukovodstva da se smjesta zapale: i pilana »Šipad«, i Fabri ka celuloze, i Radionica za popravku i izradu oružja i municije! Dana 25. septembra 1941. godine Drvarčani su sami zapaliLi dio svoga grada: svu svoju in dustriju drveta!... Bila je to najveća diverzija u porobljenoj Evropi u 1941. godini. Plameni jezici su se izvijali do neba. Golema količina gustoga dima prekrila je čitavu drvar sku kotlinu. Huka i buka, iz grada koji gori, pro dirala je gore, kroz Sklop, u Mokronošku župu i razbijala se dolje, kanjonom Unca, te odjeki vala po kameničkoj i pasijačkoj visoravni. To je bio prvi put u toku narođnooslobodilačkog rata da Drvar gori. Kasnije ie još dva pu ta gorio, ali se nije pokorio: drugi put u vrije me strašne »četvrte« neprijateljske ofanzive, s početka 1943. godine, a treći, posljednji, put — onog dramatičnog 25. maja 1944. godine, za vri jeme njemačkog desanta, kada je H:tler krenuo sa svojom operacijom »Konjićev skok«, sračuna tom da uništi Tita, ali i tog puta — bezuspješ no. Tako je nastala i ostala pjesma: Oj, Drvaru, triput si gorio, Al, se Švabi nisi pokorio! Borba se razgarala, zadaci skojevaca i uopšte omladine s Kamenice uvećavali, pa i broj nji hovih sastanaka učešćao. Sastanke, bolje reći ra dne dogovore, većinom su održavali u kući Bursaća. Tu im je nekako bilo najsigurnije, jer za selak je bliže šumi, u središnjem dijelu sela, pa ako bi otkud i izbio neprijatelj — najlaikše bi se izvukli iz opasnosti. Iz Bursaćeve kuće već četvoro su članovi skojevske organizacije, što činii jednu petinu akti va To su: Duško, sekretar aktiva, Marija i ses tra joj Milka, te strina Anđuka, čiji je muž Đuran, kao ustanik, junački poginuo početkom av- �gusta 1941, na Srnetici. I domaćini kuće, Nikola i Joka, već su osvjedočeni saradnici NOP-a, po starom gostoprimljivi ali i veoma oprezni prema svakom nepoznatom. DAROVANO RUVO DJEVOJAČKO U sobi, gdje se održava sastanak, nema do voljno sjedišta za sve, makar je tu oveća klupa, te nekoliko stolica i tronožaca. Marija se brzo do sjeti, pa donosi biljac ili ponjavu, te neki posje daše na pod. Ilegalni skojevski sastanci kratko traju. Sažet je dnevni red. On se u ustaničkim danima svo dio uglavnom na ocjenjivanje izvršenih i postav ljenje novih borbenih i pozadinskih zadataka: — Sada nam je glavno da obezbijedimo do voljno hrane za sve drugove u šumi, u četama i odredima! — kaže strina Anđuka. — Zima je na pragu, treba već da se brine mo za obuću — dodaje kratko Marija. — Briga za ishranu, odjeću i obuću je je dan od naših glavnih zadataka, jer imamo sve više boraca iz drugih krajeva, naročito iz Like, a dolaze i iz Banije, Korduna, sa Kozare, iz Dal macije — izvlači zaključak sekretar Duško. — Ima, ih, bogami, polugolih i gotovo pot puno bosih — kaže uzbuđeno jedan od najmla đih skojevaca. — Daleko su od svojih kuća, od majki i se stara — drugi će. — Na nama je, cure, da prve otključamo kovčege i darujemo borcima i narodu ruho dje vojačko, a kad nas, skojevke, vide onda će to ra diti sve djevojke — predloži Marija, dodajući: — Ko zna, uostalom, kako će biti: ko će ima ti sreću da se uda, da daruje dragana. Složiše se, sve u jedan glas, da »načnu« dje vojačke kovčege,. — Evo, ja dajem prva! — ustade Marija i otvori svoj sanduk, pa nastavi: — Drugovi koji su na položaju i koji odla ze u borbu — najljepši su mi i najmiliji svatovi! Vadi Marija iz kovčega smiljem namirisano ruvo: vuneni džemper, dva-tri para čarapa, onih bijelih i »malo šaranih«, što ih je svojim ruka ma, pošto je isprela vunu, plela i prala. �— Biće darova i za đuvegije, samo da izvoiujemo slobodu! — govori sekretar Duško, oče vidno zadovoljan ovom akcijom skojevki. Dogodilo se kako je Marija predvidjela: nje nim primjerom pošle su ne samo sve skojevke ne go i sve seoske djevojke, pa i snaše i starije že ne. Tada je sakupljeno pravo brdo raznih odjev nih predmeta, sve domaće izrade i najboljeg kva liteta, što će se, kroz rat, stalno ponavljati. Kuća Bursaća, puna boraca i skojevaca pod njenim krovom odnjihanih, bila je otvorena za sve borce za slobodu. Dolazilo se tu danju i no ću, nalazilo sigurno sklonište, uspostavljene ve ze, sačekivane poruke... — Bili su nam to dragi ljudi, ali je zlo bilo što nikada nismo bili sigurni da neko neće i ne zvan, nepoželjan, iznenada banuti u kuću — pri povijeda Marijin otac Nikola. — U.padoše tako, jednom, četnici već ozloglašenog »vojvode« Mane Rokvića. A u našoj kući sklonjen teže ranjeni partizan Dane Rodić... Čim su namjernici ugledali Danu, njihov star ješina je podviknuo: — Partizan, a!? — Nije, već bolesnik! — odgovori domaćica Joka. — E, dolijao si, vala, gerilski golaću! — us tremi se drugi bandit. — Pustite čovjeka na miru, zar ne vidite da ie na umoru! — umiješa se Nikola, predosjećaju ći da se može zlo dogoditi. — A ko je taj čovjek i odakle je? — opet će četnički »vođa«. Svi se zgledaše; nisu naučili da govore neis tinu, ali im sada druge niije bilo. Marija se pr va pribra, pa reče otresito: — To je moj muž! — A kad se, tako mlada, već stiže udati?! — Zimus sam > udala! se — Za bogalja i bolesnika? Eh, živa šteta! — zagleda je naočit četnik. — I ja često velim da je šteta, naročito sa da kada vidim da nisam imala sreće da^ pnje sretnem takvog deliju kao što si ti reče po sprdno Marija. Svi prasnuše u smijeh, pa i četnici koji, sre ćom, odoše. �Tako je teško ranjeni partizan Dane Rodić, zahvaljujući Marijinoj dovitljivosti i odvažnosti u toj veoma kritičnoj situaciji, spašen od sigur ne smrti. On je ubrzo prebačen u bolnicu. U pre bacivanju je učestvovala i Marija, koja u povrat ku sa tog zadatka, zamalo nije nastradala. Vraća la se sa krvavim jastukom i čaršafom u ruka ma, između Italijana u Drvaru, ali se i tu neka ko snašla. Slabije sreće u tim kritičnim trenuci ma bili su borci Lazar Rodić d Nikola Bašić, dok je Duško Bursać u posljednjem trenutku uspio da se sakrije u trap za krompir... Nekako u vrijeme kada su Krajinom izbija li po zlu poznati četnički pučevi, na Kamenici je zakazan širi politički skup. Italijanski fašisti još su bili u Drvaru, pa je i opasnost bila u ne posrednoj blizini. Ipak, u zgradi kameničke ško le se sleglo na stotine duša, čak i iz susjednih Bastasa, Vrtoča, Prnjavora i Trnimića Brijega. Marija, s grupom skojevki, dočekuje sve na vratima i razmješta po već punoj i pretijesnoj učionici. Skup je održan radi ojačavanja bloka de Italijana. Pri tome je svima bio jasan stav: — Svaki onaj ko Italijanima odnosi mlijeko, sir, meso, jaja i druge ponude, da bi ih razmije nio za so, petrolej, odjeću, i slično — ne samo što slabi narodnu borbu, nego i direktno sarađuje s neprijateljem! To je bio zvaničan i čvrst stav vojno-političkog rukovodstva koje je, sa jedinicama i naro dom, faktički, blokiralo Drvar pun Italijana, jer su na sve strane bile partizanske zasjede i straže. Školska učionica je odjednom izgledala i ma nja nego što je bila, a još zagušljivija od isparavanja mokre obuće i odjeće, od dima duvana i petrolejke. Ipak, ljudi su pažljivo slušali svoje rukovodioce: — Umjesto da švercujemo s italijanskim fa šistima i kokošarima, moramo dati sve od sebe da prehranimo naše drugove borce, da ih obujemo i odjenemo! — podržavala je Marija predgovornika. — Sta ti ima da pričaš i nekoga učiš! — us protivi se jedan mladić, očevidno pročetnički na strojen. — Ne treba nam niko da soli pamet! — is toga časa se uzjoguniše još dva-tri nenarodna elementa. Nasta opšta gungula. �— Nećete nas omesti! Ako ne uspije ova — uspjeće druga konferencija! Nas je više i ne bo jimo se ni vas ni Italijana! — nadvikivala je Ma rija one što su galamili. Smilja Grubor-Morača, rodom iz sela Zaglavice, u ratu rukovodilac partijske ćelije u svom selu, a potom sekretar Opštinskog komiteta KPJ za Drvar, ovako se sjeća prvog susreta s Ma rijom: — U selu Hrnjadi, u jednoj šumi, održavan je zbor u čast Prvog maja 1942. godine. Govorila sam okupljenom narodu o doprinosu žena i om ladine u NOB. Ispred vojske je govorio koman dant Slavko Rodić. Tu se našla i Marija Bursać, o kojoj se već pronio glas čitavim drvarskim kra jem. S pažnjom su je posmatrali. Imala je bom bu na opasaču! Ponosila se tim. Igrajući u ko lu, bomba se tresla, samo što ne otpadne. Svi su joj se divili! Imala je i hlače, što je takođe bila rjetkost tada vidjeti na ženama i djevojkama. Lijepo joj je stajala i partizanska kapa s peto krakom zvijezdom... OTIMANJE ŽITA NEPRIJATELJU Razvojem ustanka jačala je i »neborbena« aktivnost na slobodnoj partizanskoj teritoriji. Najprije se išlo na idejno-politički rad, a onda je red došao i na kulturno-prosvjetno uzdizanje. Cilj je bio da što veći broj mladića i djevojaka, mlađih žena pa i poneki stariji čovjek, budu uk ljučeni u kulturni rad, u pripremanje i izvođenje priredaba sa folklornim, recitatorskim, horskim i dramskim »tačkama«. S time je nekako i iš lo, ljudi su to prihvatali. Nešto teže je sprovođena u život parola: »Ni jedan omladinac ni omladinka — ne smiju biti nepismeni!«. Prvo su na analfabetske tečajeve i grupna opismenjavanja okupljani skojevci i kandidati za članove Partije, a zatim, po ugledu na njih, i ostala omladina. I ovaj zadatak je sasvim oz biljno i odgovorno shvaćen, bezmalo, kao i sva ki drugi — borbeni zadatak. Jer, borba protiv nepismenosti bila je itekako važna za dagnji ra zvoj i jačanje oslobodilačkog pokreta. Teškoća je bilo s školskim priborom, ali i tu se snalazilo: �— Treba da sakupimo sve tablice i pisaljke, pa makar i komadiće, svaki komad papira, olov ku, stila, pera i mastilo! — govorila je Marija, uključujući se zdušno u akciju opismenjavanja, mada je i sama jedva znala sva slova što ih je samoinicijativno naučila uz svoju braću. S vremenom su ti analfabetski tečajevi na Kamenici okupljali i sve žene do pedesetih godina. Kada su, 6. septembra 1941. godine, ustaničke snage iz Like, potpomognute ustanicima iz Bo sanske krajine, zauzele jako ustaško uporište Kulen-Vakuf i okolinu, čitava teritorija, s jedne i druge obale Une, ostala je pusta. Luke i plodne oranice okb Kulen-Vakufa, Kliške Luke, polja u Orašcu, Gradu, Ćukovima i dr. bila su zasijana kukuruzom, a djelimično i krompirom, koji je upravo stizao za vađenje. Istovremeno je trebalo obrati goleme količi ne šljive, jer je te godine, kao retko kada u do lini Une, rodila »požegača«. Direktiva je bila da se od što veće količine šljiva pravi pekmez koji može dugo da se čuva i da služi za ishranu bora ca i ranjenika. — U jesen 1941. godine, kada su ustaše pro tjerane iz Kulen-Vakufa i okolnih sela, išla je omladina i drvarskog kraja u berbu kukuruza, šljiva i drugih plodova jeseni — prisjeća se Bran ko Vještica. — Oko toga su se angažovali i Duško Bursać, kao sekretar skojevske organizacije, i njegova sestra Marija, tada već rukovodilac omladine i žena u Kamenici. U berbi kod Kulen-Vakufa, u Klisi i Orašcu, sreli smo se sa omla dinom i narodom iz ličkih i krajiških sela donjolapačkog i petrovačkog sreza. To su, ustvari, bile prve dobrovoljne radne akcije omladine ovog kraja. Istina, ta berba plo dova rodne godine sa poveće teritorije u gor njem toku Une, oko Kulen-Vakufa, nije obavlje na sa nekim radnim jedinicama, brigadama i če tama, već je predstavljala sveopštu akciju naro da, pionira i omladine, preduzetu sa ciljem da se što prije, s golemih površina, poberu rodni kukuruz i šljive. Sve je to odmah izvlačeno u obližnja sela, na visoravni s lijeve i desne obale Une, duboko u planinu Plješevicu, Lupinu, Osječenicu. Tamo su stvorene i prve partizanske baze, magacini sa žitom i hranom, kakvih je, prvo, najviše bilo na visoravni Kamensko, tamo između Donjeg Lapca i Korenice, duboko u planini Plješevici, na teritoriji Like. �KOMESAR RADNE CETE Za Mariju i njene drugarice i drugove u stvari, nisu prestajale ni prave žetve ni »žetve« narodne pomoći vojsci, ranjenicima i nejači iz zbjegova. Stalno se ponešto, uvijek s ljubavlju, skupljalo ili pravilo, prenosilo, čuvalo pokla njalo. .. ^ Krajem jula 1942. slavna Prva krajiška bri gada je, uz pomoć drugih odreda i bataljona, osobodila Ključ i prostranu i rodnu Saničku do linu. Valjalo je skupiti i, često ispred cijevi ne prijatelja, iznijeti bogatu i dragocjenu ljetinu. Zbog toga se u Saničku dolinu slegla omladina od Petrovca, od Drvara, od Mrkonjić-Grada. Ma rija je i u tome bila među prvima, o čemu Milan Trninić kazuje: — U ljeto 1942. godine i mi iz Trninić-Brijega, Drvar-Sela i drugih naselja, slali smo omla dinu u prve radne brigade za berbu ljetine is pred neprijateljskih bunkera u pitomoj Saničkoj dolini. Tamo je pošla i Marija. Iako je bila politički delegat u radnoj četi, čime je imala znatno više obaveza od drugih, ona je, samopri jegornim radom na njivi i u voćnjaku, neustrašivošću kada zazvižde zrna oko ušiju — služila za primjer svima i o tome su dugo pričali učes nici tih prvih dobrovoljnih i slavnih omladin skih radnih akcija u nas. Zborno mjesto za drvarsku omladinu bilo je kod Komande područja u Drvaru. Sjatila se za rad raspoložena mladež, s pjesmom, uzvicima, pretnjama fašističkim okupatorima. Preko Oštrelja, put je vodio do BraVska, kuda prolazi i uza na pruga, gdje su se slijevale radne čete i bri gade drugih srezova. Zastave su se viorile na planinskom povje tarcu, šarenile se narodne nošnje: kiklje, bluze, bijele i šarene marame, crveni džemperi i sive maje. Komandir 3. čete 3. bataljona Prve radne bri gade bio je Brane S. Bosnie iz Drvara, a Mari ja Bursać njen politički komesar. Radna četa je brojala oko 80 brigadista, od čega samo četiri mladića, dok su sve ostalo bi le devojke. Najmlađi je bio omladinac kojeg su svi zvali Mali Ševo. Njega je već prvog dana že tve nešto iznenada ujelo tako da je odmah na se skrenuo pažnju, pa su ga djevojke zadirki vale: �— Ujela Ševu — žaba! . .. — Nije to za šalu i smijeh već drugu treba pružiti pomoć — govorila je Marija i počela da mu priprema neke obloge, donosi hranu i brine za njegovo što brže ozdravljenje. — Ja i Manija Bursać bili smo rukovodioci Treće čete — sjeća se Brane S. Bosnie. — Kre nuli smo preko pasijačke visoravni ka planin skoj prevojnici Oštrelj i, dalje, preko Bravska, u Saničku kotlinu. Ostala mi je u živom sjeća nju Marijina pjesma, koju je ona vodila sve do blizu sela Bajer, gdje smo stigli predveče. Pošto smo sada već bili u neposrednoj blizi ni neprijatelja, nije se više smjelo pjevali i podvriskivati, čak ni preglasno govoriti. Smjestili smo se u improvizovani logor, u nekom šljiviku i štalama preko puta nekadašnje žandarmerijske stanice, sada porušene. Borci Prve krajiške brigade još su se borili na periferiji prostrane Saničke doline, nastoje ći da neprijatelja što dalje potisnu i stvore što prostraniju slobodnu teritoriju za žetvu i berbu. Mnoga sela bila su bez žive duše, jer su se s ustašama povlačile i njihove porodice i simpa tizeri, ostavljajući puste kuće i neobranu ljetinu. Čim su omladinske radne brigade stigle ras poređene su svaka na svoj sektor i određeni im radni zadaci na širokom potezu od Ključa, Gor nje i Donje Sanice, čak tamo do Sanskog Mosta. Radne jedinice štitili su sa položaja prolete ri koje je ovdje doveo Tito, zatim borci Treće krajiške brigade, te partizanske jedinice sa ovog terena. S Marijom je u akciji skupljanja ljetine, u ljeto i jesen 1942. godine, u Saničkioj dolini bila i Mika Knežević, rodom iz Malog Cvijetnića. Ona se sjeća da je Marija bila politički komesar Kameničke radne čete. Radilo se udarnički i rat nički, a Marija je davala primjer svima: — Otimali smo žito ispred neprijatelja, i Marija je uvijek bila u pokretu, a onako lijepo građenu lako smo je zapažali. Istina, ona je u našem selu bila poznata još prve ustaničke go dine, pa je omladina s Cvijetnića jedva čekala da vidi i nju i njenog brata Duška, koji je bio komandant prve radne brigade, Drvarske, u ko joj je bila i Cvijetnička radna četa. Žito smo, zbilja, želi ispred neprijateljskih cijevi i bunke ra, uglavnom noću. Danju smo se sklanjali, od- �marali, ili prebacivali dalje, na slobodnu terito riju, ono što smo prethodne noći oteli nepri jatelju ispred nosa. Pri tome su nas štitile naše partizanske snage, ali danju je to bilo gotovo nemoguće, naročito na otvorenim poljima, koja su nerijetko nadlijetale nemačke »štuke«. Marija je u Sariičkoj dolini prednjačila — kako u žetvi tako i u svim drugim aktivnostima. Pošto, uglavnom, nismo smjeli da pjevamo, ka ko nas noću, kada smo želi u tajnosti, ne bi ot krio neprijatelj, to sam ja zapamtila po duho vitim pričama i šalama, koje je tiho kazivala, a što je među nas unosilo posebnu živost i ve drinu, odgonilo pomisli na opasnosti. I Milka Grbić Mika, prvoborac sa Velikog Cvijetnića, takođe je bila s Marijom u istoj rad noj četi, čega se ovako sjeća: — Imali smo bazu u Bajeru, blizu šume Paunovac, između Ključa i Gornje Sanice. Spava le smo u štali seljaka Stipe, koji je tu sam os tao. U blizini smo imale organizovanu kuhinju i drugarice koje su radile oko kazana. Bio je to pravi vojnički život, samo što smo se, umjesto puškama, »borile« srpovima i vilama, radeći na mašini za vršidbu. Po svu noć smo znali da vršemo na toj vršalici i veoma nam je bilo žao što smio jednog dana morali da je na brzinu za trpamo slamom i zapalimo — da se njome ne bi koristio neprijatelj koji je, iznenada, žestoko navalio... U Saničkoj dolini smo radili sve seoske po slove vezane za sabiranje ljetine: prvo smo že le ječam, pšenicu i zob, zatim čupale i »tukle« grah, pa brale kukuruz, vadile krompir, izvla čile kupus i drugo povrće, brale šljive, jabuke, kruške i ostalo voće. Naša Marija, iako rukovodilac u četi, ni jed noga časa se nije ponašala kao »predradnik« ili »šef«, već prva uzimala srp, prva se laćala vila ili motike, prva prinosila snopove do vršalice. Sestrinski brižljivo je komesar Marija obi lazila žeteoce, raspoređene po štalama i voćnja cima, zalegle na slami, ne želeći da, onako pre morena, legne dok ne vidi da su svi na broju, zdravi i veseli, nahranjeni i smješteni, da je sve u najvećem redu. Spavalo se mahom pod ved rim nebom. Miješao se miris slame i četine, a »hor« zrikavaca bi do kasno u noć uspavljivao umorne brigadiste, koje je čekao nov, naporan i nerijetko opasnostima bremenit dan. �Jedne septembarske noći berači su se vra tili iz dnevne akcije sa saničkih njiva i voćnja ka. Brali su šljive, jabuke i kruške i tek kada su ih otpremili na sigurno mjesto, oko ponoći, došli su u logor i odmah pospali. Srećom, veći na je legla obučena i obuvena, kao da su pred osjećali opasnost... U gluvo doba noći, kad su svi spavali naj čvršćim snom — začula se jaka paljba. Nijem ci, predvođeni ustašama i četnicima, pokušali su da opkole logor omladinskih radnih brigada. Danima su se za to pripremali, izviđajući i špi junirajući naše položaje i snage. Ali, borci kra jiških brigada bili su dobro raspoređeni i pri pravni za borbu. Brigade žetelaca i berača brzo su se i na sigurna mjesta izvukle. Sad su se, pr koseći neprijatelju, mogli da pridruže Marijinoj pjesmi: Omladino, hajd' u berbu žila, Da hranimo vojsku druga Tita. Drugarice, ne broj radne dane, Jer radimo — sve za partizane! Uz sve to, stizalo se da se pripremi i kulturno-zabavni program. Pripremljen je i miting, ali je nekoliko puta odgađan zbog naleta neprijatelj ske avijacije i iznenadnih napada. Na kraju je održan: sve radne brigade su svečano postroje ne, u prisustvu boraca i naroda. Bila je to prava smotra rada i mladosti. Sve čanost je dugo trajala. Pjevalo se, igralo kolo, veselilo oko logorskih vatri. Čak je toga dana i hrana sa »vojničkog« kazana bila nešto bolja i obilatija... Omladina je na radu u Saničkoj dolini osta la do početka oktobra 1942. Tada su se omla dinke i omladinci, zdravi i veseli zbog radnih i ratnih pobjeda, vratili u svoja sela ili jedinice. CLAN KOMUNISTIČKE PARTIJE Odmah po povratku iz Saničke doline Ma rija je, kao provjereni skojevac i poznati akti vist, primljena u Partiju. U Partiju ju je primi la Mira Morača-Bujić, koja o tome kazuje: — Marija je bila tako obična, a, opet, u mnogočemu neobična, jednom riječju — baš do- �bra djevojka. Njen brat Duško bio je već rani je uključen u SKOJ i Partijđ. Nekako u jesen druge godine rata raspravljali smo u Komitetu koga da primimo u KPJ. Sastanak Sreskog ko miteta KPJ održavan je u zgradi preko puta pra voslavne crkve u Drvaru. Više drugova i druga rica je, prosto kao u jedan glas, predložilo i pri hvatilo da to bude — Marija Bursać. Pozvali smo je u Komitet. Razgovarala sam s njom. Brzo sam je upoznala i stekla ubeđenje da je ona odavno sazrela i zaslužila da postane član KPJ. Bilo je oko 11 sati prije podne kada smo je primili u Partiju. Svi smo joj čestitali. Bila je vrlo uzbuđena, sva ustreptala, preplanula. Ne što je rekla, valjda u smislu zahvalnosti na ta ko velikom priznanju i povjerenju. Ne sjećam se šta je rekla, ali pamtim da je to bila tvrda, škr ta riječ. Znam samo da su te naše omladinke sa sela bile od malo riječi, a od mnogo rada i akcija. Takva je bila i Marija. Takvi su bili i svi Bursaći... Nastavila je i dalje da radi, sada sa još vi še zanosa, političkog žara i mladalačke vedrine. Povezala se s partijskom organizacijom na Ka menici, uskočila u akcije. Jedan od posljednjih Marijinih pozadinskih zadataka, a bila je tada sekretar USAOJ-a i novoosnovane organizacije AFŽ u Kamenici, kako se sjećaju njeni roditelji Joka i Nikola — bio je onaj kada je, sa još ne koliko aktivista, jedne noći potrgala telefonsku liniju uz cestu u blizini Drvara. A kada je, krajem 1942, zauzeto Bosansko Grahovo, tamo je bila i Marija. Evakuisano je sve što se moglo. Odande je u Drvar dotjerano i oko 300 goveda, što je predato partizanskoj eko nomiji na Kamenici, da se sačuva za našu voj sku. Ubrzo će Marija stupiti i u borbene jedini ce NOVJ, baš u jeku »četvrte« ofanzive koja je ovuda pustošila. Nekako baš u vrijeme kada se Neretvi pri bližavala grupa divizij'a koje je k jugoistoku vo dio Tito, obezbeđujući prikupljanje oko 4.000 ra njenika i tifusara, u Vrtoču je održavana skojevska konferencija. Prisus/tvuje i Marija Bursać, sada član Komunističke partije. Skup se održa va u šljivaru, pred Sobica kućom. �Na dnevnom redu je samo jedna tačka: po puna partizanskih jedinica i pomoć kod formi ranja nove, Desete krajiške narodnooslobodilačke udarne brigade. — Drugovi i drugarice, neprijatelj izvodi ve liku ofanzivu, pa se nalazimo u najvećoj opas nosti i moramo svi dati sve od sebe da se odu premo njemačkim fašistima i njihovim saradnicima — govori prvo Duško Bajić Mali, član Sreskog komiteta SKOJ-a. (Herojski poginuo 25. ma ja 1944, za vrijeme njemačkog desanta na Drvar). — Naši borci, u danonoćnim borbama, ginu. Moramo novim drugovima, prije svega sa sko jevcima i skojevkama, da popunimo njihova mje sta! . . . Osim toga, neprijatelj je preduzeo veli ku ofanzivu, sa ciljem da uništi našu vojsku i uguši našu borbu za slobodu. Moramo da stvara mo i nove partizanske jedinice! — govorila je, dosta uzbuđeno, Marija Bursać. — Tako je! . . . Bravo Marija! . . . Ura za Ma riju! — uzvikivali su prisutni, pljeskajući. — Mi moramo izdržati do kraja, naša bor ba će biti pobjedonosna. Mi moramo... Ja se odmah javljam u novu brigadu! . .. Svi prisutni mladići i djevojke istog časa su pošli primjerom Marije Bursać. Kratko su zapjevali i zaigrali, pa pohitali kućama — da se oproste od roditelja, braće i sestara. BOMBAS DESETE KRAJIŠKE BRIGADE Prvi bataljon Drvarsko-petrovačkog NOP od reda tog mrzlog februarskog jutra nalazio se na predjelu zvanom Vrlinac. Tu je komandantu, Pe ri M. Pilipoviću, stiglo dvadesetak novih bora ca. Najviše je bilo drugarica, a među njima i Marija Bursać, s Kamenice. Na sebi su, uglav nom, imale suknje, vunene čarape i opanke od prijesne kože. Focrvenjela im lica, ruke skoro ukočene od hladnoće, koljena mrzla... Marija je željela da ostane u Prvom bataljonu, u kojem su bili sve njoj poznati i u bor bama očvrsli borci, u većini oni što su se poslije ranjavanja zalječivali i pripremali za nove okr šaje. Ipak, raspoređena je u Drugi bataljon. Žao joj je bilo što se morala rastati sa svojom vjer- �nom drugaricom Darom Rodić, sa Cvijetnića odakle je bio i komandant Pilipović, ali joj ni je moglo biti da bira, jer su interesi borbe bili najvažniji, što je shvatala i uvažavala. knjiška brigada, zbog većeg broja brkajlija u njenom stroju zvana i »Brkata bri gada«, zvaniono je formirana 10. februara 1943 godine. Prilikom njenog formiranja brojila je 900 boraca, naoružanih uglavnom italijanskim puš kama i sa nešto različitih puškomitraljeza. Kvalitet boračkog i komandnog kadra bio je dobar. Komandant Desete brigade, pri formiranju, bio je Velimir Knežević, politički komesar Ilija Materić, zamjenik komesara Obrad Malbašdć. Prilikom formiranja brigade Marija je, prvo, bila bolničarka, ali je, ubrzo, na svoju izri čitu želju, prešla za borca, i to bombaša, u Tre ći bataljon, kojim je komandovao Nikola Rokvić, zemljoradnik i radnik iz sela Podova, povi še Drvara. On o prvom susretu s Marijom ka zuje: —Mariju Bursać sam prvi put sreo u febru aru 1943, nekako pri kraju »četvrte« neprijatelj ske ofanzive, na našem terenu, u Trubaru. De seta krajiška brigada je bila tek u formiranju. Sa 18 omladinki iz drvarskog kraja, koje su do šle u moj, Treći bataljun, bila je i Marija. Posta la je borac 2. čete. S njom su u naše redove stu pile i Bosa Torbica, Milka Danić, Seja i Mika Rađenović i još neke drugarice. Bilo je to u vri jeme najžešćih okršaja s Nijemcima na Šatoru, zbog čega su nam te drvarske djevojke i tri-četiri Grahovljanke dobro-došle. Mariju sam zapazio po lijepom izgledu, ve drom duhu i zdravom rezonovanju, što sam pri mjetno dok sam ih raspoređivao, a većina ih je došla sa dužnosti bolničarki. — Druže komandante, radije u smrt, nego da me Švabe živu uhvate! — govorila mi je jed na od tih drugarica. — Ne predajem im se ja do posljednjeg met ka, do zadnje bombe! — presjekla je Marija. — Mi, bolničarke, nismo valjda u tolikoj ži votnoj opasnosti? — jedna će. — Eh, najviše bih voljela do dobijem puškomitra'ljez! — Marija je izrazila želju. — Ako mi baš odmah ne možete povjeriti puškomitraIjez, a ono mi dajte da budem pomoćnik nižandžije teškog mitraljeza. A kako se borim — vidjećemo već u prvom okršaju! ... �— Nemamo toliko mitraljeza, a potrebne su nam i bolničarke! — odgovorio je Rokvić zna jući koliko je tada, stvarno, bila dragocjena sva ka bolničarka, pogotovu iskusna i hrabra. — Druže komandante, hoću da budem bo rac, voljela bih da se ne razlikujem od ostalih boraca, želim da budem u borbenom stroju, mitraljezac, bombaš! — navaljivala je i dalje Ma rija. — Opasno je, Marija; nemaš iskustva, a tak vom ništa lakše nego poginuti... — Opasno je i za druge!... A kako onda da steknem iskustvo, ako mi ne date u borbu?! Uostalom, ako ginu drugi, zašto ne bih i ja?! Nije bilo druge, komandant Rokvić ju je ras poredio u četu kojom je komandovao Pero Pilipović. Evo kako je komandir upamtio Mariju: — Nije bilo borbenog ili bilo kakvog zadat ka kojeg se Marija, među prvima, ne bi prihva tila. Redovno je, sa ostalim drugovima i drugaricama, išla na stražu, u patrole i izviđanje te rena. Na najteže i najopasnije zadatke uvijek se javljala dobrovoljno. Nikada, ma i za trenutak dok je bila s nama, nije željela da ne bude u, što se kaže, prvim borbenim redovima. A kada se, kasnije, našla pri štabu brigade, kao kuvarica, iako je i to bilo po zadatku vojnog i par tijskog rukovodstva i sračunato da se malo od mori i oporavi — učinilo joj se da je zapostav ljena i osjećala se uvrijeđenom, maltene kažnje nom. — Borbe se vode na sve strane, a ja se, jad na, ovdje, u kuhinji, pored kazana, začahurila — govorila je, tužna i čemerna. — Volim da sam sa borcima, pa makar u prvoj borbi poginula. Udovoljili su joj. Vratila se u bataljon. Bila je ciča-zima. I glad. Borci su slabo od jeveni, polubosi. Počeo je i tifus da hara. A ne prijatelj nadire na sve božije strane. Ofanziva je bijesnila i svuda oko sebe zavijala u crno. — Iz Prekaje smo se prebacili na Bobaru — kazuje komandant Rokvić. — Jedan borac, sko ro bos, gladan i go, onako prozebao, odbio je da se dalje bori. Izveden je pred vojni sud. Sta je i mogao očekivati, u takvim uslovima, nego najstrožu kaznu? — Zar te nije sramota!? Ti si mi neki muš karac i partizan! Kolebaš se i prepao si se! Kao �da i mi, žene nismo gladne, bose i gole, pa opet vedra cela idemo iz bitke u bitku! — rekla mu je Marija, sva ustreptala, pred partizanskim stro jem. Njene rijeci bile su strelovitije od strije ljanja. Kolebljivac se postidio i pokajao. , .. ~ A P ,osl.iJe .vatrenog krštenja u prvim okr šajima Manja je bila toliko ushićena da se kod nje zapažala izuzetna hrabrost, odvažnost i želja za podvizima — svjedoči komandant njenog bataljona Nikola Rokvić, pa nastavlja: — S pravom se može reći da nije bilo ak cije u kojoj se Marija nije isticala, da se iz nje nije vratila sa ponekom zaplijenjenom puškom, pištoljem, mitraljezom i drugom ratnom opre mom, što bi, s ostalim borcima, zaplijenila. Nabrojaću samo neke Marijine podvige, kojih se dobro sjećam: — U »četvrtoj« ofanzivi, u borbama na Plo čama, istakla se u likvidiranju dvojice Nijema ca i iz akcije je donijela dvije mašinke; — u Strmici, kraj Knina, s drugovima je ubila tri četnika i donijela tri zaplijenjene pu ške; — između Šatora i Gnjata, pod Dinarom, vo đena je borba sa četnicima popa Đujića i »voj vode« Bogunovića, u kojoj je Marija, sa svojom desetinom, zaplijenila šest pušaka, i, na opšte čuđenje, sve ih donijela u četu; — u ljeto 1943. godine, u bici za Livno, Ma rija je prva upala u jedan ustaški bunker, gdje su likvidirana tri ustaška koljača, i iznijela nji hovo naoružanje, među kojima je bio i puškomitraljez; — u Prkosima — Marija je triput jurišala na njemačke bunkere. .. Govorila je često: — Kakav si u borbi! — takav si i borac i čovjek! ... Služila je za primjer drugima. Borce je hrabrila uoči akcija. Jenjavala je »četvrta« ofanziva. Partizanske snage su se sređivale i popunjavale, sve uspješ nije se odupirući neprijatelju, pripremajući se za nove napade. Deseta krajiška brigada je, u maju 1943, bila na području Šatora. Borci Trećeg bataljona imali su predah na Tičevu. Evo jedne slike koju su odatle ponijeli preživjeli borci: �— Bombaš Marija Bursać je, sa ostalim drugaricama, iskoristila topao sunčan dan da, na obližnjem planinskom potočiću, opere nešto svo je odjeće i odjeće svojih drugova. Dok su muš karci čistili i podmazivali oružje, drugarice su prale njihov i svoj veš, krpile odjeću, "prale ča rape, dotjerivale s e ... Sada je Marija izgledala kao prava partizan ka. Umjesto klotne kiklje, crvenog pletenog džem pera, opanaka i košulje od domaćeg tkanja, u čemu je došla u brigadu, sada je imala gotovo kompletnu uniformu italijanskog vojnika (zelen kastu bluzu i hlače), a na glavi, preko bujne ko se upletene u debele pletenice, partizansku kapu sa crvenom zvijezdom izrezanom od ličke »crljenkape« ili dalmatinske »čoje«, što je partizan skim borcima darivao narod Like, Dalmacije i Krajine. Imala je i pušku, kratku »talijanku«, opasač sa po dvije bombe s obje strane, te fišeklije pune municije. Bilo je to nakon borbi koje ie Deseta kra jiška, zajedno sa Četvrtom krajiškom i još ne kim ličkim i dalmatinskim jedinicama, vodila na sektoru Knina. U tim okršajima Marijina bri gada je postigla zapažene uspjehe, a u borbama se naročito istakla mlada Drvarčanka Danica Materić. DRAMA DANICE MATERIC U knjizi »Krajiške brigade«, izdatoj 1953. godine, sem ostalog je zapisano da »druga žena borac \z sastava Desete krajiške brigade, pored Marije Bursać, proglašena za narodnog heroja Jugoslavije — jeste Danica Materić«, siromašna seljančica i seoski sluga, rođena 1921. godine u Trninić-Brijegu — Šipovljandma, kraj Drvara. Kada je 1927. godine, iznenada i od teške jektike, umro Jovan Materić, radnik u Fabrici celuloze, iza njega je ostalo šestoro djece: četi ri sina i dvije kćeri. Danica, četvtrto dijete, ima la je tada tek šest godina, tako da oca čestito nije ni zapamtila. Siromaštvo se uselilo u kuću poluproletera iz zaseoka Golubić, između Tminić-Brijega i Šipovljana. Negdje 1929/31. Daničin ujak Nikola Tadić, siroče iz prvog svjetskog rata, nastanjen u plod noj Slavoniji, u okolini Bjelovara, odvede Da5 M arija B ursać 65 �niču »kod sebe«, ali ubrzo je »da u najam« Kati Koprivnjak, iz sela Predavač. Tu je ostala sve do kraja 1936. godine. Kada se vratila u svoj rodni kraj, Danica je bila već stasala 15-godišnja djevojka. Imala je smeđu kosu, malko dugu ljasto lice i blage tamnomodre oči. Bila je pra va ljepota-djevojka. I sve ono »što je naučila u Šlavuniji« — jednu novu kulturu i običaje, druk čije nego u drvarskom kraju — upotpunjavalo je Daničinu skromnu ličnost. O njoj će se ubr zo pročuti po okolnim selima i u radničkom Dr varu. Počeće i zagledanja prvih momaka, ali... Ubrzo će doći strašni drugi svjetski rat i dani mladosti i Danice Materić krenuće sasvim drugim tokovima. Već od prvog dana narodnog ustanka, 27. ju la 1941. godine, Danica Materić će biti među pr vim i najaktivnijim djevojkama i ženama rad ničke i revolucionarne drvarske doline. Bila je član Odbora fonda, organa za snab dijevanje ustanika hranom, odjećom i obućom — na bazi dobrovoljnih priloga naroda. Danica Materić je ubrzo iza ustanka prim ljena u SKOJ, a krajem 1941. godine postaće i samom početku 1942. godine, negdje u januaru ili februaru, postala je i član Komunističke par tije, i to među prvim omladinkama i ženama Drvara. Valjda nijedna djevojka iz okoline Drvara nije tako brzo i uspješno politički napredovala kao Danica Materić; za nepune dvije godine, od početka ustanka do početka aprila 1943. godine i Daničine tragične smrti, mlada seljančica iz Šipovljana kraj Drvara imala je više političkih funkcija, među kojima: član Opštinskog i Sreskog komiteta KPJ, član Opštinskog i Sreskog od bora AFŽ-a, član Opštinskog i Sreskog odbora Narodnog fronta, član prvog Sreskog narodnooslobodilačkog odbora D,rvar itd. Danica Materić je bljesnula kao zvijezda me đu drvarskim djevojkama. Ali, Danica iz Drva ra, kojoj su sasvim slučajno nadjenuli ime naj veće i najljepše zvijezde, doživjeće sudbinu zvi jezde koja je najsvjetlija ikada pada. Početkom februara 1943. godine u prvom borbenom stroju Desete krajiške NOU brigade je preko 900 boraca. Danica Materić je zamje nik političkog komesara 3. čete Četvrtog bataljona. �Kada je, 7. oktobra 1943. godine, u Bugojnu, Deseta brigada ušla u sastav Pete divizije — Da nica Matgrić više neće biti u borbenom stroju, ali će živjeti legenda o n joj... Jenjavala je »četvrta «neprijateljska ofanziva. Glavnina snaga NOV i POJ odavno se probi la preko Neretve i već je u dolini divlje Drine. Uskoro će i sudbonosna bitka na Sutjesci... A, ovamo, na tromeđi Like-Dalmacije-Krajine, vode se žestoke borbe sa neprijateljem, naro čito sa četničkim snagama popa Đujića. Pored Desete, tu je i Četvrta krajiška, zatim jedinice slavne Šeste ličke proleterske divizije »Nikola Tesla«. Dolazi i do čuvene bitke na Golubiću, po red Knina. To će biti posljednji i najveći pod vig hrabre Drvarčanke Danice Materić. Zbog to ga će ona ući u legendu — postati druga žena drvarske doline koja će dobiti najviše odliko vanje — Orden narodnog heroja. Drvarčanka Marija Bursać je prva, a treći Orden heroja, tri decenije poslije oslobođenja, dobiće hrabra Dr varčanka Mika B osnie... Prema kazivanjima Daničinih saboraca i rod bine, zapisaćemo ono što je najbliže istini o po sljednjem boju i dramatičnoj smrti te odvažne djevojke. Bitka u selu Golubiću i zaseoku Kijevo sela Vrpolja vođena je 4. i 5. aprila 1943. godine. Is tovremeno, vršeni su napadi na selo Pađane, Strmicu i širu okolinu jugoistočno i sjeveroza padno od Knina. U borbama s Krajišnicima sa de jstvu ju i borci Splitskog NOP odreda, te ne ke ličke jedinice. Borbe su bile žestoke i duge. Četnici su se dobro snalazili, jer su odlično poznavali teren, pa su i italijanska dejstva bila sve opasnija. Po što iz pravca jugoistoka nije bilo partizanskog udara prema školi u Kijevu, gdje je bilo glav no neprijateljsko uporište, moralo se i odstu pati. Praskozorje se više pretvaralo u pravu zo ru. Svitao je novi dan. Odstupanje je bilo ote žano, a Četvrti bataljon je već bezmalo deset kovan. U najtežoj situaoiji našla se upravo Tre ća, Daničina četa; u najkritičnijem trenutku os tala je potpuno odsječena. U međuvremenu, čet nici su poiskakali iz škole i zauzeli nove položa je. Obruč oko prorijeđene partizanske jedinice stezao se sa svih strana. Četnioi su pozivali par tizane na predaju, a ovi su im »odgovorili« me cima, kratkim rafalima i bacanjem bombi. �68 — Juriš, drugovi! ... Naprijed, Krajišnici! ... Ura »brkata« — uzvikivala je, bodreći svoje saborce, Danica Materić. — Zalomi desno krilo... Pravac škola! — odjekivali su poklici. Između kuća-zidanica i kamenih ograda hra bri partizani su se probili do same škole u Ki jevu. Bombaši su izbili do kamena-međaša na rubu školskog dvorišta. Iz škole neprestano štekti mitraljez. Kiša metaka fijuče na sve strane... Svanulo je. Dan je oduvjek bio neprijatelj onima koji napadaju, a mogućnost za spas oni ma koji se brane. Taj sunčani 5. april 1943. bio je koban za djevojku iz Drvara Danicu Materić, borca-bombaša i komunistu-komesara čete. — Predajmo se, drugovi, nema nam drugog izlaza! — oglasio se teško ranjeni borac. — Partizani se ne predaju! ... Borićemo se do poslednjeg borca! — rekla je Danica i izdigla malko glavu — da osmotri. — Pokušaćemo da se povučemo! — rekao je drugi borac. — Eh, dan nas je izdao! — procijedila je Danica. Baš u tom trenu neprijateljsko tane pogodi hrabru partizanku Danicu Materić. Prema pri čanju mitraljesca Đure Kralja, Danicu je metak pogodio u potiljak. A prema svjedočenju drugog njenog saborca, Esada Bibanovića, Danica Ma terić je, u nekoj uvalici na sredini brda Mali Veljuh, pogođena metkom u grudi, pored samog srca, i to iz puške nekog četničkog kurira... Daničinu dramu, ipak, izgleda da niko nije vidio. I to je pogodovalo da se o njenoj smrti ubrzo ispletu čitave legende: o tome kako su je se četnici dokopali, kako su je i gdje mučili i ponižavali, od položaja do centra Knina, vodeći je nagu kroz narod, itd. Šta je od toga svega tačno, a što plod mašte naroda koji je uvijek veličao i pamtio svoje prave junake, teško je re ći, tim prije što ni poslijeratna istraživanja o tome pod kakvim je okolnostima Danica izdah nula nisu dala očekivane rezultate. Zna se sigur no da se i u toj borbi herojski borila i da je njeno tijelo, sa lješevima još 22 muškarca, zako pano u rupama iz kojih je ranije vađena pržina, u selu Vrpolju, odakle su joj posmrtni ostaci prenijeti 4. jula 1956. u zajedničku partizansku grobnicu u Kninu. �Poslije tih borbi oko Knina, na brigadnom savjetovanju su istaknuti i pohvaljeni mnogi ne ustrašivi mladi borci, a među njima, posebno, drugarice Marija Bursać, Danica Materić i Zora Danić, Marija i Zora su to, pak, primile sasvim mimo: — Borile smo se kao i ostali drugovi! — odsjekla je kratko Zora Danić. — Ne želimo ništa više nego da dokažemo da možemo sve što i muškarci! Ova borba je i borba za ravnopravnost muškaraca i žena — ob jašnjavala je Marija, kao da se branila od tih pohvala. Danica Materić nije više bila među živima... POSLIJE PRELEŽANOG TIFUSA Komesar Desete krajiške brigade postao je Nikola Kotle. On se nekih detalja iz tih borbi ovako sjeća: — Marija se istakla kao bombaš u jurišima. Dobrovoljno se javljala za sve! . . . Ali s proljeća 1943, u onoj golgoti četvrte ofanzive, bila je is crpljena i omršavila; poboljevala je, pa sam joj naredio da se povuče na lakšu dužnost, pri Šta bu brigade i u komoru, da se tu malo odmori od marševa i bitaka i oporavi za nove teške za datke. — Šta ću ja ovdje, dokona?! Hoću nazad, u četu! — bunila se, čak javno protestvovala, ali je, komesarskim autoritetom, ubijeđena da os tane još kratko vrijeme. Jedva je izdržala mjesec dana i, uporno tra žeći da ide među borce, ponovo se javila kome saru na raport: — Druže komesare, da ja nisam što pogri ješila kada me još držite u zaštitnici?! — Nisi, Marija, ali si oboljela, islabila, što bi rekli tvoji — odgovorio joj je drug Kotle, koji se i danas tog »zvaničnog« susreta s njom živo sjeća: — Znao sam joj dobro: i oca, i mater, i bra ću, njihove i Marijine zasluge za naš pokret, za borbu, znao da je ona mnogo dala za pozadin ski rad, za okupljanje omladine i djelovanje AFŽ. I sada, u borbd, prednjačila je još ovako iscrpljena. Pribojavao sam se da ozbiljno ne �oboli, pa, rekoh, da je malo poštedimo. Ali ona se ne da pa ne da. Hoće naprijed, u bombaše r opus tih. O-tišla je u svoj Treći bataljon, a s njim će, ubrzo, u svoj poslednji juriš, na Pr kose. Za vrijeme kratkog oporavka pri Štabu bri gade, u kuhinji i sa rekonvalescentima, Marija je dobila zadatak da ode u Komandu mjesta Drvar. Usput je svratila na Kamenicu, da pozdra vi roditelje, rodbinu i svoje suseljane, drugove i drugarice koji su ostali u selu. Došla Marija! — brzo se pronio glas kroz Kamenicu. Niko nije pitao: koja i čija Marija; svi su znali da se radi o dolasku iz brigade Marije Bursać, Jokime i Nikoline kćeri. I požurilo je, i mlado i staro, da je vidi, od nje čuje kako im je u jedinicama, da se raspi taju za zdravlje svojih. — Divno nam je u brigadi! Svi su živi i zdravi — kratko je odgovarala, počinjući i sama s pitanjima. — A bojiš li se, Maro, kad pucaju puške i gruvaju topovi? — pitale su je drugarice. — U početku sam se malo bojala, naročito ikad meci fijuču oko ušiju, ali sada se više ne plašim ni topovskih granata! Navikla sam i na štektanje mitraljeza. Akio se mora poginuti — svejedno je danas ili sutra, od topa ili puške. — A šta si ti u brigadi, je si li bolničarka? pripitkivali su je. — Drugovi su me ubeđivali da budem bolni čarka, čak referent saniteta, onda da radim u komori, ali ia sam željela da budem borac, ra me uz rame s drugovima. Htjela sam u mitraijesce. I postala — dobrovoljac i bombaš... — Imate li hrane i duvana? ... Gdje spava te?. .. Šta jedete? — redala su se pitanja. — Mogu da vam kažem da među nama vla da veliko drugarstvo i međusobna bratska lju bav i poštovanje. Ono, nema duvana, ali kada se slučajno odnekud nađe jedna cigareta — on da je svi od reda puše, sve dim po dim, dok ne dogori. Tako se dijeli i posljednje parče kruha! — Veselite li se? ... Ima li kola i pjesme? ... - pitanjima nema kraja, ali Marija mora dalje. — Moram vas sada ostaviti; put mi je da lek i naporan, a i neprijateljski avioni ometa ju kretanje... �— Marija, znaš li da nam je još u životu ona naša kamenička zastava, što je sašivena od tvoje crvene svilene haljine. Na njoj je i žutom svilom izvezen srp i čekić i petokraka! — doba cili su joj i ona je, sva razdragana, žurno nesta la u grmoviti kamenjar. Kako se iz ofanzive vratila gotovo bosa, otac Nikola joj je napravio opanke oputnjake od prijesne goveđe kože. U tim opancima će po ći i u poslednji juriš, na Prkose, u njima preležati rane, a u njima je i sahranjena, na Spasovini. Sa jenjavanjem neprijateljske ofanzive do šao je vrhunac još strašnije ofanzive — pjega vog tifusa. Opaka bolest je, na kraju, obhrvala i Mariju koja se dugo s njom hrabro hrvala. Sredinom 1943. nju su iz brigade, privremeno, uputili kudi, da se koliko-toliko oporavi od bo lesti. Tu ju je, u krevetu i krajnje iscrpljenu, zatekao Đura Sabljić, kada je došao da prisu stvuje partijskom sastanku u kući roditelja Ma rije Bursać, na Kamenici. — Hoćeš li, Marija, tako iscrpljena, da i daije ostaneš u brigadi? — pitao je Sablj'ić. — Ovo će me, Đuro, brzo proći — odgovo rila mu je. — Da vidimo sa Okružnim komitetom i sa štabom Desete brigade, pa da se više ne vraćaš bolesna i iznemogla. — Ne želim da ostanem u pozadini. Cijenim ja taj rad, ali ima za to i drugih, boljih od me ne. ćim malo ozdravim — odoh ja u svoju De setu! I — otišla je, a da još nije bila sasvim ni prezdravila. — Posljednji put je došla kući kada je nje na brigada naišla kroz Kamenicu — prisjeća se Marijin brat Vaso. — Iznenada je banula, obje sila se majci oko vrata i pitala za oca. Zatim je ušla u sobu, prišla svojem djevojačkom kovčegu koji je sada bio već skoro potpuno prazan. Ni je ga otvorila, već je samo malo posjedila na njemu, stavivši pušku preko koljena. Uzdahnula je i pogledom se oprostila sa svojom sobom, izljubila se sa svima nama. Dugo je majka Joka gledala za kćerkom i za kolonom boraca koja je odmicala Kamenicom - u nove borbe... �MARIJA NA PRKOSIMA Borbci na Prkosima, u kojoj je Marija Bursać doživjela svoj najblistaviji trenutak, vođe na je u noći između nedelje i ponedeljka, 17/18. septembra 1943. godine. O njoj je, u jednom od zvaničnih izvora o našem NOR-u, »Hronologiji oslobodilačke borbe naroda Jugoslavije 1941— 1945«, na str. 545 zabilježeno: »U s. Prkosima (kod Kulen-Vakufa) dva bataljona 10. krajiške brigade i udarni bataljon Drvarsko^petrovačkog NOP odreda IV udarne divi zije NOVJ napali i, poslije žestoke borbe, uni štili dijelove 373. legionarske divizije. Izbačeno je iz stroja oko 250 neprijateljskih vojnika, dok su jedinice NOVJ imale 22 pogi nula (među kojima je i borac-bombaš 3. bataljona 10. krajiške NOU brigade Marija Bursać, na rodni heroj) i 44 ranjena. Zaplijenjeno: 4 haubi ce, 10 puškomitraljeza, 1 mitraljez, 5 tromblonskih pušaka, 2 minobacača i drugo oružje.« Hrabra, ponosna i prkosna Marija Bursać uvijek je bila željna borbe, a možda nikad željnija kao uoči juriša na Prkose. Upravo susreta sa njom, dok je Deseta brigada hitala na taj za datak, ovako se sjeća Đorđe Torbica Đoko, pr voborac rodom iz Drvara, a u to vrijeme mla di partizanski obavještajac: — Iz predjela Bosanskog Grahova, preko Kamenice, kolona je krenula prema Prkosima. I tada sam vidio Mariju. Koračala je u koloni. Njene krupne svijetlo-kestenjaste oči kao da su bile malko potamnile. Mi'lo lice više nije bilo okruglo kao prije bolesti. Sada je bilo blijedorumeno i nekako je odavalo sjetu. Crte te inteli gentne i odvažne žene, druželjubive, spremne za smijeh, šalu, pjesmu i igru — dopadale su se svima. Zbog toga su, valjda, i svi željeli da su s njom, da s Marijom razgovaraju, da uz nju ko račaju, da se s njom smiju. — Kako si, drugarice Marija? — upitao je prolazeći, Torbica. — Odlično! Jedva čekam da čujem »ura« 1 da jumem na fašiste! Ona će, stvarno, samo koji sat kasnije, za vrijeme strahovite borbe na Prkosima, za Zorom Danić, jurišati na čelu bombaških grupa i uzvi kivati: �— Razbucaj, Stevanija! . . . Opkoli, Mileva! — čime su hrabri Krajišnici, zanijeti borbom, zamjenjivali borbeni poklič »ura«. Miika Knežević Mika, borac Marijine čete, sjeća se da su na Prkose krenuli sa Jelinog Po lja, više Tiškovca. — Spustili smo se u drvarsku dolinu i za noćili u Bastasima. Dalje smo išli pored Pasijaka, kraj Oštrelja, rubom Klekovače: Kolunić — Medeno Polje — Bjelaj. Noću oko 10 sati stigli smo na Prkose. Prije nego što su krenuli u napad na brdo Krmarušu, komandant bataljona Nikola Rokvić je održao kratak govor i dao borbene zadatke. Na kraju je pitao: — Drugovi i drugarice, borci, ako ima ne ko među vama ko se plaši da ide u ovaj okršaj — neka slobodno istupi iz stroja. Niko se nije javljao. — Ko se i malo boji, i ko će stvarati pani ku, neka se jaVi ! . . . — Druže komandante, imam troje male dje ce, a predosjećam da ću noćas poginuti! — ja vio se samo jedan brkajlija. — Dobro, možeš izostati! Izostao je i ostao živ. Prvi plotun na Prkosima ispaljen je, kako se sjeća Nikola Rokvić, komandant 3. bataljona Desete krajiške NOU brigade, 17. septembra u 23,10 časova: — Prikrali smo se brdu Krma ruši što smo mogli tiše i opreznije. Svi koji su imali cipele sa đonom i potkovicama — izuli su se. Cigarete su odavno ispušene! Samo šapat i gestikulacije. Ali, septembarska mjesečina bila je — kao dan. Čuje se samo veselje Nijemaca i »Crne le gije«, iz bunkera, gore na brdu, gdje se, očigled no, osjećaju bezbjednim. Pirkao je blag povje tarac, iz pravca njihovog osinjaka prema nama, pa smo sve čuli. U akciji na Prkosima učestvovale su slije deće partizanske snage: 2. i 3. bataljon Desete krajiške brigade, Udarni bataljon Drvarsko-petrovačkog odreda i Vakufska četa tog odreda, u svemu oko 700 boraca, protiv dobro utvrđenog neprijateljskog diviziona sa oko 900 odlično na oružanih vojnika. �— Prvi napad je bio tako silovit da smo — računajući na iznenađenje neprijatelja koji je, očevidno, bio u pijanom raspoloženju — očeki vali brzo likvidiranje čitave neprijateljske posa de na brdu Krmaruši — sjeća se komandant Rokvić. — Ali, koliko god smo mi silovito napa dali toliko se i neprijatelj snažno odupirao. Jedan za drugim uslijedila su tri naša ju riša! Bio je to pravi ratni pakao. Negdje u to ku drugog juriša, možda između 2 i 3 sata uju tro 18. septembra, kad je bilo najgušće, pored mene grunu neprijateljska granata. Eksplozija me snažno odbaci i izbi mi dah. Na sreću — nisam ni ogreban. Otresoh se od prašine, počekah sekundu-dvije da se malo raziđe dim, kad, iza obližnjeg grma — Marija. Sprovodi četiri ne prijateljska podoficira. — Sta je to, Marija?! — pitam je iz zaklo— Ta, vidiš i sam: uhvatila sam četiri fašis ta iz artiljerije — kaže mi, očito iznenađena, jer me, vjerovatno, nije vidjela u onom krkljancu. Naredih joj da nama prepusti podoficire, pa dodadoh: — Bravo, Marija! Dosta je od tebe, sad se malo povuci dok... — Nisam stigao ni da joj do kraja kažem šta sam mislio, a ona se, na ćelu voda u kome je bila oolitički delegat, već stvorila u najgušćoj vatri, oko neprijateljske baterije. Odande sam joj, u jednom od kratkih prekida pucnjave, čuo poklič i poziv: — Drugovi, drugovi, zaplijenili smo njemač ke topove! ... Ko zna da s njima rukuje, neka požuri ovamo. Treba neprijatelja gađati iz nji hovih topova!... U neposrednoj blizini zaplijenjenih njemač kih topova nije se našao niko ko umije da s nji ma rukuje. Mariji se nije odazvao niko. Onda je ona poželjela da to uradi sama. Razumije se, ni je išlo. Zatim je pokušala da topove ošteti i izvuče zatvarače. Dograbila se neke željezne poluge, udarala njome po cijevima. Odjeknule se u nekolike snažne detonacije. Sa ioš nekoliko boraca — bombama je oštetila zaplijenjene topove koje je bilo nemoguće izvu ći, a nisu dali da neprijatelju dospiju u ruke. �Ubrzo je uslijedio i novi protivnapad nepri jatelja. I treći naš, partizanski juriš na neprija teljska uporišta Prkosi, na brdo Krmaruša. Marija Bursać je za kratko vrijeme zauzela busiju pokraj zaplijenjene i oštećenje neprija teljske haubice. Pa opet na juriš. Pripasala je oko sebe dva reda bombi i po čela pritrčavati najbližim neprijateljskim bun kerima. Na čelu bombaša i sa njima — uništi la je posadu tri neprijateljska ounkera! Tada je primjetila da je jedan od njenih drugova bom baša pao, teško ranjen. Prišla mu je i počela da mu ukazuje prvu pomoć. Odjednom je, iznena da, pored same nje, eksplodirala minobacačka granata. Ranjena je u obje noge, ali joj je naj teže povrijeđeno stopalo desne noge. Prosto je bilo raznijeto. Skakućući na jednoj nozi, posrćući i puzeći, sklonila se u najbliži zaklon. Sada već na opasaču nije imala ni jedne bombe, sve ih je baci la na bunker, među topdžije. A u juriš je pošla sa njemačkim karabinom i četiri bombe, dok je usred borbe, ono kada mi je privela četiri za robljena podoficira, već imala novu njemačku strojnicu, nekoliko šaržera municije u torbici i čitav niz bombi na opasaću. Sve je to »poslala« legionarima zaleglim na Krmaruši. Mnogi su ta mo i ostali ležeći zauvijek. Sada je Marija pala, pred narednim bunke rom, nemoćna da, i pored sve odlučnosti i hrab rosti, likvidira nove posade, otima i baca bom be, kosi rafalima. Na teško ranjenu Mariju naišao je njen drug s Kamenice, omladinski rukovodilac Trećeg bataljona, Nikola Bodroža: — Marija, sestro, pa ti si teško ranjena?! — Muči, Nidžo, nije to ništa! — Možeš li da se sama povučeš? Ako mo žeš — ja bih dalje, u borbu... — Ne mogu ,izgleda, sama, ali, izdržaću ov dje, a ti samo hajde naprijed — udri fašiste! Dok je Bodroža kretao u novi napad čuo je n jene riječi: — Živa ne smijem pasti neprijatelju u ruke! Na to se povratio, uzeo je na rame i izvu kao sa poprišta najžešće borbe. Sklonio ju je nešto pozadi, na mjesto koliko-toliko zaklonje no od vatre. �Tu je, sem ostalih, bio i komandant Drugog bataljona Mićo šušilović, u istom protivnapadu i takođe od granate, ranjen u desnu ruku. — Tebi, druže Mićo, ruku razni jelo — rekla je Marija kada ga je čula i vidjela. — Grunu granata, a geler se zari u moju desnicu! — Eh, prokleti fašisti, platiće oni sve naše žrtve! — Najteže mi je što me rani baš u trenut ku kad sam nanišanio i taman htio da potegnem obaraču... — I mene, brate, rani baš kad sam htjela da pomognem ranjenom drugu! — odgovori Ma rija, pa nekako naglo ućuta. U međuvremenu, opkoljenom neprijatelju je, dobro utvrđenom i naoružanom, još brojča no jakom, stiglo pojačanje od Vrtoča; bila je to motorizovana kolona od 400 do 600 vojnika. Ta ko osnažen, pošao je u novi, treći po redu protivnapad. Pred tom silom, koja još nije imala samo tenkove, četvrti juriš Krajišnika je morao biti obustavljen, tim prije jer je prijetila opas nost od pristizanja pojačanja legionarima i od Kulen-Vakufa, odnosno njemačke avijacije, jer je već svanjivalo. Sve u svemu, paklena bitka na Prkosima, računajući i puškaranja prilikom izvlačenja ranjenika, trajala je 4 do 6 časova. Moralo se nazad, uz znatne gubitke, ali je nepri jatelj pretrpio teške žrtve i izgubio velik ratni plijen. HEROJSTVO ZORE DANIĆ Doja Kovačević — Grahovac je, zajedno sa Darom Grubor, Milkom Trikić i Dukom Jović, prva ponijela nosila na kojima je bila Marija. Doja je, inače, s Marijom Bursać na Prkosima bila u istoj desetini. Zajedno su tri puta jurišale i uzmicale, a četvrti put se — povukle. U toku tako dramatične borbe nabrzinu je grabljeno neprijateljsko oružje, odjeća, municija. Doja je izvukla »hrpu pušaka«, dva puškom itral jeza, tri uniforme sa svom spremom (pištoljima, opasačima, fišeklijama, bajonetima...) Kad bi se mje sec skrivao iza oblaka prostor su osvetljavale nje mačke rakete. �— Za sudbinu nekih boraca iz borbe sa Pr kosa nikada nismo tačtno saznali, a smrt ili ra njavanje mnogih smo gledali. U najbolniiem sjećanju mi je ostao prizor pogibije naše hrabre drugarice Zore Danić, iz sela Šipovljana poviše Drvara. Kad god su sumirani rezultati borbe, po sebno bitke na Prkosima, Zorino ime je spomi njano uz Marijino. Ta vitka, koštuniava crnka, bakrenastog lica, obično je bila tiha i povučena, a u borbi nezadrživa, hrabra i uvijek prva. — Razbucaj S te ... — zaustila je borbeni po klič za juriš ali ju je metak pogodio pravo u otvorena usta i presjekao joj glas... Na brzinu su je drugarice izvukle sa vatre ne linije, privukle prvoj gomili kamenja i gru bo zatrpale. — Tek kada smo Zoru sahranili u kamenja ru i razidjelili oružje, odjeću i municiju, vidjeli smo da se niko nije sjetio, niti je za to bilo vre mena, da sa ubijenih fašista skinemo cipele, ma da je i bosih među nama bilo više. Krenulo se u pravcu odakle je i počeo na pad. Naišli smo na Mariju Bursać, sa Kamenice i Miloša Pilipovića, sa Boboljusaka. (I Miloš će kasnije, kao i Marija, podleći ranama zadobijenim na Prkosima). Zatekli smo ih kako leže na sred uskog seoskog puta, krčeriika. Znali su da ćemo ih naći i ponijeti! Odatle su »civare« (nosila) ponijele četiri drugarice. A Marija je s nosila počela — da pjeva!... U izvještaju štaba Drvarskog NOP odreda štabu Petog korpusa NOVJ, ističe se i junaš tvo »drugarice Zore Danić, koja je pred svojim bataljonom jurišala na neprijateljske rovove i bunkere« i »bila smrtno pogođena«. Poginula je »jurišajući neustrašivo, uz vrisak i pjesmu« i bacajući bombe »na neprijateljske rovove i bun kere«. Zora je, kako je u izvještaju pisalo, »pred svojim bataljonom jurišala na neprijateljske ro vove i bunkere vičući: 'Razbucaj Stevanija!’ Na kon nekoliko minuta bila je smrtno pogođena«, i, u kratkom zatišju između dva juriša, »zako pana u kamenjaru pokraj stare ceste Kulen-Vakuf-Prkosi-Vrtoče«. Zora Danić je, prema riječima njenog stri ca Bogdana Danica Boška, nosioca »Partizanske spomenice 1941«, rođena 1920. godine u Selu Šipovljani, kraj Drvara. Otac Nikola, pozadinski �78 aktivist NOP-a (umro u 84. godini, u Krajišniku, kod Zrcnjanina) i m.'.ika Đurđi ja Kecman — Pe ru;, sa Trninić Brijega (umrla prije rata) imali su dvije kćerke: Zoru i Maru. Zora je završila četiri razreda osnovne škole u Drvaru, a zatim se uključila u rad napredne drvarske omladine. U to vrijeme održavala je čistoću u seoskom Domu kulture i čitaonici, u Šipovljanima, i sa ma učestvujući u kultumo^umjetničkom radu, Bila je radna i vrijedna, mještani su je voljeli i zvali je »Sirota«, jer je rano ostala bez majke. Čim je počeo narodni ustanak u Drvaru Zo ra se, sa ostalom omladinom Šipovljana i dru gih sela, uključila u razne akcije vezane za narodnooslobodilački pokret i prednjačila u selu. Tu aktivnost nastavila je i u drugoj ratnoj godi ni, kao skojevka. A kada je došlo do formiranja Desete krajiške brigade, Zora se dobrovoljno ja vila u borbene redove. Kao borac i bolničarka učestvovala je u bitkama na podnožju Dinare, oko Knina i drugim. Posljednja Zorina borba bi la je — na Prkosima. Poduža kolona boraca i ranjenika brzo se formirala i od Krmaruše kretala u pravcu Dr vara. Teško ranjenu Mariju Bur'sać drugarice su donijele do jedne kuće u selu Stjenjani, pod Čiovkom. Pored ognjišta je prostrto malo slame i preko nje čist čaršaf. Kršna planinka odmah je ranjenoj Mariji ponudila šoljicu mlijeka. Svakim minutom, zbog sve većeg isticanja krvi kroz ranu na raznešenoj peti desne noge, Marija je postajala sve bljeđa i nemoćnija. Ali, uiprkos svemu, kao da je svakim časom posta jala sve razdraganija, veselija. Razgovarala je sa svima. Čini se kao da je govorom htjela da otjera bolove i pomisli na ono najgore — smrt. Smogla ie snage da popije nepunu šolju tople varenike. Stalno je govorila drugaricama: — 'Ajte vi sa jedinicom, lako je za metne, stići ću ja!... Ranjenu ju je sreo i Vladio Grujić, onda skojevski aktivist. On je pripadao vodu za obezbijeđenje u Drvarsko-petrovačkom odredu. — Zaobilazeći kolonu sa ranjenicima, odjed nom smo čuli da neko uzvikuje parole i pjeva. Bila je to Marija Bursać. Čulo se, sa nosila: »Svi u borbu — za slobodu!«, »Naša je po bjeda!«, »Smrt fašizmu!«... �I pjesme su bile borbene, motivisane Mari jinim trenutnim stanjem zdravlja i bolovima ot vorene rane. Više puta je ponavljala tada veo ma popularnu partizansku pjdsnu »Naša borba zahtijeva — kad se gine da se pjeva!«, pa »Om ladinku Maru« i druge. Među ranjenicima je bila i Milka Knežević Mika, rodom iz Velikog Cvijctnića, koja je u toj borbi bacila na neprijatelja 5 »kragujevki«; za robila 4 neprijateljska vojnika, spasila nekolika ranjena borca i, na kraju, zadobila tri rane. PJESMOM PROTIV BOLA Poslednje putovanje smrtno ranjene junaki nje Marije Bursać počelo je sa Prkosa, a zavr šilo se u Vidovu Selu i Spasovini. Nosili su je saborci, i omladina sa terena, na putu dugom dobrih 50 kilometara. To je put po bespuću, na poran i za momka bez bremena. Išlo se bez odmora. A rane sjeku i peku. Bezumno bole. Mrtav znoj probija... — Jesam li vam teška? — pita, po koj'i već put, Marija one koji je nose na nosilima. — Nisi nam teška, Maro, nisi! — odgovara ju njeni drugovi i drugarice, novopridošli i čili mladići i djevojke, iz sela kroz koja se prolazi i koji sami podnose svoja još vitka pleća pod nosila. Marija, prkoseći smrtnim ranama i boreći se pjesmom protiv bola, baš kao bombom protiv Švabe, pjeva sa nosila: Bolna leži omladinka Mara, Sa svojom se majkom razgovara: Mila majko, budi me u zoru, Primakni me,mojemu prozoru, Da ja vidim prije bjela dana Proletersku četu partizana, I pred četom mojega dragana; Da joj vidim samo desno krilo, Mislim, majko, lakše bi mi b ilo... Stigao je sa Prkosa tužan glas i na Kameni cu. Marijina majka Joka, sa grupom Kameničana, sišla dolje, u dolinu Unca, da presretne par tizane, da kćerki, bar materinskom miloštom, vida rane: �— Mila moja majko! — pridigla se da se iz ljubi s Jokom. — Zašto, 'ceri, pjevaš? Zar ti je sada do pjesme! — Ne boj se majko, ne boj, sve će se dobro svršiti! — Jadno mi i prežalosnio dobro, moja Maro! — Je li, majo, tata dobro? — Dobro je mojoj kući, bogme, reklo zbo gom kad mi je tebe tako ustrijelilo, sokoliće moja. — Gdje su Duško i Milka?... Jesu li zdravi? — Svi smo dobno, sem tebe, muko moja, mila!... — A kako je na našoj Kamenici, šta ima novo? — Sve je dobro, milošto moja, samo da nam ti ozdraviš! — odgovara majka Joka. Čim ču da su svi njeni najmiliji dobro, da je na Kamenici dobro — Marija zapjeva: Mila majko, kad u borbu pođem, Ti ne plači, ako ti ne dođem! Naša borba zahtijeva — Kad se gine da se pjeva! Među ranjenim drugovima iz Trećeg bataljona bili su: Rajko Pilipović, teško ranjen u pre dio vrata (ostao živ), Rade Rodić, sa Osredaka (također prebolio rane), Obrad Ševo i drugi. Od drugarica najteže su bile ranjene: Mari ja Bursać — u petu desne noge, Zorica Marinković — takođe u nogu, Mika Knežević — u de snu nogu, ruku i glavu. Prvo su sa Očijeva, prema Drvaru i parti zanskoj bolnici u Vidovu Selu, odnijeli^ ranjene drugove, pa su drugaricama rekli da još čekaju, dok ne stigne omladina iz susjednih sela. Pred očima su im još lebdjele strašne ratne slike sa Prkosa, a u ušima odzvanjali pucnji i eksplozije. O tome su tiho, posljednjom snagom, razgovarale. Marija i ostale teško ranjene drugarice pre noćile su u Očijevu, gdje ih je njegovala m]estanka Milka Rodić, koja sada živi u Backo.i Pa lanci, kao kolonist: . — Vidjela sam da je najteže partizanki Ma riji, ali umjesto da ječi i zapomaže, ona je ti- �ho, sasvim tiho pjevušila, kao da šapuće. Eh, Marija!... Kad god se sjetim mog pokojnog si na Nikole, koji je junački pao kao borac Tre će krajiške proleterske, 1944, godine, o čijoj sam smrti samo saznala od njegovih drugova, pred oči mi izađe i slika one krasne cure sa Kameni ce, Marije Bursać. Dok je Marija, teško ranje na, sa drugaricama i drugovima ležala na nosi lima, kod kuće Ilije Rodica, donijela sam im pu nu torbu lješnika, sira, kruha i komad mesa. Pred ranjenike su ponude iznosili mještani svih sela kroz koja je kolona nosila pronošena. I kako bi kolona kretala dalje, nosila bi preuzi mala omladina tog sela. Tako su stigli u Vidovo Selo, na istočnim obroncima Jadovnika, gdje je bila partizanska bolnica, smještena u kućama i štalama. Prvoborac Milan Knežević, rođeni brat Mi ke Knežević i tada pomoćnik političkog kome sara — intendant partizanske bolnice broj 3 (bol nica V divizije) Petog korpusa, dočekao je svo ju sestru Miku, Mariju, Zoricu i druge ranjeni ke sa Prkosa i, sa ostalim osobljem, učinio sve da im se brzo pomogne. On se sjeća da je u toj grupi doneseno ukupno 43 teža i teška ranjenika. — Bolnica u koju je, dan i po poslije ranja vanja, donesena i Marija Bursać, bila je smješ tena u jednoj štali i kući u zaseoku Bajići, na Vidovu Selu. Ljekari su bili dr Kišicki, šef bol nice, rodom iz Zagreba, i dr Đuro Gopčević. (Saznalo se da je kasnije dr Kišicki poginuo od četnika u Ataševcu, pod Klekovačom iznad Dr vara. kada je bolnica evakuisana prema Mliništu. S njim je bila i njegova žena, za čiju se da ljnju sudbinu ne zna). AMPUTACIJA DESNE NOGE Ljekari su preduzeli najhitnije mjere i ura dili sve što su, u tim okolnostima i sa takvom opremom, mogli — da se spasi život teško ra njene Marije Bursać. Intendant bolnice Knežević se sjeća da je Mariju Bursać operisao dr Gopčević, specijalis ta za hirurgiju. Zapravo, trećeg dana nakon Ma rijina ranjavanja upravnik divizijske bolnice dr Kišicki je došao do zaključka da nema drugog 6 M arija B ursać �izlaza nego pokušati sa amputacijom njene de sne noge. Tada je dr Kišicki uzdahnuo i pred osobljem bolnice nekako nemoćno raširio ruke: — To je već težak tetanus! Svima je teško pala ta istina, jer im je od zvanjala u ušima Marijina posljednja još sasvim razgovjetno izgovorena želja: — Violjela bih da što prije ozdravim! U želji da se za Mariju pronađe lijek spase nja, neko je predložio da kuriri htino pođu do štaba V korpusa, odnosno njegovog sanitetskog odsjeka, ali je on bio u Ribniku, na vrelu Sane, na dan i noć hoda odavde. Dr Gopčević je tvrdio da se za Mariju ni tamo, ni nigdje ne može naći lijeka, jer joj je dobar dio krvi istekao, zatro van je krvi uzelo velikog maha, a nema nikakve mogućnosti da joj se da transfuzija. Iskusni par tizanski hirurg je još tračak nade vidio u am putaciji Marijine ranjene noge. Dok se o tome odlučivalo do ljekara je dopiralo pitanje, vapaj: — Jeee liii doooktor tuuu? To je pitala Marija, više u bunilu, u trenut ku kada bi je bolovi savladali. — Jeste, Maro, tu su — dva doktora!... — Aaaa, mooože liii mi seee pooomoćiii?! — ječala je. Čitavu noć i sljedeći dan svi su bđjeli nad Marijom. Sve što je bilo moguće, u takvoj situa ciji i s takvom bolničkom opremom i instrumen tima, preduzeto je da joj se spasi život. Na riječi dvojice ljekara i plemenitih ljudi, Kišickog i Gopčevića, o tome kako bi bilo divno kada bi se Mariji mogla dati transfuzija krvi, jedan ranjenik je poskočio: — Svi bismo joj dali svoju krv! To su bile riječi koje su dolazile iz srca sva kog borca iz te bolnice, a izrekao ih je^Neđo Grubor, teže ranjeni borac. On je Mariji, čim je donešena, ustupio svoj bolesnički krevet. Bio je pokretan i nije mu bilo teško da se stisne s jos jednim ranjenikom u istom krevetu, dok mu se ne pripremi drugi, samo da se smjesti teško ra njena drugarica. Sada je za Mariju nudio i svo ju krv, ali su svi znali da nema mogućnosti da joj se ona ubrizga u usahli krvotok. Polumračna sobica, u kojoj^ su, pored Ma rije, smještena još dva-tri najteža ranjenika, 1la je isuviše tijesna da primi sve one koji su ze- �ljeli da, makar i toplim pogledom, pomognu Mariji; da je bar vide kako, u samotnim grčevi ma, pjevuši — kao da se već sa svima oprašta: Pozdrav'te mi sve drugove moje, Neka hrabro na braniku stoje! Neka brane našu zemlju milu, Dok ne slome fašističku silu! Pozdrav’te ih, ja im doći neću, Kol’ko vidim, uskoro umrijeću. Ležala je na drvenom krevetu, nastrtom sla mom, prekrivenom bjeljenim čaršafom od konop lje i pamuka i domaćim vunenim biljcem. Na kraju, riješeno je da se Mariji odsječe desna noga. Dr Gopčević je rekao intendantu bol nice, Milanu Kneževiću, koji je stalno bio uz Mariju: — Milane, ti moraš da je dobro držiš! — Trebali bi je, doktore, opiti, da bi što lakše podnijela operaciju... — Da, ali gdje nam je ikakvo sredstvo za narkozu?! Nađeno je i neko umirujuće sredstvo, istina »na partizanski način«, no bolest je već bila uze la toliko maha da je Marija počela gubiti svi jest. .. — Donesite lampu! — zahtijevao je dr Kišickii. — Evo lampe, ali nekako neće da gori! — rekao je intendant. — Eh, zar baš sada da izda, kada nam je dragocjen svaki sekund?! — Dajte iglu, bašliju, ili neku tanku žicu — da izvučemo fitilj — tražila je bolničarka. Marija mimo leži, poluotvorenih očiju, trza se u bunilu. — Nemojte da me otkrivate! . . . Nemojteee!... Blijedo lice i tijelo probijale su krupne gra ške znoja: — Vvuće m'i je. Sva gorim !... Raskopčajte mi kaput!... Nemojte mi košulju razdrljivatiL. Ni kiklju!. . . — Evo, donio sam samo trn, igle nigdje ni za lijeka! — dotrča lakše ranjeni borac, koji se dosjetio čime da izvuče fitilj žmirkave petro lejke. �Komešanje i neprirodan tajac prekinula je opet Marija: — Evo, imam ja iglu... Drugovi!... Peto krake!. .. Dugmad!... Z akite!... U njedrima je!... Nije više mogla da podigne ruku do sredine grudi, već je samo trepnula — da očima poka že na rub košulje u koji seoske djevojke, obič no, zadijevaju šivaće igle, tako dobrodošle i par tizankama Dok joj je noga amputirana i previjana, Ma rija nije glasa pustila. Samo se povremeno trzala i podrhtavala. — Marija je, zapravo, i umrla pod operaaïjom! Izdahnula je a da to duže vremena nis mo znali, bolje reći nismo htjeli da vjerujemo u to. Marija Bursać je operisana noću 21. septem bra 1943, a Ijekari, koji su nad njom prebdjeli svu noć i cio dan, ustanovili su da je umrla su tradan kasno popodne — Umrla je, rano moja ljuta, u petak uveče, a ja sam sjedila uz nju do posljednje nade, vjerujući da će oživjeti i ozdraviti — kaže Ma rijina majka Joka, koja je opet doletjela s Ka menice, da obiđe svoju Maru, olakša joj muke. — Vode, doktore!... govorila je još poslije operacije. — Dajte joj malo mlijeka! — reče jedna bol ničarka u nadi da će joj to pomoći, dati više snage. — Doktore!... Viode!... Sva saaagorijevam!... — Dajte joj malo vode! — bdio je nad njom doktor. — Ne, ne, majčice moja, milaaa!... Nisam te obrukala!... — Smiri se Mano, gledaj samo kako da nad jačaš bolest... — I neću te obrukati, majkooo!... Ni ćaćuuu!... Ni braću!... Onda se, začas, smirila, kao da je usnula. A pred zoru se ponovo trgnu: — Naprijed, drugovi!... Juuuuuriš!... Uraaa!... Majka joj je svojim igrubim seljačkim ruka ma nježno trljala slijepočnice, milovala blijedo lice i razdijelila kosu na sredini širokog, već uve loga čega, baš kako je kosu uvijek nosila. �— Naprijed, drugovi!... Nema odstupanja!... Pob jeda je našaaa!... Smirila se kada je svanulo. Zraoi sunca su prodirali kroz prozorčić i oba sjali joj sada već sasvim blijedo lice. I ona je, poslednjim atomom snage — kroz već poluzatvo rene zube, bijele baš kao dva niza bisera — pre ko skoro ukočenih usana — prozborila posljed nje riječi, poslednju poruku, poslednju pjesmu prkosa i ponosa: Naša borba zahtijeva Kad se gine da se pjeva. .. Smirivao se dan, 22. septembra 1943. Smrt |e nastupila sa sutonom. Zauvijek su se zaklopi le i ugasile one krupne Lijepe oči boje kestena. Oči Marije Bursać. Osvanula je i subota, 23. septembar ratne 1943. godine. Pod planinom Jadovnikom, u Vidovu Selu, jad je bio u srcima svih prisutnih. Ćutke, suz nih očiju, Marijini drugovi, osoblje Partizanske bolnice, drugarice sa Kamenice, najuža rodbina, spremali su se za posljednje Marijino putovanje — od Vidova Sela, preko Drvara, do groblja na brežuljku Spasovine, podno njene rodne Kame nice. Čim se pronijela vijest da je podlegla rana ma hrabra partizanka Marija Bursać, sa Kame nice je došla omladina, njena rodbina, drugovi iz Drvara i okolnih sela. Među rukovetima posljednjeg ljetnjeg polj skog cvijeća, kraj mrtvog Marijinog lica, bilo je i nekoliko sasvim svježih svjetloljubičastih stru kova mrazovca. Oni, kao prvi glasnici jeseni, ospu planinske livade i proplanke na rubovima Klekovače. Sada i ovdje oni su bili simboli Ma rijine posljednje jeseni — mrazovci kraj mrtve Marije. Na seoskom groblju, pored crkvice na Spasovini, slegla se, tako reći, čitava drvarska kot lina. Okupili su se narod i vojska, doslovno sve što je saznalo za Marijinu smrt i moglo doći na njen posljednji ispraćaj. Bilo je tu nekoliko sto tina mladića, djevojaka, djece, starijih i starčadi. Svi su bili nijemi, pognutih glava. Komunista, bombaš, politički delegat voda i heroj-djevojka Marija Bursać, sahranjena je �s najvećim partizanskim počastima. Pored osta log, kulturna ekipa je otpjevala Lenjinov po smrtni marš. Odjekivalo je Spasovinom: Vi padoste žrtvom, vi dadoste sve, Krv , život, mladost, radi slobode.. . Rukoveti cijeca i vijenci pored odra. Drveni sanduk prekriven zastavom, onom kameničkom napravljenom od Marijine curske cr vene haljine. Na njoj je ona svojom rukom, zlat nim navezom, izvezla srp i čekić i petokraku zvijezdu. Donesen je i vezeni peškir od bijelog doma ćeg tkanja, koji je Marija sebi za udaju pripre mila. On je, po drevnom običaju, prebačen pre ko drvene krstače. Na peškiru je, crvenim nave zom, bilo izvezeno poviše resa-kita: »MARA BURSAĆ« i »SRETNI SVATOVI«. Umjesto svatova i velikog slavlja — evo sahra na — mrtve Marije djevojke. Pored ostalih, od Marije se, u ime njene De sete krajiške NOU brigade, oprašta Veljko Ražnatović, pomoćnik političkog komesara i omladin ski rukovodilac u politodjelu brigade. Nad otvorenom rakom se od Marije Bursać posljednji oprašta njen brat Duško, sekretar Sreskog komiteta SKOJ-a za Drvar: — Draga sestro Marija, od tebe se opraš tam kao od sestre, člana SKOJ-a i Partije i hra bro pale partizanke... Ti si bila primjer naše herojske borbe, kako u pozadini tako i na fron tu. .. Nisi žalila svoje mladosti... Ni mi nećemo žaliti ni svoje živote — da istrajemo do konač ne pobjede nad fašizmom. I sloboda će nam do ći!... Ostaćeš vječno u sjećanju svoje braće i se stre, roditelja i rodbine, u vječitoj uspomeni ci jelog naroda Drvara i okoline... Tvojim prim jerom poćiće hiljade mladića i djevojaka naše domovine... Dok je masa stajala oko odra, njemački avio ni su dvaput nadlijetali drvarsku dolinu. Ipak, niko se nije pomjerio; Kamenica i narod čitavog drvarskog kraja dostojanstveno i hrabro su se opraštali od svoje slavne kćeri... Tako je sahranjena Marija Bursać, u groblju na domak rodne Kamenice — na Spasovini. �MARIJA VJEČNE MLADOSTI Tako je umrla jedna mladost — da bi vječ no živjela jedna legenda. Marija vječne mladosti! Pjesmom je i smrti prkosila... Desetak dana kasnije, 12. oktobra 1943, štab V korpusa NOVJ je predložio da se Marija Bursać proglasi za narodnog heroja, što je usvoje no, i ona je, kao prva žena u zemlji, dobila to najviše priznanje domovine za podvige u borbi za slobodu. Priznanje Mariji je i Titova pohvala krajiš kim ženama i omladini, i njegova ocjena da »voj ska koja ima takvu pozadinu, takvu omladinu i takve žene — mora biti nepobjediva!...« Ostala je o Mariji Bursać i pjesma Branka ćopića. O Mariji se često govori i dosta piše — kao o primernoj kćeri svoga naroda, a za ovu pri liku navodimo samo dio napisa o njoj iz Zbor nika »Narodni heroji Jugoslavije« (prvo izdanje): Marijini roditelji, Jovanka i Nikola �»U plejadi boraca narodnooslobodilačkog ra ta koje je dao junački narod Drvara, posebno se ističe ime Marije Bursać, prve žene u Jugo slaviji koja je dobila zvanje narodnog heroja. Kad se narod drvarskog kraja 1941, pod zasta vom Komunističke partije, masovno digao na ustanak protiv fašističkih okupatora i domaćih izdajnika, među ustanicima sela Kamenice bila je i obična, nepismena djevojka Marija Bursać sa svojom sestrom i dva brata. Tada, van rodnog sela potpuno nepoznato ime te djevojke, za ne punih tri godine postalo je simbol hrabrosti i odanosti narodnooslobodilačkoj borbi i narod noj revoluciji u Jugoslaviji...« Marija Bursać je jedan od 4.600 boraca i 18 narodnih heroja čiji je zavičaj današnja dr varska opština. Drvar je jedan od osam grado va heroja u zemlji, a njegov ratni okružni ko mitet SKOJ-a takođe je proglašen za narodnog heroja. Veliko priznanje ovom kraju su i riječi vođe revolucije Tita, koji je rekao da »Drvar spa da u onaj mali broj mjesta koja su od prvih da na ustanka 1941. godine do završetka rata bila žarišta narodnog ustanka; Drvar je bio mali grad koji je čvrsto nosio buktinju revolucionarno-oslobodlilačkog pokreta u našoj zemlji«. Sama Kamenica, iako jedno od manjih sela drvarskog kraja, dala je 235 boraca NOVJ, me đu kojima su i 34 drugarice. Od boraca koji su preživi jeli rat 43 su nosioci Spomenice 1941, a selo je imalo i 63 žrtve fašističkog terora. Drvarčanka sa Kamenice Marija Bursać je, kako je rečeno, prva Jugoslovenka koja je odli kovana Ordenom narodnog heroja. Dosad je to najviše priznanje za ratne zasluge dobila 91 že na. Posljednja među njima, i posljednja uopšte od 1.322 nosioca tog odlikovanja jeste šesnae stogodišnja Drvarčanka Mika Bosnie iz Vrtoča (odlikovana 17. maja 1974, povodom proslave ju bileja operacije Desanta na Drvar). Rođena 1928. godine, kao jedna od sedmoro djece Jelice i Pera Bosnića, Mika je na početku ustanka imala tek 12 godina. Ipak, i ona se, kao i svi njeni ukućani, kao i čitav narod Drvara, uključila u oživotvorenje borbene parole: »Svi na front — sve za front!« Sa ostalom omladinom je prikupljala hranu, odjeću i obuću za ustani ke, pisala i lijepila parole po gradu, obavljala kurirske zadatke u pozadini... �U proljeće 1944. godine Mika Bosnie je prim ljena u SKOJ, a neposredno pred desant na njen rodni grad, čij!i je cilj bio uništenje voćstva re volucije, bila je kurir pri Komandi mjesta Drvar. Isticala se na svim zadacima. Za vrijeme fašističkog desanta na Drvar, Mi ka Bosnie, djevojka borac koja se do tada ni po čemu nije razlikovala od stotina Drvarčanki koje su svim srcem radile za narodnooslobodilački pokret — učinila je, kako je zapisano u knjizi »Narodni heroji Jugoslavije« (Izdanje »Mladosti«, Beograd 1975) »izuzetan podvig — primjer he rojstva omladine Jugoslavije u naro.inooslobodilačkom ratu«. Neposredno pred desant, u Drvaru je formi rana tenkovska četa 1. proleterskog korpusa. Ona je izvodila vježbe u okolini Drvara, tako da Su Drvarčani poznavali naše tenkove i njihovu po sadu. »U toku borbe protiv neprijateljskih pado branaca, jedan partizanski tenk našao se u opas nosti. U tenku su bili Dragoslav RadosavLjević — Soča, komesar tenkovske čete, vozač Spaso Đurašković i nišandžija Jelača. U jednom trenut ku Nijemci su na tenk nabaciLi ćebe, tako da je vozaču bio zaklonjen vidik. Svi članovi posade bili su ranjeni i prijetila je opasnost da padnu u ruke fašistima. U tom kritičnom trenutku po red tenka je prolaziila grupa zarobljenih Drvarčana, koje su Nijemci sprovodili. Među njima bila je i šesnaestogodišnja skojevka Mika Bos nie. Uviđajući opasnost u kojoj se našla posada tenka, Mika je iskočila iz kolone zarobljenika, pritrčala tenku i zbacila ćebe. Ranjenom vozaču ponovo se otvorio vidik, pokrenuo je tenk i na stavio borbu. Razbjesnjeli Nijemci, kojima je plijen tako iznenada izmakao, okomili su se na hrabru skojevku i sasjekli je bajonetima...« Kasnije su Drvarčani, očevici junaštva skojevke Mike Bosnie iz sela Vrtoča, kazivali da se on a... »otela iz ruku njemačkih padobranaca«, te da je« ... smrtno ranjena iz njemačkog auto mata — posljednjim samrtnim grčem — svukla zapaljeno ćebe sa vizira partizanske tankete«... Za vrijeme fašističkog desanta čitav Drvar je pružio nadčovječanski otpor, a najrječitiji pri mjeri za to su herojska pogibija čitavog Okruž nog komiteta SKOJ-a, na čelu sa sekretarom Duškom Bursaćem, rođenim Marijinim bratom, junaštvo skojevke Mike Bosnie i podvizi mno- �gih drugih, znanih i neznanih. Prema zvaničnim podacima za vrijeme desanta poginulo je oko 700 boraca i građana od kojih 370 Drvarčana i Drvarčanki. Među Drvarčanima poginulim 25. ma ja 1944, za vrijeme desanta, bila je i Mikina maj ka Jelica i brat Zdravko. Samo nekoliko dana kasnije njemački padobranci su ubili i drugog Mikinog brata, Đorđa. Otac Pero i najmlađa ses tra Radmila umrli su od pjegavog tifusa, u pro ljeće 1943. godine. Tako je od devet članova po rodice Petra i Jelice Bosnie iz sela Vrtoča kod Drvara, ostalo samo troje: sestre Dušanka i Dobrila i brat Vlado. Dušanka je za vrijeme de santa takođe izvedena na strijeljanje, ali je, pu kim slučajem, teško ranjena uspjela da se izvu če iz gomile lješeva i sakrije na tavanu obliž nje kuće, odakle je posmatrala kako joj Švabe ubijaju sestru Miku. Tako je šestoro Bosnića od nio strašan ratni vihor, a četvoro od njih je pa lo u paklu desanta. Ostaci partizanskog tenka danas stoje ispred drvarskog muzeja, podno Titove pećine, koji svo jim eksponatima podsjeća i na stravični i he rojski 25. maj 1944, što je najljepši spomenik i skojevki — heroju Miki Bosnie. Drvar, grad heroj, rastući i razvijajući se u socijalističkoj domovini, čuva uspomenu na svoju slavnu prošlost, na heroje među kojima su a tri djevojke: Marija Bursać. Danica Materić i Mika Bosnie. Prva od njih, Marija Bursać, u pjesmi opjevana, simbol je sto hiljada žena — boraca Jugoslavije: Ide brigada, nosi Domovinu i dijete raste, čarobna bajka nad njime nevidljivo Marija bdije i diše toplinom — djevojka i majka. ��RIJEČ AUTORA Više od četvrt vijeka sam, istrajno i s povre menim prekidima, prikupljao sjećanja i tragao za pojedinostim a vezanim za život i djelo seoske djevoj ke sa Kamenice Marije Bursać, prve žene narodnog heroja Jugoslavije. Sada pred javnost izlazim sa ovom hronikom o Mariji Bursać, satkanom od sjećanja njene rodbi ne, Kameničana i saboraca. Priznanje i ohrabrenje su mi riječi iz recenzije druga Nikole Kotle, pred ratnog kovača i istaknutog komuniste sa Kamenice: »Naročita vrijednost rukopisa je u tome što o Ma riji govori mnogo ljudi, njenih seljana, drugarica i drugova, boraca i rukovodilaca — kroz čitav njen životni put — što čini jednu veliku kolektivnu isti nu o liku Marije Bursać,'narodnog heroja«. Drug Kotle mi je, svojim kazivanjima, prijedlo zima i primjedbama na rukopisu, značajno i svesrd no pomogao u radu na konačnom oblikovanju ove hronike, zbog čega mu se najsrdačnije zahvaljujem. Takođe su zaslužili moju iskrenu zahvalnost, za svoja nadahnuta kazivanja o Mariji Bursać i vre menu u kome je stasala u borca i heroja: njeni ro ditelji Joka i Nikola, braća Dragan i Vaso, zatim Velimir Stojnić Veljo, Vaso Trikić, Nikola Rokvić, Mika Grbić, Savo Pužić, Đorđe Torbica, Mika i Mi lan Knežević, Duka Bačkonja, Mira Bujić-Morača, �Milan Bosnie, Pera M. Pilipović, Milan Trninić, Bog dan Danić Boško, Duško Kurbalija i dr. Prilikom pisanja ove knjige o Mariji Bursać ko ristio sam se i slijedećom literaturom: 1. Hronologija oslobodilačke borbe naroda Jugo slavije 1941—1945; 2. Zbornici dokumenata iz NOB-a; 3. Krajiške brigade, 4. Sabrana djela Branka ćopića; 5. Bilten Vrhovnog štaba NOV i POJ; 6. Napisi iz listova »Radnička volja«, »Prosvetni pregled« i »4. jul«; Knjigom Milana N. Zorića »Dr var u ustanku«; Zbornik narodnih heroja Jugoslavi je« (prvo i drugo izdanje). ��SADRŽAJ Prva žena narodni heroj Bursaći sa Kamenice Djetinjstvo kameničke čobanice Spremljeno ruvo djevojačko Štrajk drvodeljskih radnika Partija priprema kadrove Dolaze zbiljski dani Vicuka, Marijina ljubav Kamenica — centar ustanka Marija postaje skojevka Prvi ustanički dani Kameničani na barikadama Darovano ruvo djevojačko Otimanje žita neprijatelju Komesar radne čete Clan Komunističke partije Mombaš Desete krajiške brigade Drama Danice Materić Poslije preležanog tifusa Marija na Prkosima Herojstvo Zore Danić Pjesmom protiv bola Amputacija desne noge Marija vječne mladosti Riječ autora 5 9 14 19 22 26 29 34 38 42 45 47 51 54 56 59 61 65 69 72 76 79 81 87 92 �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Marija Bursać - životni put i revolucionarno delo Subject The topic of the resource Život narodne herojke Marije Bursać Creator An entity primarily responsible for making the resource Božo Majstorović Publisher An entity responsible for making the resource available NIRO, "Dečije novine", Gornji Milanovac Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1978. Rights Information about rights held in and over the resource Nepoznato Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 50-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 100 str. Source A related resource from which the described resource is derived https://www.memoryoftheworld.org/ biografija Božo Majstorović Marija Bursać narodna herojka https://afzarhiv.org/files/original/dc566c240fb6bf7939a0a3fc90b3783b.pdf b06de7d2ce907cfc33ce204454d96df6 PDF Text Text ��KAKO SLAVITI NAŠE PRAZNIKE 8 MART — MEĐUNARODNI DAN ŽENA Nada Cazi: DRUŠTVENI POLOŽAJ ŽENE �Izdavač: Novinsko-izdavačka ustanova »Pregled«, 41000 Zagreb, Lenjinov trg 2 Direktor: Nenad BRKIĆ Urednik izdavačke djelatnosti: Marijan GRAKALIĆ Grafička oprema: Duško SOJLEV Lektor: Vanja GRAOVAC Korektor: Ivan HIGI Tisak: »GLAS ISTRE« — OOUR Tiskara »OTOKAR KERSOVANI« Pula �O problem im a društvenog položaja žena kod nas se rijetko i nerado govori. Većina te problem e poistovjećuje s raznim, m anje više, pom odarskim fem in ističkim pokretim a na Zapadu, ili suprotno od toga, sa željom da se žene, posebno žene rad nice, poistovjete s radnicima u cjelini. Iz toga pro izlazi i stav da smo, uvođenjem pravne jednakosti žene, riješili i sve osnovne problem e koji su vezani uz njihov položaj u udruženom radu, da su pita nja društvene emancipacije žena pitanja nedavne ili nešto davnije prošlosti, te da, ukoliko zaista zastupamo stav o njihovoj ravnopravnosti, pro bleme koji eventualno i postoje nije potrebno po sebno isticati. Ovom brošurom, koja se izdaje u povodu Me đunarodnog dana žena i predstojećih proslava 8. marta željeli sm o ukazati na nedostatke i jednog i drugog pogleda na problem e društvenog položaja žena u suvrem enom svijetu, posebno u našoj zemlji. �Polazimo, naim e, od stanovišta da je današnji dru štven i položaj žene rezultanta djelovanja niza fa kto ra kako ekonom skih, političkih, pravnih, ta ko i kulturno-tradicionalnih, ali i činjenice da dru štven i položaj, posebno zaposlene žene, izvire ve likim d ijelo m i iz njezine prirodne biološke fu n k cije, te da je neodvojiv od uloge koju žena im a u porodici i posebno odgoju i podizanju dijece. Pre m a tom e, i pro b lem i s kojim a se susreće zaposlena žena nisu sam o problem i na čijem bi se rješavanju trebale angažirati sam o žene — to su problem i vezani uz d ru štvenu brigu o porodici, solidarnom d ru štven o m rješavanju problem a vezanih uz ma terinstvo, d ječju zaštitu, obrazovanje i zapošlja vanje. Jednom rječju, problem i o kojim a mora voditi računa svaka osnovna organizacija udruže nog rada, organizacije udruženog rada, drutveno politička zajednica, a posebno društveno-političke organizacije, napose sindikat. 1975. godina proglašena je M eđunarodnom go dinom žena. Isto dobno je to bila i godina u kojoj sm o slavili trideset godišnjicu oslobođenja. Te sm o obljetnice iskoristili kao povod za izradu du goročnijih program a istraživanja i rješavanja ak tualnog društvenog položaja žene u Jugoslaviji. No, to je bilo razdoblje zacrtavanja osnovnih sm jer nica i njihova realizacija ostaje zadatak i za ovu i za niz slijedećih godina. O bilježavanje M eđunarodne godine žena koju je proklam irala Generalna skupština U jedinjenih nacija vodilo se pod parolom — ZA RAVNO PRAV NOST, RAZVOJ I M IR, a u Jugoslaviji je bilo us m jereno prvenstveno na utvrđivanje stanja i m je 6 �ra koje trebaju omogućiti punu ravnopravnost že na i m uškaraca u sferi društveno-ekonom skih od nosa, prava i dužnosti u porodici i učešća u društveno-političkom životu zajednice. Naš osnovni princip ovoj problem atici zasniva se na stavu da se objektivno postojeće razlike u društvenom po ložaju žena i muškaraca trebaju razrješavati u okvirim a daljnjeg samoupravnog socijalističkog preobražaja društva u cjelini, izgrađivanju udru ženog rada, podizanju razine produktivnosti rada, adekvatnijoj društvenoj politici prem a rješavanju problem atike zaposlene porodice, dječje zaštite i m aterinstva, ali i na činjenici da u tim okvirim a m oram o biti svjesni da se niz historijskih nasljeđenih razlika, stereotipija i predrasuda m ože prevazići samo svjesnim sagledavanjem uzroka sa dašnjeg stanja i posljedica koje ovakvo stanje ima u odnosu na brži tem po razvoja udruženog rada u cjelini. Obaveze preuzete u protekloj godini, kao i one koje proizlaze iz stavova utvrđenih na X kon gresu SKJ, V II kongresu SSJ i IV kongresu Save za sindikata H rvatske, zahtijevaju razm atranje ove problem atike i donošenje programa neposrednih i konkretnih akcija u svakoj organizaciji udruže nog rada i osnovnoj organizaciji sindikata, te po sebno organizaciji sindikata na razini općina. Kao povod za njihovo donošenje neka nam posluži 8. m art — M eđunarodni dan žena. Ako ova brošura posluži kao poticaj za donošenje takvih programa i pokretanje m akar i parcijalnih akcija na rješa vanju problem a porodica u kojim a je žena zapo slena, ona će ispuniti svoju svrhu. 7 ��S tu p a n j ženske em an cip a cije je p riro d n a m je ra opće em ancipacije M arx — E ngels ��MARX I ENGELS O DRUŠTVENOM P0L02AJU 2ENE I NJEZINOJ EMANCIPACIJI Problem i društvenog položaja žena, njihove pravne i ekonom ske em ancipacije i uključivanje u politički život postavljaju se kao jedan od važ nih društvenih problem a već u prvim decenijam a prošlog stoljeća. No, od prvih, stidljivih konstata cija o obespravljenosti žena u postojećem dru štvu, zahtjeva za pravednijim uređenjem dru štvenog sistem a u kojem će i žena biti punopra van, slobodan čovjek s jednakim pravim a i duž nostim a prem a društvenoj zajednici, do stvarnog razum ijevanja uzroka njezinog obespravljenog po ložaja, pokretačkih snaga koje ga mogu prom ije niti, ciljeva kojim historijski razvoj strem i, kao i uvjeta pod kojim a dati društveni problem i jedi no mogu biti riješeni, trebalo je proći dug put — od socijal-utopizma, idealizma i građanskog libe11 ^ �ralizm a do historijskog dijalektičkog, m aterijaliz ma i m odernog radničkog pokreta koji svoju te o retsk u podlogu nalazi u učenju Marxa, Engelsa i Lenjina. E konom ska zavisnost žena, njihova gotovo is ključiva usm jerenost na društveno parcijalizirani rad u okvirim a pojedinačnog dom aćinstva, kao i činjenica da se odnosi u klasnom društvu zasnivaju prvenstveno na privatnom vlasništvu, našle su odgovarajući izraz u pravnom položaju žena, zakonim a i političkim ustanovam a datog društva. Do 70-tih godina prošlog stoljeća žene nisu im ale pravo da zaključuju pravne ugovore; uprav ljan je ženinim im anjem pripadalo je mužu; u slučaju razvoda im anje koje su stekli supružnici zajedničkim radom pripadalo je mužu. Razvedena žena, čak i kad je dobila pravo na odgajanje dje teta, bila je lišena prava da zastupa dijete i da up ravlja njegovim im anjem . N apose je za ženu bilo reakcionarno zakonodavstvo u F rancuskoj, Belgi ji, Švicarskoj, Italiji, Španiji i Portugalu. U tim je zem ljam a žena, po svojoj udaji dolazila pod tu to r stvo muža; ono što je žena zaradila pripadalo je mužu; pravo donošenja odluke o odgoju djece pri padalo je ocu; muž je mogao tražiti razvod čim že na izvrši brakolom stvo, a ona je im ala pravo na to sam o ako muž dovede m ilosnicu u kuću. K apitalistička proizvodnja, zasnovana na p ri vatnom vlasništvu nad sredstvim a za proizvodnju s jedne, i slobodnim raspolaganjem vlastitom rad nom snagom, s druge strane, kida sve postojeće iradicionalne odnose u društvu i porodici. Sve 12 �postaje roba, sve se može kupiti i prodati, a za ta kve odnose potrebna je mogućnost da se sklopi »slobodan ugovor«. Za sklapanje ugovora potreb ni su ljudi koji mogu slobodno raspolagati svojim osobama. Otuda, s razvojem kapitalističkih odnosa dolazi do m ijenjanja pravnog položaja žena. U elem entim a koji reguliraju njihovu mogućnost pro daje radne snage i raspolaganje privatnim vlasni štvom, žene se izjednačuju s m uškarcim a. — No, buržoaska država i dalje štiti »svetu instituciju braka«, točno onoliko koliko su i brak i porodica zasnovani na m aterijalnim interesim a, privatnom vlasništvu, pravu nasljeđivanja i podčinjenom po ložaju žene. Masovno uključivanje žena u proces kapita lističke proizvodnje rezultira ne samo pozitivnim elem entim a transform iranja društvenog i pravnog položaja žena u društvu, nego i pogoršavanjem uvjeta života i rada radničke klase u cjelini. »Mašina, ukoliko čini snagu mišića suvišnom, postaje sredstvo da se upotrebe radnici bez miši ćne snage. Zbog toga je rad žena i djece bio prva parola kapitalističke prim jene mašina. Ovo moć no sredstvo za zam jenjivanje rada i radnika pre tvorilo se na taj način u sredstvo za povećanje bro ja najam nih radnika, neposredno podčinjavajući kapitalu sve članove radničke porodice, bez obzi ra na spol i dob starosti. V rijednost radne snage bila je određivana rad nim vrem enom potrebnim za održanje ne samo individualnog radnika već i radničke porodice. Ba cajući na pijacu rada sve članove radničke poro dice, m ašina razdjeljuje vrijednost radne snage 13 �m uža za čitavu porodicu. Stoga ona obara vrijed nost njegove radne snage. K upiti porodicu, rascjep kanu recim o na četiri radne snage, staje m ožda više nego je ranije stajala kupovina radne snage glave porodice, ali se zato dobiju četiri radna da na u m jesto jednog, a njihova cijena pada srazm jem o pretek u viška rad a njih četvoro nad viš kom rad a onog jednog. I tako m ašina, povećava jući ljudski m aterijal za eksploataciju, od samog početka povećava i stepen eksploatacije«. Položaj žene radnice postaje sve teži — ona radi u tvornici 12 pa i 15 sati tokom dana, prim a za isti posao gotovo upola m anju plaću od m uš karca, a kad se vrati kući p reostaje jo j da obavi sve one kućne poslove koje je obavljala i prije nego što se zaposlila van porodice. Koji su društveni odnosi doveli do takve po zicije žene da je moguće kazati kako je kroz čita vu h isto riju ljudskog društva žena bila klasno ugnjetavana, da je prvi oblik klasne eksploatacije bilo ugnjetavanje ženskog spola od stran e m uš kog, te da je stupanj ženske em ancipacije p rirod no m jesto em ancipacije čovjeka uopće? Da bi razum jeli ove stavove M arxa i Engelsa m oram o se v ratiti na početke form iranja klasnog društva. Po m arksističkom shvaćanju, odlučujući mom enat u histo riji je st produkcija i reprodukcija neposrednog života. A sam a produkcija je, opet, dvojakog karak tera. S jedne strane, to je proiz vodnja sredstava za život, predm eta ishrane, od jeće, stan a i za to potrebnog oruđa, a s druge stra ne, proizvodnja sam ih ljudi, produženje vrste. 14 �Društvene ustanove uvjetovane su s obje Vrste proizvodnje: razvojnim stupnjem rada i poro dice. Što je m anje razvijen rad, to više prevladava ju rodovske veze u društvenom uređenju. S po većanjem p roduktivnosti rada, pojavom privatne svojine i razm jene, staro društvo se lomi, a na njegovo m jesto dolazi novo, usredsređeno u drža vi i porodici, odnosno b raku koji je potpuno potčinjen odnosim a svojine. Iz svojinskih odnosa, koji su osnova braka, izvire i podređeni položaj žene’ Zbog značaja koji ova teza ima za razum ije vanje niza društvenih ustanova i u današnjim da nima, pogledajm o detaljnije kako je Engels obra zlaže u svom radu »Porijeklo porodice privatnog vlasništva i države«, objavljenom 1884. godine. S uvođenjem gajenja stoke, obrađivanja me tala, tk an ja i najzad zem ljoradnje, ljudska radna snaga počinje ostvarivati prim ijetan višak rada iznad troškova svoga uzdržavanja. Kako su bogatstva rasla, ona su, s jedne stra ne, m uškarcu davala značajniji položaj u porodi ci negoli ženi, a s druge strane, davala su podstrek da se taj položaj iskoristi za to što će se, do tada tradicionalni red nasljeđivanja na najbliže krvne srodnike s m ajčine strane, izm ijeniti u korist dje ce. Tako se prelazi na p atrija rh a t za kojeg je ka rakteristično prenošenje im anja u nasljedstvo na djecu, te stvaranje monogamne porodice koja se zasniva na vladavini m uškarca s izričitim ciljem rađ an ja djece s neospornim očinstvom. Monoga m ija koja se stvara od početka im a specifično obi lježje — ona vredi samo za ženu, ali ne i za muža. 15 �»Prva klasna suprotnost koja se javlja u hi sto riji poklapa se s razvojem antagonizm a između m uža i žene u monogam iji, a prvo klasno ugnjeta vanje s ugnjetavanjem ženskog pola od strane muškog. M onogamija je bila veliki historijski na predak, ali ona istovrem eno otvara epohu koja tra je do danas, u kojoj se blagostanje i razvoj jedi nih ostv aru je stradanjem i potiskivanjem dru gih«. \A nalizirajući kako se brak i porodica m ijenja ju kroz h isto riju ovisno o karakteru proizvodnih odnosa koji prevladavaju u datom društvu, te pose bno analizirajući odnose u porodici u kapitalizm u, Engels izvodi zaključke o nužnosti njihove daljnje prom jene. Tu nem inovnost, prije svega, vidi u ne s ta ja n ju ekonom ske osnove dosadašnjeg braka, je r će prelaskom sredstava za proizvodnju u društveno vlasništvo sva briga o nasljeđivanju biti svedena na m inim um , te će porodica prestati biti privredna jedinica društva. S tim će prom jenam a nestati i uvjeti koji rađ aju nejednakost i dvostruki m oral — jedan za ženu, a drugi za m uškarce, uvjeti koji ra đ aju pro stitu ciju. Tek tada će individualna spolna ljubav postati stvarna osnova braka, a žena uklju čena u društvenu proizvodnju stvarno ekonom ski nezavisan čovjek. Teret vođenja dom aćinstva i b ri ga oko odgoja djece velikim će dijelom preći s po rodice na in d u striju i specijalizirane službe, tako da će žena moći uskladiti svoje radne i porodične obaveze. : Kad danas, nakon gotovo čitavog stoljeća, go vorimo o problem im a društvene em ancipacije že na, mnogi izražavaju stav da je to problem kojii 16 �pripada h isto riji i koji ne o pterećuje suvrem eni svijet, dl i, u najboljem slučaju, problem kojim se tre b aju baviti isključivo žene. No, ne sam o ne dovoljno razvijeni proizvodna odnosi, nego i mo ral i tradicionalizam , ovaj problem čine izuzetno živim. Shvaćajući odnos 'između m uškaraca i žena kao p rim arni ljudski odnos, K arl M arks u svojim »Ranim radovima« piše: »U odnosu prema ženi kao plijenu i služavci izražena je beskrajna degradacija u kojoj čovjek postoji za sebe samog. N eposredan, prirodan odnos čovjeka prem a čovjeku je odnos m uškarca prem a ženi. U tom odnosu pokazuje se, dakle, koliko je ljudsko biće postalo čovjeku p riroda ili koliko je priroda p o stala čovjekovo ljudsko biće. U tom se odnosu također pokazuje koliko je čovjekova potreba po stala ljudskom potrebom , koliko m u je drugi čo vjek kao čovjek postao potrebom , koliko je on u svom naj in dividual nijem postojanju istodobno i društveno biće«. »M ijenjanje jedne historijske epohe može se uvijek (xlrediti srazm jem o n apretku žena ka slo bodi, je r se u odnosu žena prem a čovjeku, slaboga prem a jakom e, najočitije javlja pobjeda ljudske prirode nad brutalnošću. Stupanj ženske emanci pacije jeste prirodna mjera opće emancipacije«. Stvarna emancipacija žene moguća je, među tim, jedino kroz emancipaciju čovjeka kao gene ričkog bića. Drugim riječim a, potpunu ljudsku em ancipaciju žene nije moguće ostvariti a da či tavo čovječanstvo ne bude oslobođeno. To oslobo đenje ostvaruje se u procesu izgradnje komuniz �m a kao asocdjacije slobodnih proizvođača. »Ko m unizam kao pozitivno ukidanje privatnog vla sništva kao čovjekovog sam ootuđenja, te stoga kao stvarno prisvajanje čovjekove suštine od čo vjeka i za čovjeka, je st povratak čovjeka kao društvenog tj. čovječnog čovjeka. On je istinsko rješen je sukoba čovjeka i prirode, izm eđu čovje ka i čovjeka, istin sk o rješenje borbe izm eđu egzi stencije i suštine, izm eđu opredm ećivanja i samopotvrđdvanja, izm eđu slobode i nužnosti, između individualizm a i rada«. Odnos m u škaraca i žene u takvu društvu ni je više posredovan ekonom skim i drugim intere sim a, nije više otuđen; to je neposredan odnos slobodnih ličnosti zasnovan prvenstveno na indi vidualnoj ljubavi. UČEŠĆE ŽENA U MEĐUNARODNOM RADNIČKOM POKRETU O sam desetih godina prošlog stoljeća zapošlja vanje žena u in d u striji, trgovini i saobraćaju, te p o ljoprivredi dobilo je široke razm jere u svim evropskim zem ljam a. P rem a popisim a stanovni štva 1881. godine u N jem ačkoj od ukupnog b ro ja zaposlenih rad n ika 28,7% su činile žene, u Engle skoj 31,9%, u F rancuskoj 32,4%. Nagli porast n ji hove zaposlenosti bio je vezan prvenstveno uz nagli razvoj in d u strije i rudarstva, uslužnih dje latnosti kao i ekspanziji niza javnih službi u ko jim a je bilo dozvoljeno zapošljavanje žena. U ne kim granam a in d u strije žene su postale pretežna 18 �radna snaga. Tako je, npr. u Engleskoj 1883. go dine u konfekciji bilo zaposleno 99% žena, u in du striji pam uka 56%, kao učiteljice radilo je 75% žena. Gotovo u svim granam a industrije i drugih djelatnosti rad žena plaćao se mnogo m anje nego rad m uškaraca, iako im je radno vrijem e bilo is to. žene su za rad na istim radnim m jestim a u pro sjeku prim ale polovinu plaće m uškaraca. Izuzetno težak položaj i istovjetnost činjenice da i radnice kao i radnike, kapital neprekidno izrabljuje, uključivao je žene u sve štrajkaške po krete i revolucionarna strem ljenja mladog radnič kog pokreta. Već u sam im njegovim počecima, kao što su, npr. prvi i drugi štrajk Lionskih tkača (1831), te štrajk Šleskih tkača (1844) masovno su djeluju i radnice. One su isto tako sudionice Julske revolucije 1848. u Parizu. K ada je 18. m a rta 1871. godine izbila prva pro leterska revolucija, kada je vlast u Parizu prešla u ruke ustaničkog naroda, kao i tokom oijelog tra ja n ja Pariške komune, radnice su aktivno sudje lovale ne sam o u političkom životu K omune, ne go i u oružanoj borbi, kao borci i kao bolničarke, š to više, form irane su i posebne ženske jedinice N acionalne garde. Čuveni ženski bataljon pod vod stvom legendarnog borca Komune Louise Michel, posebno se istakao. Da bi što efikasnije pomogle K omuni form iran je »Savez žena Pariza za pomoć i njegu ranjenika«. Na čelu tog saveza nalazio se C entralni kom itet. Gotovo sve članice Centralnog kom iteta bile su radnice. N jihova borbenost, riješenost da se bore za Komunu, kao i ispravno shva ćanje političkih ciljeva i ekonom skih zadataka koji 19 �p red K om unom stoje, vidljive su i iz nekoliko sa čuvanih b o rbenih proglasa koje je izdao ovaj Ko m itet. Iako je tra jalo k ratk o vrijem e, sam o 72 da na, K om una je donijela niz m jera koje su bitno utjecale n a položaj radnika ii radnica. To su, na p rim jer, odluke o p red aji tvornica na upravlja n je radnicim a, form iranje prvog radničkog savjeta u h isto riji, o d vajanje crkve od školstva, dodjela penzija udovicam a i djeci palih gardista, ukidanje pravnih razlika u tre tm a n u vjenčanih i nevjenča nih žena, b račn e i vanbračne djece dtd. K om una je dala i nekoliko svjetlih Likova že n a revoluoionarki kao što je bila Louise Michel, učiteljica ko ja je nakon pada Komune, n a suđenju pred svojim dželatim a rekla: »Ne ću d a se b ra nim , ne ću da budem branjena. Ja aijelim svojim bićem p ripadam socijalnoj revoluaiji i izjavlju jem da p rim am svu odgovornost za svoje postup ke. Pošto izgleda da srce koje kuca za slobodu, im a p ravo sam o na m alo olova, to zahtijevam svoj dio! Ako me ostavite da živim, ne ću p restati da pozivam na osvetu«. M eđunarodni radnički po k ret u razdoblju dje lovanja II imtemacdonale (1889—1914) je st vrijem e bo rb i za radničko zakonodavstvo — p rije svega, za osam satn i radni dan, slobodnu nedjelju, za b ran u noćnog rad a za žene i djeou, borbi za os tvarenje principa. »Za jednak rad jednaka zarada!«, borbi za opće pravo glasa neovisno o spolu, vje ru i nacionalnosti, borbi protiv ra ta đ m ilitariz ma. 1890. godine održavaju se prve prvom ajske proslave, a 1910. godine na drugoj Međunarodnoj 20 �konferenciji žena socijalista u Kopenhagenu (Dan ska) odlučeno je da se 8. mart proglasi danom Međunarodne solidarnosti žena u borbi za mir, demokraciju i ravnopravnost. Prve proslave osmog m a rta organiziraju se 1911. u N jem ačkoj, A ustriji, Švicarskoj i Danskoj, a dvije godine kasnije i u Rusiji. U tom su raz doblju djelovala d dva velika borca m eđunarod nog revolucionarnog radničkog pokreta — Rosa Luxembrug a C lara Zetkin. Clara Zetkin (1857—1933), ubj edeni m arksist, aktivno sudjeluje u priprem am a za kongrese II intem acionaJe, te zajedno s Rosom Luxemburg radi na m obilizaciji radniika u N jem ačkoj u bor bi protiv kapitalizm a. Pridajući poseban značaj m obiliziranju žena radnica, velik je dio svoje ak tivnosti usm jeravala na organiziranje ženskog pro leterskog po k reta i njegovo usko povezivanje sa socijalističkim radničkim pokretom u cjelini. Na njezinu inicijativu sazvana je Prva m eđunarodna konferencija žena socijalista, a na Drugoj kon ferenciji u Kopenhagenu ustanovljen je 8. m art kao M eđunarodni Dan žena. Clara Zetkin sudjelovala je i u borbam a koje je m eđunarodni radnički pokret vodio protiv im perijalizm a i rata nedvojbeno se izjašnjavajući protiv socijal-šovdsnizma i oportunizm a u redovi ma socijalne dem okracije. Na njezinu inicijativu u m artu 1915. godine organizira se M eđunarodna socijalistička konferencija žena protiv im perija lističkog svjetskog rata. Kakvu je o rijentaciju zastupala vidljivo je i iz ovog citata iz Rezoluaije koja je na tom kongre 21 �su usvojena: »Strašne p atn je izazvane ovim ra tom bude kod svih žena, a naročito žena-proleterki sve veću želju za m irom . O bjavljujući rat sva kom imperijalističkom ratu sm atram o: da bi se ta želja za m irom mogla p retv o riti u svjesnu po litičku snagu po trebno je da radnice dobro shvate da im perijalizam p rije ti svijetu čitavim nizom ra tova. Ako radnica hoće d a sk rati period patnji potrebno je da njena težnja ka miru pređe u bor bu za socijalizam, je r će jedino tako moći trajn o o stvariti svoje ciljeve. Prem a tom e, dužnost je radnica da p ru žaju pom oć svojim sindikalnim i socijalističkim organizaoijam a, da se bore pro tiv ratn ih k red ita, d a p ru žaju podršku propa gandi za b ratim ljen je vojnika po rovovima, da su djeluju u stv aranju ilegalnih radničkih organi zacija, da su d jeluju u m anifestacijam a d revolucio narnim pokretim a«. Clara Zetkin je bila i jedan od osnfivača »Gru pe Spartak«, radila je u njegovu rukovodstvu. Na kon O ktobarske revolucije organizirala je m eđu narodnu pom oć Sovjetskoj Rusiji, da bi nakon pobjede fašizma u N jem ačkoj tra jn o prešla u Ru siju u kojoj je vodila M eđunarodni ženski sekre ta rija t K om intem e. Rosa Luxemburg (1871—1919) jedan je od najdosljednijih boraca i najsvijetlij'ih likova u m eđunarodnom radničkom pokretu. Kao n eustra šiv i uporan borac, vatren a dosljedan revolucionar, neum oran ag itator i organizator, ona igra jednu od najvažnijih uloga u razvitku njem ačkog i polj skog radničkog pokreta. Već kao dvadesetogodiš nja djevojka Rosa Luxem burg je jedan od osniva 22 �ča Poljske socijalističke p artije i pokretača orga nizirane sindikalne borbe radnika u Poljskoj, an gažirano istupa protiv prodora reform izm a u me đunarodni radnički pokret, posebno njezinog nosio ca B ersteina. U spisu »Socijalna reform a ili revo lucija?« R. Luxemburg piše: »Zakonska reform a ili revolucija nisu različiti m om enti historijskog n apretka koji se po volji mogu izabrati sa poslužavnika histo rije kao tople i hladne kobasice već su to različiti m om enti u razvitku klasnog društva. Skroz je pogrešno i potpuno nehistorijski za m išljati zakonsku reform u samo kao revoluciju razvučenu u širinu, a revoluciju kao zbijenu re formu. Sooijalni prevrat i zakonska reform a su različiti m om enti ne sam o po vrem enskom tra ja n ju već i po suštini. Čitava ta jn a historijskih re volucionarnih prom jena sastoji se upravo u prelazu kvantitativnih prom jena u nov kvalitet. Tko se izjasni za put zakonske reform e, um je sto za osvajanje političke vlasti ne bira sam o m ir niji, sporiji p u t ka historijskom cilju, već i drugi cilj«. Uz p raktičan rad ii opsežnu publicističku dje latnost Rosa Luxem burg daje i nekoliko teoretski vrijednih priloga m arksističkoj ekonom iji. To su »Uvod u političku ekonomiju« d »Akumulacija kapitala«. Radeći kao dosljedan iinternacaonalist na o kupljanju lijevih sooijal-dem okrata Njem ačke, oštro polem izirajući s Jauresom K antskym, pa i Lenjinom oko nekih teoretskih postavki o nuž nosti prelaza iz kapitalizm a u socijalizam đ ocje na političkih stru ja n ja u Ruskoj socijalnoj de m okraciji, Rosa Luxemburg bila je jedan od irni23 �c ijato ra d rukovodilaca ustalasanih m asa njem ač kih rad n ik a u godinam a pred izbijanje I svjet skog rata, je d an od osnivača saveza »Spartak«, or g anizatora u stan k a »Spartaka« u ja n u aru 1919. a osnivača K om unističke p a rtije N jem ačke. Život ni p u t Rose Luxem burg bio je p u t dosljednog re volucionara u prvim borbenim redovim a radnič kog p okreta, proganjanog, zatvaranog i m učki ubi jenog nakon slom a ustanka. Za svjetski p ro le ta rija t — po riječim a Lenjina — »Rosa Luxem burg bila je d ostala orao, i ne sam o uspom ena na n ju b it će uvijek dragocjena za kom uniste cijelog svijeta, nego će d njena bi ografija i njen a cjelokupna djela biti veom a ko risna pouka za odgoj kom unista cijelog svijeta«. LENJIN O ZADACIMA ŽENSKOG RADNIČKOG POKRETA U SOVJETSKOJ REPUBLICI O ktobarska socijalistička revolucija 1917. go dine ko ju su izvojevale radne m ase R usije — rad nici, seljaci i vojnici predvođeni boljševičkom p arti jom i Lenjinom — predstavlja p rekretnicu u hi sto riji ljudskog društva. Prvi p u t u vlastitoj h isto riji radnička klasa je ukinula privatno vlasništvo nad sredstvim a za proizvodnju, stvorila svoju d r žavnu vlast, ostvarena je radnička k o ntrola nad proizvodnjom , ukinuta je spahijska svojina nad zemljom, sklopljen je m ir u Brest-Litovsku. U Petrogradu, u Moskvi, u gradovim a i indu strijsk im cen trim a u un u tra šn jo sti revolucionar na su v renja zahvatila sve stru k tu re radništva. 24 �Samo u ja n u aru i februaru 1917. godine u Ru siji je izbilo preko tisuću tristo m asovnih š tra j kova; u d em onstracijam a 13. februara u Petrogradu je sudjelovalo 80.000 dem onstranata, a 8. m arta je, na poziv boljševičke partije, n a ulice Petrograda izašlo nekoliko desetaka tisuća žena, dem on striraju ći protiv gladi, rata i carizma. Žene su isto tako masovno sudjelovale i u junskim dem onstra cijam a kada se na ulicam a grada našlo preko 400 tisuća radnika i vojnika, i u julskim dem onstra cijam a, s preko pola m ilijuna sudionika, i u oru žanom otp o ru privrem enoj vlasti, i u radu savjeta radničkih i seljačkih deputata. Lenjin je pridavao velik značaj uključivanju žena u revolucionarnu akciju ruskog p ro letarija ta, što više, njihovo je učešće, za Lenjina, bilo je dan od presudnih činilaca masovnosti pokreta. O cjenjujući borbeni prilog koji su žene dale za pobjedu sovjetske vlasti Lenjin kaže: »Naše proleterke su sjajni klasni borci. Mi u P artiji im am o pouzdanih, pam etnih i neum orno aktivnih druga rica. Mi smo na mnoge važne dužnosti u savjetim a i izvršnim kom itetim a, u narodnim kom esarijati ma i javnim službam a doveli žene. Prva d ik tatu ra pro letarijata odistinski prokrčuje p u t potpunoj socijalnoj ravnopravnosti žena. U revoluciji one su se sjajn o držale. Bez njih ne bismo pobijedili. Ili bismo jedva pobijedili. Ja tako mislim. Koliko su bile hrabre, toliko su h rab re i sada«. P itanje pravnog položaja žene nova sovjetska vlast je postavila već u prvim m jesecim a svoga postojanja. U kinuti su zakorti o razvodu braka, o vanbračnom d jetetu, utvrđeno je pravo žene da 25 �od oca traži (izdržavanje d je teta, ukinute su razli ke u političkim pravim a (između m uškaraca i žena. »U toku dvije godine sovjetska vlast je u jednoj od najzaostalijih zem alja Evrope učinila za oslo bođenje žene, za njenu jed n ak o st s »moćnim« po lom toliko, koliko za 130 godina nisu učinile (sve zajedno) napredne, prosvjećene, »dem okratske« re publike cijelog svijeta. No, bio je to tek početak. I p ri punoj pravnoj jednakosti o stali su razni oblici stvarne podređe nosti žene; ona je i dalje ostala ona koja pored redovnog posla vodi svu brigu o dom aćinstvu. »2ena je ii dalje kućna robinja, i pored svih oslo bodilačkih zakona, je r n ju pritiska, davi, zatup ljuje, ponižava sitno kućno gazdinstvo, prikivaju ći je za ku h in ju i dječju sobu, na strahovito nepro duktivan sitničav, enervantan, zaglupljujući posao. Pravo oslobođenje žene, pravi kom unizam će poče ti tek ta m o i tada kada bude počela masovna borba protiv sitnog kućnog gazdinstva, ili, točnije, kad bude počeo njegov m asovni preobražaj u krup no socijalističko gazdinstvo. Menze, jasle, dječji vrtići, to su o na jednostavna svakidašnja sredstva koja mogu faktički da oslobode ženu, m ogu da faktički sm anje i unište njenu nejednakost s m u škarcem što se tiče njene uloge u društvenoj pro izvodnji ii u javnom životu«. 26 �P o litičk a i e k o n o m sk a b o rb a žena je d io k la sn e b o rb e , b o rb e za o slo b o đ en je p ro le tc rija ta . L en jin ��POLOŽAJ ŽENE U SUVREMENOM SVIJETU Uoči prvog svjetskog ra ta žene su im ale priz n ata politička prava, pravo da b ira ju d da budu birane, samo u četiri zem lje svijeta: u Novom Ze landu (čak od 1893!), A ustraliji, Finskoj i Norveš koj. Tokom prvog svjetskog rata čitav niz država priznaje ženi politička prava. To su prvenstveno RSFSR, Danska, Island, Nizozemska, A ustrija, Čehoslovačka, Poljska, N jem ačka, SAD, M ađarska, Belgija i Švedska. U razdoblju djelovanja D ruštva naroda izm eđu 1927. i 1939. godine, nakon niza na sto jan ja da se a u ostalim zem ljam a svijeta prizna politička ravnopravnost žena, jedanaest azijskih zem alja i zem alja Latinske Amerike daju pravo glasa ženama. To su Brazil, Urugvaj, Turska, B ur ma, In d ija i druge. Drugi svjetski ra t predstavljao je uistinu prelom nu fazu u pogledu priznavanja političkih prava �ženam a — ta prava žene stič u tokom samog rata ili neposredno nakon njega u gotovo svim zem lja m a svijeta. Danas su žene politički potpuno obes pravljene u sedam zem alja: Jordanu, K uvajtu, Lih ten štajn u , N igeriji, Saudijskoj A rabiji, Jem en skoj A rapskoj Republici i u nekim kantonim a u Š vicarskoj, dok su u Portugalu, San Maninu i Si riji njihova prava veom a ograničena. Ovim procesim a sticanja političkih prava zna čajno je prid o n ijela djelatn o st U jedinjenih naci ja. U jednom od svojih prvih i osnovnih dokum e nata, Općoj d eklaraciji o pravim a čovjeka, utvrđe no je da se »sva ljudska bića rađ aju slobodna i jed n ak a u d o stojanstvu i pravim a, bez obzira na rasu, spol, jezik, vjeru, nacionalno ili socijalno porijeklo«. U jedinjene nacije donijele su također i K onvenciju o političkim pravim a žene u kojoj se regulira aktivno i pasivno izborno pravo žena na istoj osnovi kao i kod m uškaraca, te se utvrđuje pravo na v ršenje javnih funkcija bez obzira na razlike u spolu. No, i p ored form alno priznatih političkih p ra va i očekivanom učešću žena u izborim a, u veli kom b ro ju zem alja stvarno sudjelovanje žena u v ršenju političkih vlasti je minim alno. U japan skom P arlam entu im a sam o 1,4% žena, u Predstav ničkom dom u SAD sam o 3%, u Libanonu još ni jed n a žena nikad nije bila izabrana u Parlam ent, u šp an jo lsk o j, Grčkoj, Paragvaju nem a niti jedne žene na nekom visokom položaju ili u vladi. Cini se da je moguće tv rd iti, d a tam o gdje stvarna dem okraoija slabi, a učešće žena u radu predstavnič kih tijela zem lje je m anje. N ajljepši p rim jer je 30 �Zapadna N jem ačka. 1919. godine kao rezultat re volucionarne borbe radničke klase 12,5% Reichstaga činile su žene, dok ih danas u zapadnonje mačkom B undestagu im a sam o 6%, a m eđu njim a niti jedne radnice. Učešće žena u političkom životu socijalistič kih zemalja najveće je na svijetu. One čine gotovo jednu trećinu poslanika u skupštinam a u SSSR-u, 30% u N jem ačkoj D em okratskoj Republici, 20% u čehoslovačkoj i M ađarskoj, 17% u Bugarskoj, R um unjskoj i D em okratskoj Republici Vijetnam , 12% u Poljskoj. N ajdalekosežnije prom jene, m eđutim , doga đaju se n a planu uključivanja žena u privredne tokove. M eđutim, i razlike koje postoje među po jedinim zem ljam a i regionim a svijeta upravo su ovdje najveće. Dok u Evropi žene čine 34% aktiv nog stanovništva, u Aziji 23%, u Americi (Sjever noj i Južnoj) i Africi sam o 19%. U tom pogledu najdalje su otišle socijalističke zemlje. U SSSR-u 44% aktivnog stanovništva su žene, u Poljskoj 46,3%, u B ugarskoj 45,7%, u čehoslovačkoj 42,3%. U klasičnim kapitalističkim zem ljam a, d pored njihove visoke privredne razvijenosti, učešće že na u privrednim i drugim aktivnostim a van kuće znatno je niže. Tako, npr. u Francuskoj žene čine 29,7% aktivnog stanovništva, u N jem ačkoj 30%, u Velikoj B ritaniji 33%, u SAD 30%. U nekim zem ljam a, pretežno m uslim anskim , procesi ekonom ske em ancipacije žena još su u začetku. Tako, npr. u Egiptu samo 4,8% aktivnog stanovništva čine žene, u M aroku 5,9%, dok u la tinsko am eričkim zem ljam a taj broj ne prelazi 31 �13%- Da ekonom ska em ancipacija žena nije oba vezni rezu ltat razine privrednog razvoja, govore i podaci p rem a kojim a u Norveškoj i Nizozemskoj sam o 17% aktivnog stanovništva čine žene. Problem i nejednakog vrednovanja ženskog ra da egzistiraju u velikom b ro ju zem alja suvrem e nog svijeta. U jedinjene n acije su stoga donijele 1950. godine K onvenciju o jednakosti nagrađiva n ja m uške i ženske rad n e snage za ra d jednake v rijednosti. Države, potpisnice K onvencije su se obavezale da će, u skladu s tom K onvencijom, re g ulirati svoje zakonodavstvo, odnosno sistem e na građivanja i kolektivne ugovore o plaćam a radni ka. Sve zem lje, m eđutim , nisu potpisnice ove Kon vencije, ta k o da još danas nailazim o na razlike u p laćam a žena i m uškaraca za jednak posao i u zem ljam a kao što su švicarska, Novi Zeland, A ustrija, Belgija, K anada, Francuska. M ogućnosti uključivanja žena u procese d ru štvenog rad a b itn o određuje njihovo elem entarno opće obrazovanje, pism enost, kao i s tru čn o obra zovanje. Iako je u posljednjih 15 godina razina ne pism enosti u svijetu znatno sm anjena, i nadalje p red stav lja jed an od izuzetno značajnih problem a. NEPISMENOST PO SPOLU Zemlja Brazil Grčka Indonezija Liberija Maroko 32 muškarci 35,6 «/o 8,3 */o 42,8 •/• 86,1 •/• 78,1 •/• žene 42,6«/. 30,0 •/• 70,4*/. 95,8 % 94,0 «/o �Politika koju pojedine zemlje vode na planu opism enjavanja stanovništva, zbog nedostatka sredstava, prvenstveno je usm jerena na zaposlene radnike — dakle prvenstveno m uškarce. D jelatnost U jedinjenih naoija u vezi s izjedna čavanjem obrazovanja žena na srednjem i visokom stupnju usm jerena je na nekoliko problem a: u tvr đivanje prava ženske djece da se školuju u svim srednjim školam a — kako gim nazijama, tako i školam a za pojedina stručna zanim anja van tra dicionalnih »ženskih« struka, te na višim školam a i fakultetim a; izjednačavanje program a nastave koji u značajnom bro ju zem alja nije jednak za mušku i žensku djecu; izjednačavanje standarda obrazovanja u školskim ustanovam a; ukidanje po sebnih školarina za žensku djecu koje postoje u nekim zem ljam a. Koliko su velike diskrim inacije upravo na planu izbora zvanja i zanim anja, rječito govori i ovih nekoliko p rim jera. U Francuskoj, od ukupnog b ro ja djevojaka, u privatnim i javnim srednjim školam a 85% ih se priprem a za zvanje švelje ili m odistkinje, a onaj mali ostatak za zanim anja u in d u striji; u Belgiji je slična situacija, a u Zapad nom B erlinu žene koje se p riprem aju za tehničke stru ke čine sam o 4,6% upisanih. Na sveučilištim a u Velikoj B ritaniji tek svaki četvrti stu d en t je žena, a u Japanu one čine samo 17% studenata. Posebne teškoće žene im aju pri likom upisa na medicinske fakultete u čitavom nizu zemalja. U Irak u su »tek p rije p ar godina dozvoli li upis 12 žena n a m edicinski i stom atološki fa kultet.« 33 �N asu p ro t tom e, obrazovne m ogućnosti koje ženam a p ru žaju socijalističke zem lje; bitno su dru gačije. U SSSR-u žene čine 58% stru čn jak a uklju čenih u ekonom iku zemlje. Svaki treći inžinjer je žena, a 74% m edicinskog osoblja također su žene. U školskoj godini 1966/67. u M ađarskoj 43,3% stu denata su bile žene, a u R um unjskoj 42,1%. Osnovni problem društvenog i osobnog polo žaja žene u suvrem enom svijetu čini potreba da se usklade zahtjevi koje nam eće proces rada i funkcija m aterinstva. U pravo na tom planu najvi še su učinile socijalističke zemlje. Tako je, npr. u M ađarskoj obuhvat djece predškolskim ustano vam a izuzetno visok — u njim a boravi čak 62% djece, odgovarajuće dobne skupine, u SSSR-u je predškolskim odgojem obuhvaćeno 10 m ilijuna djece, a rad n o vrijem e ovih ustanova je takvo da zainteresirane m ajke mogu ostaviti u njim a djecu i p rek o noći (ukoliko rade u noćnoj sm jeni, studi ra ju uz ra d ili si.), u Kubi su dječje ustanove potpu no b esplatne i obuhvaćaju vrlo velik broj djece, u DR K oreji im a više od 37 000 jaslica i 24 000 dječ jih v rtića u k ojim a boravi 2,8 m ilijuna djece. D jelujući n a u n apređenju društvenog položaja žena, U jedinjene nacije su svoju aktivnost usm je rile i na izjednačavanje prava žena u privatnom pravu, reguliranje n a jednakoj osnovi prava i duž nosti m uža i žene prilikom sklapanja braka, sticanje im ovine tokom b raka i njezinim raspolaga njem , prava i dužnosti roditelja, jednaki položaj prilikom nasljeđivanja atd. Ova aktivnost govori o tom e da problem i koji su kod nas već davno ri ješeni, p rije čitavih trideset godina, u velikom 34 �broju zem alja svijeta još postoje, te bitno utječu na diskrim inirani položaj žene. Upravo stoga, zbog poticanja na brže elim iniranje socijalnih, politič kih i ekonom skih razlika vezanih uz spol, 1975. godina je proglašena Međunarodnom godinom žena. 35 ��POCECI MODERNOG RADNIČKOG POKRETA U JUGOSLAVIJI I UČEŠĆE ŽENA U NJEMU Radnički pokret u jugoslavenskim zem ljam a počinje se razvijati u drugoj polovini devetnaestog stoljeća. I društveno-ekonom ski i politički uvjeti u kojim a se fo rm ira bitno su .različiti: H rvatska i Slavonija, Is tra i Dalm acija, Slovenija, Vojvodina i Bosna i Hercegovina nalazile su se u sklopu Austro-Ugarske m onarhije, S rbija i Crna Gora im aju vlastite nacionalne države, dok se M akedonija na lazila u sklopu O tomanske im perije. S pojavom p ro letarijata javlja se šezdesetih i sedam desetih godina i prva socijalistička misao, dok se prve radničke organizacije, javljaju uglav nom osam desetih i devedesetih godina. P roletari ja t koji se form ira u tom razdoblju čine pretežno zanatski radnici i osirom ašeni poljoprivrednici, dok je sloj in d ustrijskih radnika m alobrojan. Na 39 �vedimo sam o p odatke da je u S rbiji 1898 god. bilo sam o 28 in d u strijsk ih poduzeća. No, njihov je broj brzo rasta o tako da ih je 1910. god. bilo 428. Radno vrijem e je iznosilo prosječno 14, 16 pa čak i 18 sati dnevno. Ženski i d ječji rad se uveliko ek sp lo atirao — na ra d su uzim ana djeca i od 8 i 10 godina. Jedan o d prvih nosilaca socijalističke ideje u S rb iji bio je Svetozar M arković koji 1871. godine pokreće prvi socijalistički list i objavljuje prvi poLitički pro g ram u tadašnjoj Srbiji. U vrijem e kada je bio n a snazi srpski građanski zakonik dz 1844. godine koji je žene izjednačavao s m aloJjetnicima i m aloum nicim a (u čl. 39. pisalo je: »M aloljetnici se drže za nedozrele d oni sto je pod osobitom za štito m zakona. M aloljetnim a se upodobljavaju svi oni koji ne m ogu ili im je zabranjeno sopstvenim im anjem rukovati, a takvi su: svi um a lišeni, raspi kuće, sudom oglašeni, propalice, prezaduženici či je je im anje pod stečajem d udate žene za života muževljeva«), Svetozar M arković piše: »Žena nije ni građanin, o n a ne zna ni za građanska prava ni za građanske i čovečanske dužnosti i vrline«. Isto dobno, žena je m ajka koja odgaja d jecu, a da sam a nem a nikakva obrazovanja i da ama u društvu sam e dužnosti a nikakva prava. R ješavanje »žen skog p itan ja zahteva prom enu društvenih i držav nih ustanova, građanskog i krivičnog zakona. Ne pravda nanesena ženi sveti se ćelom čovečanstvu; pitanje o ženskom oslobođenju nerazdvojno je svezano sa celim d ruštvenim preobražajem , sa oslo bođenjem čovečanstva od sviju zala, poroka tira nije i robovanja — »žensko pitanje« nije za nas 40 �prerano, ono je prvo koje treb a staviti na dnevni red.« 1896. godine osnovano je Beogradsko radnič ko društvo, prva politički o rijen tiran a radnička organizacija i O pančarsko radničko društvo kao prva sindikalna organizacija. Polet radničkog po kreta u S rb iji krajem 19. stoljeća zasniva se veli kim dijelom na već bogatoj tradiciji socijalističke misli. Na toj tradiciji form ira se 20. VI 1903. godi ne Srpska socijaldem okratska p a rtija koja usvaja E rfu rtsk i program i statu t N jem ačke socijaldem o kratske p artije, te Glavni radnički savez kao prva sindikalna centrala. U okviru SSDP form ira se Or ganizacija žena socijalista koja izdaje i svoj p artij ski list »Jednakost«. D im itrije Tucović, jedan od najpoznatijih teo retičara i organizatora socijalističkog pokreta u S rbiji piše: »Ženina je oblast odvajkada bila kuća i porodica, i ona će to b iti i u budućnosti uvek. Eko nomski razvitak je u položaju žene izvršio silnu revoluciju i nagnao ženu da uđe u političku bor bu. M odem a in d u strija izvukla je ženu iz uskih okvira kuće i porodice, ona danas m ora u fabrika m a i drugim privrednim preduzećim a za nadnicu da radi. Hod društvenog razvića nagnao je ženu da dođe pod n ajam kapitalizm u koji ju je uzimao da što više uštedi u nadnicam a, da dođe do što jeftinijih radnih snaga. S obzirom na snižavanje nadnica, koje je sa ulaskom žena u privredna preduzeća došlo, poče se čuti u radničkoj klasi uz vik: Dole sa ženskim radom , ženino je m esto u kući! M eđutim, štete koje se podnose usled ženskog rada nisu vezane za biće ženskog rada, već su sa 41 �mo vezane s kapitalističkom eksploatacijom , je r kad p ro duktivna sredstva pređu u društvenu svo jin u , to um nožavanje produktivnih sila biće samo od k o risti i radosno će se pozdraviti. I kad se da nas govori o radničkoj bedi onda se m ora u prvom redu govoriti o bedi žena — radnica. Za napredo v anje radničkog p o k reta je ste elem entarno pita nje da se radnice uvuku u borbu za bolje uslove rada. O tuda n aša lozinka m o ra biti: Jednaka na grada za jed n ak rad. U m om entu kada žena p ri stu p i sindikalnoj borbi, biće jo j odm ah takođe jasn o da nije sve učinjeno da tre b a još i političke borbe d a žena osvoji prava k o ja su joj nužna u ekonom skoj borbi. No žene, n aročito radničke žene, ako hoće ovu političku b o rb u naročito s uspehom da vode mo raju n ju zajedno da vode sa onim ljudim a koji su po svojoj socijalnoj sudbini jednaki s njim a. One m oraju da se pridruže onoj političkoj partiji koja je za u k idanje posrednih poreza i za svaljivanje po reskih te re ta na im ućne klase, koja se zauzima za zakonsku m inim alnu nadnicu i zakonski osmočasovni radni dan, koja zahteva osiguranje u sta rosti i onesposobljavanju, osiguranje u besposlici, zakonsku zaštitu trudnih žena i porodilja. Socijal na dem o k ratija upravo to zahteva, ona jedina za hteva osnovno poboljšavanje i um nožavanje ško la, d a se deca besplatno školuju, da n ajdarovitiji među njim a, iako su njihovi roditelji sirom ašni, d obiju p ristu p a d u više škole. Žene m oraju da se pridruže onoj političkoj p artiji koja se za sve zahteve, koje jed n a žena ističe i m ora istaći, energi 42 �čno zauzima i bori, one m oraju da pristupe redovi ma socijalne demokracije.« Ovi stavovi D im itrije Tucovića ostali su tr a j no prisutni u cjelokupnom djelovanju radničkog pokreta u S rbiji i Jugoslaviji. Radnički pokret u zem ljam a u sklopu A ustro ugarske m onarhije im ao je nešto drugačiji razvi tak. Njegovi nosioci nisu bili kao u S rbiji, prven stveno intelektualci, već radnici. U tjecaj austrom arksizm a bio je znatan, a uvjeti nacionalne potčinjenosti nisu omogućavali tako jasno razgrani čenje s domaćom buržoazijom . š tr a jk ru d ara 1889. god. u Sloveniji, masovna prvom ajska proslava 1891., nicanje strukovnih sin dikalnih organizacija, m arksistički list »Delavec«, te fo rm iranje Jugoslavenske socijal-dem okratične stranke 1893. god., predstavljaju početke m oder nog radničkog pokreta u Sloveniji. U tom pokretu već od sam ih početaka sudjeluju i žene — one su sudjelovale u štrajkovim a, na radničkim zborovi ma ,i u radničkim društvim a. U T rstu je 1897. g. počela izlaziti »Slovenka« — prvi list slovenskih žena, a 1900. u Id riji je osnovano prvo socijalistič ko žensko društvo »Veda« (Nauka). Slovenski socijaldem okrati, preuzevši hajnfeldski program austrijske socijaldem okracije, preuzeli su s njim i zahtjeve za općim pravom gla sa bez obzira na spol, zahtjev za osam satnim rad nim vrem enom, zabranu noćnog rada i rada žena na radnim m jestim a koja su štetna za njihov or ganizam, ali ne i zahtjev za jednak rad — jednaka plaća, iako je to jedan od osnovnih zahtjeva po k reta za žensku ravnopravnost. 43 �1911. godine, na inicijativu socijaldem okrata, au strijsk i je P arlam ent donio zakon prem a kojem su i žene mogle postati članovi političkih organiza cija. Iste je godine proslavljen i prvi »socijalistič ki ženski dan« (8. m art) u au strijsk im pokraji nam a. Počeci m odernog radničkog pok reta u H r vatskoj vezani su uz sedam desete godine prošlog stoljeća. 1870. godine tipografski radnici osnivaju R adničko tipografsko društvo, a tri godine kasni je Zagrebačko radničko društvo. Već 1890. god. organizirana je i prva m asovna prvom ajska p ro slava; 1892. p o javljuje se prvi hrvatski socijalistič ki list »Sloboda«, a 1894. form ira se Socijaldem o k ratsk a s tran k a H rvatske i Slavonije, koja tako đ er usvaja hajnfeldski program au strijsk e socijal dem okracije. Socijal-dem okratska stranka, iako je načelno p riznavala jed n akost žena s m uškarcim a, nije u svojoj p rak si to načelo provodila dosljedno, je r ih je usm jeravala prvenstveno na kulturni i hum a n itarn i rad u ženskim sekcijam a. Žene radnice, iako su prem a popisu stanovništva iz 1890. godine činile sam o 10,8% zaposlenih u sekundarnim d je latnostim a, bile su glavna radna snaga u tvornica m a duhana, tek stila i konfekcije. N jihove plaće bile su za 20—40% m anje od plaća radnika na istim radnim m jestim a. Stoga je razum ljivo i n ji hovo učešće u svim tarifno-štrajkaškim pokreti ma: 1875. su d jeluju u štrajk u u zagrebačkoj tvorni ci šibica; 1885. u tvornici duhana u Rijeci; 1905. su d jelu ju u generalnom štrajk u u Osijeku, a 44 �1908. posebno je zabilježen istu p varaždinskih že na prilikom proslave Prvog m aja. Iz tog je razdoblja svakako izuzetan lik Giuscpina M artinuzzi, učiteljica, rođena u Labinu, socijalistkinja i prvi sek retar ženske sekcije ko m unističke p artije u Trstu. U sm jeravajući svoj pedagoški, književni i politički rad na buđenje klasne svijesti radnika T rsta i Istre pisala je: »Buržoazija se u svom okrutnom egoizmu ne brine o proleterskim m ajkam a koje žive u neopi sivim naporim a i svakojakim poteškoćam a, u podrum im a, na tavanim a, u nezdravim stanovi ma, dok ih m onstrum kapitala, nikad sit proleter skog mesa, uvaljuje u zavjerski vrtlog borbe za opstanaik i prisiljava te žene da rade na poljim a, u tvornicam a, u rudnicim a, loše plaćene i bez m ogućnosti da se posvećuju odgoju svoje djece.« Zahvaljiujući dobrom poznavanju m arksističke teorije, G iusepina M artinuzzi je tražila rješenje istarskog nacionalnog problem a u m eđusobnoj suradnji i ravnopravnosti H rvata i Talijana. N je zin sprovod 1925. god. u Labinu pretvorio se u pravu m anifestaciju labinskih ru d ara, koji su ovu veliku ženu ispratili na posljednji počinak sa zapaljenim bakljam a. M arkantna je ličnost bila i Ana Delić, riječka socijalistkinja, koja je držala predavanja o ulozi žena u politici, društvu i porodici, općem pravu glasa, protiv povišenja cijena nam irnicam a i dr. Sredinom 19. stoljeća u Austro-ugarsknm zem ljam a uvedeno je opće i obavezno osnovno obra zovanje d za žene. 1872. god. u Zagrebu je otvore na prva Viša djevojačka škola, a 1892. Ženski li45 �cej. 1901. god. žene su dobile pravo upisa na Filo zofski fak u ltet u Zagrebu. To otvara m ogućnost ženam a d a p ro d ru u činovnička i učiteljska zvanja i p o štan sk u službu. Pojava radničke klase u Bosni i Hercegovini vezana je uz prve godine dvadesetog stoljeća. 1903. p o javljuje se prva radnička potporna društva; 1905. je osnovana sindikalna centrala Glavni rad nički savez, a 1909. Socijal-dem okratska stranka Bosne i Hercegovine. U njoj usporedo postoje na sljeđem feudalni odnosi iz O tom anske im perije i surova kolonijalna kapitalistička eksploatacija ko ju nakon aneksije 1908. godine provodi A ustro ug arsk a. Tek 1911. godine u Bosanskom Saboru je iz glasan zakon o obaveznom pohađanju osnovne škole — ali su od te obaveze izuzeta ženska m usli m anska djeca. E konom sku bijedu bosansko-hercegovačkih žena d opunjavaju surovi običaji — žene nisu im ale pravo da sjede za istim stolom s m uš karcim a, seoske žene porađale su se u štalam a, m uslim anke su nosile zar i feredžu, a mnogoženstvo je bilo zakonom d vjerom zaštićeno. K apitalistički preobražaj M akedonije počinje tek k rajem 19. d početkom 20. stoljeća. Za radnički p o k ret koji je vezan uz djelatnost Vasila Glavinova (prva rad n ičk a grupa osnovana 1893) i Goce Delčeva (VMRO) k arak terističn a je borba za nacio nalno oslobođenje i političku autonom iju Makedo nije. M akedonski socijalisti su aktivno sudjelovali u Ilindenskoan u stan k u 1903. god., te form iranju K ruševačke republike, o čem u svjedoče uspostav ljan je narodne vlasti, eksproprijacija nekih podu46 �zeca, b ratstvo različitih nacionalnih skupina i si. U tim revolucionarnim previranjim a sudjelovale su masovno i žene, naročito one sa sela. Posebnu ulogu u tom narodno-oslobodilačkom p okretu im ale su učiiteljice i ta jn a ženska društva čiji je zadatak bio osiguravanje ilegalnih skloni šta za borce, priprem anje hrane, snabdijevanje od jećom i obućom, kurirska služba, izrađivanje za stava i si. 1909. godine form irana je u Skopju prva žen ska socijalistička organizacija oko Rose Plaveve. In teresantni su podaci o korespondenciji Rose Plaveve s Rosom Luxemburg. Pisma koje je slala Rosa Luxemburg čitana su na sastancim a napred nih žena, a kad je stigla vijest o zatvaranju Rose Luxemburg i K arla Liebknechta, one su sudje lovale u radu O dbora za akciju kod N jem ačke vla de za njihovo oslobođenje. UČEŠĆE ŽENA U REVOLUCIONARNOM RADNIČKOM POKRETU IZMEĐU DVA RATA Politička razjedinjenost i vojna suprotstavljenost S rbije i Crne Gore s jedne, i zem alja pod A ustrougarskom , s druge strane, tokom I svjet skog rata nije ostavila dubljeg traga u radničkom pokretu jugoslavenskih zemalja. S ocijaldem okrat ske p artije pokazale su u pitanjim a rata i m ira, internacionalizm a i stava prem a nacionalnom pi tan ju držanje koje je u osnovi bilo revolucionar no, zalažući se za m ir i zajedničku jugoslavensku federativnu državu. 47 �K ada je n akon završetka ra ta 1918. godine fo rm iran a K raljevina S rba, H rvata 1 Slovenaca u n jen sastav ušle su zem lje različite ekonom ske i kultu rn e razvijenosti, s različitim zakonodavstvi m a i tradicijam a. Život u zajedničkoj državi zapo čeo je u znaku revolucionarnih k re ta n ja seljaštva koje je zahtijevalo dosljedno provođenje agrarne reform e, niza ta rifn o štrajk a šk ih p okreta radničke klase ko ja je zahtijevala bolje uvjete života i ra da, kao i političkih zahtjeva za pravednijim d ru štvenim u ređ en jem i pravednijim rješavanjem nacionalnog pitanja. Snažan utjecaj na ta k reta nja im ali su događaji u m eđunarodnom radnič kom po k retu : oružani ustan ak rad n ik a u Berlinu u ja n u aru 1919. pod vodstvom Rose Luxemburg i K arla Liebknechta, m artovska revolucija u Ma đarskoj i Bavarskoj i proglašenje M ađarske i Ba varske sovjetske republike, i naravno, form iranje prve socijalističke države u svijetu — Saveza So vjetskih Socijalističkih Republika. U takvim uvjetim a održan je u Beogradu 20 do 23. ap rila 1919. godine K ongres u jed in jen ja na kojem su se socijaldem okratske p artije jugosla venskih zem alja ujedinile u socijalističku radnič ku p a rtiju Jugoslavije (kom unista). U program P artije ušli su i zahtjevi za jednakošću m uškara ca i žena u radnom odnosu, za zaštitom trudnica i m ajki, plaćenim porodiljskim dopustom , te stva ran jem posebne k ontrole za zaštitu žena n a radu. U okviru Osnivačkog kongresa SRPJ (k) odr žana je i konferencija žena socijalistkinja. U S ta tu tu ove k o nferencije rečeno je: »Kako je nastala po treb a da se sve p roleterske p a rtije koje stoje 48 �na tem elju klasne borbe grupišu u jednu p artiju u cijeloj Jugoslaviji, to je prirodno da se i svi po krajinski ženski, do sada rasparčani socijalistički pokreti skupe u jedan nerazdvojan pokret. Žene socijalisti (komunisti) usvajaju m aksi malni i minim alni program Socijalističke radnič ke partije Jugoslavije (kom unista) i sm atraju sebe dijelom p artijske cjeline. U isto vrijem e one is ključuju svaku zasebnu organizaciju žena, a sebe sm atraju izvršnim odborom u agitaciji i organizovanju žena«. Statutom je uitvrđeno također da će se sekcija žena form irati u pokrajinam a i p ri m jesnim orga nizacijam a partije, da će List »Jednakost« biti or gan centralnog sekretarijata i da će izlaziti i na ćirilici i na latinici, te da će »glavni pravac rada ženskih sekcija biti uzdizanje duhovnog horizonta žena«. U septem bru 1919. godine form ira se i drugi pravac organiziranja žena. Naime, tada je došlo do u jedinjenja građanskih ženskih društava i or ganizacija u tzv. N arodni savez Srpkinja, H rvatica i Slovenki. Ovaj savez karakterizirao je politički konzervativizam i iluzije da se interpelacijam a vladi mogu rješavati problem i društvene i politič ke obespravljenosti žena. Sto više, savez se odre kao čak i borbe za pravo glasa žena. Takva organi zacija nije mogla zadovoljiti čak ni potrebe pro gresivnog dijela građanskih žena, tako da se već 1923. godine form ira nova ženska organizacija tzv. Feministička alijansa (koja kasnije m ijenja naziv u Alijansu ženskih pokreta). Ovaj savez stajao je na pozicijam a potpune političke neutralnosti i, iako 49 �je u nekim p itan jim a — k ao što je, npr. akcija za opće p ravo glasa žena — bio pozitivno usm jeren, nikad u svoje redove n ije privukao veći broj rad nih žena i seljanki. G odine n akon u je d in je n ja k arakterizira po rast zapošljavanja žena. P rem a popisu stanovništva iz 1921. godine u Jugoslaviji je bilo 270.000 žena zaposlenih izvan poljoprivrede, 150.000 su bile rad nice zaposlene u in d u striji ili zanatstvu, a 50.000 kućne pom oćnice. Polet radničkog po k reta u godinam a nakon u je d in je n ja obilježen je velikim uspjesim a KPJ na općinskim izborim a 1920. godine, generalnim š tra j kom željezničara 15. i 16. aprila 1920., nem irim a seljačkih m asa, živom aktivnošću kom unista u prvim sk upštinskim izborim a u Jugoslaviji, gene ralnim štrajk o m slovenskih i bosanskih rudara, snažnim razvojem sindikalnog pokreta, ali isto tako i surovim policijskim i vojnim m jeram a mla de kapitalističke države koja je sve svoje snage angažirala d a ta j pokret uguši. U ta b u rn a p rev iran ja uključivale su se i rad nice. S udjelujući u štrajkovim a, pravile su »crveni obruč« oko tvornice kako bi spriječile prodor štra jk b re h e ra i policije, organizirale su prehranu štrajk ača, ulazile su u sindikate. Sudjelovale su u prvom ajskim proslavam a a radu različitih ku ltu r nih dru štav a. Osim toga, žene radnice sudjelovale su u ilegalnoj organizaciji »Crvena zvijezda« koja je 1920. godine osnovana radi pružanja pomoći uhapšenim kom unistim a i njihovim porodicam a. K ada je osnovana »Crvena pomoć« one ulaze u nju, vršeći iste zadatke. 50 �Analize tarifno-štrajkaških pokreta iz tog razablja ukazuju na izuzetno težak položaj zaposleih radnica. »U tarifnim ugovorim a i sporazumila postojale su posebne odredbe o plaćanju rada ma koje su u pravilu bile 20—50% niže od plaća idnika ukoliko su radile po satu ili u nadnici, .'dino u radu na akord žene su bile izjednačene m uškarcim a, no stvarna diskrim inacija vršila se roz to što su postavljane n a slabije plaćena radna ijesta, pa su i akordni cjenici za njih bili niži. Revolucionarne sindikalne organizacije zalaile su se za izjednačavanje plaća žena i m uškarai. Tako, npr. u Sisku u Tvornici drvodjelske robe nd ikat je u toku štrajk a 1922. zahtijevao »da se laća žena, ako se već ne mogu izjednačiti b ar priliže plaćam a radnika. Stoga je postavljen zahtjev i povišicom plaća ii to: za strojovođe 20%, radnie na strojevim a 50%, a žene radnice 80%. Čitav iz sličnih prim jera postoji ii u Zagrebu, Varaždiu, Rijeci, Dugoj Resi itd. 30. decem bra 1920. godine vlada donosi Oblanu kojom je zabranjena K om unistička p artija jgoslavije, sindikati, radnička štam pa, a ubrzo akon toga donosi se i »Zakon o zaštiti javne bezijednosti i poretka u državi«, koji je komunističu aktivnost proglasio zločinom. KPJ prelazi u egalmost. Njezino legalno djelovanje odvija se, iko kratk o vrijem e, preko novostvorene Nezavise radničke p artije Jugoslavije i Nezavisnih sindiata. Pri rukovodstvu NRPJ form iran je Sekretariit žena sa zadatkom da okuplja radnice u borbi i poboljšanje društvenog i ekonom skog položaja idntih žena. Takav sek retarijat form iran je 8. 51 �m a rta 1924. godine i p ri NRPJ za H rvatsku i Sla voniju, te je razvio dosta značajan propagandu rad p reko postojeće radničke štam pe. ^ Iako je od 1922. godine bio na snazi Zakon c zaštiti rad n ik a prem a kojem su žene uživale odre đene olakšice na radu, (zabrana noćnog rada, za b ran a rad a u rudniaim a, plaćeno bolovanje od dvt m jeseca p rije i poslije poroda) zakonske odredbt su se rijetk o poštovale. Poslodavci su otpuštali že ne s posla čim bi prim jetili trudnoću da bi izbjegli svoje obaveze prem a njim a, a žene su se u strahu od sm an jen ja zarade i o tp u šta n ja s posla vraćale n a rad i p rije isteka bolovanja. N esigurnost zapo slenja, d isk rim inacija u plaćam a, izigravanje pro pisa o 8-satnom radnom vrem enu ii zaštiti m aterin stva upućivale su radnice na živu štrajk ašk u aktiv nost. Kao ilu straciju tih događaja navedim o samo neke naslove članaka objavljenih u radničkoj štam pi tog razdoblja: »Ekonom ski položaj naših rad nica«, » Š trajk u Domaćoj tvornici rublja«, »Štrajk k ro jačk ih radnica«, »Divljanje poliaije u Osijeku«, »Pokret rad n ik a ii radnica u Tvornici ulja u Kop rivnici i njegova važnost za ob ran u 8-satnog rad nog dana«, »Pakao u tvornici »Vuna« u Karlovcu«, »Internacionalni ženska dan p ro le tarijata 8. mart«, »Radnice i Prvi maj«, »67 dana štra jk a u Dugoj Resi«, »Progoni i hapšenja u Zagrebu«, »Za spo m enik drugarici Adeli Pavošević« itd. Postojeće građanske p a rtije u staroj Jugosla viji misu se posebno'izjašnjavale o političkim i eko nom skim pravim a žena, a član 70. V.idovdanskog ustava iz 1921. godine glasi: »O pravu glasa žena odlučiti će se posebnom zakonom«. Taj zakon ni52 �ad nije donesen, a ista formulacija ponovljena je i Oktroiranom ustavu iz 1931. godine, te je do raja postojanja Kraljevine Jugoslavije ostala prano slovo na papiru. Zbog ograničenih mogućnosti legalnog djeloanja žene komunisti tražile su putove za suradnju s građanskim ženskim pokretom, pokrećući akcie na opismenjivanju žena i njihovu zdravstvenom brazovanju. KoLiko je to bio velik problem goore i podaci popisa stanovništva iz 1931. godine rema kojemu je 56,4°/o žena u Jugoslaviji bilo neismeno. Razlike u pismenosti žena bile su u pojeinim pokrajinama ogromne — u Sloveniji je bilo ,8% nepismenih žena, u Hrvatskoj 39,8%, u Srbi>78,7%, u Makedoniji 81,7%, u Bosni ■ Hercegoini 84%, a na Kosovu čak 93,9%. Kada se govori o radničkom pokretu u Jugolaviji između dva rata moraju se istaći i njegova itanja u rješavanju pojedinih pitanja s kojima se usretao revolucionarnim otporom monarho-fašitićkoj diktaturi, masovnim uključivanjem radnika seljaka u akcije Komunističke partije, nacional* im pitanjem, pa tako i pitanjem masovnijeg ukljuIvonja žena u rad KPJ. Nedosljednosti u tretianju »ženskog pitanja« vidljive su u zanemarionju rada sa ženama i izdvajanju u poseban ženski sektor« kojim treba da se bave samo žec. Na IV kongresu KPJ održanom 1928. godine Drezdenu između ostalog donesena je i »RezoJolja po ženskom pitanju« u kojoj je konstalirao da je »u vremenu od 1921. do 1926. smanjen dio muške radne snage za 8%, dok se udio enskc radne snage povećao za 97%. Sada sač+si �njavaju radnice oko 27% in d u strijsk o g p ro le ta rijata Jugoslavije. P orast ženskog proleterskog p okreta o čitu je se kako vidljivim sudjelovajem u štrajk ašk im b o rb am a u zem lji tako i aktivno stim a n ajb o ljih radnica u političkim akcijam a K om unističke p a rtije (1. m aj, događaji u Zagrebu, gerilski p o k ret u C rnoj Goni). Im aju ći u vidu ulogu žene kao je ftin ije i sla bije o rganizirane rad n e snage u produkciji, ju goslavenska buržoazija n a sto ji d a m eđu njim a učvrsti svoj položaj ne sam o p u te m te ro ra, nego i putem širokog propagandnog rada. Ovaj rad se vrši pom oću klerikalnih, dobrotvom o-odgojnih, fem inističkih i reform ističkih organizacija, što im a za p o sljedicu d a su ogrom ne m ase žena pod ideološkim i organizacionim u tjecajem b u r žoazije. KPJ je do sada potcjenjivala rad m eđu rad ničkim i seljačkim ženam a, a ukoliko se taj rad i vršio sm atran je u većini slučajeva specifičan rad za žene. U slijed toga inicijativa aktivnog ženskog p artijskog kad ra nije nailazila na do voljnu potporu. U tadašnjem tre n u tk u , n a pragu novog im pe rijalističkog rata, jed an od glavnih zadataka KPJ je da prid o b ije široke mase radnica i seljanki za jedinstveni fro nt revolucionarne klasne borbe radnika i seljaka i da potpuno usvoji Lenjinove riječi: »da se m ase ne m ogu pridobiti za politič ku delatnost a da se ne privuku n a politički rad i žene« i da » trajnost revolucije zavisi od toga u kojoj m jeri u njoj su d jelu ju žene«. 54 �N a K ongresu je zaključeno d a se p ri centrali KPJ o rganizira kom isija za ra d m eđu ženam a i da ti oblici tre b a ju p o sto ja ti i p ri ostalim p a rtij skim rukovodstvim a, te da se u rad u sa ženam a an gažiraju n ajsposobniji kom unisti. Te je godine u Zagrebu p ri m jesnom p a rtij skom rukovodstvu form irana posebna kom isija za žene, u kojoj su osim drugarica radili i Josip Broz Tito i Josip K raš. Proglašenje m onarhističke d ik tatu re 6. ja n u a ra 1929. godine značilo je potpuno uništenje i p o sljed n jih o statak a buržoaskog dem okratizira u Jugoslaviji. P ored kom unističkih zabranjena su i sva nacionalna, politička i sindikalna udru ženja, organizacije i stranke. U tom razdoblju čak i građ an sk a ženska udruženja sm anjuju svo ju aktivnost. Početkom tridesetih godina K om unistička p a rtija Jugoslavije ponovo se konsolidira, obnav lja ju se p a rtijsk e organizacije, zauzim a pravilan stav p rem a nacionalnom pitanju, agrarnom pi ta n ju , sek taštv u i drugom . K om unisti se angaži ra ju u rad u legalnih sindikata, radničko kulturn o u m jetn ičk im društvim a, raznim sportskim u druženjim a, u organizacijam a ženskog pokreta, srednjoškolskim udruženjim a, »Seljačkom kolu«, sveučilištim a i drugdje. K ada je 1935. godine došlo do oživljavanja parlam en tarn o g života u zemlji, form ira se na ini cijativu i uz učešće kom unista, S tranka radnog na roda, zapravo p reteča nešto kasnije form iranog N arodnog fro n ta Jugoslavije. Time počinje druga etap a u razvoju revolucionarnog radničkog pokre- rs �ta jugoslavenskih zem alja izm eđu dva rata, koju k arak teriz ira m asovno o k u p ljan je radničkih slo jeva i n ap red n e inteligencije u b orbi pro tiv fa šizm a i rata. U tom p o k retu vidljivo je i m asovno učešće žena. U tjecaj žena intelektualki bio je vidljiv d kroz relativno širok učiteljski p o k ret u H rvatskoj. Taj p o k ret je obilježavala b o rb a za je d n ak u plaću učitelja ii učiteljica, b o rb a protiv zakonskih o dred bi po ko jim a u čiteljice mogu o stati u svojoj pro fesiji je d in o ako se u d a ju za učitelja, b o rb a za n je govanje nacionalnih k u ltu ra i tradicija. Na poseb no snažan o tp o r ja v n o sti naišla je u red b a o ukla n ja n ju svih u d atih žena iz državne službe »zbog šted n je budžeta«, tako d a je vlada bila prisiljena da je povuče. 1934. godine predstavnice Jugoslavije sudje lu ju na S vjetskom kongresu protiv fašizm a i rata, a 1936. godine pod rukovodstvom kom unista pro vedena je široka ak c ija da žene dobiju pravo gla sa. U ak ciji k o ju je vodio list »Žena danas« pod parolom »Za m ir i slobodu«, p rikupljeno je više od 600.000 p o tp isa žena i održano je preko 50 zbo rova. U Zagrebu je na takvu zboru bilo 5.000 su dionika, žena i m uškaraca, u Beogradu su održana tri takva zbora, u L jubljani i drugim većim indu strijsk im m jestim a također. Snažna politička obo je n o st ovih akcija dovela je do potpunog rascjepa izm eđu G rađanskog fem inističkog p o k reta i n a p rednih žena Jugoslavije. D olaskom d ruga T ita n a čelo K PJ 1937. godi ne snažno oživljava d je latn o st p artije , angažm an k om unista u sindikalnom p o k re tu kroz URSSJ, 56 �te posebno angažm an na oku p ljan ju svih progre sivnih snaga u zem lji u borbi protiv fašizm a i ra ta kroz N arodni front. N a poziv P artije om ladina i žene uče se ru kovati oružjem , pohađaju bolničke kurseve i p rip re m aju se za obranu zemlje. U zaključcim a Zem aljskog savjetovanja KPJ 1939. godine kaže se: »Žene su glavna radna m asa pozadine, je r o staju na njivi, na ulici, u porodici, bez hranioca. Značaj rad a m eđu ženam a od sud bonosne je važnosti zbog ratn e opasnosti«. Godine neposredno p red izbijanje drugog svjet skog ra ta k arak teriz iraju sve češće dem onstracije zbog skupoće, m asovni štrajkovi u kojim a je 1938. godine u H rvatskoj sudjelovalo 40.000 radnika, tarifn i po k reti u kojim a je sudjelovalo 35.000 rad nika, sve veće učešće žena u tim pokretim a, masov ne proslave Prvog m aja, Osmog m arta, A ntiratnog dana, om asovljenje Crvene pomoći, podrška špa n jolskim borcim a, zahtjevi za savezom sa Sovjet skom R usijom , m itinzi protiv ra ta itd. P eta zem aljska konferencija KPJ koja je odr žana u o k to b ru 1940. godine u Zagrebu ponovo ističe značaj p artijsk o g rad a m eđu ženama. Kon ferencija je k o n statirala da je u nekim partijskim o rganizacijam a taj r a d zanem aren, te da »je po trebno: a) d a sve p artijsk e organizacije posvete naj veću pažnju rad u m eđu ženama, osobito u sindi k atim a i dru g im m asovnim organizacijam a; b) za taj rad organizacije tre b a da odrede ne sam o drugarice nego a drugove; 57 �c) d a p a rtijs k e organizacije posvećuju čim ve ću p ažn ju ženam a iz rad n ičk ih i sirom ašnih ra jo na i p ru žaju m oguću pom oć raznim savjetim a itd. d) vodeći b o rb u za opća ženska građanska prava, za o stv arenje za načela »za jed n ak i ra d je d n ak a plaća« u preduzećim a, raznim u red im a itd , ko m un isti tre b a ju u isto vrijem e suzbijati građanski fem inizam k oji stv ara jaz izm eđu rad n ik a i rad nica i im a cilj da o tu p i o štric u klasne borbe.« P eta zem aljska k onferencija ista k la je, pored pro b lem a rad n ica i problem e seljanki, službenica i o stalih rad n ih žena, te je obavezala p a rtijsk e o r ganizacije da rad e n a njihovu m asovnom uključi vanju u redove bo raca pro tiv fašističkog rata. M asovna p roslava 8. m a rta 1941. godine u Za grebu, p rovedena u duhu ja č a n ja svijesti žena, njihove b o rb en o sti, u duhu p ro te sta p ro tiv ra ta i skupoće, pljačk e i ug n jetav an ja radničke klase, bila je vidna m anifestacija u sp jeh a koje je im ala K PJ u rad u m eđu ženam a pred sam rat. One su m asovno sudjelovale i u d em onstracijam a 27. m a r ta 1941. godine kada je vlada Cvetković — Maček potpisala sporazum o p ristu p a n ju Jugoslavije T ro j nom paktu. ŽENE U NARODNOOSLOBODILAČKOJ BORBI K ada se nakon nap ad a na K raljevinu Jugosla viju 6. ap rila 1941. godine i dvanaestodnevnog ra ta Jugoslavija ra sp ala na N ezavisnu državu H r vatsku, dok su Sloveniju okupirali Nijem ci, Dal 58 �m aciju i C rnu G oru Talijani, a S rbiju i M akedoni ju M ađari, N ijem ci i Bugari, K om unistička p ar tija Jugoslavije ostala je jed in a politička p a rtija k o ja je pozvala sve narode i narodnosti, sve pro gresivne snage u zem lji na oružani ustanak. U tu b orbu uključile su se i žene Jugoslavije, radnice, g rađanke i seljanke. One su sudjelovale u p o k retu o tp o ra u gradovim a, prikupljale oruž je, san itetsk i m aterijal, prenosile p artijsk u štam pu, organizirale štam panje i raspačavanje letaka, skupljale priloge za ishranu uhapšenih i njihovih porodica, pom agale prilikom prelaska u partizane, vršile diverzantske akcije itd. Kao p rim jere tog angažm ana navedim o samo d je latn o st K ate Dumbović koja je poginula u ak ciji za oslobođenje drugova iz ustaškog logora u K erestincu, sabotažu na Glavnoj pošti u Zagrebu, dem o n stracije žena Splita zbog oduzim anja živež nih nam irnica, akcije u bolnici u Karlovcu, dje latnosti sestara Zdenke i Rajke Baković i njihove pogibije, Anke B utorac, Dragice K ončar i mnogih drugih. No, žene nisu samo sudjelovale u pokretu ot p o ra koji je buktao svuda po okupiranoj Jugo slaviji. Od samog početka ustanka one se uklju ču ju kao aktivni borci u jedinice narodnooslobodilačke vojske. Tako je, na prim jer, VI lička divi zija im ala u svojim redovim a više od 60.0 žena bo raca, a 25. au gusta 1942. godine form irana je Prva lička ženska četa, u septem bru iste godine Druga ženska ,četa, veliki broj žena odlazi u IV, V i XI kord u n ašk u brigadu, a u VI slavonskom korpusu tokom ra ta se borilo 1670 partizanki. Omladinke 59 �i žene u k ljučene su u jedinice N arodnooslobodilačke v ojske kao borci, m itraljesai, bom baši, politički kom esari, oficiri, no njihova je posebna aktivnost bila vezana uz rad sa n itetsk ih službi u vojnim je dinicam a, p artizanskim bolnicam a, organiziranje preh ran e i san itetsk e njege n aro d a u zbjegovim a i djece k oja su ostala bez roditelja. Već u sam om p o četku ra ta , p rem a uputstvim a K om unističke p a rtije Jugoslavije stvara se A ntifa šistička fro n ta žena k o ja ulazi u sastav N arodnooslobodilačke fro n te sa zadatkom da aktivira što veći b ro j žena u b orbi p rotiv o k u p ato ra i dom aćih izdajnika, obuhvaćajući žene svih slojeva, bez ob zira na njihovu političku, v jersku ili nacionalnu p ripadnost. Takvi in icijativni odbori AFŽ fo rm iraju se već u jesen 1941. godine u Splitu; 21. V III 1941. godine u D rvaru je o držana prva konferencija žena, k ra jem godine se fo rm iraju inicijativni odbori AFŽ-a K orduna, Like i B anije, a tokom 1942. u Slavoniji (D aruvar, P akrac, Podravska S latina, N ovska itd). Tako već to k o m prve ratn e godine iz rasta m reža organiziranih aktiva AF2-a, veći broj kotarskih i općinskih od b o ra, a u nekim po d ru čjim a i okruž na rukovodstva. U decem bru 1942. godine održana je u B osanskom Petrovcu Z em aljska konferencija A ntifašističkog fro n ta žena Jugoslavije, a nakon širokih političkih i organizacionih p rip re m a u ju nu 1943. Prva k onferencija AFŽ-a H rvatske. O rganizacije A ntifašističke fronte žena imale su niz vrlo k o nkretnih zadataka: snabdijevanje vojske hranom , odjećom , sanitetskim m aterijalom , briga o sm je štaju boraca i ranjenika, briga o pre 60 �h rani i p rihvaćanju naroda u zbjegovima, borba protiv epidem ije tifusa i drugo, no jedan od najvažnijih zadataka bila je briga o prehrani naroda i vojske. Pod parolom »Ni zrna žita okupatoru — ni pedalj zem lje ne sm ije ostati neobrađen« for m irane su rad n e brigade koje su pomagale u sjetvi i žetvi. Poznate su akcije žena u Požeškoj kotlini, koje su uz zaštitu vojske sam o u jednoj noći požnjele 300 vagona pšenice, akcije žena koje su u dolini Raše noću škaram a rezale žito i u vrećam a ga, p red sam im neprijateljem , odnosile, spasivši tak o oko 700 kvintala žita za borce i narod. Jedan od osobito značajnih zadataka AFŽ-a bila je b riga za djecu koja su ostala bez roditelja ili su im ro d itelji bili u borbi. U toku NOB-e os novana su 83 dječja dom a s oko 2000 djece, 50 dječjih ob d an išta s oko 5000 djece, dva d ječja do ma s 5000 djece, 25 in tern ata s 5000 omladine, a oko 40 000 djece sm ješteno je po privatnim poro dicam a. K ada su se uporedo s vojnim akcijam a počele fo rm irati narodno-oslobodilački odbori kao prvi organi vlasti na oslobođenom teritoriju, žene Ju goslavije prvi p ut u svojoj historiji dobile su pravo glasa. U Crnoj Gori je već u danim a ustanka pro glašena ravnopravnost žena i njihovo pravo da b ira ju i bud u birane. O izborim a za narodno-oslobodilačke odbore piše »Žena u borbi« glasilo AFŽ-a za Liku: »Pred stojeći izbori za narodno-oslobodilačke odbore p red stav ljaju veom a važan politički događaj u ži votu našeg naroda. Oni znače pravu prekretnicu u gledanju n a n arod kao cjelinu. Na ranije izbore 61 �ni je su im ale p ris tu p a ni žene, n i velik dio om ladi ne, ni vojska. Dan izbora znači p rek retn icu u živo tu žene i n aših naroda, o tv a ra jo j političku školu i pru ža m ogućnost da se razvija 1 osposobljava, da b ira i bude b iran a. Mi žene, dokazujući da sm o d o sto jn e tog p o vjerenja, m oram o obuhvatiti i ak ti v irati sve srp sk e i h rv atsk e žene a tako kroz izbore o stv ariti b o rbeno jedinstvo srpskog i hrvatskog naroda«. U feb ru aru 1942. godine V rhovni štab je donio dva zn ačajn a d o kum enta — tzv. F očanske propise — o zadacim a i u s tro js tv u narodnooslobodilačkih o d b o ra i u p u tstv a za njihov rad n a oslobođenom te rito riju . U tim dokum entim a podvučeno je da žene im aju pravo da b ira ju i da bud u birane. U izborim a za narodnooslobodilačke odbore žene su b irale i bile birane. U D alm aoiji je 1942. godine bilo iz ab rano 110 žena u NOO-e, a 1944. go dine 965; a u Slavoniji je bilo oko 600 žena u NOO, a više od 300 n a raznim civilnim dužnostim a. N ačelo rav n opravnosti žena ugrađeno je i u sve ak te koje donosi A ntifašističko vijeće n arod nog o slobođenja Jugoslavije, spom injem o ovdje posebno D eklaraciju o pravim a građana, kao i u akte zem aljskih antifašističkih vijeća. I po red svih bo rb i i napora u danim a rata, že ne o rg an iziraju kulturno-prosvjetnu djelatnost, k u ltu m o -u m jetn ičke priredbe, tečajeve opism enjavanja, zdravstvene tečajeve i si. O rganiziraju se ta k o đ er d proslave 8. m a rta — na oslobođenom te rito riju kroz različite priredbe, n atjeca n je u raznim načinim a pom oći narodnooslobodilačkoj vojsci, p rik u p lja n ju hran e i obuće, a na novooslo62 �bodenom te rito riju kroz raspačavanje prigodnih letaka d p artizanske štam pe. U m jesto režim i ran ja napora koje su žene ulo žile u ra tu navodim o sam o neke podatke: U narodnooslobodilačkoj borbi s oružjem u ruci sudjelovalo je p reko 100 tisuća žena. Svaka je četv rta poginula u borbi, 40 tisuća ih je ranje no. 88 žena proglašeno je narodnim herojim a, ne koliko tisuća nosi »Spomenicu 1941«, a tokom rata preko 2000 su postale oficiri NOV. Više od 300 000 žena odlikovano je m edaljam a i ordenim a za hra b rost, o rd en im a zasluga za narod, za razvijanje b ratstv a i jed in stva itd. 620 000 žena pale su kao žrtve fašističkog te rora, što čini više od 1/3 ukupnih gubitaka koje je Jugoslavija im ala tokom rata. Takvo učešće žena činilo je narodnooslobodilačku b o rb u u istinu svenarodnom . »Narodnooslobodilački p o k ret ne bi bio općenarodni da u nje m u nisu, u istoj m jeri s m uškarcim a sudjelovale i žene«. O cjenjujući ulogu i zalaganje žena u NOB-i drug Tito je rekao: »Žene su unosile hum anost u našu b o rb u i ona se prenosila i na sve naše borce. Tako je u to k u rata čuvanje i spašavanje ranjeni ka p red stav ljalo m oralnu obavezu svakog našeg borca, n ju su baš žene unijele među nas. Taj hum ani elem en t odigrao je ogrom nu ulogu u ja čan ju borbenog m orala je r su naši ljudi znali da će, ako b u d u ran jeni, biti sve učinjeno da se spasu. K ćeri naših naroda stale su u prve redove narodnooslobođilačke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije. N aša pozadina je, više nego išta drugo dokaz koliko su one svjesne ovog istorijskog m o 63 �m enta, k ada se odlučuje sud b in a čitavog čovje čanstva, kad se odlučuje sudbina žena. Naše žene, naše kćeri, m ajke, u če stv u ju s puškom u ruoi u n aro d n o o slo b o d ilačkoj borbi. J a se ponosim što sto jim na čelu arm ije u kojoj im a ogrom an broj žena. Ja mogu kazati da su žene u ovoj borbi po svom heroizm u, po svojoj izdržljivosti bile i jesu na prvom m jestu i u prvim redovim a, i našim na rodim a čini čast što im a ju takve kćeri«. ŽENA U FEDERATIVNOJ NARODNOJ REPUBLICI JUGOSLAVIJI R atna raza ran ja opustošila su Jugoslaviju, gu bici u stanovništvu iznosili su 1 700 000 m uškaraca, žena i djece, odnosno više od 10% ukupnog stanov ništva. I in ače n erazvijena priv red a bila je gotovo u ništena, un ištene su bile saobraćaj nice, stam beni p ro sto r, škole, zdravstvene ustanove. M ilijuni žena i djevojaka sudjelovalo je u do brovoljnim ak cijam a na obnavljanju porušenih gradova ii sela, izgradnji škola, p u to v a i pruga, o r g aniziranju d ječjih domova, školskih kuhinja, ob novi poljo p riv rednih gazdinstava. Sve veći broj žena zapošljava se u tvornicam a. K ada je 1945. godine donesen p rvi Ustav FNRJ, o zakonjena je je d n a od velikih tekovina narodnooslobodilačke borbe. U članu 24. kaže se: »Žene su ravnopravne s m uškaraim a u svim oblastim a državnog, p rivrednog i društveno-političkog živo ta«. 64 �Suglasno ovom principu ukinuti su, do tada važeći, zakoni još iz feudalnog doba (mnogoženstvo, nošenje zara i feredže), žene koje su navršile 18 godina staro sti dobile su pravo da b ira ju i da budu birane, zakonski je norm irano načelo jedna ke plaće za je d n ak rad, donesen je nov zakon o b rak u prem a kojem žena raspolaže dijelom imovi ne koju je u nijela u b rak i ravnopravno upravlja onom im ovinom koju je zajedno stekla u braku, utvrđeno je da b rak ne predstavlja nikakvo ogra ničenje njenih građanskih prava, ženska djeca su potpuno izjednačena s m uškom djecom u pogledu nasljeđivanja, a djeca rođena van b rak a stekla su isti pravni položaj kao ona rođena u braku. Isto tako, doneseno je i novo radno i socijalno zako nodavstvo prem a kojem »država naročito štiti in terese m ajke i djeteta osnivanjem dječjih ustano va i davanjem prava m ajkam a na plaćeno otsustvo prije i poslije porođaja«. U zakonu o socijalnom osiguranju rad nika i službenika iz 1950. godine postoji nekoliko odredbi koje posebno beneficiraju ženu kod određivanja prava na starosnu pen ziju kao i prava na porodičnu penziju koja joj prip ad a poslije sm rti muža. N ovostvorena narodna država osigurala je, da kle, punu p ravnu ravnopravnost žena. Ostao je, m eđutim , čitav niz problem a vezanih uz njihov stvarni društveno-ekonom ski položaj. Navedimo sam o podatke prem a kojim a su 1948. godine žene čdnale sam o 24,53% zaposlenih u privrednim podu zećima, od toga nekvalificiranih i polukvalificira n ih radnica je bilo 51%, kvalificiranih samo 8%, a visokokvalificiranih m anje od 2%. Iste godine 65 �sam o 15% učenica je pohađalo škole za kvalifici rane radnike. N ešto je b o lja situ a c ija 'b ila u služ b eničkim zan im anjim a, gdje je p o sto ta k zaposle nih žena iznosio 40%, no, i one su bile u p ro sjek u znatno slabije kvalificirane. U tom razdoblju sam o 32,9% od ukupnog b ro ja stu d en a ta na visokim ško lam a i fak u ltetim a činile su žene. Sve to govori d a je »žensko p ita n je u Jugo slaviji« o stalo otvoreno i n akon p ro k la m iran ja pravne ravn o p ravnosti, i to u onoj m jeri u kojoj je stu p an j ekonom ske i k u ltu rn e razvijenosti om o gućavao ženi da se zaposli, te da uskladi svoje rad ne i p orodične obaveze. 66 �T rajnost revolu cije zavisi od toga u k ojoj m jeri u n joj sudjeluju i žene. Lenjin ��POLOŽAJ ŽENE U SUVREMENOM JUGOSLAVENSKOM DRUŠTVU Zaposlenost i zapošljavanje Polazeći od stava da stvarna ravnopravnost žene počinje zauzim anjem njezinog ravnopravnog m jesta u procesu društvenog rada, razm atranje položaja žena u suvrem enom jugoslavenskom dru štvu započeti ćemo problemim a zaposlenosti žena i zapošljavanja. Prem a podacim a Saveznog zavoda za statisti ku, na osnovu popisa stanovništva iz 1971. godine, žene su činile 36% aktivnog stanovništva Jugosla vije. U SR H rvatskoj njihovo je učešće nešto veće i iznosi 38,5%, a u SR Sloveniji znatno veće — 43,5" „ od jugoslavenskog prosjeka. Podrazum ijevajući pod aktivnim stanovništvom sva lica u radnom odnosu, lica koja rade u regi69 �stri ranoj zanatskoj ili sličnoj ra d n ji ili n a poljo privrednom im anju, o dnosno lica k o ja obavljaju u kući neko zanim anje u cilju s tic an ja sredstava za život, moguće je u tv rd iti kon stan tan , iako blag, postotni p o rast učešća žena u perio d u nakon 1950. godine. (1953 — 34«/o- 1961 — 35%, 1971 — 36%.). U apsolutnim b rojevim a to je značilo p rek o petsto tisuća zaposlenih žena više. UČEŠĆE ŽENA U UKUPNOJ ZAPOSLENOST! U SFRJ 1 (60. i 19 72 . GOD. 9 UKUPNO PRIVREDA Postojeći radni kontigent ženskog stanovni štva i pored evidentnog n ap retk a u p o rastu zapo slenosti, još nije u dovoljnoj m jeri iskorišten. N a ime, tek je jed na trećina ženskog stanovništva u 70 �dobi od 17 d o 55 godina stvarno uključena u pro ces društvenog privređivanja. M ada se u pogledu zaposlenosti žena u poslje d n jih d esetak godina mnogo toga prom ijenilo, ne možemo b iti zadovoljni postignutim rezultatim a. Uzrok ovoj, relativno niskoj zaposlenosti v je ro ja tn o možem o tra žiti u činjenici da je žena tra d i cionalno vezana uz ra d u dom aćinstvu, da društvo nije u dovoljnoj m jeri prilagođeno zadovoljavanju po treb a porodice — kao što su sm ještaj djece u jaslice, d ječje vrtiće i produženi boravak u školi, dru štv en a p re h ra n a i si., ali i činjenici da današ nja razina prod uktivnosti ra d a u velikom b ro ju radnih o rganizacija ne osigurava takav dohodak, n aročito rad n icim a bez odgovarajućih kvalifikaci ja, d a se ženi m aterijaln o isplati da svoj ra d u kući zam ijeni radom u društvenoj proizvodnji. Ovo po sljed n je posebno stoga što su usluge dječjih u sta nova tako skupe, i što ih im a tako malo, da ne mogu zn ačajn ije u tjecati na stim uliranje većeg zapošljavanja žena. U društvenom sektoru SR H rvatske žene su 1973. godine činile 31,5% zaposlenih. Ukoliko p ratim o stru k tu ru p o dručja rada, vi djeti ćem o da se žene pretežno zapošljavaju u vanprivrednim djelatnostim a. Od ukupnog b ro ja zaposlenih u 1973. godini u vanprivrednim djelat nostim a SRH 62,4% činile su žene, dok je u priv redi bilo zaposlenih sam o 31,5%. Analiza po gra nam a d jelatn o sti ukazuje n a evidentnu tradicio nalnu o rijen tiran o st žena n a pojedine grane kao što su zdravstvena d jelatnost i socijalna zaštita, službenička zan im anja u upravi i socijalnom osigu 71 �ran ju (preko dvije trećine zaposlenih). U privred nim djelatn o stim a tako visoka zaposlenost žena evidentna je jed ino u tekstilnoj in d u s triji 70,2%, in d u striji du h an a 58,2%, grafičkoj in d u s triji 49,5%, te in d u striji kože i obuće 64,0%. Učešće žena u ostalim privrednim d je latn o sti ma znatno je niže od ukupnog učešća u privredi. Poljoprivreda i ribarstvo zapošljavaju 23,0% že na, šum arstvo sam o 3,4%, građevinarstvo 10,2%, saobraćaj 14,7%, zanatstvo 26,2%, a stam bena i kom unalna d jelatn o st 16,6%. Nagli razvoj uslužnih d je latn o sti u proteklih desetak godina velikim dijelom zasnivao se na ekspanziji zapošljavanja ženske radne snage. Da nas je gotovo svaki drugi zaposleni radnik u tr govini i ug o stiteljstvu u društvenom sektoru SR H rvatske žena. Takva nerav nom jerna d istrib u cija ženske rad ne snage ima niz rep erk u sija kako na uvjete srica nja dohotka u pojedinim granam a i grupacijam a, lako i na pro sjek osobnih dohodaka koji p rim aju žene radnice. N aim e, činjenica da veliki b roj odsustvovanja s posla zbog porodiljskog dopusta, bo lesti djece i si. pada n a te re t radne organizacije s jedne stran e značajno u tječe na razinu ostvare nog dohotka, a s druge strane, u v je tu je potrebu zapošljavanja znatno većeg b ro ja rad n ik a od b ro ja koji se stv arno nalazi u procesu proizvodnje. S kolikim se problem im a radne organizacije koje zapošljavaju pretežno žensku rad n u snagu susre ću govori i p rim jer tvornice »Nada Dimić« u k o joj dnevno, uslijed p orodiljskih dopusta i bolova nja odsustvuje 300 radnica, odnosno 1—20% od 72 �ukupnog b ro ja zaposlenih. A ngažirajući se na rje šavanju ovih problem a, te ujednačavanju uvjeta stican ja d ohotka ovisno o stvarnoj produktivnosti rada sindikalna organizacija zastupa stanovište da se troškovi vezani uz m aterinstvo, dakle biolo šku rep ro d u k ciju društva, tre b a ju snositi solidar no, te da ne bi sm jeli pasti isključivo na te ret rad ne organizacije koja zapošljava pretežno žensku rad n u snagu. Ovakav o b jektivan položaj radnih organizacija značajnim dijelom pridonosi pothranjivanju tra dicionalno d isk rim iniranih stavova prem a zapoš ljavanju ženske radne snage. N a ženu se gleda kao na m anje rentabilnog radnika, skupog, neperspek tivnog. Odjel za dem ografska istraživanja In stitu ta za d ruštvena istraživanja u Zagrebu u okviru pro jek ta »Analiza dem ografskih uzroka i posljedica društveno-ekonom skog razvoja u Jugoslaviji« pro veo je k rajem 1969. godine anketno istraživanje o viškovima radne snage u privredi Jugoslavije. Zbog zanim ljivosti rezultata koji su dobijeni o proble m im a p rocjene efikasnosti rada žena te vezano uz to, p rak tičn e politike zapošljavanja, navodimo ne koliko pokazatelja. Na p itan je postoji li po m išljenju anketiranih razlika u efikasnosti izm eđu rad a m uškarca i žene istih kvalifikacija i da li prilikom zapošljavanja daju p red n o st m uškim ili ženskim radnicim a, 58,7% an k etiran ih rad n ih organizacija izjavilo je da ne postoje razlike u efikasnosti rad a m uškara ca i žena. U građevinarstvu i zanatstvu većina an ketiranih sm atra da <te razlike postoje. U trgovini, 73 �ugostiteljstvu i tu rizm u udio onih k o ji m isle da razlike ne p o sto je iznosi 66%, u in d u striji 63%, a najniži p o sto tak takvih je u proizvodnom zanat stvu gdje iznosi nešto m a n je od 40%. U tom po gledu po sto je i znatne razlike m eđu pojedinim re publikam a. P red rasude p rem a efikasnosti rad a že na u Sloveniji su najm an je — 72,6% an k etiran ih sm atra da nem a nikakvih razlika, u H rvatskoj to izjavljuje sam o 60%, a u S rb iji su ovako ispoljene pred rasu d e najveće — sam o 53,5% sm atra da je rad žene jed n ak o efikasan kao i ra d m uškaraca. K ontrola ovih odgovora p rem a veličani po duzeća, b ro ja zaposlenih žena, te visini dohotka koji ostv aru je ra d n a organizacija n ije pokazala da p o sto je statistič k i značajne razlike. Ovi podaci nas s pravom upozoravaju n a to da jak o velik b roj rad n ih organizacija ženski rad ' '».ira kao m anje efikasan. U p rak tičn o j politici zapošljavanja ra d n e o r ganizacije po k azuju još veću diskrim inaciju. Na pitan je »Da li p ri novom zapošljavanju d ajete p red nost m uškim ili ženskim radnicim a«, 56% anketi ranih izjavljuje da daje p red n o st m uškarcim a, 6,3% ženam a, a sam o 37,7% podjednako tre tira m uškarce i žene. G ledano p rem a granam a d je lat nosti najpovoljniji tre tm a n zapošljavanja žena je u trgovini, u g ostiteljstvu, turizm u u kojim a 66% poduzeća p o d jednako zapošljava m ušku i žensku radnu snagu. U in d u striji 60% poduzeća daje m u škarcim a p red n o st p ri zapošljavanju, a sam o 30% p odjednako tre tira m uškarce i žene. Ovi podaci kao i svakodnevno p raktično is kustvo rječito nas upozorava na to da, iako sm o 74 �davno usvojili princip da sam o r a d d rezultati ra da o d ređ u ju društveni položaj svakog pojedinca, žena je jo š d iskrim inirana u m ogućnostim a zapo šljavanja, da i kad im a iste uvjete, istu pa čak i veću kvalifikaciju teže nalazi m ogućnost da se za posli, nego što to m ogu ostali radnici. Zapošljavanje žena vezano je prvenstveno uz rad n a m jesta na kojim a se zahtijeva ručni rad. Od ukupnog b ro ja radnika u in d u striji koji rade na radnim m jestim a lančano povezanog ručnog rada, dvije trećin e su žene, n a stro jarsk o m radu je za posleno 40% žena, na općim poslovim a svaki dru gi rad n ik je žena kao i na poslovim a naučno-istraživačkog rada. N apom enim o, m eđutim , da na po slovim a općeg rukovođenja radi sam o 4% žena rukovodioca. D osadašnje tendencije u zapošljavanju žen ske rad n e snage prvenstveno u vanprivrednim dje la tn o stim a i službeničkim zanim anjim a nastavlja ju se i kad se p rate podaci o zapošljavanju m ladih stru čn ih radnica. Od ukupnog b ro ja pripravnika u radnim or ganizacijam a van privrede 64,9% čine pripravnice, i to prvenstveno one sa srednjom stručnom spre m om (72,4%). U privredi SR H rvatske tek svaki treći prip rav n ik je žena. Tc su prvenstveno dje vojke koje se u k ljučuju u rad režijskih službi u poduzećim a (42,7%), vrlo m alo je onih sa završe nom školom za kvalificirane radnike (samo 21,3%), a znatno raste učešće pripravnica s visokim struč nim obrazovanjem (30,3%>). No, ovi podaci ukazuju i na jed an d rugi proces, uvjetovan sve većim obuh vatom m lade generacije srednjim , visokim i višim 75 �obrazovanjem . Naim e, novopridošle radnice znat no su k v alific iran je od generacija radnica koje se nalaze u proizvodnji desetak i više godina. Iako su ženam a s odgovarajućim kvalifikaci jam a i obrazovanjem načelno d o stu p n a sva rad n a m jesta, kadrovska politika u radnoj organizaciji se vrlo često vodi tako da se ženam a rijetk o po vjeravaju odgovornija, složenija i bolje plaćena rad n a m jesta. O tom e nam govore i podaci o uče šću žena na rukovodećim radnim m jestim a u priv redi i društvenim djelatnostim a. U osnovnim i srednjim školam a, iako su nastavnici pretežno že ne, za direk to re je izabrano sam o 8,4% — p reo sta li d irek to ri su m uškarci, u zdravstvenim ustan o vama gdje žene čine čak dvije trećine zaposlenih samo 10,3% je izabrano na rukovodeća rad n a m je sta, a u privrednim poduzećim a taj postotak 1972. godine nije prelazio 0,9%. Sve veća o rijen ta cija žena na zapošljavanje vidljiva je i kroz podatke R epubličkog zavoda za zapošljavanje, p rem a kojim a je tokom 1973. godi ne preko 30 tisuća žena tražilo zaposlenje, što čini 56% od ukupnog broja. Poteškoće sa zapošljava njem žena vidljive su, m eđutim , i kroz podatak da je u ukupnoj s tru k tu ri osoba koje su se zapo slile putem Zavoda žene čine 45%. P retežan dio radnica prijav ljenih na ovom Zavodu prvi puta je tražilo zaposlenje (69,2%); znatan b roj ih nije im ao nikakve kvalifikacije. No, i m eđu p rijavlje nim kvalificiranim rad n icim a nešto više od polo vine su bile žene (53,9%). Poteškoće s m ogućnostim a zapošljavanja zna čajno su se odrazile i na odlazak radnica na pri76 �vrem eni rad u inozemstvo. Prem a popisu stanovni štva 1971. godine, na rad u inozem stvo iz SR H r vatske otišlo je preko 83 tisuće radnica, što znači da je svaki treći radnik na privrem enom radu u inozem stvu žena. Zaštita na radu Prem a odredbam a Ustava SFRJ i SRH, te po stojećim zakonim a o odnosim a u udruženom radu žene, posebno trudnice, porodilje i m ajke s m alom djecom uživaju posebnu zaštitu. Ona se odnosi na zaštitu od rad a na izuzetno teškim , odnosno nezdravim poslovim a, plaćeni porodiljski dopust, nižu staro sn u penziju, beneficirana radna m jesta, zaštitu od noćnog rada. No, upravo ovo posljednje, zaštita žena od noćnog rad a izaziva niz praktičnih dilema o adek vatnosti zakonskih odredbi. Brz tehničko-tehnološki razvoj i m oderniza cija in d u strije zahtijevaju sve veću iskorištenost proizvodnih kapaciteta, tako da sve veći broj rad nih organizacija prelazi na rad u tri sm jene. Tako zab ran a noćnog rad a postaje nož s dvije oštrice — sm an ju je m ogućnost zaposlenja žena u mnogim pogonim a s n ajsavrem enijom tehnikom , gdje rad n ije težak a prih odi su veći. Čini se da stvarno po stav ljan je problem a rada u sm jenam a nije toliko vezano uz o tp o r žena da rade u sve tr i sm jene, ko liko uz p o tre b u da se zaštite od opterećenja koje im nam eću poslovi u kući. Radne se organizacije, m eđutim , nisu okrenule problem im a rasterećenja žena van radnog vrem ena, problem im a otvaranja 77 �dovoljnog b ro ja dječjih ustanova, prilagođavanju njihova rad n o g vrem ena p o tre b am a zaposlenih m ajki, razv ijan ju servisa za pom oć dom aćinstvu d stv aran ju u v jeta za njihovom stvarnom dostupnošću i o b iteljim a s niskim p rim anjim a, razvijanju d ruštvene p reh ran e i si. Poseban p roblem p red sta v lja osiguravanje trajn e, sistem atske i preventivne zdravstvene za štite radnika, a u tom o kviru i zdravstvene zaštite žena. Ilu stra tiv a n je p o d atak da je 1972. godine sam o 14 rad n ih organizacija u SRH im alo vlastite zdravstvene stanice, te da je udio preventivne m e dicine rad a u njezinoj ukupnoj d je latn o sti tek neznatan — od ukupnog b ro ja pregleda preventiv ni pregledi čine tek 6%. Podaci zdravstvene službe pokazuju d a žene, s obzirom da u velikoj većini rad e n a zaštićenijim radnim m jestim a, relativ n o rijetk o doživljavaju nesreće na poslu, da su je d n ak o kao m uškarci pod ložne različitim oboljenjim a, ali da zato gotovo isključivo one preuzim aju brigu o bolesnim člano vim a obitelji. Učešće tih bolovanja u u k upnim da nim a bolovanja u 1971. godini nije prelazilo 3%. Treba, m eđutim , p o d sjetiti na to da ovi globalni podaci u p rak si p red sta v ljaju ii te kako velik p ro blem u rad n im organizacijam a koje zapošljavaju pretežno žensku rad n u snagu, te da posebno pred s tavljaju veliko opterećenje zaposlenim ženam a s m alom djecom , je r se vidno odražavaju na njihov osobni dohodak. P ostavlja se, naim e, p itan je da li ta obaveza žene — m ajke, obaveza koja proističe iz njezine biološke funkcije, može i tre b a ostati 78 �isključivo njezina briga, te ne postoje li odgova rajući načini da se putem solidarnosti barem dje lom ično riješi alim entiranje ovih troškova. Nagrađivanje prema radu Jed n a o d osnovnih tekovina naše socijalistič ke revolucije je pravo da se za jednak rad ostva ru je je d n ak a zarada. Polazeći od tog načela, već prvi zakonski ak ti o nagrađivanju rad n ik a elimi nirali su, n a n orm ativnom planu, svaku diskrim i n aciju u odnosu na rad žena i m uškaraca, rad ko ji k arak teriz ira je d n ak a kvalificiranost i slože nost posla, te je d n ak rad n i učinak. čin jen ica je, m eđutim , da nas globalni stati stički podaci u p u ću ju na po treb u da konstatiram o da rad n o intenzivne grane i grupacije u kojim a se žene p retežno zapošljavaju im aju, u cjelini, znat no niži dohodak, d a niža razina ostvarenih osobnih dohodaka žena, u cjelini, velikim dijelom izvire iz njihove slab ije kvalifikacione stru k tu re , te u tje caja bolovanja i porodiljskih dopusta na razinu osobnog dohotka. Željeli bi ovom prilikom ista k n u ti i specifičan problem koji je vezan uz vrednovanje rada. Kroz utvrđivanje startn e osnovice i težine uvjeta rada, do sada, su posebno naglašavani oni elem enti rad nog m jesta koji su vezani uz težak fizički napor, vi soke tem p eratu re, djelovanje kem ikalija i si. Sa vršenija teh n ik a i tehnologija svakim danom sm a nju je bro j ovakvih radnih m jesta. Nove in d u strije što se razvijaju bitno sm anjuju broj radnika koji rade pod izuzetno teškim fizičkim uvjetim a. Au tom atizacija, m ehanizacija, velike trake, razvoj 79 �precizne m ehanike i preciznog rad a uopće, u koji se pretežno u k lju ču ju žene zah tijev aju i adekvat no valoriziranje u v jeta ra d a koji m ogu b iti isto ta ko iscrp lju ju ći iako se m a n ifestiraju na drugi na čin — rad a kojeg obilježava izvanjski ritam trake, m onotonija, izuzetno visoka k o n cen tracija pažnje i si. Na p o d ru čju p raće n ja politike nagrađivanja p rem a radu u odnosu n a žene ovi statistič k i poka zatelji nam ne d aju odgovore o tom e kakva se poli tika raspodjele u radnim organizacijam a stvarno vodi. Pokušat ćem o zbog toga in te rp re tira ti rezul tate istraživanja V ladim ira O bradovića »Društveno-ekonom ski položaj zaposlene om ladine u priv rednim i v anprivrednim d je latn o stim a SR H rvat ske«, provedeno k rajem 1974. godine. K ako je osobni dohodak rezu ltan ta stvarnog položaja rad nika u procesu rada, to se i stan je u ovoj oblasti može in te rp re tira ti isključivo u zavisnosti o ka rak teru rad a i procjeni rad n ih m jesta n a kojim a se žene zapošljavaju. Istraživ an je je vršeno tako da se p ratilo izjednačene skupine m uškaraca i že na prem a kvalifikacijam a, dobi, dužini radnog sta ža i bračnom statu su , te tako da su izjednačene radne organizacije prem a poslovnoj uspješnosti (kao elem enti za izjednačavanje poslužili su doho dak po UKV radniku, neto osobni dohodak i aku mulacija). Istraživanje je pokazalo d a u s tru k tu ri zaposlenih rad n ika i radnica s visokom stručnom sprem om ne po stoje statičke značajne razlike u odnosu na položaj u procesu rada, raspodjele oso bnih dohodaka i ko rište n ju društvenog standarda. Kod s tru k tu ra srednje stručne sprem e te razlike postoje, no sam o u onim elem entim a koji su ve �zani uz razlike u zanim anjim a (adm inistrativna zanim anja i teh nička zanim anja), dok su kod stru k tu ra kvalificiranih radnika evidentne razlike u društveno-ekonom skom položaju žena u procesu rada. Naim e, kvalificirane radnice su potisnute pre m a pod ru čjim a rad a i radnim m jestim a na kojim a se objektivno o bavljaju poslovi niže složenosti. Ilu strativ an je pod atak da 41% anketiranih kvalifici ran ih radnica sm atra da rad i na radnim m jestim a k oja ne zah tijevaju p rim jenu stručnih znanja ste čenih tokom školovanja, dok sam o 21% radnika iznosi taj isti stav. Isto tako, u procjeni stupnja sam ostalnosti koja je p otrebna za vršenje poslova na postojećem radnom m jestu 38% žena sm atra da im postojeće radno m jesto onem ogućava ispoljavanje odgovarajućeg stu p n ja sam ostalnosti (pre m a 15% m uškaraca). Sto se tiče procjene moguć n o sti nap red o v anja u profesiji, odnosno radnoj organizaciji u kojoj radi, postoje isto tako zna čajne razlike izm eđu m uškaraca i žena. Prirodno je, dakle, da i razlike koje postoje u osobnim do hocim a na ovom planu izviru prvenstveno iz nasljeđenih stereo tip ija u kadrovskoj politici rad nih, napose proizvodnih organizacija, te da velik b ro j žena tu situaciju nastoji prom ijeniti sticanjem o brazovanja kojim će se pom aknuti iz p ro izvodnih s tru k a u stru k e u kojim a se njihov rad o b jek tiv n ije valorizira. Školovanje i stručno osposobljavanje Jed an od osnovnih p reduvjeta stvarne dru štvene i ekonom ske em ancipacije žena je njihova osposobljenost za uključivanje u proces društve81 �nog rada. N aje lem e n tam iji vid te osposobljenosti p red sta v lja svakako pism enost. P rem a popisu sta novništva iz 1971. godine u starosnoj dobi od 10— 34 godine u SR H rvatskoj je bilo 27 tićuća nepis m enih, što čini 3,2% stanovništva odgovarajuće dobne grupe. Pretežni dio nepism enih su žene — 62%). Iako ovi podaci govore o tom , da problem e n epism enosti stanovništva jo š nism o u potp u n o sti riješili, m o ra se ukazati n a postignute rezultate u razd o b lju od o slobođenja do danas, napose sa sta n ovišta p o ra sta pism enosti žena. N aim e, njihovo učešće u b ro ju nepism enih neprekidno se sm anju je. U sta rijim dobnim grupam a žene čine 78% od ukupnog b ro ja nepism enih. Veliki n ap o ri naše društvene zajednice u prije ratn o m razd o b lju bili su usm jereni na razvoj osnovnog ob razovanja djece. D anas je m oguće kon s ta tira ti da u SR H rvatskoj ne postoje nikakve razlike u obuh v atu osnovnim obrazovanjem izme đu ženske i m uške djece. P roblem , m eđutim , p red stav lja nedovoljno razvijeno osnovno obrazovanje odraslih. Od ukupnog b ro ja nepism enih radnika u SR H rvatskoj svaki treći nem a završenu osm o godišnju osnovnu školu, a sam o šest tisuća pohađa osnovne škole za obrazovanje odraslih. Žene čine 36,3% polaznika škola za osnovno obrazovanje odraslih. N ajveći b ro j žena uključenih u rad na d ru štvenom sek to ru u SR H rvatskoj su radnici bez ikakva stručnog obrazovanja. P rem a podacim a za 1971. godinu u našoj republici tailo je zaposleno p rek o 90 tisuća nekvalificiranih, 50 tisuća polu 82 �kvalificiranih, te 43 tisuće .radnika s nižim struč nim obrazovanjem . KVALIFIKACIONA STRUKTURA ŽENA U DRUŠTVENOM SEKTORU SRH privreda nekvalificiranih 78 280 polukvalificiranih 43 933 kvalificiranih 43 311 visokokvalificiranih 2 342 niže stručno obrazovanje 27 195 srednje stručno obrazovanje 35 831 više stručno obrazovanje 2448 visoko stručno obrazovanje 4 451 neprivreda 15 085 5 793 1 692 153 15 838 33 525 11952 10 466 Izvor: SG SRH 1974. Podaci iz tabele nas upućuju na zaključak da ženski nekvalificirani rad postaje apsolutno do m inantan u neprivrednim djelatnostim a (81,5% nekvalificiranih radnika, 77,2% polukvalificiranih, te 63,6% s nižom stručnom sprem om su žene), da više od polovine radnika u privredi s nižom struč nom sprem om čine žene, (35%, odnosno 37% ne kvalificirane i polukvalificirane radnice), te da ta ko niska razina stručne osposobljenosti m ora bit no u tjecati i na razinu osobnog dohotka koji pri m aju zaposlene radnice. Ovi podaci nam isto ta k o ukazuju na činjeni cu evidentnog prodora, u odnosu na raniji period, ženske rad n e snage na rad n a m jesta koja zahtije vaju sred n je stručno obrazovanje u privredi, te na još izrazito nisko učešće žena u strukturi kva 83 �lificiranih i visoko kvalificiranih radnika. B itno različita situ acija izm eđu priv red n ih i n eprivred nih d je latn o sti je na planu zapošljavanja žena s visokim stru čn im obrazovanjem . U privredi one čine sam o 19% od ukupnog b ro ja radnika s viso kim stru čn im obrazovanjem , a u društvenim d je latn o stim a 39,3%. Priliv m lade, školovane generacije svakako će bitno u tjecati na izm jenu n e samo, ukupne kvali ficirane stru k tu re zaposlenih, nego i na kvalifikacd84 �onu s tru k tu ru zaposlenih žena. Naime, već danas je sto p a neposrednog nastavljanja školovanja na kon završene osm ogodišnje škole vrlo visoka. U SR H rvatskoj ona iznosi 93,4%, što praktično zna či da gotovo svi završni učenici osnovnih škola n astav ljaju svoje obrazovanje na drugom stup nju. Od ukupnog b ro ja učenika u srednjim škola m a 47% su djevojke. Stv arn i problem , m eđutim , javlja se prilikom njihova profesionalnog opredjeljenja. U općim sred n jim školam a sam o 31% čine učenice, u gim nazijam a 63,7%, u školam a za kvalificirane radnike tek je d n u trećinu, u tehničkim i drugim stručnim školam a sam o je d n u četvrtinu, dok se u ekonom ske, adm inistrativne, upravne, medicinske, te ško le za nastavnike praktično upisuje jedino ženska om ladina. Ovih nekoliko podataka evidentno ukazuje na p o treb u razvijanja službi profesionalne ori jentacije, te organiziranja kontinuirane i smišlje ne profesionalne propagande i inform iranja, kako kroz redovni nastavni proces, tako i kroz sred stva javnog in form iranja, odgovarajuće publika cije i si. Naim e, stvarna društvena em ancipacija žena ne zasniva se sam o na uključivanju žena u određene oblasti društvenog rada; ona može biti jedino zasnovana na prevazilaženju postojeće tra dicionalne podjele rada na isključivo m uška i ženska zanim anja, te uključivanju žena u sve ob lasti društvene proizvodnje. Velik n apredak u poslijeratnom razdoblju uči njen je i na uključivanju ženske om ladine na više i visoke škole i fakultete. Od ukupnog b ro ja stu 85 �den ata na visokoškolskim ustanovam a u SR H r vatskoj 44,4% čine žene. Iako su razlike po spolu prilikom (izbora stu d ija znatno m anje nego što je to vidljivo kod srednjoškolaca, one još postoje, a napose se isp oljavaju u m alom b ro ju studentica koje su se o p redijelile za studij tehničkih znano sti. Na fak u ltetim a d ruštvenih nauka 55% čine žene, na p riro d n im 57%, na m edicinskim 65%, dok na um jetn ičk im akadem ijam a s tu d ira 43% žena, na poljo p riv red nim 30%, a na tehničkim fakulte tim a sam o 18%. V rijedno je napom enuti da je učešće žena m eđu redovnim i izvanrednim stu d en tim a podjednako. Oprema popisu zaposlenog osoblja u društve nom sek to ru , koji je izvršio R epublički zavod za s tatistik u , moguće je u tv rd iti da velik b roj zapo slenih rad n ik a radi na radnim m jestim a za koja nem a odgovarajuće stru čn o obrazovanje. Analiza ovih p o d atak a prem a spolu pokazuje da od uku p nog b ro ja žena koje rade na radnim m jestim a vi soke stru čn e sprem e svaka četv rta nem a odgova raju će obrazovanje, a n a radnim m jestim a više i sred n je stru čn e sprem e čak svaka druga. Isto tako su veliki postoci radnica koje rade na visokokvali ficiranim i kvalificiranim radnim m jestim a bez odgovarajućeg stručnog obrazovanja. U tom po gledu je znatno bolja situacija u neprivrednim d je latnostim a, te što se tiče visokokvalifiranih i kva lificiranih radnica i u trgovini i ugostiteljstvu (svaka treća nem a odgovarajuće stručno obrazo vanje). Ovaj problem nam eće još jednom pitanje o tom e što se i koliko poduzim a da se zaposlene žene uključe u neki od oblika obrazovanja uz rad 86 �kako bi stekle odgovarajuću stručnost za rad na svom radnom m jestu. U školskoj godini 1972/73, na području SR H r vatske djelovale su 254 škole za obrazovanje odra slih sa 29 575 polaznika. Tek svaki četvrti polaznik je bila žena. Razloge tako niskog učešća žena u ustanovam a za obrazovanje odraslih, i pored tako evidentne p otrebe za doškolovanjem , najvjerojat nije možemo tražiti u poteškoćam a zaposlenih že na koje im aju porodicu da nađu dovoljno slobod nog vrem ena za tra jn e i sistem atske oblike obra zovanja. Podaci o politioi koju radne organizacije vode na obrazovanju i osposobljavanju zaposlenih pokazuju, naim e, da se velika većina radnika ško luje bez ikakve pomoći — bilo u sredstvim a, za školarinu, om ogućavanju rada u pogodnoj smjeni, plaćenog odsustva za polaganje ispita i si. Takvim odsustvom pomoći posebno su pogođene žene s porodicom i m ajke. Žene se, m eđutim , mnogo više uključuju u različite oblike neškolskog općeg obrazovanja. Ta ko je, npr. sem inare i tečajeve općeg obrazovanja koje o rganiziraju radnička i narodna sveučilišta po hađalo p reko 20 tisuća žena (50% ukupnog broja polaznika), dok je tečajeve društveno-ekonomskog i stručnog obrazovanja pohađalo samo devet tisu ća žena (30% od ukupnog b rcja polaznika.) žene u upravljanju i odlučivanju Jedna od velikih tekovina socijalističke revo lucije u Jugoslaviji je pravo žena da sudjeluju u svim vidovima društvenog i političkog života zem 37 �lje, pravo da b ira ju i b u d u b irane u -sv e organe sam o u p rav ljan ja i društveno-političke vlasti na svim razinam a, pravo da su d jelu ju u vršenju svih javnih funkcija. Podaci o učešću žena na izborim a govore nam o tom e d a žene svoje pasivno pravo, pravo glasa ča, u p o tp u n o sti koriste. B itno drugačija je, m e đutim , situ a cija ako usporedim o učešće žena u b ro ju zaposlenih rad n ik a i njihovo učešće u stru k tu ri o rg an a sam oupravljanja. 1972. godine od 33 tisuće članova radničkih savjeta, 5 840 su bile žene, što iznosi 17,3%, sam o 87 žena u SR H rvatskoj su bile p redsjednici rad ničkih sav jeta (5,4%), a ista je situacija i u sasta vu rad n ičk ih savjeta složenih organizacija u d ru ženog rad a. Što više, tek m ali broj žena su člano vi kolegijalnih organa upraV ljanja s izvršnim funk cijam a (12,6%), dok ih m eđu direk to rim a radnih organizacija gotovo ni nem a. 1972. godine od neko liko tisu ća poduzeća u SR H rvatskoj, u sam o 18 žene su bile d ire k to ri. Ovakva situ acija slična je i u o stalim rep u b likam a — osim u SR Sloveniji gdje je svaki četv rti član radničkog savjeta žena. R anije sm o naveli podatke o učešću žena u u kupnom b ro ju zaposlenih u neprivrednim d je lat nostim a, te k o n statirali da u nekim od njih, po sebno zdravstvu, školstvu, socijalnom osiguranju d o m in iraju zaposlene žene. No, njihovo učešće u organim a sam o u p rav ljan ja upola je m anje od učešća u stru k tu ri zaposlenih. Tako, npr. u savje tim a rad n e zajednice u osnovnim i srednjim ško lam a tek svaki tre ći član je žena, u savjetim a up ravnih od b o ra zdravstvenih ustanova također, a �m eđu rukovodiocim a ovih ustanova svaki deseti je žena. Ova, sam a po sebi, loša situacija još je nepovoljnija ukoliko se pro m a tra s tru k tu ra predstav nika u tijelim a društveno-političkih zajednica, š to više, može se kazati, da što je predstavničko tijelo ud aljen ije od baze to je i učešće žena u njihovu rad u m anje. M eđu odbornicim a općinskih skupšti na u SR H rvatskoj p rije posljednjih izbora samo 7,1% su činile žene, od toga u općinskim vijećima 3,2% a u vijećim a radnih zajednica 11%. U Sabo ru SR H rvatske i Saveznoj skupštini od ukupnog b ro ja poslanika tek 8% su bile žene. M oramo, m eđutim , napom enuti da ovako ni sko učešće žena nije bilo karakteristično za sve sastave sk u p ština i organe sam oupravljanja. U ran ijem razdoblju učešće žena u najvišim organi m a vlasti i radničkim savjetim a bilo je daleko veće — 1962. godine čak svaki četvrti poslanik je žena. Do značajnog sm anjenja dolazi tek u razdob lju 1965— 1967. godine, tako da možemo tvrditi da upo redo s oscilacijam a u društvenim samouprav nim odnosim a, oscilacijam a u djelovanju društve no-političkih organizacija, raste odnosno sm anjuje se i učešće žena u sam oupravnim organim a i najvi šim predstavničkim organim a vlasti. Drugim ri ječim a, učešće žena u političkom životu jedan je od evidentnih pokazatelja napretka demokracije i so cijalizma. N ajd rastičn iji prim jeri nedovoljog učešća že na u tijelim a k oja se neposredno bave rješavanjem problem atike za koju je žena posebno zainteresi rana — ustanovam a za dnevni boravak djece, đač 89 �kim k u h in jam a, izgradnji i osposobljavanju obje k ata za dnevni boravak djece, ig ralištim a i sp o rt skim teren im a, te razv ijan ju odgovarajućih ob je k ata uslužnih d je latn o sti za snabdijevanje građana — dakle u savjetim a m jesnih zajednica 1972. go dine u SR H rv atskoj sam o 3,1% su bile žene. K ako sm atram o d a je d je latn o st m jesnih zajednica us m jeren a n a rje ša v an je problem a g rađ an a u m jestu stan o v an ja, vrlo je v je ro jatn o da bi veći angažm an žena u svakodnevnom rad u m jesne zajednice b it no prid o n io u b rzan ijem tem p u rje ša v an ja niza p ro b lem a s k o jim a se susreće posebno zaposlena žena. D onošenje novog U stava SFR J i SRH i kon s titu ira n je cjelokupnog društveno-političkog si stem a n a delegatskoj osnovi p red sta v lja nov i kru p an k o rak u razvoju socijalističkih sam oupravnih odnosa, u realiziran ju p retp o stav k i da se odlu čivanje u svim sam oupravnim s tru k tu ra m a u u d ru ženom ra d u i društveno-političkim zajednicam a tre ba zasnivati na stvarnim interesim a radnika. U izborim a za delegacije udruženog rada u ra d nim o rganizacijam a, m jesnim zajednicam a, općin skim sk u p štin am a, S aboru SRH i skupštini SFRJ značajno m jesto su zauzele žene, ne sam o kao dio izbornog tijela, negoa kao izabrani delegati kojim a je poklonjeno povjerenje da će moći i znati za s tu p ati te interese. Od ukupnog broja izabranih delegata u os novnim organizacijama udruženog rada u zagre bačkoj regiji 33,1% čine žene. N jihovo učešće va rira u p ojedinim granam a a djelatnostim a, ovisno o stvarnom učešću u ukupnom b ro ju zaposlenih. 90 �U d e le g a c ija m a r a d n ih z a je d n ic a ž ene č in e polo v i n u č la n o v a . U G radskoj zajednici općina u Zagre bu, s obzirom na veću stopu zaposlenosti žena, u delegacijam a osnovnih organizacija udruženog ra d a žene čine 38,2% članova, a u radnim zajednica m a 48%. Još je, m eđutim , izrazito nisko učešće žena u delegacijam a m jesnih zajednica. U zagrebačkoj regiji one čine sam o 10,9% izabranih delegata, dok je u delegacijam a m jesnih zajednica užeg gradskog p o d ru čja taj broj nešto veći — 17,2%, iako nedo voljan s obzirom na učešće žena u ukupnom sta novništvu. UČEŠĆE ŽENA U OPĆINSKIM SKUPŠTINAMA ZAGREBAČKE R E G IJE % žena odbornika Vijeće udruženog rada Vijeće mjesnih zajednica Društveno-političko vijeće Ukupno 17.5 13.5 23,9 17,8 Iako m oram o konstatirati značajan napre dak u povećavanju broja žena poslanika u općin skim skupštinam a u odnosu na prethodno izbor no razdoblje, ne možemo biti zadovoljni s posti gnutim rezultatim a. Slična situacija je i s izborom poslanika u S abor SR H rvatske. U ukupnom bro ju delegata Vijeća udruženog rada svaki Peti poslanik je že na, u društveno-političkom vijeću je 17% žena, a m eđu zastupnicim a općina samo 13%. 91 �P ri ra z m a tra n ju društvenog položaja žene u sam oupravnom d ruštvu, n jezina učešća u odluči vanju, u ra d u sam oupravnih organa i organa društveno-političkih zajednica, nije dovoljno ostati na su m ira n ju postojećih statistič k ih pokazate lja. Učešće žena u političkim i predstavničkim ti jelim a m o ra se povezati sa stvarnim u tjecajem rad n ik a na donošenje b itn ih odluka u procesu o d lu čivanja n a razini rad n e, interesne, m jesne i društveno-političke zajednice. A ktivnije učešće žena u političkom životu vezano je i uz njihovu idejno-političku osposob ljen o st i razin u društveno-ekonom skog obrazo vanja, što dru g im riječim a znači zahtjev da se ovim oblicim a obrazovanja posveti posebna paž n ja, zah tjev da se veći b roj žena uk lju ču je u raz ličite sem inare, tečajeve i škole za idejno-političko obrazovanje. P otreb n o je, osim toga, uložiti posebne n a pore u pravilno vođenje kadrovske politike u o rganizacijam a Saveza sindikata, pojedinih sin d ik ata, Saveza kom unista i Socijalističkog saveza, je r kao što pokazuju iskustva, stih ija na ovom p o d ru čju daleko p rije rep ro d u cira p atrija rh a ln e p red rasu d e, nego što ih uklanja. Zaštita materinstva P roblem i žene vezani uz njezinu biološku fu n k ciju i m aterinstvo uživaju posebnu društve nu zaštitu. Č injenica da je d je tetu do petog m je seca života n eophodna stalna njega i p risu tn o st m ajke, isk u stv a rad n ih organizacija da je kori šten je skraćenog radnog vrem ena teško uklopiti 92 �u radni proces (u 1970. godini tek je syaka druga m ajka k oristila to pravo) pa stoga vrlo često do lazi do p rem ještaja žena na nepovoljnija radna m jesta, kao i niz upozorenja na visoki postotak izostanaka m ajki u prvoj godini života djeteta, doveli su do prom jene zakonskih odredbi o po ro diljskom dopustu i drugim pravim a radnica u vezi s porođajem . Novi zakon koji je prošle godine stupio na snagu u tv rđ u je da radnica im a pravo na poro d iljsk i do p u st od 180 dana neprekidno, s time, da m ajka, ako sm atra da zbog općeg zdravstvenog stan ja d je teta ili nem ogućnosti da na zadovolja vajući način riješi njegovo njegovanje, može ko ris titi dopust dok dijete ne navrši jednu godinu. Taj dopust je, za porodice čiji mjesečni prihodi ne prelaze 1500 dinara m jesečno po članu uže obitelji plaćen po jednakom osnovu kao i do p u st od 180 dana. Izričitim odredbam a zakona radnica im a pravo nastaviti rad na radnom mje stu na kojem je radila, a u slučaju ukidanja tog radnog m jesta, na drugom radnom m jestu koje odgovara njen o j stručnoj sprem i, kao i na osob ni dohodak koji ne može bdti niži od osobnog do ho tk a za rad na radnom m jestu n a kojem je radi la p rije stu p an ja na porodiljski dopust, odnosno p rije rasp o red a n a lakše poslove zbog trudnoće. Žene, posebno m ajke, uživaju također i po sebnu zdravstvenu zaštitu. Navedimo samo po d atak da je u posebnim dispanzerim a i savjeto valištim a za žene u 1971. godini bilo preko 550 tisu ća posjeta, od kojih su preko polovine bile trudnice. 93 �Prilazeći p la n ira n ju porodice, kao važnom elem en tu stv arne em ancipacije žena, naše zako nodavstvo, kao i aktivnost stru čn ih , profesional nih, p ro sv jetn ih , zdravstvenih i drugih instituci ja u sm je ren a je prvenstveno na sve elem ente zdravstvenog prosvjećivanja žena, te obrazovanja i odgoja m lade generacije, kako bi se stvorili p re du vjeti o slo b ađ anja stih ije i n a ovom planu, te stv ara n ja porodice ko ja će se p rije svega zasni v ati n a odgovornom odnosu prem a djeci. D ječja za štita B riga dru štvene zajednice za zaštitu djece u sm je ren a je prvenstveno na njihovu zdravstve nu zaštitu , nak nadu za o prem u novorođenčadi, m a terijaln u pom oć obiteljim a s niskim prihodi m a i djecom u vidu d ječjeg dodatka, brigu o iz g rad n ji o b je k ata za neposrednu d je čju zaštitu (jaslica, vrtića, igrališta, produženog boravka u školi itd). Z načajan oblik zaštite pred stav lja svakako d o d atak na d jecu koji p rim aju obitelji s niskim osobnim dohocim a. U 1968. godini u SR H rvat skoj ovu pom oć koristilo je 186 tisuća obitelji, a 1973. godine 144 tisuća. Do pada b ro ja koris nika d o d atk a na djecu došlo je prvenstveno zbog sp orijeg povećanja cenzusa p rihoda od stvarnog povećanja p ro sječnih osobnih dohodaka po za poslenom radniku. U 1974. godini ova osnovica se ponovo pove ćava, a povećava se i nom inalni iznos dodatka po d je te tu i to ovisno o visini prihod a roditelja, tak o da ukoliko p rim an ja ro d itelja iznose do 94 �552 din ara po članu porodice dječji dodatak iz nosi 265 din ara po djetetu. Posebne beneficije im aju djeca s jednim roditeljem — ukoliko pri hodi iznose do 717 dinara po članu obitelji, dje čji do d atak iznosi 383 dinara. Dječji dodatak je p ostao tako jed an od najevidentnijih oblika soli d arn o sti u sm jeren prvenstveno na pomoć poro dicam a s niskim prihodim a, te sam ohranim m aj kam a. Jedan od najznačajnijih oblika pomoći za poslenoj m ajci su dječje ustanove — jaslice, vr tići, produženi boravak u školi — koje zbrinjava ju djecu tokom vrem ena koje m ajka provodi na poslu. Iako su u proteklih nekoliko godina po stignuti značajni rezultati kako na planu izgrad nje ovih o bjekata, tako i u većem obuhvatu dje ce, oni jo š ne zadovoljavaju stvarne potrebe. OBUHVAT D JEC E DJEČJIM USTANOVAMA Broj ustanova: Godina o 3 u > a S D j> Broj djece u: I u 03 6 b0 t> S3 > 1966. 1967. 1968. 1969. 1970. 1972. 17 16 19 27 348 344 371 381 393 419 356 354 388 397 412 446 411 802 1 359 1341 1546 2 408 21216 21 794 22194 23 385 25 300 34 441 21627 22 596 23 553 24 726 26 854 36 849 Indeks 1973/68 337 120 125 586 162 170 8 10 95 �Da je o b u h v at djece predškolskim odgojem i o brazovanjem nedovoljan govore podaci prem a ko jim a je u SR H rvatskoj jaslicam a obuhvaćeno sam o 0,8% djece odgovarajućeg uzrasta, a 8,8% p o h ađ a vrtiće. Razlike koje na planu neposredne d ječje zaštite p ostoje m eđu pojedinim općinam a u republici su znatne — od 105 općina u SR H r v atskoj sam o sedam je im alo jaslice, a 88 vrtiće. N apori ko je su pojedine općine i radne organiza cije uložile u rje ša v an je problem a neposredne d je čje zaštite vidljive su i kroz pod atke da je, n p r. u K arlovcu od ukupnog b ro ja djece do treće godine života 2% bilo sm ješteno u jaslice, u Ri jeci 4,1%, Dugoj Resi 5,2%>, Z agrebu 5,3% i Puli 6,9%. Razlike u o b u hvatu djece u dobi od tri do šest godina jo š su znatnije. Tako, npr. u O sijeku 18,2% djece odgovarajuće dobne skupine u k lju čeno je u vrtiće, u O patiji 21,1%, u S plitu 24,5%, u Zagrebu 23,0%, u Rijeci 31,2%, a na H varu čak 66,9%. U nedovoljno razvijenim općinam a jaslica gotovo i nem a, a sam o 2,9% djece je sm ješteno u vrtiće. 1^970. godine produženi boravak u školi bio je o rganiziran u sam o 25 općina naše republike, dok su školske k u h in je djelovale u 94 općina. P roduženim b oravkom u školi 1971. godine bilo je obuhvaćeno sam o 2,1% učenika. No, i tu je situ acija b itn o različita u različitim općinam a — dok je u D aruvaru bilo obuhvaćeno 2,3%, K r ku 3,0%, R ijeci 7,4%, Puli 8,4%, u K utini i Za grebu 10,2% djece je koristilo produženi boravak. 96 �U školskoj godini 1971/72. od ukupnog bro ja osnovnih škola u SR H rvatskoj u 23,9% orga n izirane su k uhinje s m liječnim obrokom , a u 10,8% škola kuhinje s potpunim obrokom. Od ukupnog b ro ja srednjih škola u 10,1% djeluju k uhinje s m liječnim obrokom a u 4,9% s potpu nim obrokom . P rem a analizam a socijalne stru k tu re koris nika vrtića vidljivo je da trećinu čine djeca rad nika, 59,6% djeca službenika i ostalih zanimanja, a sam o 7,4% djeca poljoprivrednika. Od ukupnog b ro ja djece u produženom bo ravku 38,2% su djeca radnika, 37,3% djeca po ljoprivrednika a 24,5% djeca službenika i ostalih profesija. N ajpovoljnija je stru k tu ra korisnika škol skih kuhinja. Pretežan dio 41,1% su djeca radni ka a 39,7% djeca poljoprivrednika. U 1970. godini sam o 23 općine su uvele skalu radi beneficirane cijene korištenja dječjih usta nova, no zbog njihovih nepovoljnih karakteristi ka sam o 5,3% korisnika se moglo služiti ovom beneficijom . Od kolikog je značaja organiziranje društve ne brige o djeci govore nam i podaci prem a ko jim a od ukupnog b ro ja zaposlenih žena u, npr. grafičkoj in d u striji, svaka treća im a malo dijete, a u kem ijskoj čak 78,2%, te da se među razlozi m a zbog kojih se m ajke s m alom djecom ne za pošljavaju na prvom m jestu nalaze poteškoće oko zb rin jav an ja djece. 97 �Položaj žene i porodice u procesu konstituiranja sam oupravnog društva Iz ran ijeg izlaganja sm o vidjeli da se po ro d i ca, točn ije rečeno b rak , u kapitalističkom dru štv u tre tira kao je d n a od njegovih b itn ih in stitu cija zasnovanih n a priv a tn o m vlasništvu i odnosim a izm eđu ro d itelja i djece koji iz toga proizlaze. U kidajući p riv a tn o vlasništvo n ad sredstvim a za p roizvodnju, so cijalistička država u k id a i takvo od ređ en je ^porodice, d efin iraju ći je kao institu ciju koja je pod posebnom zaštitom države. Ta ko država p reu zim a b rigu o nekim b itn im funk cijam a p orodice — prvenstveno obrazovanju d je ce, p red šk o lsk im u stan o v a m a, z a štiti m a te rin stva, d ru štv en o m stan d a rd u , socijalnom i zdrav stvenom o sig u ran ju , socijalnoj zaštiti i drugom . Uzmimo kao p rim je r d ječje ustanove. D ržava se ja v lja kao nosilac politike razvoja ove d je latn o sti i k ao su b je k t ko ji za n ju osigurava sredstva. O rije n tacija n a veću p ro d u k tiv n o st rada, inten zivnije priv ređ ivanje, stim u lativ n iju politiku n a građ iv an ja p rem a rezu ltatim a rada, dovela je do p relije v an ja velikog dijela nacionalnog dohotka u o so b n e dohotke. To je zahtijevalo svjesno sm a n jiv an je investicione, a dijelom i opće potrošnje, te stvorilo p o tre b u da se iz povećanog u d jela oso bn ih do h o d ak a osig u ra p a rticip acija korisnika za p o k riv an je cijene usluga d je čjih ustanova. K om una se ja v lja kao p a rtia ip ije n t isključivo ukoliko se rad ilo o porodicam a s niskim p riho dim a koje te troškove nisu mogle podnijeti. No, teško se p rih v aća pom isao d a i za d je čju zaštitu tre b a o d v ajati dio osobnih dohodaka, da se rad 98 �i u ovim ustanovam a m ora zasnivati na ekonom skoj računici. Zbog nerazriješenih m aterijalnih odnosa d ječja zaštita sve više i više stagnira, a rješen ja za njezin razvoj mnogi i nadalje vide u državnim fiskalnim m jeram a kojim a će se pri kupiti sredstva, te distribuirati za izgradnju (centralno p lanirane) mreže dječjih ustanova. Tako se na državu prebacuje cjelokupna odgo vornost za stagnaciju dječje zaštite. Sličan pro ces odvijao se i s osnovnim obrazovanjem , us m jerenim obrazovanjem , te drugim oblicima bri ge i pom oći zaposlenoj porodici. Novi U stav SFRJ i SRH utvrđuje kao jedan od osnovnih p rincipa da udruženi rad m ora ovla dati svojim ukupnim dohotkom — dijelom koji ostaje u sferi m a terijalne proizvodnje, ali i onim koji izdvaja za zadovoljavanje svojih zajedničkih potreba. Tako se veza između proizvodne i ne proizvodne sfere počinje graditi na neposrednim odnosim a ili p utem sam oupravnih interesnih za jednica koje se zasnivaju na samoupravnom spo razum ijevanju udruženog rada o vođenju politi ke, dinam iai, p rioritetim a i sredstvim a za rješa vanje zajedničkih potreba. Takva pozicija udru ženog rad a znači pravo i obavezu da se u skladu sa stvarnim p o trebam a radnika pokrene niz kon kretnih ak cija u radnim kolektivima i komuni koje će p rid o n ijeti rješavanju problem a s k°ji' ma se susreće porodica u kojoj su oba roditelja zaposlena. Zbog pothranjivanja iluzije da se vanj skim sredstvim a — propisim a, zakonima i pore zima — mogu tra jn o rješavati problemi neP°‘ sredne d ječje zaštite, osnovnog obrazovanja, pro 99 �duženog b o rav k a u školi i drugi, čitav niz ovih d je latn o sti u p roteklom je razdoblju stagnirao. Novii d ru štv en i odnosi o tv a ra ju i novu osnovu za n ep o sred an angažm an udruženog ra d a n a njihovu rješav an ju . O rije n tacija k o ju zastupam o i koja je vezana uz načelo da se osnovne p o tre b e poro dice m ogu i tre b a ju zadovoljavati prvenstveno u kom uni, u m jestu stan o v an ja — dakle tam o gdje su »na do hvat ruke« — ne isk lju ču je p o tre bu da se, n p r. u rad n im organizacijam a u okviru fondova zajed n ičke p o tro šn je izdvoje sredstva za d je čje ustan ove ili druge ob jek te i nam jene k oje će k o ristiti prvenstveno radnice u tim rad nim organizacijam a. Takva o rijen ta cija zahtijeva i o tv a ran je rad n og kolektiva prem a sredini u ko joj d je lu je — m jesnoj zajednici, općini — kao i p rem a sred in a m a u ko jim a živi pretežan b ro j njihovih rad n ik a i radnica. A u pravo na tom pla nu do sada je v rlo m alo učinjeno. Ono što je u istin u b itno novo u koncepciji zaštite p o rodice odnosi se upravo na to da sam o u p rav n o sp o razum ijevanje i društveno dogova ra n je p o staju glavna i osnovna sred stv a vođenja po litike u ovoj oblasti, a udruženi rad , organi ziran p u tem sam oupravnih in teresn ih zajednica njezin osnovni kreato r. U o b lastim a ko je zahvaćaju p rio rite tn a pod ru č ja p o đ ru štv o vljavanja fu n k cija porodice for m iraju se sam oupravne in teresn e zajednice za d ru štv en u b rig u o djeci predškolskog uzrasta, sam o u p rav n e in teresn e zajednice u o blasti os novnog o brazovanja, sam oupravne in teresn e za jednice u ob lasti u sm jerenog obrazovanja, te sa 100 �m oupravne in teresne zajednice u oblasti zdrav stva i stam beno-kom unalne djelatnosti. Njihov rad zasniva se prvenstveno na potrebi ugrađiva n ja socijalističke solidarnosti, što znači da sred stva za njihovu djelatnost odvajaju i oni koji se ne ja v lja ju kao neposredni korisnici usluga. So lid arn o st tako unosi u postojeću raspodjelu pre m a rad u na svjestan sam oupravni način, izvjes ne korektive koji je približavaju načelu raspo djele prem a potrebam a. Takav razvoj društvenih odnosa znači i su štin sk i drugačiji p ristu p pitanjim a društvenog položaja žene. Suština se svodi na novi tretm an problem a koji su se do sada doživljavali i tre tirali kao specifični problem i žena. To, međutim, nisu više specifični ženski problemi, to su dru štveni problemi, u čijem rješavanju treba da su djeluje cjelokupno društvo. 0 ulaganjim a u m a terijaln u osnovu djelatnosti ustanova za zbri n javanje i odgoj predškolske i školske djece, ob razovanje i osposobljavanje žena uz rad, plani ran je porodice itd. u velikoj m jeri ovisi i angaž m an žene u procesu rada i sam oupravljanja, da kle p ro duktivnost sredine u kojim a žena radi. Te investicije, dakle, postaju najdirektnije in vesticije u buduću produktivnost i, u krajnjoj liniji, u budući nacionalni dohodak. K ada se raspravlja o problem u žene u našem sam uopravnom socijalističkom društvu ne bi se sm jelo zaboraviti da njezinu osnovnu poziciju o dređuje položaj koji im a radnička klasa u pro cesu ra d a i sam oupravljanja. Žene radnice, kao njezin integralni dio dijele sudbinu ostalih rad 101 �nika u p ro cesu rada, u procesu raspodjele i na planu u p rav ljan ja sredstvim a izdvojenim za za jed n ičk e po treb e. N aglašavanje prav a učešća sva kog rad n ik a u rasp o d je li im a poseban značaj za ženu k ao m ajk u , je r jo j om ogućuje da sudjeluje u o d lu čiv an ju o u sm je rav an ju d ijela viška rad a u p rav o tam o gdje se razrješav aju b itn i problem i p orodice — škole, d je čje ustanove, bolnice, stam ben a izg rad n ja, u rb a n istič k a rje še n ja i si. Znači, ženin rad p o staje dvo stru k o važan — on je važan za n ju kao ličnost, je r se n a to m ra d u po tv rđ u je kao rav n o p rav ni g rađ an in socijalističkog d ru štva, i kao m ajk u , je r jo j om ogućuje da sudjelu je u k re ira n ju politike rad n e organizacije, m jes ne zajednice i kom une p rem a odgoju i obrazova n ju svoje djece, te drugim p itan jim a k o ja rje ša vaju d ru štv en i položaj porodice. 102 �S avez k om un ista i Savez sindikata treba da se izbore da se putem sam oupravnih dogovora dosljednije realiziraju načela našeg socija lističk o g društva u dječjoj zaštiti i položaju porodice. Tito ��AKCIONI PROGRAM SINDIKALNE ORGANIZACIJE NA RJEŠAVANJU PROBLEMA ZAPOSLENE ŽENE Kao što sm o vidjeli iz dosadašnjeg izlaga nja, problem i zaposlene žene zadiru u vrlo razli čite sfere — od onih vezanih uz dohodovne od nose, k adrovsku politiku, osobni i društveni stan dard, zaposlenost i obrazovanje, do onih koji su vezani uz socijalnu politiku i društvenu zaštitu djece i porodice. U program skim dokum entim a II kongresa sam oupravljača, V II kongresa Save za S in d ik ata Jugoslavije i IV kongresa Saveza sin d ik ata H rvatske nalaze se i osnovni stavovi o tom e kako, d n a kojoj osnovi treba rješavati pro blem e zaposlenih žena u slijedećem razdoblju. O bzirom da se na tim dokum entim a bazira cje lokupna d je latn o st sindikalne organizacije, do nosim o k raće izvode iz usvojenih tekstova re zolucije. 105 �II KONGRES SAMOUPRAVLJAČA JUGO SLAVIJE u rezoluciji o iz g rad n ji dohodovnih od nosa i p o litike do h o tk a k o n statira: » N eriješeno p ita n je alim e n tiran ja troškova m aterin stv a zaposlene žene je ste je d an od uzroka tra jn e razlike u uvjetim a stic an ja d o hotka radnih organizacija n aro čito onih koje zapošljavaju ve ći b ro j žena. Z adatak je udruženog ra d a i društveno-političkih zajed n ica d a u p la n ira n ju u v je ta cjelokup ne rep ro d u k cije d ru štv a sistem atsk i razriješi alim e n tira n je ovih troškova biološke rep ro d u k cije kao opće d ru štvene potrebe, polazeći od osigu rav anja zaposlenoj ženi je d n ak ih uvjeta ra d a i rasp o d jele d o h o tka p rem a radu«. U R ezoluciji o izgradnji sam oupravnih odno sa u rad n o j zajednici stoji: »Kongres ističe po tre b u da se u svim oblicim a udruženog rad a afir m ira i razvija p ra k sa sve većeg učešća žena i m ladih u rad u sam oupravnih organa i savlada vanja o tp o ra k oji se u vezi s tim javljaju«, a u R ezoluciji o kadrovskoj politici u organizacija m a udruženog rada: »Na izborne funkcije tre b a p rim jen jiv ati princip ro ta cije im ajući u vidu po treb u za većom zastupljenošću svih s tru k tu ra radnika, a posebno žena i om ladine«. Stalni naučno-tehnološki progres, uvođenje au to m atizacije i p rim jen a naučnih rezultata u o b lasti rad a i privrede o tv a raju nove m ogućno sti i zahtjeve u pogledu prilagođavanja i m ije n ja n ja u v jeta ra d a i zaštite rad n ik a n a radu. Po treb n o je da organizacije udruženog ra d a i n ji hove stru čn e službe u okviru svojih planova raz 106 �voja predvide m jere za poboljšanje uvjeta rada i zaštite rad n ik a na radu, kao i da osiguraju nji hovo dosljedno realiziranje »Zaštita žena, omla dine i invalida m ora naći mnogo više m jesta u sistem u i p rak si zaštite na radu«. (Rezolucija o uvjetim a rada, radnoj sposobnosti i zaštiti rad nika n a radu.) Za bržu rad nu i društvenu em ancipaciju žena, naročito ja čan je njihove socijalne sigurnosti, po trebno je stv arati uvjete za ravnopravnije učešće žena u rad u i sam oupravljanju. Prije svega, ne o phodno je efikasnije rješavati problem e poro dice i zaposlene žene, posebno majke, kao i brže razvijati sve oblike društvene brige o djeci. K reiran je politike društva prem a porodici na osnovam a sam oupravnog sporazum ijevanja i društvenog dogovaranja radnih ljudi u organiza cijam a udruženog rad a i društveno-političkih za jed n ica (republika, općine i m jesne zajednice) u k lju ču je p lan iranje i koordinaciju organizacije zadovoljavanja životnih potreba suvremene po rodice u zaštiti djece, odgoju i obrazovanju, zdrav stvenoj zaštiti, pla n iran ju porodice, prostornom plan iran ju , stam benoj politici, kulturi stanovanja. K ongres se posebno zalaže za razvijanje dru štvene zaštite i odgoja djece, iznalaženje novih m ogućnosti za jačan je m aterijalne osnove dječje zaštite p utem sam oupravnog dogovaranja i su rad n je rad n ih ljudi i prilagođavanje oblika dječje zaštite potreb am a djece, porodice i društva; za puni obuhvat stanovništva osnovnim obrazova njem , za širenje i ujednačavanje uvjeta obrazova nja om ladine i već zaposlenih, kao i za takve pro 107 �m jene u ob razo vanju koje će o sig u rav a ti'd a se ono što više povezuje s procesom ra d a i o stv aru je p er m an en tn o u to k u cijelog radnog vijeka čovjeka, om ogućujući tim e rad n im lju d im a sticanje i po većanje stru čn e sprem e kao jednog od b itn ih uvje ta za veći osobni dohodak i sta n d a rd uopće; po sebnu p ažn ju tre b a posvetiti obrazovanju žena s obzirom na to da su one najviše zastupljene m eđu licim a bez ob razovanja i adekvatnih kvalifikacija. U Rezoluciji o osobnom i društvenom stan d ard u sto ji tak o đer: »Kongres ukazuje na značajne m ogućnosti koje p o sto je u rad n im organizacijam a za povećanje opće razine društvenog stan d a rd a ko ji se osigurava u okviru rad n ih organizacija, in teresn ih i d ruštveno-političkih zajednica. To se p rvenstveno odnosi na k o rište n je vla stitih i ud ru žen ih sredstava zajedničke p o tro šn je za stanove, d je čju zaštitu, d ruštvenu ishranu, go dišn je odm ore, rek rea ciju i k u ltu rn i život«. Zalažući se za stv ara n je tra jn ih u v jeta za brže zapošljavanje u slijedećem razdoblju, u Rezoluciji o politici zaposlenosti i zapošljavanja kaže se: »U okviru takve p o litike zapošljavanja tre b a se zalo žiti i za rav n o m jernije radno angažiranje žena i njihovo ad ekvatni je uključivanje u sve oblasti d ru štvenog rad a, a pro tiv svake diskrim inacije prili kom zapošljavanja žena. To p odrazum ijeva veći i rav n o m jern iji obuh vat žena i ženske om ladine svih v rsta obrazo vanja, sv estran iju i usk lađ en iju profesionalnu o ri je n taciju p rem a p o tre b am a privrednog i d ru štv e nog razvoja«. 108 �V II KONGRES SAVEZA SINDIKATA JUGO SLAVIJE održan u novem bru prošle godine u Re zoluciji o osnovnim pravcim a aktivnosti sindikata k o n statira da će se »sindikat posebno zalagati da se stv araju širi uvjeti za bržu radnu, sam oupravnu, o biteljsk u i opće društvenu em ancipaciju žena«, dok se u R ezoluciji o zadacim a sindikata na una p ređivanju zdravstvene zaštite, zdravstvenog i mirovinsko-invalidskog osiguranja kaže: »Sindikati će se i dalje zalagati za stalno unapređivanje za štite m aterin stva n a najširim osnovam a solidar nosti. A ngažirat će se na iznalaženju povoljnih rje še n ja u svim vidovima zaštite ove funkcije — zdravstvenoj, radnoj, socijalnoj, kao i u razvoju d ruštvene brige o djeci. S indikati će neposredno rad iti na stv aran ju i proširivanju uvjeta da žene, posebno m ajke i trudnice, ne rade u noćnoj sm je ni; da u cilju zaštite m aterinstva m ajke s djecom do određenog uzrasta i trudnice ne rade na radnim m jestim a štetnim po zdravlje; da se poboljša so cijalni i m aterijalni položaj žena za vrijem e odsustvovanja zbog materinstva.« D ruštvenu brigu o djeci treba razvijati u prav cu obuhvata sve djece, posebno djece zaposlenih obitelji. Sindikati će se naročito zalagati za brži razvoj neposredne dječje zaštite odnosno za veći o b uhvat djece zaposlenih obitelji dnevnim borav kom, društvenom prehranom i si. IV KONGRES SAVEZA SINDIKATA HRVAT SKE posvetio je posebnu pažnju problem im a dru štvene brige o djeci i porodici. U tekstu usvojene R ezolucije stoji: 109 �»S obzirom n a za o stajan je društvene brige o djeci, što u tječe i na d ruštveni položaj žene, njen dohodak, obrazovanje i angažiranost u sam ouprav nom odlučivanju, K ongres obavezuje sve sindikal ne o rganizacije da se u svojoj aktivnosti izbore za slijedeće: — D ruštvena briga o djeci, a posebno p ro g ra mi o dgoja djece predškolskog uzrasta, m o raju o stv ariti p ro k la m iran i princip jednakog s ta rta sve djece u život, neovisno o ekonom skom statu su porodice. Oni m o ra ju osigurati razvoj ustanova za njegu, zaštitu i obrazovanje predškolskog d je te ta, o siguravanje p reh ran e djece, te p ro širiti orga nizirani d ru štv eni u tjecaj i na slobodno vrijem e učenika kako bi se p ridonijelo njihovu svestranom razvoju. Zbog realiziran ja planova društvene brige o djeci i porodici rad n i ljudi će se udruživati u sa m oupravne in teresne zajednice društvene brige o djeci, za koje će se sindikati tra jn o zalagati, p ra titi njihov ra d i u sm je rav ati ga. Program i pom oći zaposlenoj m ajci u k lju ču ju neke pogodnosti za m ajku putem posebnih zdrav stvenih ustan o v a ili usluga za njegu dojenčadi i male djece kada je to potrebno; njegu, odgoj, ob razovanje i za štitu predškolskog d je te ta putem dnevnih, tjed n ih , a posebno noćnih jaslica i vrtića; kućnu ili stacio narnu dnevnu njegu bolesnog dje te ta uposlenih ro d itelja ukoliko je to u interesu proizvodnje; sezonske ustanove za djecu sezon skih rad n ik a i drugih korisnika; ljeto vališta i zi m ovališta za djecu; p ro širen je obuhvata predškol skim odgojem , razvoj rekreativnih o b jek ata za 110 �igru i razvoj djece; pom oć u zbrinjavanju djece li šene ro d iteljsk og stara n ja; posebne program e za djecu o m etenu u duševnom i tjelesnom razvoju i stv aran je u v jeta za ujednačavanje razvoja te dje ce, te napose form iranje društvenog korektiva ci jene k o rišten ja svih ovih oblika usluga porodici. D ruštveni napredak postavlja opsežne zadat ke p red sin d ik at n a planu obrazovanja iznad os novnog koje, pored brige o većoj funkcionalnoj usm jeren o sti obrazovnih program a treba biti us m jereno i na uvjete cjelokupnog form iranja lič nosti i socijalnog razvoja učenika. Stoga se udru ženi rad zalaže za takvu proširenu ulogu škole koja u k lju ču je pored školskih kuhinja i produlje nog, odnosno cjelodnevnog boravka u školi, i od ređene u tjecaje u slobodnom vrem enu učenika, određene korektive u cijeni korištenja svih pro gram a koji su u interesu svestranog razvoja uče nika, što će reći pravo na besplatne udžbenike oddređemim k ategorijam a učenika, prijevoz učenika, stipendije i kredite. K ako bi se sve to realiziralo treba omogućiti da se sve sredine u društvu jednako angažiraju u realizaciji što šireg obuhvata djece svim ovim re dovnim i dodatnim oblicim a odgoja i obrazova nja, te d ruštvene brige o djeci. U tom pravcu sindikalne organizacije će na stav iti organiziranu akciju u predlaganju konkret nih program a izgradnje dječjih vrtića i drugih ob je k ata za djecu, te se putem solidarnosti zalagati da općinske skupštine oslobode investitora dječjih jaslica, vrtića, škola, slobodnih površina i drugih o b je k ata p laćan ja punih cijena lokacija za nave li ! �den u n am jen u , zalagat će se za p otpisivanje sa m o upravnih sp o razum a u ko jim a će-se regulirati p itan je visokih troškova izgradnje ovih o b je k ata kao p itan je je ftin ije, funkcionalni je i brže izgrad nje svih v rsta u stanova za djecu. S in d ik ati i osnovne organizacije udruženog rad a će se, u dogovoru sa svim in teresn im zajed nicam a koje u svojim p ro g ram im a o b avljaju dio poslova što se odnose n a cjelokupan p rogram udo voljavanja p o tre b a porodice, zalagati da se ti p ro gram i realiziraju u što širem opsegu, te da b u d u usm jeren i posebno n a rje ša v an je osnovnih p o tre ba porodica s djecom . S indikalne organizacije se obavezuju da razm o tre p ostojeće k rite rije done sene na svim razinam a o p rio ritetim a u zadovo ljav an ju osnovnih p o tre b a porodica, a posebno m ogućnosti p o v oljnijih u v je ta rje ša v an ja stam b e nih p ro b lem a m ladih porodica s djecom , sam ohra nih ro d itelja s djecom i porodica s djecom om e tenom u fizičkom i psihičkom razvoju. S indikat je dužan da p ra ti da li su te p otrebe ugrađene u planove o brazovanja, norm ativne ak te rad n e or ganizacije te da p ra ti d a li se sam oupravni spora zum i s trik tn o p o štu ju , d a li se p o štu je M eđuna ro d n a konvencija o za štiti žena i Zakon o zaštiti na rad u , noćnom rad u žena, o stvarivanje prava u vezi s p orodom i drugo. Izd v ajan je poslova dom aćinstva iz porodice nije sam o u in teresu žene, nego je uzročno vezan s razvojem privrede, koja nem inovno nam eće no ve odnose u porodici. Tehnološki razvoj privrede i stv aran je novih p rivrednih grana, posebno za udovoljavanje p o tre b a dom aćinstva, u v je tu je stva 112 �ran je široke lepeze privrednih grana uslužnih dje latnosti, koje bi u n ajsk o rije vrijem e trebale po s tati posebne privredne grane za potrebe doma ćinstva, što znači: društvena prehrana, izrada op rem e za dom aćinstvo, razni servisi i si. Ako se u tom e uspije, omogućit će se novo u p o šljav an je žena, njihova prekvalifikacija, do školovanje, uvođenje novih znanja, a posebno p ri d o nijeti stru čn o j i većoj produktivnosti rada uop će. KAKO SLAVITI 8. MART Na II svjetskoj konferenciji žena socijalistki n ja 1910. godine u K openhagenu ustanovljen je 8. m a rt kao m eđunarodni dan žena, kao praznik, kao dan m obilizacije revolucionarnog ženskog po k reta i m eđunarodne borbe solidarnosti žena cije log svijeta. Izb o r ovog datum a vezan je uz želju da se sačuva sjećanje na krvave događaje 8. m arta 1909. godine, kada su čikaške radnice i radnici or ganizirali štrajkove, dem onstracije i mitinge sa zahtjevom za povećanjem nadnica i priznavanjem općeg prava glasa. M eđunarodni p ro le tarijat slavi samo dva da tum a: Prvi m aj — praznik rada i Osmi rnart dan žena. Proglašavajući Osmi m art danom žena, m eđunarodni p ro le tarijat se odužuje ženama kao m asovnom dijelu radničke klase za njihov dopri nos u klasnoj bo rbi i izgradnji novog društva. Ovaj d an je sim bol revolucionarne klasne borbe, simbol b o rb e žena radnica. U njega je ugrađeno saznanje 113 �o klasnoj osnovi k o ja o d ređ u je društveni položaj žene, saznanje da su žene radnice nerazdvojni dio radničke klase i da su putovi društvene em anci pacije žena — putovi oslobođenja radničke klase u cjelini. H isto rijat proslave 8. m a rta nam pokazuje da su ti praznici bili slavljeni pod parolom mobilizi ra n ja žena rad n ica, seljanki i intelek tu alk i u re volucionarni rad nički p o k ret, pod parolom borbe za je d n ak a p o litička prava, jed n ak e plaće za je d nak rad, o sm o satno radno vrijem e, zaštitu tru d nica, p o ro d ilja i m a jk i s m alom djecom , izgradnju v rtića i ja slica za djecu zaposlenih m ajki. Osmi m a rt se slavio u znaku borbe protiv fašizm a i ra ta, u znaku b o rb e za izgradnju nove socijalističke Jugoslavije, za veće učešće žena u proizvodnji, ob razovanju i d ru štvenom životu zem lje. No, plim e i oseke u radničkom p o k retu u cje lini p ratili su i pro d o ri različitih shvaćanja o ka ra k te ru proslave Osmog m arta. R eform isti i opor tu nisti u radničkom p o k retu nastojali su njegov značaj svesti n a okvire izjednačavanja pravnog p oložaja žena i granice fem inističkog pokreta, a p ro d o r g rađanskog m e n taliteta p retv o riti ga u »Majčin dan« i licem jerno fetišiziranje ženskog. »8. m a rt m eđunarodni je dan žena i p rip ad a Revoluciji. N itko nem a prava da načinom na koji ga proslavlja, ta j dan pretv ara u lak rd iju , da ga p risv aja za svoja m alograđanska iživljavanja ko ja n em aju nikakvu vezu s revolucionarnim sm i slom tog datu m a, nitđ da m u d aju značenje koji 8. m a rt ne može dobiti. 114 �Svako d egradiranje proslavljanja 8. m arta kao dana rad a žena, obezv rjeđ iv an je je tog doprinosa i u k rajn jo j liniji obezvrjeđivanje kontinuiteta revolucije. Ove pojave ukazuju na idejnu defor m aciju u p ojedinim sredinam a i njim a treba da se pozabave p rije svega kom unisti u osnovnim or ganizacijam a, sindikalne organizacije i organi up rav ljan ja. To ne znači da taj dan ne treba obilje žiti raznim oblicim a drugarske pažnje i organizi ran jem kolektivnih susreta. M eđutim, kultura pro slavljanja i sadržaj u duhu značenja tog datum a treb a biti na um u organizatorim a.« (Citat iz Otvo renog pism a u povodu 8. m arta K onferencije za dru štv en u ak tivnost žena H rvatske.) O vogodišnja proslava 8. m arta pada u vrije me proslave 35-godišnjice podizanja narodno-oslobodilačkog u stan k a i socijalističke revolucije. Sto ga proslavam a u radnim organizacijam a, društveno-političkim organizacijam a, javnim manifesta cijam a i p rired b am a treb a dati posebno svečan k arak ter. O bilježavajući 8. m art prigodnim aka d em ijam a s referatom potrebno je posebno istak n u ti doprinos žena u narodnooslobodilačkoj bor bi i socijalističkoj revoluciji. Ovu tem atiku mo guće je ob rad iti i kroz različite izložbe, susrete revolucionara i omladine, napise u tvorničkim li stovim a, prigodne em isije preko tvorničke radio-stanice i si. Proslave mogu također da budu i pri lika da se inicira predlaganje za odlikovanja i dru ga prizn an ja istaknutim radnicam a i aktivistima. Proslava 8. m arta trebala bi također im ati i k arak ter realiziran ja zadataka utvrđenih progra mom M eđunarodne godine žene pod nazivom »Ra 115 �vnopravnost, razvoj i mir.« N aim e, proslave su izuzetno podesna p rilik a da se in icira u društveno-političkim organizacijam a, rad n im organizaci ja m a i in stitu cijam a donošenje ko n k retn ih p ro g ram a ak cija k oje bi p ridonijele rje ša v an ju posto jećih pro b lem a vezanih uz društveno-ekonom ski položaj žena u našem društvu. S hvaćajući Osm i m a rt kao je d an od praznika na kojem se na odgovarajući način rezim iraju ulo ženi n ap o ri i p ostignuti rezu ltati na unapređiva n ju dru štv en o g položaja žene u socijalističkom sa m oupravnom d ruštvu, sm atram o da bi na ovaj d an svaka radna i društveno-politička organizacija trebala razmotriti probleme s kojima se susreću zaposlene žene u njihovoj sredini, te definirati svoj godišnji program aktivnosti na razrješav an ju p roblem a vezanih uz kadrovsku politiku, u k lju či vanje žena u proces obrazovanja uz rad , položaj u p rocesu rad a, za štitu zdravlja posebno tru d n ica i m ladih m ajki, učešće žena u sam oupravljanju, po litiku dru štv en o g stan d a rd a, te posebno m oguć nosti angažm ana radne organizacije, odnosno ko m une n a rje ša v an ju problem a porodice u kojoj je m ajk a zaposlena. 116 �LITERATURA • Karl Marx: Kapital I tom, Kultura — Beograd 195S. • Fneđnch Engels: Poreklo porodice privatne svojine -i država, Kultura, Beograd 1950. • Karl Marx — Friedrich Engels: Sveta porodica, Kul tura — Beograd 1959. • Marx i Engels: Rani radovi, Naprijed — Beograd 1961. • Klara Cetkin: Sjećanje na druga Lenjina, • V. I. Lenjin: Velika inicijativa, Izabrana djela II lom Kultura, Beograd 1960. • V. I. Lenjin: Sovjetska vlast i položaj žena, Izabrana djela, Kultura, Beograd 1960. • Referat podnesen na Svjetskom kongresu žena u Helsinkiju 1969. godine. • Svetozar Marković: Odabrani listovi, Novo Pokolje nje Beograd 1949. • Dimitrije Tucović: Izabrani spisi, Prosvjeta 1949. • Josip Cazi: Nezavisni sindikati, Institut za historiju radničkog pokreta Zagreb 1962. • Dr Alice W ertheimer-Baletić: Neke tendencije u za pošljavanju žena , • Statistički godišnjak SFRJ, 1974; . • Vladimir Obradović: Društveno-ekonomski položaj zaposlene omladine u privrednim i vanprivrednim djelatnostima SRH . • II kongres samoupravljača Jugoslavije, Rad. štampa —Beograd 1971. .. • VII kongres Saveza sindikata Jugoslavije, Rad štam• IV koi^re^Saveza sindikata Hrvatske NIU Pregled • Otvoreno pismo u povodu 8. Marta konferenciji za društvenu aktivnost žena Hrvatske 117 ��SADRŽAJ strana U v o d ............................................................................. 5 Marx i Engels: O društvenom položaju žene i - njezinoj em an cip a ciji..............................11 Učešće žena u međunarodnom radničkom pokretu 18 Lenjin: O zadacima ženskog radničkog pokreta u Sovjetskoj R epublici..............................24 Položaj žene u suvremenom svijetu . . . .2 9 Počeci modernog radničkog pokreta u Jugosla viji i učešće žena u n je m u ......................................39 Učešće žena u revolucionarnom radničkom po kretu između dva r a t a ......................................47 Žene u Narodnooslobodilačkoj borbi .5 8 Žene u F N R J ...........................................................64 POLOŽAJ ŽENA U SUVREMENOM JUGOSLAVENSKOM DRUŠTVU Zaposlenost i z a p o š l ja v a n j e ...................................69 Zaštita na r a d u ...........................................................77 Nagrađivanje prema r a d u ...........................................79 Školovanje i stručno osposobljavanje . .8 1 Žene u upravljanju i odlučivanju . .8 7 Zaštita m a te r in s tv a ...................................................92 Dječja z a š t i t a ...........................................................94 Položaj žene i porodice u procesu konstituiranja samoupravnog d r u š t v a ...........................................98 Akcioni program sindikalne organizacije na rje šavanju problema zaposlene žene . . 105 Kako slaviti 8. m a r t ................................................. 113 119 �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Društveni položaj žene Subject The topic of the resource Kako slaviti naše praznike 08. mart, međunarodni dan žena Creator An entity primarily responsible for making the resource Nada Cazi Source A related resource from which the described resource is derived https://www.memoryoftheworld.org/ Publisher An entity responsible for making the resource available Novinsko izdavačka ustanova "Pregled" Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1976. Rights Information about rights held in and over the resource Nepoznato Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 49-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 124 str. 08. mart emancipacija Marks i Engels Nada Cazi NOB položaj žene radnički pokret https://afzarhiv.org/files/original/8bd2d980f9a200b9366774d1acd1fe02.pdf 725b4740980181c6a39df5fffe6f96d0 PDF Text Text �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Društvena jednakost i emancipacija žena Creator An entity primarily responsible for making the resource Snežana Pejanović Source A related resource from which the described resource is derived https://www.memoryoftheworld.org/ Publisher An entity responsible for making the resource available Dečje novine, Gornji Milanovac, "Prosvetni pregled" Beograd Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1984. Rights Information about rights held in and over the resource Nepoznato Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 48-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 160 str. emancipacija feminizam humanizam jednakost Jugoslavija marksizam socijalizam https://afzarhiv.org/files/original/4a6d02b695f6d3d72c531463c2b994fa.pdf 0d4e758db498c579cc315c826ed73396 PDF Text Text IJ RAZVOJU SOCIJALISTIČKE SAMOUPRAVNE JUGOSLAVIJE '/kJaTomšič JP ��VidaTotnšič U RAZVOJU SOCUAIIST1ČKE SAMOUPRAVNE JUGOSUNUE �■ ••U 0 V v . 'v jo č tfi — - <0 L€ 8 I U • vec ,.r ! m m N Izdavač: Novlnako-lzdavačka radna organizacija Jugoalovenaka stvarnost — OOUR Jugoalovenakl pregled; Generalni direktor: Dragoljub Vullca; Glavni I odgovorni urednik: B oildar Đurovlć; Urednik: Branka Vldas; Jezlčkl redaktor: M llo rad Slmonovlć; Oprema: Nenad čonklć; Korektor: Zor ka Jančlć; Štampa: Srboštampa, Dobračlna 8, Beograd 1981. �Sadržaj Predgovor 5 Uvod 9 Istorijski koreni 15 Diskriminacija žena u staroj Jugoslaviji (1918—1941) 15 Radnički pokret i borba za ravnopravnost žena 19 Narodnooslobodilački rat i socijalistička revolucija 23 Revolucionarne promene i ostvarenja 31 Glavna obeležja razvoja socijalističkog samoupravljanja 33 Društveno-ekonomsko uređenje SFR Jugoslavije 36 Samoupravljanje i društvena svojina 36 Osnovna organizacija udruženog rada 39 Samoupravna interesna zajednica 40 Mesna zajednica 42 Planiranje razvoja 45 Od predstavničkog do delegatskog političkog sistema 46 Uloga subjektivnih društveno-političkih snaga 51 0 nekim rezultatima razvoja 55 Teorijske osnove procesa emancipacije žene 59 O teorijskim osnovama društvene akcije 59 Stvaralačka primena marksizma 63 Nosioci političke akcije 70 Uloga ženskih organizacija 75 Uloga zakonodavstva u menjanju društvenog položaja žena 85 Zapošljavanje, obrazovanje, zdravstvo 89 Industrijalizacija i urbanizacija 89 Neke karakteristike zapošljavanja žena 91 Zapošljavanje žena na privremenom radu u inostranstvu 97 Zaštita zaposlenih žer\a 98 2ene u razvoju poljoprivrede i sela 104 Obrazovanje 113 Socijalna politika I zdravstvena zaštita 120 Brak, porodica, domaćinstvo, dečja zaštita 127 Preobražaj porodice 127 Društvena zaštita dece 135 Demografska kretanja 140 Razvoj planiranja porodice 142 Ustavno pravo o slobodnom odlučivanju o rađanju dece 144 Međunarodna saradnja 149 Međunarodna aktivnost Konferencije za pitanja društvenog položaja žena Jugoslavije 150 Svetska godina stanovništva 152 Međunarodna godina žena i Dekada UN za žene 153 Nesvrstani za uključivanje žena u razvoj 157 ' �Prilozi 161 Pregled pravnog uređenja od osobitog značaja za pravni položaj žena u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji 161 Spisak zakona od posebnog značaja za pravni položaj žena u Jugoslaviji 173 Rezolucija Skupštine SFRJ o unapređivanju položaja i uloga žene 177 Osnovni statistički podaci o ženi u jugoslovenskom društvu 193 �Predgovor Publikacija koju objavljujemo pod naslovom Žena u razvoju socijalističke samoupravne Jugoslavije jeste prerađeno izdanje nacionalne studije koja je na tra ženje Sekretarijata Organizacije ujedinjenih nacija bi la izrađena povodom teme »Žena i razvoj« kada se ta tema početkom sedamdesetih godina razmatrala u Komisiji ECOSOC-a za socijalni razvoj kao prilog raz radi strategije Druge dekade razvoja OUN (1970— 1980). Taj jugoslovenski prilog bio je objavljen u ča sopisu »Žena danas« 1973. godine u broju 270, pod naslovom »Žene Jugoslavije u privrednom i društve nom razvoju zem)lje«. U toku 1975. godine, koju je Organizacija ujedinjenih nacija proglasila Međunarodnom godinom žena, Kon ferencija za pitanja društvenog položaja žena Jugosla vije podstakla je izradu nove publikacije o društve nom položaju žena Jugoslavije. Ranije publikacije ove vrste su vremenom bile prevaziđene. Interesovanje koje je u svetu pobudila tema Međunarodne godine i tekuće Dekade OUN za žene: »Ravnopravnost, razvoj, mir« zahtevala je donekle nov način prikazivanja po ložaja žene odnosno puteva ostvarivanja njene rav nopravnosti u okviru razvoja zemlje. Autor pomenute informacije koja je pisana za OUN zamoljen je da pripremi novu publikaciju. U toku rada na ovoj knjizi pokazalo se da je zadatak osavremenjivanja ranije informacije, iako na prvi po gled jednostavan, u stvari prilično težak. Upitnik OUN prilagođen potrebama uporednog prikaza raznih zemalja prema kojem je bila rađena prva publikacija, nije sadržao pitanja o mnogim specifičnostima naše zemlje, koje je trebalo prikazati da bi se razumela celina. Razmatranje činilaca i činjenica u vezi s menjanjem položaja žene I doprinosa žene integralnom razvoj nom procesu zemlje složen je zadatak. Učinjen je po kušaj da se sažeto prikaže celokupnost društvenih I po litičkih odnosa, naročito u sklopu promena koje su pratile donošenje Ustava SFRJ od 1974. godine i koje pra te njegovu primenu. O tome sada postoji obilje gra đe. Pored političkih, ima mnogo i naučnih studija, pri kaza, rasprava, statističkih i drugih podataka o razvo ju SFRJ. Zatim, obeležavanje Međunarodne godine že na, Dekade OUN za žene i Međunarodne godine de teta podstaklo je mnogobrojne nove izveštaje, anali ze, naučne radove, rasprave o položaju žene, porodi5 �ce, deteta. U tom okviru značajne rasprave vođene su u Skupštini SFRJ 1978. godine u toku donošenja posebne Rezolucije o ostvarivanju ravnopravnosti žena. Iz napred iznetog istorijata nastanka ove knjige vidi se da je autor pokušao da u njoj odgovori pre svega na pitanja koja su postavljana u toku naše aktivnosti u Organizaciji ujedinjenih nacija, u kojoj sve više ra ste interesovanje za iskustva pojedinih zemalja. Ona je nastala i iz drugih potreba međunarodne aktivno sti naših društveno-političkih organizacija. Zbog toga je ova knjiga izdata najpre na engleskom i francus kom jeziku. Međutim, još u toku rada na tekstu po kazala se potreba da se i na našim jezicima izda ova kav kraći prikaz položaja i uloge žene u razvitku jugoslovenskog društva, u kojem radnička klasa postav lja i rešava i žensko pitanje kao deo dubokih društvenih pramena u procesu borbe za oslobođenje rada. Tu bor bu ćemo uspešnije voditi ukoliko svoja sadašnja dos tignuća i probleme koje ona sobom nosi shvatamo kao plod proteklih borbi. U raspravljanjima o mnogim savremenim pitanjima našeg razvoja sve više se pokazuje potreba za dubljim poznavanjem naših dosadašnjih na pora i odgovora koje smo na i danas goruća pitanja već dali u prošlosti, lako u publikaciji ima za našeg čitaoca dosta svakako poznatih informacija, iako ona mestimično uprošćeno prikazuje veoma složen i komplikovan razvojni put nove Jugoslavije, čini nam se da ona može poslužiti kao koristan priručnik i društveno-politlčkim radnicima koji istupaju u međunarodnim kontaktima I mlađim generacijama, ikoje treba da sagledaju duboke veze između pojedinih aspekata društveno-političkog procesa izgradnje socijalističkog samoupravnog druš tva i borbe za nove međuljudske odnose u našoj zemlji, koji se ne bi mogli izgrađivati bez suštinskih pramena u društvenim odnosima, bez prava na samoupravljanje kao osnove svih sloboda i svih prava radnih ljudi I gra đana u našem socijalističkom društvu > bez definitiv 1 nog raskida sa svim ostacima I naslagama prošlosti i napuštanja »kraćeg puta« ostvarivanja prava I sloboda birokratsko-tehnokratskim rešenjima. Pošto nije bilo moguće — a nije ni zadatak ovakve pub likacije — da prezentiramo svu građu, 'izdvojena su samo najvažnija pitanja da bi se globalno prikazale celina ra zvojnog procesa i suština jugoslovenskih nastojanja u izgrađivanju samoupravne socijalističke društvene za jednice ravnopravnih naroda I ljudi. 6 �U toku rada korišćen je obiman štampani materijal, koji smo citirali kada je neposredno upotrebljen. O tome kako treba prikazati neka pitanja vođeni su raz govori s društveno-političkim radnicima. Teško bi bilo navesti sve pisane izvore i zahvaliti svima koji su ml pomogli u izradi ove publikacije. Pristup osnovnom sa držaju i njegova prezentacija su takvi da je bilo neop hodno konsultovati širi krug drugarica i drugova. Me đutim, ovde se mora istaći saradnja koju su već od ra da na prvoj informaciji za OUN u ćelom ovom radu ne posredno pružale Hristina Pop-Antoska i Ika Kekić. Isto tako, treba istaći pomoć dr Vide Čok, Dušanke Kovačević i Sane Salahović. Najzad, treba pozdraviti inicijativu izdavačkih preduzeća »Delavska enotnost« i »Naša žena« (Ljubljana), ko ja su ovu knjigu izdala na slovenaćkom jeziku, i odluku »Jugoslovenskog pregleda« (Beograd) da je izda i na srpskohrvatskom jeziku. Za slovenačko i srpskohrvatsko izdanje tekst je une koliko dopunjen novim podacima. Autor 7 ��Uvod U ovoj publikaciji prikazujemo napore i dostignuća na putu k punoj ravnopravnosti žena u Socijalističkoj Fe derativnoj Republici Jugoslaviji. Naše viđenje borbe za ravnopravnost i emancipaciju žena zahtevalo je da prikažemo tu borbu u istorijskoj perspektivi i kao sastav ni deo borbe radničke klase i radnog naroda za socijal no i nacionalno oslobođenje. Što se tiče ciljeva i me toda borbe za ravnopravnost žena, smatramo da je po trebno stalno postavljati pitanje: ravnopravnost u od nosu na koga i u kom pogledu? Ako pokušamo da od govorimo na tako postavljeno pitanje, odmah možemo utvrditi da se ne radi samo o nekim formalnim pravi ma žena koja bi ih izjednačavala s postojećim pravima muškaraca. Poznato je da i muškarci, naročito radni ci, radni seljaci i radna inteligencija u određenim druš tvenim uslovima ne uživaju sva prava, odnosno da su mnogi i obespravljeni. Prema tome, nema ljudske emancipacije ako ona ne obuhvata oba pola. Zato nije moguće prikazivati borbu protiv neravnopravnosti že na izvan okvira zajedničke borbe radničke klase i svih naprednih društvenih snaga za ostvarenje svih čovekovih prava. U ovoj knjizi ćemo pokušati da pokažemo kako su se postavljali ciljevi borbe i kojim putem od nosno kako su se oni ostvarivali u Jugoslaviji. I. Smatrali smo da je nužno da prikažemo ekonomske i društveno-politlčke prilike u staroj Jugoslaviji (1918 — 1941) i narodnooslobodilačku borbu (1941— 1945) da bi se shvatilo iz čega je izrastala samoupravna zajedni ca naroda i narodnosti. Pri tom posebno ukazujemo na sledeće: — kakve su bile prilike u ekonomski i društveno ne razvijenoj zemlji koje su tražile duboke i svestrane društvene promene koje vladajući buržoasko-monarhistički krugovi u staroj Jugoslaviji nisu bili spremni da izvrše. Radni narod je izgubio svaku nadu da će mu kapitalistička vladavina dati hleba, pravdu i demokrat ske slobode; kako su te prilike uslovile svesnu, organizovanu bor bu radničke klase na čelu svih radnih masa za ostvare nje dostojnijeg života, za istinsku nacionalnu i ekonom sku ravnopravnost. Radnička klasa je istovremeno zahtevala i ravnopravnost žena. Saznanje osnivača nauč nog socijalizma da su nužni ukidanje diskriminacije že na i uključivanje ostvarivanja njihove ravnopravnosti u zajednički program, postepeno su prihvatili svi pravi borci za covekovu emancipaciju, za oslobođenje rada i 9 �za se le za nove društvene odnose. Tako su i one žene koje su do tada odvojeno borile za politička prava žena mog utkati svoje ciljeve u zajedničku borbu radnih ljudi korenlte ekonomske, društvene ■ političke promene; ! — kako je u teškim unutrašnjim i međunarodnim uslo vima jedino Komunistička partija Jugoslavije bila sposo bna da rukovodi borbom kada su sve građanske Darlamentarne stranke pošle putem izdaje naroda i povezale se s fašističkim okupatorima da bi branile svoje privilegovane društvene pozicije. Komunistička partija je do šla na čelo borbe za novo društvo ne samo zato što je imala jasna teorijska i programska gledišta već i zato što je svaki član te proganjane organizacije bio spre man da se bori za proklamovane ciljeve 1 po cenu svo ga života. S narodnooslobodilačkom borbom i socijalističkom re volucijom (1941— 1945) nastupilo je preiomno razdob lje, u kojem je na našem tlu, na tlu okupirane i rasparčane Jugoslavije, pod rukovodstvom Komunističke par tije podignut opšti narodni ustanak 1 kad se formirala najšira politička masovna organizacija — Narodnoosiobodilački front za borbu protiv stranih okupatora I za oslobođenje domovine. Zato je narodnooslobodilačka borba od svog početka imala karakter narodne, u sušti ni socijalističke revolucije, u kojoj su pored klasno svesnih radnika masovno učestvovale sve rodoljubive de mokratske snage, i to u svim oblicima borbe — od po litičke do vojničke. Žene su se borile iz istih pobuda kao i muškarci, ali Ih je pored toga privlačila i odluč nost vodećih snaga narodnooslobodilačke borbe da u isto vreme afirmišu punu ravnopravnost polova. U bor bi ravnopravnost je postajala stvarnost u redovima bo raca i u novom društvenom sistemu koji Je nastajao iz borbe. Rukovodstvo narodnooslobodilačkog pokreta poklanjalo je veliku pažnju sadržajima i oblicima rada među ženama I organlzovanom učešću žena u borbi jer je bilo ubeđeno da je učešće žena od odlučujućeg zna čaja za uspeh partizanske, revolucionarne borbe, kao I za buduću organizaciju društva. II. Najveći deo ove knjige posvećen Je informaciji o posleratnom periodu revolucionarnih promena I dosti gnućima ekonomskog razvitka i ostvarivanja program skih ciljeva u društvenoj Izgradnji socijalističkog samo upravnog društva. Prikazani su međusobno uslovljenl procesi: razvoj socijalističkog političkog sistema, eko nomski razvoj zemlje i proces oslobođenja rada kao odlu čujući faktor I za emancipaciju žena. Pošto smo želell da prikažemo kako nastaju temelji novog položaja rad io �nika i građanina, koji su istovremeno i tem elji novog položaja žene u društvu i porodici, u ovom poglavlju se naročito zadržavamo na onim promenama koje naučni socijalizam smdtra fundamentalnim za potpuno ukidanje diskriminacije žena. Te promene su: ukidanje pri vatne svojine na sredstva za proizvodnju i uvođenje društvene svojine kao osnove samoupravljanja; ubrza ni ekonomski i društveni razvoj, koji omogućava uklju čivanje žena i muškaraca u udruženi rad i postepeno iščezavanje privredne funkcije porodice; razvijanje onih samoupravnih i političkih društvenih institucija preko kojih udruženi radnici i građani postepeno ovla davaju celokupnom društvenom reprodukcijom I u tom okviru podruštvljavaju funkcije porodice i domaćinstva. III. Posebna glava namenjena je te o riji i praksi usmeravanja procesa emancipacije žena. Na bazi učenja kla sika naučnog socijalizma, ukazujemo na stvaralačku primenu marksizma u Programu SKJ i na akciju subjektiv nih snaga našeg društva. Programski ciljevi su već velikim delom našli svoje mesto u političkom i ekonomskom sistemu, kako je to utvrđeno Ustavom i zakonskim propisima, i u akciji po litičkih snaga koje usmeravaju društveni razvoj. Dugo ročni proces kojim se ostvaruje ukidanje diskriminacije žena i afirmišu sva ljudska prava ne može se razvijati sam od sebe kao stihijski proces materijalnog razvitka, iako je ubrzan ekonomski razvoj neizostavan uslov svih promena. Zbog toga ukazujemo na sve poluge i nosio ce promena od društveno-političkih organizacija do za konodavnih mera. IV. Pošto je težište u našem pristupu stavljeno na pri kazivanje idejno-političkih osnova funkcionisanja samo upravnog socijalističkog društvenog sistema, što zadi re u pitanja koja su značajna za ostvarivanje ravnoprav nosti žena, dati su kraći prikazi pojedinih područja — od ekonomskog do međunarodnog. Svesni smo da bi bi lo korisno govoriti više o industrijalizaciji i urbanizaci ji, o zapošljavanju žena, o zaštiti na radu, o razvitku poljoprivrede i sela, o obrazovanju i o zdravstvenoj za štiti i socijalnom osiguranju na osnovu postojećih I možda novih analiza. Ipak smatramo da tekst ove publi kacije, dopunjen statističkim tabelama i pregledom pravnih propisa, omogućava uvid u dosad postignuti stepen razvitka. M islili smo da je od šireg značaja da ukažemo i na neka pitanja, lako naoko izgledaju sitnija, o kojima se sada vodi rasprava u našoj javnosti (npr. o karakteru zaštitnih mera u korist žene radnice l slič no). 11 �V. Isto tako, u poglavlju o braku, porodici, domaćins tvu i dečjoj zaštiti ostajemo više na opisivanju razvoia političkih gledišta i pravnog razvitka i ukazujemo na sadašnja ustavna i zakonska rešenja, dok je dokumenta cija u brojkama, dijagramima i slično zapostavljena. Unekoliko opširnije informišemo o razvoju planiranja porodice sve do 1974. godine, kada je u Ustavu SFRJ i u ustavima svih republika i pokrajina opredeljena sloboda odlučivanja o rađanju kao novo čovekovo pravo. VI. U poglavlju o međunarodnim vezama ograničavamo se na prikaz onih aktivnosti koje se neposredno pove zuju s temom žena, iako smo potpuno svesni odlučuju ćeg značaja svih međunarodnih akcija koje danas vode nesvrstane zemlje i zemlje u razvoju za promenu današ njeg položaja naroda i pojedinaca. Borbu za novi među narodni, ekonomski i politički poredak sagledavamo kao najbolji okvir u kojem moraju naći mesta sve specifič ne međunarodne delatnosti i veze ženskih organizacija ili drugih faktora koji se bave problemima položaja že na. Izdvojeno razmatranje ženskih problema i u svetskim dimenzijama moglo bi imati samo suprotan efekat. Ali bi nas tema o međunarodnim odnosima uopšte da leko odvela, pa se zbog toga i u tom delu daje samo uža Informacija. * * * Najzad, čitaocu treba dati dopunsko objašnjenje i upo zorenje. Samo uzgredno i nepotpuno upozoravamo na znatne razlike unutar Jugoslavije, na razlike Između re publika i pokrajina u materijalnom razvitku, u IstoriJI, kulturi, tradicijama, koje često posebno utiču na polo žaj žena. Ipak te razlike nisu suštinske, jer nisu kvalita tivne prirode. To su razlike u stepenu razvijenosti po jedinih sredina, koje traže posebne napore za adekvat nu konkretizaclju opšteprihvaćenih i ustavno zagarantovanlh prava u vlastitim uslovlma. Jugoslavija kao veoma nerazvijena 1 u ratu opustošena zemlja počela Je posle drugog svetskog rata da se ubr zano razvija. Zbog svoje raznolikosti, ona u tom procecu dell na Jednoj strani, sudbinu zemalja koje su tek izišle iz naturalnih odnosa, a na drugoj strani, u uneko liko razvijenijim delovlma zemlje deli sudbinu zemalja u kojima je Industrijalizacija već u usponu. Tako su se na dnevni red postavljali negde više problemi nepisme nosti, zaostale poljoprivrede, visokog nataliteta 1 viso kog mortaliteta, dok su u drugim delovima imali pred nost problemi žena-radnica, problemi kvalifikacija, zaš tite na radu, dečja zaštita i tome slično. 12 �U nastojanju da što jednostavnije prikažemo opšte to kove razvoja koji važe za celu zemlju, ostavili smo po strani neke specifičnosti pojedinih delova višenacional ne federacije. Pokušali smo da pre svega istaknemo na ša osnovna iskustva o mogućim putevima rešavanja konflikta između rada i materinstva u izgrađivanju dru štvenog sistema socijalističkog samoupravljanja. Ipak nam se učinilo da dosadašnja iskustva naše zemlje opravdavaju napor da Istaknemo ciljeve, da prikažemo neka dostignuća i otvorena pitanja kao prilog razmenl iskustava s drugim zemljama, a istovremeno i razma tranju ove teme na međunarodnom planu. Uvereni smo da će prilozi u ovoj knjizi upotpuniti sa znanja čitalaca. U prvom redu skrećemo pažnju na rad Milana Gasparija Pregled pravnog uređenja od osobi tog značaja za pravni položaj žena u SFRJ s popisom odgovarajućih zakona. Priložene su statističke tabele kao deo statističkih podataka koje je u izboru, stručnoj obradi i redakciji Hristine Pop-Antoske izdao kao poseb nu publikaciju Savezni zavod za statistiku za Deseti međunarodni seminar Konferenoije za društvenu aktiv nost žena Jugoslavije (1977). Sada su te tabele dopu njene novim podacima. U prilogu se nalazi potpun tekst Rezolucije Skupštine SFRJ od marta 1978. godine, koja predstavlja u izvesnom smislu nacionalnu strategiju napora za brže pre vazi laženje prepreka na putu punog ostvarenja ravno pravnosti žene i muškarca. 13 ��Istorijski koreni Diskrim inacija žena u staroj Jugoslaviji (1 9 1 8 — 1 9 4 1 ) Jugoslavija kao jedinstvena država (u početku pod na zivom Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, a kasnije Kraljevina Jugoslavija) nastala je posle prvog svetskog rata 1918. godine. U nju su ušle Srbija I Crna Gora (do tada samostalne države), Hrvatska, Bosna i Hercegovi na, veći deo Slovenije, Vojvodina, veći deo Makedonije, koje su do tada odnosno do balkanskog rata bile pod vlašću bivše Austro-Ugarske Ili Osmanskog Carstva. Teritorija Jugoslavije vekovima je bila raskrsnica izme đu Istoka i Zapada, između hrišćanske i islamske civi lizacije, poprište mnogih ratova, ustanaka i pokreta za oslobođenje. Dok su neka područja zemlje pod vlašću Austro-Ugarske bila delimično uključena u tokove evro pske industrijalizacije i feudalni odnosi u njima bili uglavnom već prevaziđeni, u južnim krajevima, koji su gotovo pet stotina godina b ili pod Osmanskim Carst vom, ostaci feudalizma istočnjačkog tipa održali su se sve do drugog svetskog rata. Stvaranje zajedničke države bilo je težnja naroda ko ji su se u njoj ujedinili I koji su očekivali da će u toj zajednici postati jači i sposobniji da se odupiru stranim osvajačima, da će ekonomski, kulturno i uopšte brže napredovati. Radnici i buntovni seljaci koji su se vra ćali s frontova prvog svetskog rata, a mnogi i pod uticajem oktobarske revolucije 1917. u Rusiji, tražili su, i dublje društvene promene, ali se u toj novoj državi nisu ostvarile ni nacionalne ni socijalne težnje širokih narodnih slojeva. Tako su se države i narodi udružili u novu državnu tvorevinu na različitim stepenima svog privrednog i kulturnog razvitka, s različitim Jezicima, pismima, religijama, običajinja ltd., ali to nije bilo uz rok teške situacije koja je zavladala u zemlji. Kraljevi nu Jugoslaviju su već od njenog nastanka razdlrale te ške društvene i političke protivrečnosti. Vladavina veli kosrpske monarhističke buržoazije, u saradnji s hrvat skom i slovenačkom buržoazijom I buržoazijom ostalih naroda, zasnivala se na surovom kapitalističkom Iskorišćavanju seljaka i radničke klase. Kao sastavni deo ekonomske eksploatacije i kao metod razjedinjavanja radnih ljudi, zaoštravani su i međunacionalni odnosi. Pod parolom nacionalnog jedinstva negiralo se postoja nje pojedinih naroda i narodnosti, a njihovi pripadnici su diskriminisani. 15 �Reakcionarnim zakonima i policijskim progonima vlas todršci stare Jugoslavije su nastojali da onemoguće svaki demokratski narodni pokret i da što je moguće više ometaju sindikalno organizovanje. Žestoko su pro ganjali političko udruživanje radnika, osobito u Komunis tičku partiju Jugoslavije, koja je 1921. godine bila za branjena. Godine 1929. ukinut je nepotpuni parlamen tarni sistem i zavedena vojno-monarhistička diktatura s obeležjima fašističkog sistema, da bi se nekoliko godi na kasnije opet uspostavila — ali u obliku prave kari kature — krnja parlamentarna demokratija. Policija i vojska su štitile kapitalističko uređenje, u kojem su eksploatisani radni ljudi svih nacionalnosti. Uslovi života radnika i većine seljaštva bili su veoma teški. Jugoslavija je tada, krajem tridesetih godina, bi la izrazito nerazvijena agrarna zemlja, s nacionalnim dohotkom od oko 110 dolara po glavi stanovnika. Prosečna godišnja stopa rasta naoionalnog dohotka u periodu od 1926, do 1939. Iznosila je samo 2,1 odsto, neznatno više od stope prirodnog priraštaja stanovništva, koja Je iznosila 1,5 odsto i bila među najvišima u Evropi. Tri četvrtine stanovništva živelo je od zaostale, pretežno naturalne poljoprivrede. Preovlađlvalo je sitno seljač ko gazdinstvo s niskom produktivnošću. Bolje poljopri vredno zemljište i bogate šume bi'li su u rukama malog broja veleposednlka. Obećanja da će se izvršiti agrar na reforma nisu bila u potpunosti ispunjena za sve vreme postojanja stare Jugoslavije. Ogromne rezerve radne snage u poljoprivredi, s malim mogućnostima zapošljavanja u Industriji I drugim delat nostima, dovodile su do masovne nezaposlenosti. Veli ki broj ljudi, naročito Iz nerazvijenih delova zemlje, emi grirao je u zemlje Evrope 1 Amerike, posebno u SAD, i tamo tražio posao. Udeo Industrije i rudarstva u ukupnom nacionalnom do hotku neposredno pre drugog svetskog rata bio Je 16 odsto. Samo 24 od 1000 stanovnika bilo Je zaposleno u Industriji. Sve značajnije Industrijske grane nalazile su se u ru kama ili pod kontrolom stranog kapitala, koji Je Iskorlšćavao jeftinu radnu snagu (naročito rad žena I dece) I prirodna bogatstva zemlje I ostvarivao visoke profite. Izvozile su se sirovine I poljoprivredni proizvodi. Jugo slavija Je sve više tonula u polukolonljalni položaj. Ali uzrok krajnje bede najvećeg dela stanovništva nije bila samo privredna nerazvijenost zemlje. To Je bio pre svega kapitalistički sistem u kojem se zemlja IndustrlJalizovala i razvijala. Kapitalistička klasa, koja Je nastala 16 �pretežno od veleposednika, trgovaca I drugih tradicio nalnih vladajućih slojeva, nastojala je da se brzom I bezobzirnom eksploatacijom što pre obogati. Zbog to ga su radničke nadnice bile veoma niske, a uslovi rada i života teški. Zdravstveno i socijalno osiguranje tako reći nije postojalo. Radnička klasa je svojom borbom teško postigla zakonsku zaštitu radnika u slučaju bole sti, invalidnosti i starosti, ali su i ta minimalna prava bila vešto izigravana. I zakoni o zaštiti radnica, trudni ca i majki i o dečjoj zaštiti ostajali su samo mrtvo slo vo na hartiji. U vreme ekonomskih kriza snižavane su ionako niske nadnice, a radnici su masovno otpuštam s posla. Kao što je poznato i iz iskustava drugih zema lja, u periodu prvobitne akumulacije kapitalistička klasa se nije obazirala na sopstvena shvatanja o ulozi žene kao domaćice i majke, već je, kao manje zaštićenu I jeftiniju radnu snagu, sve više zapošljavala u industriji, naročito prerađivačkoj. Mnoge žene su bile zaposlene i kao služavke i većinom izložene najraznovrsnijem iskorišćavanju. U razdoblju od 1921. do 1926. godine pro cenat žena među radnicima u industriji gotovo se ud vostručio, ali je ukupna zaposlenost žena ostala ipak niska. Godine 1939. bilo je zaposleno oko 200 000 že na ili 18 odsto ukupnog broja zaposlenih. Žene su delile sudbinu naroda, ali su uz to posebno do življavale političku i ekonomsku diskriminaciju. Nisu imale političkih prava, a za isti rad su dobijale manju platu. Diskriminacija žena bila je u svim krajevima ze mlje tradicionalna i zvanično ozakonjena. Položaj žene u braku, porodici i društvu bio je u raznim delovima ze mlje različito regulisan, već prema običajnom pravu I drugim pravnim i religioznim propisima koji su nastali u ranijim periodima. Međutim, razlike u zakonima i u dogmama glavnih verskih zajednica (pravoslavne, kato ličke i islamske), sastojale su se više u stepenu dis kriminacije žene nego u suštini te diskriminacije: že na je u svim slučajevima bila tretirana kao lice bez pune poslovne sposobnosti 1 stavljana je u zavisnost od oca, muža, brata ili čak sina. U Srbiji i Makedoniji primenjivao se stari srpski građanski zakonik koji je žene za vreme muževljevog života izjednačavao s maloletnici* ma i maloumnima. Kupovanje i prodavanje žena I mnogoženstvo bili su običaj kod muslimanskog življa. Vanbračna majka je svuda bila ponižavana, a vanbračno de te je bilo diskriminirano u toku celog svog života. Položaj žena u svakodnevnom životu određivali su va žeći pravni propisi, a stvarni odnosi su se oslanjali na dvostruki moral. Rad žene je duboko poteenjivan, a ma 17 �terinstvo je bilo idealizovano u granicama strogih pravi la patrijarhalnog morala (tj. u zakonitom braku, uz požrtvovanu ulogu žene kao supruge, domaćice i majke). U većem delu zemlje mogućnosti za školovanje bile su veoma slabe. Samo u Sloveniji, Hrvatskoj i Vojvodini bilo je još u drugoj po'iovini XVIII veka uvedeno obavez no četvorogodišnje školovanje dece. Kraljevina Jugo slavija je zakonom zavela obavezno četvorogodišnje osnovno školovanje, ali ono nije bilo ostvareno u celoj zemlji do drugog svetskog rata. U mnogim krajevi ma nije bilo ni škola ni učitelja, a predrasude su, čak i tamo gde su postojale mogućnosti, često zabranjivale devojčicama svako školovanje. Tako je 1931. godine među muškarcima iznad 10 godina starosti bilo 32,2 od sto nepismenih, dok je taj procenat za žene iznosio 54,4. Prave razmere zaostalosti pokazuju se u regional nim i nacionalnim razlikama: 1931. godine na Kosovu je 93,9 odsto žena bilo nepismeno, a u Bosni i Hercego vini 84 odsto. Neke profesije po zakonu su bile dostu pne samo muškarcima tsudstvo), a u drugima su že ne bile diskriminisane (u medicini). U takvim uslovima žene su sve više isticale zahtev da se I njima učine dostupnim sve vrste škola i sve pro fesije i u isto vreme su zahtevale i pravo glasa i uopšte jednaka politička prava. To su po pravilu bile žene iz razvijenijih sredina i iz imućnijih slojeva, koje su ste kle neko obrazovanje i mogle pratiti borbu žena evrop skih zemalja, u kojima se krajem XIX i početkom XX ve ka razvijao građanski ženski pokret. Feministički pokret je nesumnjivo i u našoj zemlji uticao na buđenje shvatanja da je diskriminacija žena neodrživa, a posebno da je neodrživo zapostavljanje njihovog obrazovanja. Ali ostajući u okvirima postojećeg buržoaskog društvenog sistema, vodeći borbu protiv muškaraca i smatrajući da su njihove društvene privilegije i predrasude glavna smetnja za ravnopravnost žena, feministički pokret Je potpuno zanemarivao klasnu suštinu neravnopravnosti žena. Tako je ovaj pokret ostao izolovan od većine žena, koje su zbog sve surovije eksploatacije postepeno shvatale da je njihova sudbina nerazdvojno povezana sa su dbinom radničke klase, kojoj one pripadaju, I da svoje oslobođenje mogu ostvariti samo u zajedničkoj borbi sa svojim drugovima radnicima, seljacima i ostalim pot lačenim slojevima. Tu svest sticale su i širile u prvom redu radnice i žene radnika, koje su se sve više I sve organizovanije uključivale u radničku borbu I radnički pokret. 18 �Radnički pokret i borba za ravnopravnost žena Radnički pokret se kod jugoslovenskih naroda razvijao s različitim intenzitetom zavisno od procesa industrija lizacije i od nekadašnje državne pripadnosti, a tim e i od organizacione povezanosti s radničkim pokretom u Austriji, Mađarskoj i Italiji. Zahtev za potpunom druš tvenom i ekonomskom ravnopravnošću žena istican je u Evropi, pa i u Jugoslaviji u Isto vreme s prihvatanjem naučnog socijalizma Marksa i Engelsa kao teorijske os nove za političku borbu radničke klase. Veliki značaj za razjašnjavanje ovog pitanja imali su radovi Augusta Bebela, naročito njegova studija Žena i socijalizam iz 1879. godine, borbena istupanja Klare Cetkin, Lenjinovi radovi i govori, kao i ostvarivanje ravnopravnosti že na u Sovjetskom Savezu posle pobede oktobarske re volucije. S prodorom socijalističkih ideja i s razvojem radnič kog pokreta žensko pitanje je sve više dobijalo opšti društveni značaj, a radnice su u organizovanoj borbi svih radnika počele da vode svoju dvostruku borbu: protiv kapitalističke eksploatacije i za jednakost s mu škarcima. U radničkim organizacijama, štrajkovima i drugim akcijama one su se zauzimale za priznanje jed nakih prava na rad, na jednaku zaradu i za bolje uslove rada za sve radnike. Međutim, u pogledu teorijskog i praktičkog odnosa prema položaju radnica i budućnosti društva marksistička shvatanja se nisu uvek i svuda lako i brzo probijala ni u okvirima samog radničkog po kreta. Veoma značajni su bili misao i delovanje velikog vizio nara radničke samouprave Svetozara Markovića, koji je širio socijalističke ideje u ekonomski srazmerno nera zvijenoj sredini kakva je bila Srbija sedamdesetih i osamdesetih godina XIX vekćj,. On je ukazivao na nega tivan uticaj patrijarhalnog porodičnog položaja žene ne samo na žene iz buržoaskih slojeva i na vaspitanje bu dućih pokolenja već i na celinu društvenih odnosa. On je pozivao na rešavanje ženskog pitanja i tvrdio (1871. godine) da je »pitanje ženskog oslobođenja nerazdvoj no povezano s društvenim preobražajem u celini, s os lobođenjem čovečanstva od svih zala, zabluda, tiranija i robovanja« i da »žensko pitanje nije za nas prerano, već da ga kao prvo treba staviti na dnevni red«.') U okviru radničkih socijaldemokratskih organizacija po čela su se osnivati ženska iradnička društva, koja su se ') Svetozar Marković, Sabrani spisi, II, -Kultura«, Beograd 1965, str. 402. 19 �ograđivala od građanskog feminističkog pokreta zato što on nije uključivao u svoje programe i zahtev za ukida njem eksploatacije radništva. Jedan od istaknutih vo đa Srpske socijaldemokratske partije — Dimitrije Tucović, po povratku s Međunarodne konferencije žena socijaldemokrata u Kopenhagenu (kojoj je prisustvovao kao delegat na međunarodnom socijaldemokratskom kongresu), na velikom socijalističkom zboru žena u Be ogradu krajem 1910. godine podneo je izveštaj o radu konferencije, o značaju ženskog pokreta, o govoru Kla re Četkin i o odluci da se obeležava Međunarodni dan žena, Tada je formiran i Centralni sekretarijat žena so cijaldemokrata2). Odmah posle ustanovljenja 8. marta kao Međunarodnog dana žena, već 1911. godine, u mnogim gradovima odr žane su masovne demonstracije radnih žena i radnika protiv eksploatacije i za političku ravnopravnost žena. Od tada je 8. mart postao borbeni praznik radničkog, a kasnije i celog naprednog pokreta u Jugoslaviji. U toku prvog svetskog rata žene su u pozadini zauzima le mnoga »muška« radna mesta, što je doprinosilo nji hovoj društvenoj mobilizaciji i afirmaciji. Političari su pridavali sve veću važnost pridobijanju žena za svoje programe. A li ostaje činjenica da su jedino radničke partije i socijalistički sindikalni pokret vodili borbu za punu ravnopravnost žena, zahtevajući promenu svih društvenih institucija od kojih je zavisilo sprovođenje ove ideje u život. Posle prvog svetskog rata, nakon stvaranja nove države, ujedinili su se radnički pokreti raznih krajeva zemlje. Već na Osnivačkom kongresu Socijaldemokratske par tije Jugoslavije (komunista) 1919. godine kao deo nove partije organizovan je jedinstveni ženski socijalistički pokret. U Statutu žena socijalista (komunista) se, izme đu ostalog, kaže: »... Žene sooijalisti (komunisti) us vajaju maksimalni i minimalni program Partije komuni sta Jugoslavije i smatraju sebe kao deo partijske celine. U isto vreme one isključuju svaku zasebnu orga nizaciju žena, a sebe smatraju tehničko-izvršnim odbo rom u agitaciji i organizovanju žena...« Mada u dubokoj ilegalnosti, Komunistička partija Jugo slavije je tridesetih godina uspela da poveže radnički pokret i napredne snage svih naroda u borbi za demo3) U uvodniku prvog broja lista -Jednakost., organa tog sekretarijata (1. oktobra 1910) kaže se: - . . . M l . radne žene ne možemo s>Vesti svoje zahteve na program onih dama iz viših krugova koje bi ,* prava za ženu, ali pod uslovom da se očuva današnje P društveno uređenje, koje prava daje samo Jednima, a ^mg . dužnosti. . . Naša borba Je samo jedan deo borbe socijaln e^d ern o kratje kojoj pripadamo. Jer će bolja budućnost sinuti 8^ei™ i rodu ne Iz borbe žena protiv ljudi, već Iz energične I 1st aj e be potlačenih društvenih klasa protiv njihovih ugnjetača. . .- 20 �kratiju i za odbranu zemlje od sve veće spoljne opas nosti — nacističke Nemačke i fašističke Italije. Komu nistička partija je okupljala sve slojeve naroda u revo lucionarni demokratski antifašistički pokret, u borbu za odbranu zemlje, za zbacivanje vladajućeg režima, koji se sve više povezivao s fašističkim režimima \ sam po stajao sve više fašistički. Komunistička partija Jugoslavije bila je jedina partija u zemlji koja se od početka izjasnila i zalagala za ravno pravnost žena, svesna značaja svesti i aktivnosti žena u borbi za njihovo oslobođenje i za uspeh revolucio narne borbe u celini. Građanske stranke su nudile sa mo neznatne reforme i zataškavale probleme žena, a stvarno su bile protiv njihove ravnopravnosti navodeći kao osnovni razlog za to njihovu neprosvećenost. Pri krivajući sve suprotnosti kapitalizma, građanske stran ke su idealizovale položaj žene kao domaćice i majke i nastojale da pomire žene s takvom sudbinom. Svojim programom, koji se ograničavao na reformu po'ložaja žena u granicama postojećeg sistema opšte dis kriminacije i ugnjetavanja najširih narodnih slojeva, građanski fem inistički pokret nije uspeo da okupi broj nije članstvo. Među ženama koje je okupio — a to su bile većinom gradske žene iz srednjih slojeva i deo in telektualki — unekoliko je ipak doprinosio rađanju saz nanja o neravnopravnosti žena. AM kako su se klasni sukobi zaoštravali tako je i feminizam, izdvajajući žen sko pitanje iz celine gorućih društvenih problema, ob jektivno sve više navrtao vodu na mlin buržoazije. U mnogim građanskim ženskim društvima došlo je do di ferencijacije, pa se deo njihovih članica, osobito mlađih, povezao s radničkim pokretom, naročito sredinom tr i desetih godina, kada je nastao Narodni front kao opštenarodni pokret protiv fašizma, za demokratizaciju i od branu nezavisnosti zemlje. Ekonomska kriza i sve veća fašistička opasnost na gra nicama Jugoslavije I u samoj zemlji iziskivale su oku pljanje svih demokratskih antifašističkih snaga na za jedničkom programu. Pošto se režim stare Jugoslavije, u strahu od vlastitog naroda, sve više oslanjao na oso vinu R.im — Berlin — Tokio, Komunistička partija je, iako ilegalna, postala važan faktor okupljanja i mobili zacije narodnih masa, naročito posle 1937. godine, ka da je na njeno čelo došao Josip Broz Tito. Par tija je posebnu pažnju posvećivala političkoj aktivnosti među ženama. Postavljajući konkretna pitanja kao što su: jednaka plata za jednak rad, zaštita trudnica i majki, zaštita na radu, pravo glasa, uključivanje žena u po 21 �litički život i rešavanje životnih problema svih radnih ljudi, Komunistička partija je privukla u svoje redove veliki broj radnica, intelektualki, siromašnih seljanki, domaćica, ženske omladine, studentkinja i srednjoškolki. Pod rukovodstvom KPJ niču različiti legalni oblici rada. Osnivaju se ženska društva, omladinske sekcije, ženski listovi. Žene-članovi KPJ ulaze u ženska društva, sindi kate, sportska i kulturna udruženja i tu se zalažu za svestranu političku aktivnost žena. Žene iz svih društvenih slojeva učestvovale su u ak cijama za demokratizaciju zemlje, u borbi protiv fašiz ma, protiv sve veće skupoće i nestašice životnih na mirnica koju je izazvao njihov povećani izvoz u fašisti čke zemlje, naročito u Nemačku. Radnice i žene radnika masovno su učestvovale u štrajkovima, a mnoge štraj kove su i same organizovale. Radničke žene su štitile od policije fabrike u kojima su strajkovali njihovi mu ževi, sakupljale su hranu za njih po selima i tako do prinosile povezivanju radničke borbe sa seljacima, iz građivale jedinstvo radnika i seljaka. Godine 1936. u celoj zemlji je bila organizovana akcija pod parolom »Za mir i slobodu«. Tada je, pored ostalog, prikupljeno preko 600 000 potpisa žena. Te godine je pokrenut časopis »Žena danas«, koji je vršio snažan uticaj na radne žene i mobi Iišao ih protiv preteče rat ne opasnosti i fašizma. Akcija koju je povela »Žena danas« 1939. godine kad je pozvala sve ženske organi zacije u zajedničku borbu za pravo glasa, imala je ve liki politički značaj, jer je uspela da u ovoj akciji po krene mase žena u gradovima i selima širom Jugosla vije. Takva aktivnost žena zabrinula je tadašnji režim. Poli cija je upozoravala na to da »komunisti uvlače u svo je redove žene i posvećuju sve više pažnje ženskom pokretu« i zato je uvela posebne mere, žene-članove KPJ, kao i sve komuniste, revolucionare i pripadnike radničkog pokreta vladajući režim je hapsio, mučio, za tvarao u tamnice i koncentracione logore. Pucanje u štrajkače i slični metodi obračuna bivali su sve češći u godinama pred drugi svetski rat. U neposrednim bor bama za poboljšanje uslova rada i života radnice su, za jedno sa svojim drugovima, iskusile svu brutalnost fa šističkih metoda vladajuće buržoazije, koja je upotreb ljavala ceo državni aparat da bi zaštitila svoje klasne interese i svoje profite. Neophodnost masovnijeg uključivanja žena u revolucio narni demokratski antifašistički pokret kao važan uslov 22 �njegovog uspeha naročito je snažno istaknuta na Petoj zemaljskoj konferenciji KPJ, održanoj ilegalno u oktob ru 1940. godine u Zagrebu, samo nekoliko meseci pre fašističkog napada na Jugoslaviju. Konferencija je ut vrdila platformu borbe KPJ u teškim godinama koje su dolazile. Peta zemaljska konferencija KPJ imala je izuzetan zna čaj. Uoči sudbonosnih događaja drugog svetskog rata, koji su ugrozili čak i fizički opstanak naroda Jugosla vije, KPJ je bila idejno, politički i organizaciono sprem na i rešena da se bori. 0 potrebi uključivanja žena u revolucionarni pokret go vorio je generalni sekretar KPJ Tito, a o tome je pod nesen i poseban referat. Usvajanje jasnog programa komunista za uključivanje žena u borbu za zajedničke strategijske ciljeve i saznanje da bez njihove aktivnosti antifašistička narodnooslobodilačka borba ne može us peti, imali su dalekosežan značaj za masovno učešće žena u narodnooslobodilačkoj borbi, za ostvarenje revo lucionarnih ciljeva oslobodilačkog rata. Narodnooslobodilački rat i socijalistička revolucija Razdirana unutrašnjim suprotnostima i trpeći spoljne pritiske, Kraljevina Jugoslavija nije odolela fašističkoj agresiji aprila 1941. godine i bila je bez znatnijeg otpo ra okupirana i raskomadana. Vladajuća buržoazija, kralj i veći deo vojne komande izdali su narod. Kralj i vlada su napustili zemlju, vladajuće buržoaske stranačko-politioke strukture su se raspale, a delimično čak stupile u službu okupatora. Teritorija Jugoslavije bila je podeIjena između četiri okupatora (Nemačke, Italije, Bugar ske i Mađarske) na sedam okupacionih zona. Na neki ma su nastale marionetske kvislinške državne tvorevi ne (npr. Nezavisna Država Hrvatska). Komunistička partija Jugoslavije, koja je dvadeset go dina bila proganjana i delovala ilegalno, ali je već u to doba stala na čelo demokratskog i revolucionarnog pokreta radnika, seljaka i intelektualaca — jedina je os tala uz narod i pozivala na organizovan otpor fašistič kim agresorima. Zahvaljujući ogromnom poverenju ko je je uživala u narodu, ona je uspela da okupi demo kratske i patriotske snage u jedinstveni i masovni na rodnooslobodilački pokret, čiji je polltičko-organizacloni izraz bio Narodnooslobodilački front. 23 �Poziv na oružanu borbu protiv okupatora koji je 4. jula 1941. godine Centralni komitet Komunističke partije uputio narodima i radnim ljudima Jugoslavije naišao je na velik odjek i već je u toku istog leta u svim kraje vima zemlje počela oružana oslobodilačka borba. Pozivu komunista odazvali su se razni slojevi naroda — radnici, seljaci i demokratska inteligencija, svesni da cilj borbe nije obnavljanje stare Jugoslavije, već os lobađanje svih naroda i narodnosti Jugoslavije od svih oblika hegemonije i nacionalnog ugnjetavanja i stvara nje nove, demokratske vlasti, koja će izražavati nacio nalne, klasne i socijalne interese najširih narodnih slo jeva. Spremnost naroda da se bori protiv okupatora bi la je izraz oslobodilačkih težnja svakog pojedinog na roda i svake narodnosti i njihove zajedničke želje da se povežu u zajednicu na novim osnovama ravnoprav nosti i uzajamne saradnje. S najvećim zanosom u borbu se uključila omladina svih slojeva i oba pola, koja je svoju jedinu perspektivu videla u zemlji oslobođenoj od spoljne okupacije, od he gemonije stranog i domaćeg kapitala, iskorišćavanja čoveka od strane čoveka, diskriminacije < ponižavanja, i u zemlji u kojoj će vladati ravnopravnost svih ljudi i naroda i u kojoj će biti mogućan razvitak njihovih stva ralačkih sposobnosti. Spremni da u najtežim Iskušenji ma surovog rata daju svoje živote, mladići i devojke su već u toku borbe živeli novim životom i u međusobnim odnosima ravnopravnosti i drugarstva stvarali nove mo ralne kodekse. Organizovani u Ujedinjenom savezu an tifašističke omladine Jugoslavije (USAOJ) I Savezu ko munističke omladine Jugoslavije (SKOJ), oni su se u borbenim jedinicama i radom na okupiranim i oslobođe nim teritorijama čeličili i pripremali za preuzimanje sve odgovornijih zadataka. Masovno uključivanje žena u borbu, rame uz rame s muškarcima, bilo je posebno značajno, jer su okupatori i kvislinzi računali na njiho vu pasivnost i konzervativnost. Dalekovido zalaganje KPJ i rukovodstva Narodnooslobodllačkog fronta za učešće žena u oslobodilačkoj borbi u svim njenim vi dovima, svesnih zavisnosti uspeha borbe od učešća svih ljudi u njoj, kao i činjenice da učešće žena, pored nezamenljive pomoći, daje borbi Izvanredne humane di menzije, revolucionarnu dubinu I ubeđenje u pobedu — naišlo Je na izvanredan odziv među devojkama i že nama. Milioni radnica, seljanki, domaćica, studentkinja, Inte lektualki aktivno su se uključili u veliku borbu za neza visnost naših naroda, za novo društveno uređenje, u 24 �kojem će i one biti ravnopravne. One su bile borci u oružanim jedinicama, učestvovale su u diverzantskim akcijama u gradovima, u sabotažama, bile su ilegalni politički radnici na okupiranim teritorijama, kuriri i obaveštajci; prikupljale su i sakrivale oružje i sanitet ski materijal. Njihove kuće su bile centri okupljanja, bolnice i radionice, a u vojne jedinice ili u partizanske bolnice odlazile su i kao bolničarke, negovale ranjeni ke, brinule se o deci boraca, ilegalaca i žrtava terora, 0 odeći i hrani za oslobodilačku vojsku. Žene su u naj težim uslovima obrađivale polja i otimale žetvu od oku patora. One su sve to činile uprkos nečuvenom teroru koji su fašistički okupatori i njihovi domaći pomagači vršili nad narodom, bez obzira na pol i uzrast, masov nim ubijanjem i hapšenjem, javnim vešanjem, paljevina ma, iseljavanjem, pljačkom, ubijanjem dece, silovanjem žena i devojaka, zatvaranjem u koncentracione logore 1 tamnice. Bezbrojni su primeri herojskog držanja žena u borbi, u logorima, zatvorima i na stratištim a. Već u toku rata su postajali simboli likovi majki koje su spre mno slale svoje sinove i kćeri u borbu, a ljubav i brigu za svoju decu pretvarale u brigu za sve borce, za »svo ju« vojsku. Rukovodstvo narodnooslobodilačke borbe moglo se oslanjati na žene u svim zadacima koje su obavljali muškarci, a pogotovo u onima koje su tradi cionalno obavljale samo žene. Tako su žene u narodnooslobodilačkoj borbi uporedo s muškarcima izvršava le sve političke i vojne zadatke. Svoju materinsku ulo gu one su prenosile na sve borce u zajedničkim delat nostima koje su bile značajne za uspeh borbe. Neprocenjiv je njihov udeo u Izgrađivanju bratstva i jedinstva među ženama i muškarcima, pripadnicima različitih na cionalnosti i religija, nasuprot strategiji okupatora da raspirivanjem šovinizma i bratoubilačke borbe lakše vlada okupiranom zemljom. Veliku ulogu u mobilizaciji žena za ciljeve narodnoos lobodilačke borbe odigrale su antifašističke organizaci je žena, koje su kao deo Narodnooslobodilačkog fron ta stvarane i na okupiranoj i na oslobođenoj te rito riji. Decembra 1942. godine u oslobođenom Bosanskom Pe trovcu održana je I zemaljska konferencija Antifašistič kog fronta žena Jugoslavije (AF2). Na njoj je učestvo valo 166 žena delegiranih iz oružanih jedinica, kao i iz sela i gradova s oslobođene i neoslobođene teritorije, iz svih krajeva Jugoslavije. Konferencija je izabrala Centralni odbor AF2 Jugoslavije, a za predsednicu se ljanku iz Hrvatske Katu Pejnović, odlučnog borca, naro dnog heroja, majku palih partizana. Tom prilikom je vrhovni komandant NOV I POJ i generalni sekretar 25 �KPJ Josip Broz Tito ukazao na sudbinsku povezanost učešća žena u narodnom ratu i revoluciji s ostvariva njem promena u budućem razvitku društva i s novim položajem žena u tom društvu. »Ja se ponosim što stojim na čelu armije u kojoj ima ogroman broj žena«, rekao je Tito i naglasio: »2ene Jugoslavije, koje su u ovoj borbi s takvim samoprije gorom dale takve žrtve, one što tako uporno stoje u prvim redovima narodnoosiobodilačke borbe, imaju pravo da ovdje danas, jedanput zauvijek, utvrde jednu činjenicu: da ova borba mora donijeti ploda i za žene naroda Jugoslavije, da nikada više niko neće moći is trgnuti te skupo plaćene plodove iz njihovih ruku. Za ovu stvar naših žena stajaće naša Narodnooslobodilačka vojska i sve žene koje se nalaze u prvim redovima velike borbe. Možda neko na strani sanja da će u Jugoslaviji poslije rata početi opet sve po starom, pa će žene preći u ku hinju i neće odlučivati ni o čemu. A li žene su položile ispit zrelosti: one su pokazale da su sposobne ne samo da rade kod kućanstva nego i da se bore s puškom u ruci, da mogu i da vladaju i da drže vlast u rukama.. .3 ) Antifašistički front žena se posle ove konferencije ve oma brzo proširio i jačao u svim delovima zemlje. Pre ko ove organizacije žene, koje su vekovima bile izvan političkog života, uključivale su se u borbu na način koji je odgovarao okolnostima i potrebama. U toku ra ta je organizacija AFŽ-a porasla na oko dva miliona članica. Formiranje i organizaciono učvršćivanje AFŽ-a bili su važna poluga za mobilizaciju žena u svim sredi nama, ali su oni imali izuzetan značaj za žene na selu i u najnerazvijenijim sredinama. Antifašistički front že na je doprineo njihovoj mobilizaciji za borbu i opštem obrazovanju i političkoj aktivizaciji. Pored omladinske organizacije, AFŽ je bio prava škola političkih kadrova žena za sve društvene funkcije. Tako je iz oružane akcije partizana širom zemlje, ko ja je već 1941. godine dostigla razmere opštenarodnog ustanka, izrasla snažna Narodnooslobodilačka vojska. U toku četiri godine ona je vodila neprekidnu borbu protiv nadmoćnijih neprijateljskih snaga i oslobodila će lu zemlju. Do 55 nacifašističkih divizija bilo je angažovano na ratištima Jugoslavije, čime je znatno smanjen pritisak fašističkih snaga na savezničkim frontovima I dat ogroman doprinos pobedi nad fašizmom u drugom svetskom ratu. 3) J. B. Tito, 2ena u revoluciji, Sarajevo 1978, str. 80— 85. 26 �Istovremeno narodnooslobodilačkl pokret i vojska vodi li su borbu protiv narodnih Izdajnika i njihovih oružanih jedinica (ustaša, domobrana, četnika, belogardista, ba lista i drugih). U odbrani svojih privilegija pripadnici bivših vladajućih slojeva povezali su se s okupatorom da bi spasll svoje materijalne i društvene pozicije. Oni su iskrivljavali ciljeve narod noosl obod Mačke borbe, š iri li antikomunističke klevete, raspirivali nacionalnu i versku mržnju i ulivali strah za budućnost porodičnih od nosa zbog ravnopravnog položaja žene koji je ona stlcala u borbi i tako pokušavali da zavedu deo najzaostalijih masa. Njihove oružane jedinice bile su podređene okupatorskim vojskama i služile su za razbijanje jedin stva naroda Jugoslavije i za komadanje njenih teritorija. Neprijatelj je preduzimao više velikih operacija i ofanziva da bi uništio glavninu Narodnooslobodilačke vojske i Vrhovni štab. Iz svake od tih ofanziva Narodnooslobodilačka vojska je izlazila brojnija i iskusni ja i oslobađala je sve veće te rito rije . Slobodna te ri torija Jugoslavije je već u prvoj godini rata obuhvatala približno petinu ukupne površine zemlje, da bi krajem 1944. godine bila oslobođena gotovo cela te ritorija Jugoslavije, osim nekih gradova i značajnih komunikacija. Međutim, zbog strategijskog značaja jugoslovenske teritorije, ratne operacije na jugoslovenskom tlu završene su tek 15. maja 1945. godine. Krajem 1941. godiine u oružanim jedinicama NOV i POJ bilo je oko 80 000 boraca, a krajem rata Jugoslovenska armija je imala 800 000 boraca. Poginulo je 305 000 boraca, a bilo je 425 000 ranjenih. U partizan skim odredima ii jedinicama Narodnooslobodilačke vojske borilo se više od 100 000 žena kao borci, poli tički komesari, komandiri, bolničarke. Oko 40 000 bilo ih je ranjavano, a četvrtina je poginula. U ratu je oko 2000 žena dobilo činove oficira, a 91 žena je odli kovana Ordenom narodnog heroja, što čini oko 7 od sto svih nosilaca tog najvišeg odlikovanja za hrab rost. Krajem rata je bilo više od 1000 žena nosilaca Partizanske spomenice 1941. Ukupne žrtve naroda Jugoslavije prevazilazile su 1 700 000 ljudi (među njima 620 000 žena) i procentual no spadaju među najveće žrtve u drugom svetskom ratu. Više od milion i po stanovnika bilo je podvrg nuto teroru (ratni zarobljenici, internirci i prisilno raseljena lica, lica na prinudnom radu ili prinudno mobilisana u neprijateljske i kvlslinške vojske). Sto tine hiljada dece ostalo je bez jednog ili oba rodite lja. Prema prvom posleratnom popisu stanovništva, 27 �u Jugoslaviji je bilo oko 600 000 porodica koje su se sastojale samo od majki i maloletne dece, a tri če tvrtine tih majki bile su ratne udovice. Od samog početka narodnooslobođilačke borbe poče li su se na inicijativu KPJ u svim krajevima zemlje stvarati novi organi demokratske narodne vlasti, što je oružanoj borbi davalo karakter socijalističke revo lucije. Narodnooslobodilačkl odbori bili su birani jav no i demokratski na oslobođenoj, a ilegalno na oku piranoj te rito riji. Oni su se brinuli o snabdevanju voj ske hranom i odećom, o mobilizaciji boraca za par tizanske jedinice, o organizovanju radionica za potre be vojske, zbrinjavali su ranjenike, organizovaii škole i kulturni život i uopšte vršili sve funkcije vlasti. U narodnooslobođilačke odbore bio je biran i veliki broj žena. U mnogim gradovima i selima usled ma sovnog odlaska muškaraca u oružane jedinice celokupna organizacija pozadine bila je u rukama žena. One su bile birane u privremene nacionalne skupšti ne, koje su se konstituisale kao zakonodavna i izvr šna predstavnička tela, kao i u druge rukovodeće po litičke i izvršne organe. Tako su žene još pre dono šenja formalnih pravnih propisa postale stvarno rav nopravne i prvi put u istoriji jugoslovenskih naroda dobile i koristile izborno pravo. Prvim opštejugoslovenskim propisima o narodnooslobodilačkim odbori ma koje je izdao Vrhovni štab Narodnooslobođilačke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije februara 1942. godine u Foči (»Fočanski propisi«), ukinuti su svi oblici diskriminacije žene u politici. U svim delovima Jugoslavije koji su danas konstituisani kao republike i autonomne pokrajine izabrane su narodne skupštine. Njihove delegacije, u kojima su bile zastupljene i žene, sastale su se 29. novembra 1943. na Drugom zasedanju Antifašističkog veća na rodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ) I- Dajcu. AVNOJ se na Prvom zasedanju 1942. godine konstltuisao kao vrhovno političko predstavničko ^telo NOB-a, a 29. novembra 1943. godine on je postao vr hovno zakonodavno i izvršno predstavničko telo na roda Jugoslavije. Utvrđeno je uređenje jugoslovenske zajednice na federativnom principu, čime je bila ozakonjena nacionalna ravnopravnost svih naroda i narodnosti. Na Drugom zasedanju AVNOJ-a izabran je i Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije (NKOJ) kao privremena narodna vlada na čelu s vrhovnim ko mandantom Narodnooslobođilačke vojske i partizan 28 �skih odreda Jugoslavije maršalom Josipom Brozom Titom. Iskustva narodnooslobodilačke borbe u Jugoslaviji i učešće žena u njoj potvrđuju da su narodni ustanak i partizanska borba da bi bili uspešni morali biti sve narodni. Oni su morali zahvatiti sve društvene, poli tičke i ekonomske odnose i crpsti svoju snagu iz programa dubokih društvenih promena za čije su os tvarenje bili spremni da se bore široki slojevi na roda. U narodnooslobodilačku borbu žene su odlazile u pr vom redu zbog životne egzistencije svojih porodica i svojih naroda, koje su ugrožavali strana okupacija i fašistički genocid. Tesna povezanost te borbe s os tvarivanjem revolucionarnih društvenih promena, me đu kojima ostvarivanje potpune društvene ravnoprav nosti žena nije bilo na poslednjem mestu, mnogo je doprinela masovnom uključivanju žena u sve oblike borbe. Jasna usmerenost oslobodilačkog pokreta podstakla je izrastanje ženskih kadrova na svim područ jima društvenog života. U narodnooslobodilačkoj borbi se potvrdilo da put k potpunoj ravnopravnosti žena vodi preko nijhovog učešća u zajedničkoj borbi celog naroda i za celokupni narodnooslobodilački i demokratski revolucio narni program. Narodnooslobodilački rat od 1941. do 1945. godine znači prekretnicu u shvatanju položaja žene u društvu. Otvorio se širok prostor za afirmaci ju žena odnosno za savladavanje patrijarhalnog, kon zervativnog gledanja na ženu u braku, porodici i dru štvu. Poznata pojava — snažna aktivizacija žena u ekonomici u okviru ratnih napora svih zemalja — u slučaju partizanskog, tj. svenarodnog rata kod nas dobija novu dimenziju. Žene nisu postale faktor samo ekonomike već i političke borbe i stvaranja novih dru štvenih i međuljudskih odnosa. U temelje nove Jugoslavije ugrađeno je i priznanje potpune ravnopravnosti žena u novim društvenim od nosima. Tražilo se i očekivalo njihovo puno učešće u budućem ekonomskom i političkom životu zemlje, a problemi materinstva i briga o deci načelno su prih vaćeni kao zajednički, društveni problemi. 29 ��Revolucionarne promene i ostvarenja Posle rata pristupili smo ostvarivanju obimnog pro grama političkih, društvenih, ekonomskih i d ru g ih ^ promena. Sve promene su bile usmerene na izgrad-"'' nju takvog društveno-ekonomskog i političkog siste ma koji će obezbediti najbrži mogući razvoj zemlje uz aktivno učešće građana u njenom upravljanju. Nije moguće prikazati današnji položaj žene u Jugo slaviji ako se ne ukaže na velike revolucionarne pro mene u korist svih radnih ljudi, na izuzetne napore vodećih društvenih snaga da hi se s učešćem najširih slojeva naroda stvorili m aterijalni uslovi za pobolj šanje života svih radnih ljudi i ostvarivanje proklamovanih ljudskih prava. U tom okviru i u skladu s razvojnim etapama preduzimali smo i posebne mere da bismo u nove društvene odnose ugradili ravnopra vnost žena i muškaraca, da bismo je pravnim i dru gim sredstvima obezbedili i tako prevazišli posledice vekovne podređenosti i diskrim inacije žena. Narodi naše zemlje su plebiscitom oružja i na plebi scitarnim prvim posleratnim izborima 1945. godine izglasali ukidanje monarhije i izgradnju socijalistič kog društvenog poretka u federativnoj republici. Go dine 1946. donesen je prvi Ustav Federativne Narodne Republike Jugoslavije (FNRJ).4 ) Ukinuti su privilegije na osnovu vlasništva i svi v i dovi političke neravnopravnosti naroda i pojedinaca. Konfiskovane su zemlja i imovina narodnih izdajnika i saradnika okupatora; nacionalizovani su industrija, rudnici, železnice i banke; crkva je odvojena od dr žave; seljaci su oslobođeni dugova, sprovedena je ag rarna reforma. Socijalna politika je bila usmerena na saniranje teških posledica rata. Zbrinuta su sva ratna siročad, organizovana je zdravstvena i socijalna briga o invalidima i o povratnicima iz logora i zatvora. Od mah se počelo s obnovom i izgradnjom ratom razo rene zemlje. Jugoslavija je u drugom svetskom ratu, pored ogrom nih ljudskih žrtava, bila izložena i sistematskom iskorišćavanju i uništavanju njenih materijalnih dobara. Velike štete su nanesene poljoprivredi, uništen je pretežni deo poljoprivrednih zgrada, stočnog fonda i šuma. Industrijska postrojenja, rudnici, železnice, mo stovi, putevi, stambene zgrade, bolnice, škole, kul4) FNRJ je bio prvi zvanlSnl naziv nove Jugoslavije. 31 �turne i druge institucije velikim delom su bile uniš tene ili opljačkane. Prihvatili smo se obnove zemlje s velikim požrtvovanjem I u nju su uloženi gotovo natčovečanski napori. U borbu sa zaostalošću masov no se uključila muška I ženska omladina dobrovolj nim omladinskim radnim akcijama širom zemlje. U fabrikama i na poljima razvio se udarnički pokret. Doneseni su obimni planovi industrijalizacije i elektri fikacije, a uz to i posebne mere za brži razvoj ma nje razvijenih delove zemlje. Sve te promene su onemogućile dalje obnavljanje fe udalnih i kapitalističkih proizvodnih I društvenih od nosa, u kojima svojina na zemlju i na sredstva za proizvodnju povlači sa sobom prisvajanje plodova tu đeg rada i eksploataciju čoveka od strane čoveka. Po čeo Je proces izgrađivanja takvih društvenih odnosa u kojima materijalni i društveni položaj čoveka pos taje zavisan od njegovog rada, a ne od individualnog vlasništva na sredstva za proizvodnju. Te mere su otvorile i put k novim odnosima između žene i muškarca u društvu i u porodici. Potiskiva njem prioriteta privatnog vlasništva i proklamovanjem principa po kojem položaj svakog građanina u druš tvu određuje njegov rad, počeli smo sasecati korene patrijarhalnih porodičnih odnosa. Otvoren je proces ukidanja odnosa u kojima su sva prava pripadala mu škarcu kao vlasniku, a položaj i uloga žene bi'li od ređeni biološkom funkcijom materinstva, s kojom su se tokom društvenog razvitka povezali obaveza doma ćice da se brine o porodici i anonimni rad za dobro bit svih njenih članova, što se vekovima smatralo prirodnom delatnošću i ulogom žene. Da bi se novi pravni položaj žene mogao afirmlsatl u svakodnevnom životu, bilo Je potrebno razvijati ma terijalne mogućnosti zemlje I širiti demokratiju u društvu. Posle oslobođenja zemlje i pobede revolucije pred vodeće političke snage zemlje postavila su se pita nja od odlučujućeg značaja: kako upravljati privre dom da bi došla do Izražaja pokretačka snaga svesne aktivnosti ljudi u razvijanju svih proizvodnih sna ga; kakav će politički sistem u prelaznom periodu od kapitalizma ka komunizmu odnosno k socijalizmu obezbedttl povoljne u slove za razvijanje te aktivnosti; kakav politički sistem može obezbedltl maksimalnu mogućnost I demokratskog samoupravljanja radnih ljudi i njihovog odlučivanja o cellnl društvene repro dukcije u korist društva i svakog pojedinca, u korist 32 �potpune ravnopravnosti svih naroda i narodnosti, sva kog građanina. Rešavanjem tih još i danas aktuelnih pitanja postepeno se ostvaruju dugoročni ciljevi os lobađanja čoveka i njegovog rada, što je od presud ne važnosti i za položaj i ulogu žene u društvu i po rodici. Glavna obeležja razvoja socijalističkog samoupravljanja U sistemu upravljanja privredom i društvom vršene ^ su u posleratnom razvoju mnoge promene. To razdo- : bije bi se grubo moglo podeliti na administratlvno-centralistički period (1945— 1950), koji s uvođenjem radničkog samoupravljanja (1950), preko decentraliza cije i deetatizacije prelazi s Ustavom SFRJ od 1974. godine u period razvijenijeg socijalističkog samoup- v ravljanja. Politički sistem smo u prvim posleratnim godinama izgrađivali na sopstvenim iskustvima organa narodne vlasti iz narodnooslobodilačke borbe, kao i korišćenjem Iskustava Sovjetskog Saveza kao prve socijalis tičke zemlje. Kada je u prvim godinama posle oslobođenja zemlje bilo potrebno usredsrediti sve snage društva na ubr zanu obnovu i plansku izgradnju zemlje, to se posti zalo naglašenom uilogom države i državnog aparata, cen tralizacijom sredstava i odlučivanja i administrativnim upravljanjem privredom. Državno centralističko upravljanje društveno-ekonomskim razvojem podržavale su sve organizovane p oliti čke snage, koje su obezbeđivale neophodnu stalnu demokratsku aktivnost naroda. Objedinjavanje ruko vođenja organima države, Komunističkom partijom i masovnom političkom organizacijom — Narodnim frontom bilo je u prvim posleratnim godinama logi čno i nužno. Tako su se u nerazvijenoj i ratom razo renoj zemlji sve postojeće ljudske snage i m aterijal ni potencijali mogli maksimalno mobilisatl i organizovati za ubrzanu obnovu zemlje, za početak industri jalizacije i podizanje društvene produktivnosti rada i tako stvarati osnovne političke, ekonomske, kulturne i druge pretpostavke socijalizma. Međutim, revolucionarni etatizam, nužan i moguć u prvim godinama posle oslobođenja, ubrzo je počeo ispoljavati sve ozbiljnije slabosti administrativnog cen tralizma I opasnost prerastanja u birokratski etati 33 �zam. Masovno učešće građana na izborima, njihova aktivnost u Narodnom frontu, kao i odlučna podrška odluka I akcija narodne vlasti ipak nisu mogli biti trajna stimulacija za sprovođenje odluka prihvaćenih u centru političkog odlučivanja. Osim toga Je i Staljinov napad na Jugoslaviju (1948) preko Informacionog biroa komunističkih partija ubr zao kritičku analizu posledica administrativno-etatistlčkog upravljanja razvojem socijalističkog društva. Po vratak izvornom marksizmu-lenjinizmu i sopstvenim re volucionarnim iskustvima podstakao je prelazak na ra dničko samoupravljanje, tj. na neposredno poveziva nje rada i upravljanja. Neposredno upravljanje preduzećima od strane samih proizvođača trebalo je, pored ostalog, da podstakne njihovu kreativnost i njihovo osećanje odgovornosti, uz brže prilagođavanje proiz vodnje stvarnim potrebama tržišta i društvenog raz voja uopšte. A Posle obnove zemlje na dnevni red je došlo radničko samoupravljanje sa svim konsekvencama u ekonomici i politici. Samoupravljanje na osnovu društvene svoji ne ne znači samo širenje demokrati je na ranije ne poznate oblasti, već i ekonomski efikasan sistem. Po kazalo se da je samoupravni društveni mehanizam sposoban da ugradi težnje ljudi za boljim životom kao snažnu polugu za razvoj cele društvene zajed nice. Orijentacija radnika i svih radnih ljudi na sopstvene snage s uvođenjem radničkog i društvenog samoup ravljanja dobila je puni smisao i odgovarajući druš tveni izraz. Socijalističko samoupravljanje postalo je čvrsta osnova nezavisnosti zemlje i njenog brzog ma terijalnog i društvenog socijalističkog razvitka. Osnovne Ideje samoupravljanja još davno su postoja le u revolucionarnom radničkom pokretu kao težnja za odnosima u kojima radni ljudi koji rade društve nim sredstvima za proizvodnju neposredno upravlja ju tim sredstvima, uslovima i plodovima svog rada kako u osnovnoj organizaciji udruženog rada tako i u užoj i široj društvenoj zajednici da bi ostvarili »slo bodnu zajednicu proizvođača«. Te Ideje su bile stvarna društveno-polltlčka sadržlna^ narodnooslobodilačke borbe. Međutim, 1950. godina se označava kao početak uvođenja radničkog samo upravljanja, Jer Je tada donesen Osnovni zakon o up ravljanju državnim privrednim preduzećlma I višim privrednim udruženjima od strane radnih kolektiva. Te godine radnici su počeli da preuzimaju fabrike u 34 �svoje ruke. »Fabrike radnicima, zemlja seljacima« — ta stara parola radničkog pokreta počela je da se pretvara u stvarnost. Radničko samoupravljanje je po sle 1950. godine prolazilo kroz više razvojnih etapa, u kojima je početna akcija za veću odgovornost radni ka u rukovođenju preduzećima dobijala sve jaču us tavnu, zakonsku i materijalnu osnovu. Prelazak od savetodavnih prava koja su radnici imali u vreme državnosvojinskih odnosa do preuzimanja svih prava i dužnosti upravljanja osnovhom organiza cijom udruženog rada na osnovu društvenog vlasniš tva na sredstva za proizvodnju, uključujući odlučiva nje o celokupnom dohotku, dakle i o proširenoj rep rodukciji, i sve veći uticaj na celinu društvenih od nosa bili su postepeni i nisu se vršili bezbolno. Tu su bile i objektivne teškoće: industrijalizacija je tek počela, mnoge radne organizacije tek su nastajale, broj zaposlenih radnika postepeno je rastao. Mnogi radnici su dolaziHi sa sela i ostajali poluseljaci; njihova stručna i društveno-politička osposoblje nost za upravljanje bila je skromna. U pogledu pisme nosti i kvalifikacija naročito su zaostajale žene. U administrativnom periodu, uprkos širokoj političkoj mobilizaciji radnih ljudi, bilo se ukorenilo pre svega tehničko rukovođenje privredom i poslovima državne vlasti. To je pogodovalo zaostaloj svesti mnogih rad nika, ali i ostacima pristalica starog, kapitalističkog sistema i drugim antisamoupravnim snagama, koje su potcenjivale sposobnosti radnika i radnih ljudi, a precenjivale ulogu države. I u redovima rukovodećih po litičkih i društvenih snaga trebalo je suzbijati tehnokratske i birokratske tendencije, koje su se u raznim fazama razvoja više ili manje otvoreno suprotstavljale doslednom ostvarivanju nove pozicije radni ka-samoupravljača u radnoj organizaciji I u ćelom sistemu od lučivanja o društvenoj reprodukciji. Vodila se i još se vodi borba za potpuno radničko upravljanje druš tvenim fondovima, osobito onima koji su namenjeni proširenoj reprodukciji, tj. novim investicijama. Te tendencije su se u višenacionalnoj jugoslovenskoj za jednici izražavale i u nacionalistički obojenim spo rovima. Razvitak socijalističkog samoupravljanja nosi dva obeležja korenite revolucionarne promene u procesu os lobađanja rada. Bila je potrebna neprekidna borba pro tiv dveju u suštini kontrarevoluclonamlh tendencija — anarholiberalistidke, koja pogoduje restauraciji graI danskog društva, I dogmatsko-blrokratske, koja teži ka I dominantno] ulozi države. 35 �Slmptomatlčno Je da se za nosioce obeju tendencija problemi društvenog položaja žene postavljaju u sušti ni kao socijalni problemi o kojima treba da se brine država. Međutim, radničko samoupravljanje zahteva da žena zauzme u društvu ravnopravno mesto kao sub jekt, kao proizvođač koji na osnovu svog rada odlučuje o celokupnoj društvenoj reprodukciji. Ustav SFRJ od 1963. godine, privredna i društvena re forma koja je započeta 1965. godine, ustavne promene od 1971, a posebno Ustav od 1974. godine značajni su međaši na putu k novom položaju radnika u proizvod nji i u društvu I novom položaju svih građana u dru štvenom samoupravljanju. Centralno pitanje revolucio narne borbe radničke klase, naime pitanje ko će ras polagati viškom rada — samoupravno udruženi proiz vođači III država preko tehnobirokratije, načelno je rešeno Ustavom od 1974. godine u korist socijalističkog samoupravljanja. Društveno-ekonomsko uređenje SFR Jugoslavije Samoupravljanje i društvena svojina Ustavom SFRJ od 1974. godine samoupravljanje je utvrđeno kao celovit sistem društvene, ekonomske I političke organizacije. U toku je opsežan rad na raz radi i primeni ustavnih principa. Doneseni su važni zakoni, od kojih su osobito značajni Zakon o udruže nom radu I Zakon o osnovama sistema društvenog pla niranja i o društvenom planu Jugoslavije. U organima samoupravljanja radni ljudi na osnovu Ustava i za kona utvrđuju i konkretizuju prema sopstvenim uslo vima svoja prava i obaveze. U mnogobrojnim samo upravnim aktima, samoupravnim sporazumima i dogo vorima oni utvrđuju međusobne odgovornosti i svoje odnose s drugim organizacijama udruženog rada. »Osnova svih sloboda i prava radnih ljudi i građana u našem socijalističkom društvu Je pravo na samo upravljanje. To Je novo I neposredno demokratsko so cijalističko pravo koje Je moguće Jedino u uslovima društvene svojine na sredstva za proizvodnju I vladajućeg položaja radničke klase u društvu. Ono je ne prikosnoveno i neotuđivo i kao takvo pripada svim radnim ljudima I građanima.5 ) J) E. Kardelj. Pravci razvola političkog sistem a socijalističkog upravljanja. 1C •Komunist«, Beograd 1978, str. 132. 36 samo- �Pravo na samoupravljanje društvenim sredstvima za proizvodnju podrazumeva pravo radnog čoveka da od lučuje o ostvarenoj novoj vrednosti, o sredstvima i uslovima rada, da uživa plodove svoga rada i materi jalnog napretka društvene zajednice po načelu »svako prema svojim sposobnostima — svakome prema nje govom radu«, uz obavezu da osigurava razvoj materi jalne osnove sopstvenog i društvenog rada i doprinosi zadovoljavanju zajedničkih društvenih potreba. Radnik u udruženom radu ne stvara samo uslove za svoju egzistenciju i ekonomski razvoj zemlje nego i svesno određuje kulturne i socijalno-humanitarne ciljeve, utvr đuje karakter i nivo zadovoljavanja svojih potreba i bori se za svoj napredak kao za sastavni deo društve nog napretka. Tako i ona sfera društvenog života koja je ranije tre tirana kao više-manje privatna, porodična ili pak kao stvar državne intervencije, postaje sastavni deo je dinstvene društvene organizacije, u kojoj svaki radni čovek i građanin doprinosi i učestvuje u podruštvljavanju brige za svoje životne uslove. Mnoga pitanja koja su ranije tretirana kao »ženska« tim e postaju ne samo verbalno već i u praksi opštedruštvena pitanja. O n ji ma odlučuje udruženi rad i svakom se građaninu u takvim uslovima daje mogućnost da svoje potrebe, in terese i brige ravnopravno ugrađuje u samoupravne odluke. U Jugoslaviji, kao i u drugim socijalističkim zemljama, prvi oblik ukidanja privatne svojine na sredstva za pro izvodnju bilo je uvođenje državne svojine. Ona je bila stvorena revolucionarnim aktima nacionalizacije i eks proprijacije i razvojem tzv. državnog sektora privrede. Državna svojina ukida privatno-kapitalističku svojinu i na njoj zasnovanu eksploataciju najamnog rada. Među tim, u uslovima državne svojine raspolaganje sredstvi ma za proizvodnju, a time i odlučivanje o uslovima I plodovima rada, ostaju odvojeni od neposrednih pro izvođača u političkim upravnim organima. Državnosvojinski monopol je u prvom posleratnom pe riodu obezbeđivao novim nosiocima državne vlasti pra vo raspolaganja ukupnim viškom društvenog rada, koji se slivao u državne fondove i raspodeljivao preko budže ta. Radnici su mogli uticati na državna sredstva uglav nom posredno, preko političkih organizacija, sindikata, skupština. Razvitak samoupravljanja kao sistema odnosa u kome se ostvaruje društveni proces oslobađanja rada neraz dvojno je povezan s pretvaranjem državne (javne, op37 �štenarodne) svojine u društvenu svojinu. Zato se prvi korak u razvoju samoupravljanja u Jugoslaviji vremen ski podudara s prvim merama ograničavanja svojinskog monopola države, s perspektivom da on u daljem pro cesu bude likvidiran. Taj razvoj nazivamo procesom deetatizacije. On se ostvaruje preko sve neposrednijeg povezivanja prava na korišćenje društvene svojine s vršenjem određenih javnih funkcija od strane samoupravno organizovanih radnih ljudi. Tako se društvena svojina6) pretvara u zajedničku neotuđivu osnovu samoupravnih prava rad nika i bitna je pretpostavka novog društvenog položaja radnih ljudi i građana. Ustav određuje društvenu svojinu kao izraz socijali stičkih društveno-ekonomskih odnosa među ljudima, kao osnovu slobodnog udruženog rada i vladajućeg po ložaja radničke klase u proizvodnji i u društvenoj re produkciji u celini i kao osnovu lične svojine stečene sopstvenim radom, koja služi zadovoljavanju čovekovih potreba i interesa. Čovekov rad je jedini osnov prisva janja proizvoda društvenog rada i upravljanja društve nim sredstvima za proizvodnju. Udruživanjem svog ži vog rada i društvenih sredstava radnici stiču pravo i odgovornost da svesno gospodare i onim delom ranije stvorene vrednosti — minulim radom — koji služi za proširivanje materijalne baze udruženog rada, za po boljšavanje opštih životnih uslova, za razvoj društva u celini. Tako se načelno odstranjuje opasnost da se od radnika-proizvođača odvoji raspolaganje društvenim kapitalom i pretvori u vlast nad radnicima. Istovreme no se stimuliše zainteresovanost udruženih radnika da povećavaju izdvajanje dohotka za ulaganje u proširenu reprodukciju, za poboljšanje uslova rada I za otvara nje novih radnih mesta. Društvena svojina postaje zajednička svojina svih lju di koji rade, a samim tim i svojina svakog pojedinog radnog čoveka u onoj meri u kojoj mu ona obezbeđuje pravo na rad društvenim sredstvima zajedno sa svim neotuđivim pravima koja su povezane s tim pravom. Time društvena svojina zaista postaje ničija i svačija, tj. ujedno I zajednička i lična I negacija svakog svo jinskog monopola — privatnog lii državnog — na sred stva za proizvodnju. Ugrožavanje društvene svojine, svaki oblik njenog deformlsanja ili uzurpiranja znači I oblik ugrožavanja i deformlsanja temelja samouprav 6) Društvena svojina su sredstva za proizvodnju I druga sredstva ud ruženog rada, proizvodi udruženog rada I dohodak ostvaren udruženim radom, sredstva za zadovoljavanje zajedničkih I opštih društvenih po treba, prirodna bogatstva I dobra u opštoj upotrebi. 38 �nih odnosa u društvu. Zbog toga Ustav predviđa da se društvena svojina, kao i samoupravna prava radnih ljudi, posebno štite i brane. Pored radničke kontrole, to je zadatak skupština društveno-političkih zajednica i njima odgovornih organa, sudova, javnog tužioca i dru štvenog pravobranioca samoupravljanja.7) Osnovna organizacija udruženog rada Ceo sistem socijalističkog samoupravljanja zasniva se na udruživanju rada i sredstava u okviru osnovne or ganizacije udruženog rada (OOUR), koja se obrazuje u proizvodnim i neproizvodnim delatnostima. To je primarna ćelija u kojoj radnici posebnim sporazumom udružuju svoj rad s društvenim sredstvima za proiz vodnju i stiču prava i obaveze samoupravljača. Po Ustavu i Zakonu o udruženom radu, OOUR mora biti »prirodna celina« u tehnološkom, ekonomskom i soci jalnom smislu. Radeći u svojoj osnovnoj organizaciji radnici u njoj upravljaju poslovima u organizaciji udru ženog rada (OUR) u kojoj se povezuje obično više OOUR-a, odlučuju o celokupnom dohotku koji stvaraju, raspoređuju čisti dohodak na ličnu i zajedničku po trošnju, na proširenje materijalne osnove rada novim investicijama i na rezerve. Samoupravnim sporazumima i društvenim dogovorima radnici unapred utvrđuju kri terije o tome kako će raspoređivati sredstva za lične dohotke na osnovu principa raspodele prema radu i o drugim međusobnim odnosima. Samoupravni sporazu mi i društveni dogovori predstavljaju jedan od osnov nih mehanizama društvenog sistema socijalističkog sa moupravljanja kojim se udruženi radnici povezuju me đusobno i u široj zajednici i tako vrše funkciju rani jeg državnog centralističkog odlučivanja. U samoj osnovnoj organizaciji udruženog rada radnici odlučuju pretežno neposredno, referendumom ili preko delegacija i delegata. Pored radničkog saveta, svog organa upravljanja, radnici u OOUR-ima biraju i dele gacije koje po njihovim smernicama deluju u organi zacijama udruženog rada i složenim organizacijama udruženog rada, u mesnim zajednicama, u samouprav nim interesnim zajednicama i u skupštinama društve no-političkih zajednica. U OOUR-ima s trideset ili ma n Građanlm a-zanatlijam a je po Ustavu zajam čena sloboda sam ostal nog ličnog rada sredstvim a za rad u svojini građana sa zakonskim og raničenjim a u pogledu delatnosti I zapošljavanja drugih lica. U p rivat noj svojini građani mogu Im ati stvari koje služe ličnoj potrošnji, za dovoljavanju kulturnih I drugih ličnih potreba, stam bene zgrade I sta nove za lične l porodične potrebe u granicama zakona. Zem ljoradnici Imaju pravo na obradivo poljoprivredno ze m ljiš te do najviše deset hek tara po domaćinstvu, a nešto više u brdsko-planlnsklm krajevim a. 39 �nje radnika svi radnici vrše funkciju radničkog saveta i delegacije. Pravo radnika da odlučuje o dohotku ne iscrpljuje se u okviru osnovnih organizacija udruženog rada privred nih ili neprivrednih delatnosti (u fabrikama, školama, bolnicama, ustanovama i slično). Znatan uticaj na sred stva, uslove i plodove rada imaju odluke samouprav ljača u mesnim zajednicama, samoupravnim interesnim zajednicama, kao i u teritorijalnim društveno-političkim zajednicama (u komunama, republikama, pokrajinama i u federaciji). U osnovi jednak društveno-ekonomski po ložaj imaju i radni ljudi koji rade individualno sopstvenim sredstvima za proizvodnju (seljaci, umetnici, za natlije i slično). Samoupravljanje je u početku bilo organizovano samo u sferi materijalne proizvodnje, u privrednim preduzećima u društvenoj svojini. Obavljanje važnih delatno sti, koje sve više postaju usiov razvitka svakog savremenog društva, još dugo je bilo organizovano u okviru ustanova javnih službi nematerijalne proizvod nje (u obrazovnoj delatnosti, zdravstvenoj i socijalnoj zaštiti zajedno s dečjom zaštitom, u nauci, kulturi, so cijalnom osiguranju i slično). S razvijanjem radničkog samoupravljanja i komunalnog sistema izvršena je de centralizacija odgovornosti i upravljanja tim ustanova ma i institucijama. Materijalno-finansijska osnova nji hovog delovanja obezbeđivana je u prvim posleratnim decenijama tako što se na osnovu plana, zakona i ad ministrativnih odluka preko poreza izdvajao deo do hotka privrede u budžete ili u posebne namenske fon dove, iz kojih je zatim isto tako odlukama vršena di stribucija sredstava ustanovama, školama, bolnicama itd. Status radnika u tim ustanovama vanprivrednlh delatnosti bio je, prema tome, status državnih službe nika. Posredovanje države između različitih oblasti društve nog rada — naročito Između materijalne proizvodnje I društvenih delatnosti — imalo je tendenciju da po stane Jedan od glavnih izvora društvene moći državnih organa odnosno državne blrokratlje. Razvitak samoupravljanja u osnovnim organizacijama udruženog rada u privredi ostao bi na pola puta da se nisu počele menjatl posrednička uloga države i uloga budžetskog flnansiranja društvenih službi. Samoupravna interesna zajednica S uvođenjem principa samofinanslranja na području društvenih delatnosti počeo Je proces neposrednog sa 40 �moupravnog povezivanja različitih sfera društvenog ra da, koji je u poslednjem Ustavu SFRJ utvrđen kao slobodna razmena rada. To je oblik razmene rada na područjima u kojima tržišni odnosi ne mogu biti os novni oblik razmene i razvoja. Pošlo se od gledišta da je rad u društvenim delatnostima sastavni deo celokupnog društvenog proizvodnog rada, a ne prvenstveno društvena potrošnja. Društve ne delatnosti doprinose razvoju proizvodniji snaga, pro duktivnosti rada i većem materijalnom rezultatu u ma terijalnoj proizvodnji. Dohodak u materijalnoj proizvod nji je izvor dohotka za društvene delatnosti putem me đusobnog sporazumevanja i dogovaranja u okviru sa moupravnih interesnih zajednica. Samoupravno povezivanje privrednih i neprivrednih sfera društvenog rada obezbeđuje uslove radnim lju dima, koji odvajaju deo dohotka za društvene službe, da na toj osnovi neposredno odlučuju o zadovoljava nju svojih potreba i da Icontrolišu upotrebu sredstava. Dalje, tim povezivanjem obezbeđuju se uslovi da radni ljudi koji rade kao izvođači delatnosti u oblasti dru štvenih službi mogu da stiču dohodak na osnovu rada i da time izgrađuju svoj sopstveni samoupravni po ložaj, čime se izjednačavaju u društveno-ekonomskom smislu s radnicima u materijalnoj proizvodnji. Dohodak radnih ljudi u društvenim službama prema propisima, a na osnovu samoupravnih sporazuma i dogovora, po tiče iz tri izvora: iz dela dohotka koji je namenjen materijalnim troškovima, iz čistog dohotka OOUR-a srazmerno utvrđenom doprinosu u stvaranju toga do hotka, i iz ličnih dohodaka individualnih korisnika koji plaćaju određene usluge. Ovaj deo ličnog doprinosa svakog korisnika usluga koji se daje kao participacija veoma je važan za to da bi se svako trudio da racio nalnije koristi sredstva 1 da doprinosi smanjivanju nekih društvenih troškova. U samoupravne interesne zajednice (SIZ) neposredno se povezuju korisnici određene vrste usluga (građani, radni ljudi i radne organizacije koji imaju potrebe npr. za obrazovanjem, za dečjom zaštitom, za zdravstvenom zaštitom, za rezultatima naučnih istraživanja i slično) i radnici onih samoupravnih organizacija udruženog rada koje svojom delatnošću zadovoljavaju te potrebe (škole, vaspitne dečje ustanove, bolnice, naučne usta nove i slično). U skupštinama SlZ-ova ravnopravno su zastupljeni de legati korisnika i delegati davalaca usluga i oni rav nopravno odlučuju o programima rada, o finanslranju, 41 �radu i razvijanju odgovarajućih društvenih službi. Oni sklapaju samoupravne sporazume I dogovore o udruži vanju sredstava na načelima uzajamnosti i solidarno sti (npr. doprinos prema veličini dohotka, a jednaka prava korišćenja). Direktno povezivanje proizvođača u materijalnoj pro izvodnji i radnih ljudi i građana u mesnim zajednicama kao korisnika usluga s radnicima u društvenim delatnostima u sistemu interesnih zajednica i društveno-po litičkih zajednica ima veliki značaj. Sve veće potrebe i želje Ijudi-korisnika mogu se stalno konfrontirati s postojećim sredstvima za zadovoljavanje tih potreba I želja, a koja su oni sami stvorili. Tako se ostvaruje realan i prirodan odnos između želja, potreba i mo gućnosti. Konfrontacijom raznih interesa zajednički se utvrđuju prioriteti i standardi i teži se racionalnosti i efikasnosti pojedinih društvenih delatnosti. Ustav pred viđa da samoupravne delegatske skupštine pet samo upravnih interesnih zajednica (za obrazovanje, za na uku, za socijalnu zaštitu, za zdravstvo i za kulturu), po red delovanja i odlučivanja svake za sebe, odlučuju i ravnopravno s nadležnim većima opštinskih, pokra jinskih i republičkih skupština kada se radi o pitanji ma koja su bitna za razvoj tih delatnosti. Rad i skladan razvoj društvenih delatnosti od posebnog su društvenog značaja jer ostvaruju važna prava gra đana, njihovu socijalnu sigurnost, i obezbeđuju uslove za društveni razvitak. U slučajevima kada odgovaraju ći SIZ ne izvršava svoje obaveze, skupština društveno-političke zajednice (opština, republika) može Intervenisati po Ustavu i zakonu. Ali I izvršavanje tih funk cija države u samoupravnom sistemu mora biti u ko rist uzajamne povezanosti i zavisnosti celokupnog dru štvenog rada. Samoupravne Interesne zajednice u ob lasti društvenih delatnosti jedan su od najvažnijih ob lika neposrednog povezivanja Interesa samoupravnih subjekata bez posredovanja države. Slični oblici samo upravnog organlzovanja prlmenjuju se i u nekim pri vrednim delatnostima u kojima je priroda rada takva da povezivanje proizvođača i korisnika usluga preko tržišta nije moguće odnosno u kojima ne deluje do gledno zakon vrodnosti {'komunalne službe, snaibdevanje električnom energijom, stambena izgradnja, vodo privreda, održavanje putne mreže i slično). Mesna zajednica Mesna zajednica kao samoupravna organizacija građana po mostu stanovanja u socijalističkoj Jugoslaviji se 42 �već dugo razvija, ali je u novom ustavnom sistemu dobila kvalitativno novo mesto. Pored osnovne orga nizacije udruženog rada, mesna zajednica je osnovna ćelija u društveno-političkom sistemu. Samoupravlja nje u mesnoj zajednici je važan elemenat društveno-ekonomskih odnosa. Dok je osnovna organizacija udru ženog rada osnovna ćelija samoupravnog organizovanja radnih ljudi prema mestu rada, mesna zajednica je osnovna ćelija samoupravnog organizovanja radnih ljudi i građana prema mestu stanovanja (naselje, deo naselja ili više međusobno povezanih malih naselja). Problemi u mesnoj zajednici mogu biti zajednički gra đanima i radnicima koji na datom području žive ili koji na njemu žive i rade ili samo rade. Radni ljudi i građani u mesnoj zajednici mogu odlučivati o ostvari vanju svojih zajedničkih interesa i o solidarnom za dovoljavanju zajedničkih potreba u oblasti uređivanja naselja, komunalnih delatnosti, zdravstvene zaštite, dečje zaštite, obrazovanja, kulture, fizičke kulture, za pošljavanja, informisanja, usklađivanja interesa proiz vođača i potrošača, zaštite i unapređenja čovekove sre dine, opštenarodne odbrane i društvene samozaštite, samoupravnog rešavanja sporova koji nastaju u među ljudskim odnosima itd. Radni ljudi i građani u mesnoj zajednici rešavaju ži votna pitanja pojedinaca i porodica, delujući kao svo jevrsna proširena porodica. Oni se prema svojim spo sobnostima i sklonostima angažuju u sagledavanju problema zajedničkog života i u sprovođenju zajednički donesenih odluka. » . . . mesna zajednica, kao specifična samoupravna in teresna zajednica radnih ljudi i građana u mestu nji hovog stanovanja, javlja se kao demokratski i samo upravni oblik ostvarivanja i zadovoljavanja celog kom pleksa neposrednih 'interesa i potreba ljudi o kojima se oni neposredno, slobodno i ravnopravno dogova raju, o kojima samostalno odlučuju I za koje prikup ljaju materijalna sredstva, bilo samoupravnim sporazomevanjem bilo na osnovu zakona ili odluka opštine. Pri tome se mesna zajednica sve više javlja kao hu mana ljudska zajednica, kao zajednica neposrednih lju dskih kontakata, koja — nasuprot tendencijama otuđe nosti j osami!jenja karakterističnim za savremenu civi lizaciju — treba sve više da postaje oblik humane lju dske integracije i solidarnog povezivanja i saradnje radnih ljudi 1 građana u mestu stanovanja«.8) Za zadovoljavanje zajedničkih potreba i interesa u me snoj zajednici koriste se sredstva iz različitih izvora. ' ) E. KardelJ, nav. delo, str. 138. 43 �Izvesna sredstva za finansiranje osnovnih funkcija mesnih zajednica obezbeđuju se u budžetima opština. Radni ljudi i građani u mesnoj zajednici udružuju sredstva iz svoga dohotka neposredno, putem samodoprinosa o kojem su se prethodno izjasnili referendu mom. Oni mogu tako prikupljena sredstva udružiti i sa sredstvima osnovnih organizacija udruženog rada uko liko s njima imaju zajedničke potrebe i interese. Oni takođe mogu udružiti sredstva i s odgovarajućim sa moupravnim interesnim zajednicama. Mogu se udru živati sredstva samodoprinosa više susednih mesnih zajednica u cilju izgradnje npr. objekata društvenog standarda koji treba da služe potrebama tih mesnih zajednioa. Mesna zajednica nastupa kao društveno pravno lice u odnosu na osnovnu organizaciju udruženog rada i stu pa u odnose društvenog dogovaranja sa svim OOUR-ima u kojima su zaposleni radnici koji u njoj stanuju. Ona sarađuje i sa svim drugim mesnim za jednicama. Ima delegacije za svih pet osnovnih samo upravnih interesnih zajednica (to su samoupravne in teresne zajednice za obrazovanje, nauku, kulturu, zdrav stvo i socijalnu zaštitu) koje su po Ustavu deo skup štinskog sistema, i za druge samoupravne interesne zajednice. Planom razvoja mesne zajednice utvrđuju razvoj samo upravnih odnosa i rešavanje bitnih pitanja zadovolja vanja zajedničkih potreba i interesa u mesnoj zajed nici u svim oblastima društvenog života i rada na na čelima socijalističke solidarnosti. Plan mesne zajed nice treba da se donosi u skladu sa samoupravnim sporazumom o osnovama plana koji zaključuju radni ljudi i građani u mesnoj zajednici i zainteresovane osnovne organizacije udruženog rada i samoupravne interesne zajednice. Usklađivanje različitih interesa i određivanje prioriteta u zadovoljavanju zajedničkih po treba u mesnoj zajednici treba da se vrši na osnovu svestrane demokratske rasprave. Taj proces je sastav ni deo usklađivanja potreba, interesa i mogućnosti u okviru opštine odnosno komune. Mesna zajednica kao urbanistička celina postaje i sve važniji elemenat i faktor urbanističkog planiranja. Skupština mesne zajednice se po pravilu konstltuiše od delegacija odnosno delegata radnih ljudi i građana u mesnoj zajednici, osnovnih organizacija udruženog rada na području i izvan područja mesne zajednice, samoupravnih interesnih zajednica i društveno-polltlčki'h i drugih društvenih organizacija. 44 �Radni ljudi i građani u mesnoj zajednici biraju delega ciju i delegate mesne zajednice za veće mesnih za jednica skupštine opštine, biraju jednu ili više delega cija i delegata za skupštine samoupravnih interesnih zajednica. Te delegacije sarađuju sa skupštinom mes ne zajednice, njenim organima i drugim organizacija ma da bi mogle da izražavaju konkretne interese i potrebe radnih ljudi i građana u mesnoj zajednici pri likom utvrđivanja stavova koje će zastupati u veću mesnih zajednica skupštine opštine odnosno u skup štinama samoupravnih interesnih zajednica. Statutom mesne zajednice, u skladu s Ustavom, zako nom i statutom opštine, uređuju se odnosi, prava i dužnosti mesne zajednice, organi mesne zajednice kao i druga pitanja od značaja za razvoj samoupravnih od nosa i za rad organa mesne zajednice. Godine 1977. delovalo je 11 752 mesne zajednice, u čijim telima (skupštinama, većima, komisijama, m i rovnim većima, savetima potrošača i dr.) učestvuje znatan broj građana. Planiranje razvoja Planiranje društveno-ekonomskog razvoja počelo je već u prvim posleratnim godinama, ali je zajedno s promenama u položaju neposrednih proizvođača do življavalo znatne promene. Prihvatanje i ostvarivanje planskih zadataka od prvih posleratnih petogodišnjih planova razvoja (od 1947. godine) snažno su podsticall radnike, omladinu i sve građane na udarnički i dobrovoljan rad za ubrzavanje razvoja. Prihvaćen je skromniji rast standarda u ko rist relativno obimnih fondova za nova investiciona ulaganja i za razvoj manje razvijenih delova zemlje. U razvijenijem sistemu socijalističkog samoupravljanja planiranje društvenog razvoja postavljeno je tako da: •radnici u osnovnim i drugim organizacijama udruže nog rada i radni ljudi u samoupravnim interesnim za jednicama, mesnim zajednicama i drugim samouprav nim organizacijama i zajednicama... samostalno do nose planove i programe rada i razvoja svojih orga nizacija i zajednica... te planove i programe uskla đuju međusobno i s društvenim planovima društveno-političkih zajednica i . .. na toj osnovi obezbeđuju us klađivanje odnosa u celini društvene reprodukcije i usmeravanje ceiokupnog materijalnog i društvenog razvoja...- (Ustav SFRJ, Beograd 1974, Cl. 69). 45 �Zakon o osnovama sistema društvenog planiranja i društvenom planu Jugoslavije precizirao je prava i obaveze pojedinih nosilaca društvenog planiranja9) u pripremi i donošenju, .izvršavanju :i kontroli izvrša vanja plana da bi se stvorili optimalni uslovi da ne posredni I dugoročni interesi radnih (ljudi budu u nji ma sadržani '] da se u skladu s materijalnim moguć nostima obezbedi što skladniji privredni i soci jalni razvoj. Time je prevaziđen sistem državnog direktivnog planiranja. Sistem društvenog planiranja sadrži prava i dužnosti radnika i svih radnih ljudi ne samo da odlučuju o dohotku u svojoj radnoj or ganizaciji nego i da upravljaju dohotkom koji udru žuju s drugim radnim 'ljudima na svim nivoima ud ruživanja. Samostalnim odlučivanjem o uslovima i rezultatima rada i o politici ekonomskog i društvenog razvoja republike i pokrajine, oni zajedno s radnim ljudima u drugim republikama i pokrajinama učestvu ju u utvrđivanju zajedničke politike ekonomskog i dru štvenog razvoja Jugoslavije. Planom se utvrđuju pra va i uzajamne obaveze svih samoupravnih nosilaca proširene reprodukcije i privredne aktivnosti na do hodovnom principu, što predstavlja konkretan eko nomski put ujedinjavanja interesa radnih ljudi i instrumenat rešavanja protivrečnosti u proizvodnim od nosima, integracionih procesa i dinamičnog rasta proizvodnih snaga i produktivnosti rada. Planovi osnovnih organizacija udruženog rada sadrže i one interese i potrebe radnih ljudi u materijalnoj proizvodnji koji se realizuju putem slobodne razmene rada s radnicima u društvenim delatnostima (zdrav stvene, socijalne, kulturne I druge potrebe). Takav sistem planiranja podrazumeva da ono bude kontinuirano, da svi nosioci društvenog planiranja stalno analiziraju I predviđaju svoj razvoj i utvrđene ciljeve upoređuju sa stvarnim mogućnostima i uslovi ma razvoja od radnih organizacija do federacije i obr nuto. U tom smis'lu govorimo o permanentnom i susretnom planiranju. Od predstavničkog do delegatskog političkog sistema Borba za širenje socijalističkog samoupravljanja^ ima* la je presudan uticaj na ceo ekonomski i društveni 9) Obavezu za donoSenJe odluka o planiranju I planova I™® onnn 55 000 nosilaca planiranja (i to oko 23 000 OOUR-a Iz Povrede I 9 uw OOUR-a Iz drufitvenlh delatnosti, 3 450 radnih I složenih OUR-a, 6 SlZ-ova, 850 zadruga, 360 banaka, 11 750 mesnih zajednica, 512 opstln a, 6 republika, 2 pokrajine i federacija). 46 �razvitak zemlje. Ona je iziskivala relativno česte promene i u političkom sistemu. (Ti posleratnom razdoblju politički sistem je doživeo ] kvalitativnu promenu — od predstavničkog sistema socijalističke demokratije u delegatski sistem soci jalističkog samoupravljanja. ~Prvi Ustav nove Jugoslavije utvrdio je sistem nepo sredno biranih poslanika u skupštine, kojima su tada bila odgovorna izvršna tela odnosno vlade republika. Saveznu skupštinu su sačinjavala dva veća — Save zno veće, izabrano direktnim glasanjem, i Veće naro da, u koje su republike i pokrajine, bez obzira na broj stanovnika, slale jednak broj poslanika. Velika važnost se pridavala razvoju opštinskih i 'mes nih narodnih odbora, iako su njihove kompetencije na privrednom području bile male, s obzirom na administrativno-centralističko rukovođenje privredom, ali su još iz ratnog perioda zadržali značajne političke, organizatorske i pokretačke funkcije. Uvođenje radničkog samoupravljanja otvorilo je pro ces dugoročnih promena u načinu izbora, sastavu i delovanju predstavničkih tela društveno-političkih za jednica. Ustavni zakon o osnovama društvenog i političkog uređenja od 1953. godine utvrđuje da su skupštine društveno-političkih zajednica ne samo najviši orga ni vlasti već i organi društvenog samoupravljanja. U Saveznu narodnu skupštinu uvodi se novo veće — Veće proizvođača, dok Savezno veće i Veće naroda deluju kao jedno veće. Veće proizvođača biraju samo birači zaposleni u industrijskoj i poljoprivrednoj pro izvodnji, transportu i trgovini. Prema Ustavu od 1963. godine, Saveznu skupštinu sa činjavalo je šest veća: pored Saveznog veća i Veća naroda, još i Privredno, Prosvetno-kulturno, Socijalno-zdravstveno i Organizaciono-političko veće. Posle daljih promena u smislu adekvatnijeg predsta vljanja interesa radnika i drugih radnih ljudi u uprav ljanju privredom i društvom, Ustav od 1974. godine označio je početak bitno nove faze u razvoju politič kog sistema, u kojem je samoupravljanje radnih lju di u osnovnim samoupravnim organizacijama i zajed nicama osnova jedinstvenog sistema samoupravljanja i vlasti radničke klase i svih radnih ljudi. Radni ljudi ostvaruju vlast i upravljaju drugim društvenim poslo vima odlučivanjem na zborovima, referendumom tli drugim oblicima ličnog izjašnjavanja odnosno putem delegacija i delegata. Delegatski sistem danas je bit 47 �na karakteristika socijalističke samoupravne demokratije. Delegatski sistem je oblik samoupravne inte gracije pojedinačnih i dugoročnih interesa radnih lju di, a istovremeno je i nosilac sistema vlasti radnič ke klase i radnih ljudi. U toku izgrađivanja političkog sistema izuzetna paž nja posvećivana je razvoju komunalnog sistema. Na osnovi revolucionarne tradicije narodnooslobodilačkih odbora, koji su već bili samoorganizacija građana i temelj političke vlasti, kao i na osnovi marksističke analize revolucionarnih Iskustava Pariške komune, jugoslovenska komuna se razvijala kao politički oblik u kojem se afirmiše proces oslobađanja rada, što znači da ona postaje i društveni okvir i osnova za ostvari vanje svih čovekovih prava. Oslanjajući se na samo upravljanje udruženog rada u OOUR-ima, samouprav ljanje radnih ljudi i građana u mesnim zajednicama i samoupravnim interesnim zajednicama opština — ko muna sve više je predstavljalo osnovnu društveno-političku zajednicu u kojoj se povezuju funkcije vlasti i samoupravljanje. U višedomnoj skupštini opštine neposredno se Izraža vaju i konfrontiraju različiti interesi ljudi kao proiz vođača, potrošača i politički organizovanih građana; tu se donose odluke od neposrednog životnog znača ja, a utiče se i na celokupnu društvenu politiku, jer delegacije opština čine u skupštinama republika 1 autonomnih pokrajina posebna veća i preko delegacija tih skupština učestvuju u donošenju odluka u Savez noj skupštini. Skupštine opština — komuna sačinjavaju: Veće udru ženog rada (sastavlejno od delegacija izabranih od radnika u OOUR-ima, u radnim zajednicama, od Indi vidualnih poljoprivrednih proizvođača I zanatlija i slo bodnih profesija), Veće mesnih zajednica (koje sači njavaju delegati mesnih zajednica), i Društveno-političko veće (sastavljeno od delegata društveno-politlčkih organizacija u okviru Socijalističkog saveza rad nog naroda). Skupštine republika I autonomnih pokrajina imaju isto tako po tri veća: Veće udruženog rada, Veće opština I Društveno-političko veće. U posebnim slučajevima koji su predviđeni Ustavom, statutima I zakonima, skupštine samoupravnih interesnih zajednica odlučuju ravnopravno s nadležnim većima skupštine društveno-političkih zajednica (opštine, republike, autonomne pokrajine). 48 �U jugoslovenskoj višenacionalnoj zajednici narodi i narodnosti ostvaruju svoja suverena prava u republi kama I autonomnim pokrajinama. Ustavom SFRJ od 1974. godine utvrđeno je koja prava i dužnosti vrši federacija preko saveznih organa, a koja republičke i pokrajinske skupštine preko svojih delegacija u Sku pštini SFRJ. Skupština SFRJ predstavlja organ društ venog samoupravljanja i najviši organ vlasti u okvi ru Ustavom SFRJ utvrđenih prava i dužnosti federa cije. Skupštinu SFRJ sačinjavaju dva veća — Savez no veće (delegati samoupravnih organizacija i zajed nica i društveno-političkih organizacija u republikama i pokrajinama) i Veće republika i pokrajina, u koje skupštine republika i pokrajina bez obzira na broj sta novnika delegiraju po broju jednake delegacije, i to republike po 12, a pokrajine po 8 članova delegacije. Prema Ustavu SFRJ od 1974. godine Isti birač ima pravo da bira više puta, npr. kao radnik u OOUR-u bi ra delegaciju koja određuje delegate za veća udruže nog rada i za samoupravne interesne zajednice; kao stanovnik mesne zajednice bira jednu ili više delega cija mesne zajednice, kao član društveno-političkih organizacija učestvuje u formiranju delegacija za društveno-politička veća ltd. Takvo biračko telo broji ukupno oko 20 miliona ljudi, dok broj delegata izabranih u razne samoupravne or gane u svakom mandatu iznosi gotovo jedan milion. Što se tiče sastava kandidata za delegacije i delega te, Ustav i zakoni iziskuju da oni budu iz redova sa mih birača i da njihov socijalni sastav odgovara so cijalnom sastavu biračkog tela. Određene su i granice reizbornosti i dupliranja funkcija, kao i izvesne zab rane za izbor nosilaoa izvršnih I poslovodnih funkci ja u delegacijama kojima oni odgovaraju za svoj rad. S prelaskom od predstavničkog sistema na delegatski sistem prevaziđenl su posredno Izražavanje interesa, odvojenost upravljanja od fizičkog i umnog rada, kao i odvojenost problema čoveka kao proizvođača, potro šača I društvenog bića. Stalnim direktnim izražava njem interesa radnih ljudi u radnim organizacijama I među njima u mesnim l interesnim zajednicama u ok viru skupština opština i preko njih u okviru širih dru štveno-političkih teritorijalnih zajednica, omogućava se neposredna afirmacija različitih Interesa koji po stoje u društvu. To se, pored strukture skupština, obezbeđuje I metodom njihovog rada, koji omogućava I traži pretres nacrta I predloga zakona I drugih od luka u delegacijama odnosno u Javnim raspravama 49 �svih građana. Tako se pri donošenju odluka obezbeđuje prisustvo autentičnih u društvu postojećih Inte resa da bi se u atmosferi međusobnog uvažavanja sučeljavanjem različitih parcijalnih, strukovnih ili lo kalnih interesa, pronašla najbolja rešenja, koja uzi maju u obzir kako te različite interese tako 1 materi jalne mogućnosti društva. Tako svaki radnik, radni čovek i građanin neposredno preko svoje osnovne organizacije udruženog rada, preko delegacije u samoupravnim interesnim zajedni cama i preko mesne zajednice dobija mogućnost da ostvaruje svoje osnovno pravo na samoupravljanje i vlast. Samoorganlzovanje radnika u svim oblastima društve nog rada I njihovi međusobni odnosi kao udruženih radnika u radnim organizacijama, njihovo neposredno I delegatsko odlučivanje u OOUR-ima, u mesnim i in teresnim zajednicama i u društveno-političkim zajed nicama po konceptu našeg društvenog uređenja one mogućavaju da snage izvan kontrole udruženih radni ka, bili to organi državne uprave, stručne službe ili društveno-politlčke organizacije, odlučuju umesto rad nika. O nužnim merama za prevazilaženje socijalnih razlika odnosno za podmirivanje opštih I zajedničkih potreba radnici se međusobno dogovaraju i sporazu mima odlučuju o sredstvima za njihovo podmirivanje. Tako solidarnost i uzajamnost na samoupravnim osno vama, u odgovarajućim oblicima slobodne i neposre dne razmene rada, sve više postaju glavni, dobrovo ljno prihvaćeni put za rešavanje mnogih opštih druš tvenih problema, koji snažno utiču na rešavanje mno gih ličnih i porodičnih problema. U tom procesu, u kojem dolazi do izražaja pluralizam interesa koji postoje u društvu, mogu se u najvišem stepenu uskladiti lični I društveni Interesi. _ f l j svim oblicim a kroz koje Je prolazio posleratnl pollItlč k l sistem žene su aktivno učestvovale. Međutim, Jnjlhov broj kao birača u svim periodima Je daleko ^prevazi lazlo broj žena Izabranih za poslanike, a osoJbito za članove Izvršnih tela. iDelegatskI sistem podstlče društveno-polltlčku aktiv nost I povećava broj ljudi koji neposredno učestvuju u razmatranju društvenih problema dajući predloge za njihovo rešavanje Ili koji o njima odlučuju. Tako, na prim er, samo u delegacije za Izbor delegata u ops* tlnske skupštine bilo Je Izabrano na Izborima 1978. godine 787 216 članova, a među njima više od 200 000 žena (26,3 odsto). Najviše Je bilo žena u delegacija- �ma koje su birane u osnovnim organizacijama udru ženog rada, u kojima procenat izabranih žena iznosi 33,6 i gotovo je ravan procentu zaposlenih žena. U delegatskim skupštinama društveno-političkih zajedni ca među delegatima izabranim na poslednjim izbori ma (1978. godine) procenat žena-delegata Iznosi: u opštlnskim skupštinama 18, u skupštinama republika i autonomnih pokrajina 19,5 a u Skupštini SFRJ 17,2. Znatne su razlike u broju izabranih žena u skupština ma pojedinih republika i pokrajina, kao i razlike u broju žena delegiranih u pojedina skupštinska veća. U opštinskim skupštinama najviše je žena u društveno-političkim većima — 22,6 odsto, zatim u većima udruženog rada — 19 odsto, a najmanje u većima mesnih zajednica — 11,5 odsto. U skupštinama repu blika i pokrajina najviše je žena u većima udruženog rada — 21,9 odsto, a najmanje u većima skupština opština — 14,3 odsto. U Saveznom veću Skupštine SFRJ (220 delegata) ima 44 žene (20,0 odsto), a u Veću republika i pokrajina od 88 članova — 9 žena (10,2 odsto). Na poslednjim izborima (1978. godine) unekoliko se povećao broj žena u svim delegacijama i među de legatima svih skupština. Slična je situacija i u dru gim samoupravnim organima koji se konstituišu na delegatskom principu. Može se reći da je delegatski sistem zaustavio negativnu tendenciju opadanja broja žena na izbornim političkim funkcijama. Ranije je broj žena u Skupštinama znatno oscilirao da bi u nekim godinama stagnirao ili i opadao. To se vidi, na primer, na procentu žena u Skupštini SFRJ. Do 1958. godine on se kretao od 4 do 7, da bi se 1963. godine po peo na 19,6, a zatim opao na 8,1. Pozitivna tendencija, koja se potvrdila i na poslednjim izborima, verovatno će se nastaviti s obzirom na mo gućnosti koje delegatski sistem pruža za učešće svih radnih ljudi i građana u procesu odlučivanja i na sve veću ulogu žena u ekonomskom i političkom životu. Uloga subjektivnih društveno-političkih snaga U pripremi i izvođenju socijalističkih revolucionarnih društvenih promena Izuzetno važnu ulogu imaju organizovane Idejno-politlčke subjektivne snage. Pod tim terminom podrazumevamo društveno-polltlčke organi zacije: Savez komunista, Socijalistički savez, Savez 51 �sindikata, Savez boraca, Savez socijalističke omladi ne, raznovrsne društvene organizacije, udruženja gra đana, državne organe, rraučne I stručne službe i sve druge oblike organlzovane socijalističke svesti, ceo društveni stvaralački potencijal. Uloga Komunističke partije Jugoslavije kao avangarde radničke klase i radnih masa u borbi za pripremanje i vođenje revolucionarne narodnooslobodilačke borbe bila je presudna za pobedu i za postavljanje temelja vlasti radničke klase i radnog naroda u savladavanju ogromnih problema poslenaitne izgradnje zemlje, u pružanju otpora svim spoljnim pritiscima, u podsticanju radničkog samoupravljanja, pri čemu je ona u svakoj fazi stvaralački primenjivala marksizam. Ona je otvarala širok prostor za aktivnost radnih ljudi. Borba za svakodnevne interese radnih ljudi ugrađiva na je u borbu za ostvarivanje dugoročnih ciljeva oslo bođenja radničke kiase, a u Narodnom frontu su svi radni ljudi i građani ostvarivali svoju ulogu neposred nih učesnika, subjekata te borbe. U toku narodnooslobodilačke borbe i u posleratnom razvitku menjali su se položaj, uloga i način delovanja društveno-političkih organizacija. Odnos između države, Komunističke partije i Narodnog fronta bio je predmet neprekidnog proučavanja i promena. U perio du revolucionarnog etatizma, u periodu posebnih na pora koji su ulagani za ubrzani razvoj, došlo je do personalnog povezivanja partijskog i državnog apara ta i do koncentracije vlasti u njima. Ipak je i taj pe riod svojim dostignućima omogućio prve korake k radničkom samoupravljanju, a to je iziskivalo ne sa mo promenu položaja i uloge države već i promenu u delovanju Partije i Fronta. Godine 1952. na VI kongresu Komunistička partija Jugoslavije Je preimenovana u Savez komunista Jugo slavije (SKJ), a Narodni front na IV kongresu u So cijalistički savez radnog naroda (SSRN). Suština tih promena bila je težnja da SKJ deluje prvenstveno kao vodeća Idejno-polltlčka snaga u radničkoj klasi i među radnim ljudima, u organima samoupravljanja, a ne preko direktiva centralnih rukovodstava I s oslon cem na aparat državne vlasti. Smisao delovanja SKJ nije političko reprezentovanje radničke klase i rad nih ljudi, nego stvaranje uslova za to da oni sami po stanu odlučujući faktori društvenog razvitka. Samou pravljanje 1 novi položiaj čoveka u radu i društvenom životu nespojivi su s bilo kojim oblikom jednopartijs kog Ili vlšepantljskog sistema. 52 �Preobražaj Komunističke partije Jugoslavije od nepo srednog političkog rukovodećeg činioca, koji je delovao u ime klase i radnih ljudi, u Savez komunista kao vodeću idejno-političku snagu radničke klase i svih radnih ljudi, kao unutrašnju snagu socijalističkog samoupravljanja, nije tekao bez teškoća. Trebalo je savladati dve tendencije: prvu, da SKJ zadrži staru suštinu i stare oblike svoga delovanja kao direktivna organizacija koja upravlja preko masovnih organizaci ja I državnog aparata kao svojih transmisija, i drugu, da se SKJ svede na apstraktan idejni činilac, da mu se ospore potreba za njegovim idejnim i organizacio nim jedinstvom na bazi demokratskog centralizma i njegova vodeća idejno-politička uloga. Donošenje Programa Saveza komunista Jugoslavije na VII kongresu 1958. godine predstavlja značajan dopri nos razvijanju marksističke teorije za usmeravanje socijalističke društvene prakse, a taj doprinos je bio značajan i u svetskoistorijskim razmerama. U okviru utvrđivanja društveno-ekonomskog i politič kog sistema na temelju udruženog rada, socijalistič kog samoupravljanja i delegatskog sistema, novi Us tav SFRJ je novu ulogu organizovanih subjektivnih društvenih snaga, društveno-političkih organizacija (SKJ, SSRN i Saveza sindikata) uspostavio kao ustav nu kategoriju. Samoupravna socijalistička demokratija na osnovu priznavanja postojanja pluralizma samoup ravnih interesa iziskuje neprekidno idejno i političko delovanje tih organizacija. U demokratskoj, javnoj, argumentovanoj raspravi, uz učešće komunista, istorijski interes radničke klase se može form ulisati kao interes svih radnih ljudi i građana s prevazilaženjem svakog političkog monopola. Time se u suštini prevazilaze i višepartijski i jednopartijski politički sistem, u kojima su u najboljem slučaju građanima rezervisane uloge po vremenih birača i mogućnost da se izjašnjavaju o opštoj politici partijskih vrhova. Izvanredno je značajna i uloga Socijalističkog saveza radnog naroda kao fronta svih socijalističkih snaga, unutar kojega deluje I SKJ. Politička i organizaciona platforma Socijalističkog saveza ima korene u istorijskoj ulozi Narodnooslobodilačkog fronta. SSRN omogućava da se sve progresivne društvene snage, uz aktivno učešće komunista, koji se tu neprestano afirmišu kao rukovodeća idejno-politička snaga, ujedinja vaju u borbi za ostvarivanje socijalističkog samouprav ljanja i da u tom procesu obezbede ostvarivanje svo jih ključnih interesa. 53 �U Socijalističkom savezu, organizovanom od mesne zajednice do federacije, povezuju se individualni gra đani i njihove organizacije. Ustav mu obezbeđuje važ nu ulogu u informlsanju, u Izbornom postupku i u ra spravi o skupštinskim odlukama 1 slično. Svaka orga nizacija Socijalističkog saveza ima, razume se, i sopstvenu aktivnost. Važnu ulogu u političkom sistemu Igra i Savez sindi kata. U složenom procesu usklađivanja različitih inte resa u samoj radničkoj klasi, u raznim granama de latnosti, uloga sindikata je nezamenljiva. Sindikati obezbeđuju prisustvo radnika u svakom društvenom odlučivanju počev od osnovne organizacije udruženog rada. Sindikati se povezuju po granama, ali i teritori jalno. Pored Individualnog članstva svakog radnika u SSRN, sindikalne organizacije su uključene u njega i kao kolektivni članovi na svim nivoima teritorijalno organlzovanog SSRN kao fronta svih socijalističkih organizovanih snaga. I druge društveno-političke organizacije, kao što su Savez socijalističke omladine, Savez boraca narodnooslobodilačkog rata i mnoge društvene organizacije i udruženja radnih ljudi i građana značajan su elemenat razuđenog sistema socijalističke samoupravne demokratije. Novi Ustav je društveno-političke organiza cije učinio delom delegatskog sistema, tako da i one šalju svoje delegate u posebna veća skupština (društveno-politička veća), da bi se oni Javno 1 neposred no zalagali za konkretna rešenja i za njih snosili dru štvenu odgovornost. Svojim idejno-političkim radom oni utiču na razvijanje društvene svesti i doprinose organizovanju i aktivnosti radnih ljudi i svih građana i njihovom informlsanju kako bi u donošenju odluka u svojim samoupravnim organima mogM da učestvuju ne samo s odgovarajućim znanjem već i s Jasnom po litičkom orijentacijom. Smisao rada tih političkih organizacija je baš u tome da na osnovi naučnog socijalizma, koji otkriva zako nitosti društvenog razvitka, omogućavaju sagledava nje tekućih društvenih problema u svetlu dugoročnih interesa radničke klase, napretka svoje zemlje i rav* nopravne saradnje u svetu I da tako doprinose što uspešnijem Integrisanju Individualnih I parcijalnih in teresa s dugoročnim interesima oslobađanja čoveka i rada. Dugoročno idejno i političko usmeravanje borbe za razvoj socijalističkih društvenih odnosa, podsticanje neposredne I raznovrsne aktivnosti građana i bri ga o kandldovanju aktivnih ličnosti za društvene fun54 �kcjje — to su samo neki od najvažnijih zadataka Sa veza komunista i Socijalističkog saveza. Bez njihovog kohezionog delovanja teško bi bilo razvijati razgrana te samoupravne organizme. Osnovna intencija u raz voju političkog sistema nije bilo, dakle, davanje de finitivnih odgovora na tekuće probleme društvenog razvoja, već oslobađanje inicijative radnog čoveka i razvijanje institucionalnih mehanizama za demokrat sko rešavanje društvenih protivrečnosti. U takvom si stemu radni čovek zaista može postati kovač svoje sreće. ^ Sve društveno-političke organizacije, delujući među radnim ljudima i građanima kao njihovi instrumenti, ojačale su, akciono su se osposobile i uzdigle ogro man broj političkih kadrova. želimo posebno da istaknemo učešće žena u radu društveno-političkih organizacija. U SKJ je 1977. go dine bilo 1 624 000 članova (od toga više od 23 pro centa žena); u SSRNJ 14 050 000 članova (više od 40 procenata žena); u Savezu sindikata je 4 727 000 čla nova, od čega oko 34 procenta žena, što odgovara procentu žena u ukupnom broju zaposlenih; u Savezu socijalističke omladine Ima 3 710 000 omladinaca, od toga oko 40 procenata devojaka; u Savezu boraca ima 1 045 000 članova, od toga oko 30 procenata žena. Za svim 'ovim brojkama znatno zaostaju brojke o ženama u rukovodećim i izvršnim organima ovih organizacija. O nekim rezultatim a razvoja Za tri i po decenije posleratnog razvoja ostvareni su rezultati za kakve je u većini drugih zemalja bilo po trebno mnogo više vremena. U periodu od 1947. do 1978. godine društveni proizvod je rastao po prosečnoj godišnjoj stopi od 6,2 odsto (po fiksnim cenama), što znači povećanje po stanovniku za više od četiri pu ta. Dok je društveni proizvod 1939. godine bio za 30 procenata ispod svetskog prošeka, on danas iznosi oko 34 procenta iznad tog prošeka. Visok porast društvenog proizvoda omogućio je sna žan rast društvenog sektora privrede. Društvena svo jina na sredstva za proizvodnju bila je jedan od zna čajnih uslova dinamičnog rasta industrije. Godine 1978. industrijska proizvodnja bila je 15 puta veća nego 1947. godine s prosečnom godišnjom stopom ra sta od preko 9 odeto. Planskom orijentacijom na in55 �dustri jal izaći ju prevaziđena je izrazito agrama struk tura privrede i stanovništva. Krupne promene odigrale su se i u poljoprivredi. Po ljoprivredna proizvodnja je bila 1978. godine 2,6 pu ta veća nego 1947. godine. Poljoprivredno stanovniš tvo se u ukupnom stanovništvu smanjilo posle rata od 77 odsto na oko 30 odsto. Dinamični privredni raz vitak omogućio Je brži rast ukupne zaposlenosti. Broj zaposlenih povećao se 6 puta u odnosu na predratni period. Godine 1978. bilo je pet i po miliona zapos lenih (od toga 34 odsto žena). Merama socijalne politike na svim sektorima je izvr šena bitna preraspodela potrošnih fondova u korist radničke klase, radnih ljudi i sitnog seljaštva. Time su znatno poboljšani životni uslovi najvećeg dela sta novništva. Životni standard se u svakom pogledu zna tno poboljšao. Od 1947. do 1977. godine izgrađeno je oko 2,7 miliona novih stanova, a obnovljeno oko milion postojećih stanova. Prosečna stambena površina po stanovniku povećala se od 9 m2 na 14,1 m2. Pre rata se u samo 20 procenata stanova koristila elek trična energija, a 1977. godine u oko 89 procenata. Osnovnom zdravstvenom zaštitom obuhvaćeno je celokupno stanovništvo. Mnoge zarazne bolesti su iskorenjene ili osetno suzbijene. Znatno je smanjena opšta stopa smrtnosti, osoibito odojčadi. Broj 'lekara se po većao više od četiri puta. Prosečni životni vek muš karaca produžen je od 49 (1948) na 67 (1978) godina, a žena od 53 na 72 godine. Socijalno osiguranje, koje osim zdravstvenog obuhvata i penzijsko-invalidsko osiguranje, izvanredno se razvilo. Broj korisnika pen zija je sedam puta veći nego u prvim posleratnim godinama. Nepismenost je osetno smanjena. Osmogodišnjim obaveznim školovanjem obuhvaćeno je već 95 odsto dece odgovarajućeg uzrasta, školovanje nastavlja oko 90 odsto svršenih učenika osnovnih škola I oko dve trećine svršenih učenika srednjih škola. Podizanju kulturnog nivoa stanovništva doprinose mnogobrojne ustanove u oblasti kulture, izdavačka delatnost, radio i televizija. Godine 1977. radile su 191 radlo-stanica i osam televizijskih stanica, a na tri do maćinstva dolazila su dva televizijska prijemnika. Pro grami radija I televizije, štampa i izdavačka delatnost i delatnost kulturnih institucija ostvaruju se na svim jezicima naroda i narodnosti Jugoslavije. Lična potrošnja je rasla naročito posle 1956. godine. Pre toga Je bila ograničena nedovoljnim materijalnim 56 �mogućnostima i politikom većih izdvajanja narodnog, dohotka za investicije za ubrzanje privrednog razvoy ja. Udeo lične potrošnje dostigao je 1976. godine 54 odsto društvenog proizvoda. Zajedno s delom društve nog proizvoda koji stanovništvo zajednički troši u ok viru društvenih službi, za potrebe stanovništva koristi se oko 64 odsto društvenog proizvoda. Povećanje nivoa lične potrošnje odrazilo se i na pro mene u njenoj strukturi. Tako se učešće ishrane u njoj smanjilo od oko 54 odsto 1952. godine na oko 39 odsto 1973. godine. Smanjenjem učešća ishrane u porodičnom budžetu povećano je učešće rashoda za druge namene koje su karakteristične za viši nivo ži votnog standarda. Porasla je potrošnja industrijskih proizvoda — električne energije 33 puta, sapuna 8 puta, tkanina 4 puta, obuće 26 puta itd. Sve veći broj domaćinstava ima savremene tehničke aparate za do maćinstvo i automobile. Godine 1977. svako treće do maćinstvo imalo je automobil. Na 100 domaćinstava dolazilo je 1973. godine 60,7 električnih štednjaka, 34,9 mašina za pranje rublja, 52,1 televizora i 17,6 registrovanih automobila. Moglo bi se nabrojati još promena u materijalnim us lovima života, koje nisu samo kvantitativne. A one su imale veliki uticaj na život svih ljudi, posebno na menjanje uslova života žena. Treba ipak napomenuti da smo napred naveli prošeke za celu zemlju ne upušta jući se u velike regionalne razlike u pogledu svih tih pokazatelja. Ti pokazatelji potvrđuju da se teško sav ladava nasleđena zaostalost, jer je i pored tako dina mičnog razvoja kakav je bio u posleratnom periodu, Jugoslavija još uvek zemlja u razvoju. Međutim, bitno je da se > u najnerazvijenijim delovima zemlje »led po i čeo topiti« i da se oni ubrzano razvijaju. Takav društveni razvitak bio je povezan s odlučnošću da se mobilišu sopstvene snage, svi ljudski i prirod ni potencijali. S osloncem na revolucionarni polet bo raca za oslobođenje, na ubeđenje širokih slojeva na roda da se rukovodeće društvene snage iskreno zala žu za to da plodovi rada pripadnu onima koji ih stva raju, postignuto je masovno učešće naroda, a time su postignuti i značajni rezultati u obnovi ratom opu stošene zemlje i u njenom materijalnom i društve nom razvoju. Kao saveznička i ratom razorena zemIja, Jugoslavija je dobijala za posleratnu obnovu i iz gradnju izvesnu materijalnu pomoć razvijenih zemalja i međunarodnih organizacija. Međutim, bez mobilizaci je sopstvenih snaga tu pomoć ne bi mogla efikasno 57 �iskoristiti niti sačuvati svoju nezavisnost i odolevati jakim političkim, ekonomskim 1 drugim pritiscima ko jima je bila izložena. Teško nasleđe prošlosti, ratna razaranja I spoljnl pri tisci stvarali su teškoće, ali su Istovremeno jačali i odlučnost da se ostane na putu revolucionarnih druš tvenih pramena u korist novog života radničke klase, svih radnih ljudi, čoveka — pojedinca I svih naroda i narodnosti, kao i odlučnost da se u međunarodnoj za jednici obezbede uslovi za potpunu afirmaciju držav nog suvereniteta i ravnopravne saradnje preko pokre ta nesvrstanih zemalja. Iz međusobnog dejstva smelog rukovođenja socijalis tičkom izgradnjom, masovnog poleta i inicijative, ko joj su novi socijalistički odnosi maksimalno otvarali prostor; neprestanog prilagođavanja ekonomskog i po litičkog sistema povećanim proizvodnim snagama ze mlje i povezivanja materijalnog I društvenog razvoja, rezultirali su uspesi. Jugoslavija se uvrstila među de set zemalja koje su posle drugog svetskog rata ima le najbrži razvoj u svetu i istovremeno dala značajan prilog borbi za nove, pravednije odnose u svetu. 58 �Teorijske osnove procesa emancipacije žena Teorija o ravnopravnosti svih ljudi bez obzira na na cionalnost, jezik, pol i veroispovest, dobljala je u to ku NOB-a i socijalističke revolucije svoju praktičnu primenu. Političkom i oružanom borbom i dekretima nove vlasti do temelja je bila srušena pravna zgrada svake diskriminacije, pa je tako bila stvorena osnova za izgradnju novih društvenih i međuljudskih odnosa. U kasniji društveno-ekonomski i politički razvitak zemlje bila je na svim etapama uključena i borba za ravnopravnost polova. U izgradnji društva koje je svo je postojanje zasnivalo na ukidanju eksploatacije čoveka od strane čoveka, na ukidanju svake diskrimina cije među ljudima na bilo kojoj osnovi, princip o rav nopravnosti žena morao je biti svuda prisutan. O teorijskim osnovama društvene akcije U izgrađivanju idejne osnove procesa emancipacije žena i afirmacije pune ravnopravnosti polova, u Jugo slaviji se polazilo od zakonitosti društvenog razvitka koje su utvrdili klasici marksizma. Marks, Engels, Lenjin i drugi u svojim delima su o tkrili uzroke nastan ka klasnog društva i u isto vreme ukazali na opšte zakonitosti likvidacije klasne eksploatacije. U tom okviru oni su ukazali na okolnosti koje su prouzroko vale diskriminaciju žena, da bi radnička klasa svake zemlje, polazeći, razume se, od stanja u svojoj zemlji, u izgradnji socijalizma ostvarivala odnose ravnoprav nosti između žena i muškaraca kao bitnu humanu sadržinu novih društvenih i međuljudskih odnosa. Kad su klasici naučnog socijalizma proučavali uzroke Istorijski nastale diskriminacije žena oni nisu zanema rili ni specifičnu ibiološku funkciju žene. Ta njena funkcija je prouzrokovala prvu podelu rada među po lovima, ali ta podela rada još nije značila potčlnjavanje. U razvitku klasnog društva s nastankom privat nog vlasništva na sredstva za proizvodnju nastao Je I patrijarhalni oblik porodice, u kojoj Je žena s obzi rom na svoju ulogu u biološkoj reprodukciji sve više gubila ravnopravnost i sve više postajala u šuštini deo privatne svojine. Interesi privatnog vlasništva su vremenom preovladali u svim ljudskim odnosima. Za to ni za ukidanje podređenog položaja žene u društvu 59 �i porodici nije dovoljno samo pravno izjednačavanje polova. To će, kako Ističe Fridrih Engels u svom delu Poreklo porodice, privatne svojine i države, tek razot kriti pravu suštinu potčinjenosti žene. Engels ukazuje na to da će se posle pravnog izjednačavanja polova: » ... pokazati da je za oslobođenje žena prvi preduslov ponovno uvođenje ženskog rada u javnu radinost, a da ovo, opet, iziskuje uklanjanje svojstva inokosne porodice kao društvene privredne jedinice«. Oslobo đenje žene i potpunu ravnopravnost polova teoretiča ri socijalizma su povezivali s razvitkom proizvodnih odnosa na osnovu društvene svojine i takvog politič kog sistema u kojem će država od vlasti nad ljudima postati instrumenat radnih ljudi za menjanje društve nih odnosa I za ostvarivanje osnovnih čovekovih prava. Treba pomenuti posebnu aktuelnost Englesovog upo zorenja da odnosi među ljudima u porodici — dakle u »proizvodnji ljudi« — zajedno s odnosima u proiz vodnji sredstava za obnavljanje vlastitog života i za zadovoljavanje novih potreba spadaju u odlučujuće fa ktore društvenog razvitka. Klasici marksizma kažu da se »proizvodnja ljudi« vrši u istorljski i društveno uslovljenom obliku, jer je to istovremeno prirodni i društveni odnos. Samo u prakomunizmu je to bio je dinstven društveni odnos, u kojem su ljudi proizvo deći za svoj život »proizvodili« i druge ljude. Kasnije je porodica kao oblik proizvodnje ljudi postala podre đena vlasniku sredstava za proizvodnju i tako su I norme porodičnih odnosa izražavale interese čuvanja privatnog vlasništva (npr. proganjanje vanbračne dece i slično). Zato su klasici marksizma govorili da ne postoji opšti, za sva društva važeći pojam porodice, već da porodične odnose treba izučavati u konkret nom društvu. Termin »porodica« se u naučnom socijalizmu ne upo trebljava za označavanje svih oblika u kojima se u raznim društvima vrši »proizvodnja ljudi«. Obično se pod »porodicom« podrazumeva patrijarhatska porodi ca koja preovlađuje u civillzovanom svetu. Taj oblik porodice je nastao Istorljski na osnovu privatne svoji ne I obezbedlo je vlasniku sva prava u odnosu na ostale članove porodice. Rad i drugi oblici doprinosa porodičnoj zajednici postaju podređeni vlasniku, koji »vlada« s pozicije svojine na rad i na »svoju« poro dicu. Saznanje o međusobnoj uslovljenosti i povezanosti nastanka privatne svojine na sredstva za proizvodnju i s njom povezanih klasnih odnosa proizvodnje, patri 60 �jarhalne porodice i države omogućava revolucionar nim snagama da ovladavaju procesima u kojima će se ukidati eksploatacija rada, diskriminacija žena i država kao instrumenat klasne vladavine nad ljudima. Stvaralačka primena marksističkog saznanja da je proizvodnja ljudi odnosno biološka reprodukcija sas tavni deo celokupne društvene reprodukcije dobija praktičnu afirmaciju u sistemu društvene svojine I samoupravljanja. Time počinje proces u kojem će se sve vrste proizvodnje (za vlastiti život, za proširiva nje materijalne i biološke osnove društva) ponovo spojiti u jedinstven društveni odnos. To je suština slobodne asocijacije proizvođača kao programskog ci lja komunističkog društva. U takvoj asocijaciji će se prirodni, proizvodni i društveni odnosi među ljudima, bez obzira za pol, usklađivati bez eksploatacije i pod ređivanja. U radu i samoupravljanju će se prevazilaziti suprotnosti između individualnih i društvenih in teresa i potreba; nastajaće nove humane vrednosti. Uključivanje žena u društveni proizvodni rad izvan po rodičnog gazdinstva i ukidanje privatnog vlasništva sve više transformišu porodične odnose u pravcu ne stajanja porodice kao privredne jedinice i podruštvljavanja domaćičkih i porodičnih funkcija. Učešće u društvenoj proizvodnji će svakom članu društva stvo riti usiove za ekonomsku samostalnost. Time za kla sno društvo tipičan podređeni položaj članova porodi ce privatnog vlasnika, posebno žene, gubi svoju ma terijalnu podlogu. Time se uslovi za ukidanje uzroka diskriminacije žena mogu stvoriti u procesu socijalis tičkog preobražaja celog društva, pri čemu Je prvi c ilj oslobođenje rada i ljudske ličnosti. U tom preobraža ju menjaju se dosadašnje uloge obaju polova. Uloga muškarca i žene u društvu treba sve više da se iz jednačava. Razlike o zapošljavanju ne bi smele da za vise od pola, već od znanja, prirodnih osobina i sklo nosti. Prema tome, oslobođenje žene Je sastavni deo socijalističke revolucije i socijalističke društvene Iz gradnje, to Je njihova zakonitost. Ali ni socijalistička revolucija ni izgradnja eocijalističkog društva nisu sti hijski procesi. U zakonitosti razvitka socijalizma spa da I svesno rukovođenje procesom društvenih prome na. Afirmacija žena kao ravnopravnih stvaralačkih lič nosti podrazumeva I podatiče pramenu bračnih i po rodičnih odnosa. TI odnosi nisu dati Jednom zauvek kao »prirodni«. Oni se menjaju, kao što Je već reče no, zavisno od stepena razvitka proizvodnih snaga, vladajućlh proizvodnih odnosa I na toj osnovi Izgrađe61 �nog pravnog sistema, morala, sistema vrednosti I stepena svesti. Savremena Industrijalizacija I tehnologija same ukida ju podelu rada prema polu kao anahroničnu. žena po staje sve aktivnija u ekonomici, dok se ranija briga o članovima porodice odnosno domaćinstva koju su vo dili samo njegovi ženski članovi prenosi delom na ustanove i servise odnosno na pomoć aparata za do maćinstvo, tzv. »belu tehniku« i tako se smanjuje I deli među svim članovima domaćinstva. Socijalističko društvo taj proces svesno prihvata I podstiče da bi radni ljudi u zajedništvu i solidarnosti obezbedill sebi bolji život, organizovali deci obrazova nje, ishranu, zdravstvenu zaštitu i slično, dakle sve ono što je nekad bila uglavnom funkcija porodice. Društvena organizacija tih delatnosti ne može se koncipirati samo kao -pomoć ženi«. Korišćenje savremenih znanja i tehnologije doprinosi dubljim struk turalnim promenama u privredi i u društvu. Odgova rajuće društvene službe mogu se uspostaviti samo u okviru razvoja cele zemlje uz maksimalno učešće svih ljudi kao aktera razvoja i korisnika njegovih dostignu ća. Međutim, i onda kada još nisu stvoreni svi uslovi za novi društveni položaj žene za podru žtvljavagja .domaćinstva, žena neposredno učestvuje u menjanju eko nomskih I društvenih odnosa. Pod uticajem materijal ne nužde, ali i iz svog svesnog opredeljenja, žene po staju zajedno s naprednim, revolucionarnim muškar cima i same faktori promena. Borba za duboke druš tvene promene je sastavni deo borbe radničke klase za oslobođenje rada, za ovladavanje cellnom društve ne reprodukcije od strane radnih ljudi. Zbog toga to i ne može biti nikakva borba žene protiv muškarca, borba Između polova. A li teški recidivi patrijarhalnog^ mentaliteta ne žive samo kod muškaraca. To Je težak j balast I u ženskim glavama. Naučni socijalizam upozorava na potrebu borbe protiv skretanja na stranputicu odnosno na borbu Između žene I muškarca. I najzad, svest Je određena bićem, objektivnim uslovima živo ta, a ne obrnuto, pa se promenama materijalnih dru štvenih uslova života I rada mogu postaviti čvrsti te melji za nove vrednosti, za novu etiku. Jedna od osnovnih teza naučnog socijalizma sastoji se u tome da su za čovekovu emancipaciju od odlu čujućeg značaja njegov položaj u procesu rada, nje gov društveni položaj I njegovi odnosi s drugim lju dima u proizvodnji i raspodeli J u upravljanju druš62 �tvom. U tom okviru borba za ostvarivanje ravnoprav nosti muškaraca i žena, borba za promenu njihove svesti u znatnoj meri gubi smisao borbe za »jednaka prava«, a postaje sastavni deo borbe za oslobođenje čoveka i njegovog rada. Ona je uslovljena procesima I rezultatima te borbe, koja teče na svim područjima od ekonomskog, političkog do kulturnog, naučnog, moralnog preobražaja. Stvaralačka prim ena m arksizm a Kao što su jugoslovenski komunisti u toku narodnooslobodilačke borbe povezivali uspeh te borbe s pu nim učešćem žena u pokretu, oni su takođe bili ubeđeni da je i uspeh socijalističke izgradnje uslovljen punim učešćem žena. U posleratnoj, mirnodopskoj iz gradnji zemlje pokazalo se da je potrebno da se u dužem procesu političkim ubeđivanjem i prevaspitavanjem prevaziđu mnoge predrasude i zaostalost, ko je su se u ratnim naporima bile pritajile u glavama ljudi. Da bi se one iskorenile u prvom redu je bilo nužno da se prevaziđe zaostalost zemlje, da se me njaju uslovi života, koji su uzrok stalne reprodukcije zaostale svesti i muškarca i žene s obzirom na poz natu činjenicu da biće određuje svest. Emancipaciju žene prvenstveno je podsticala opšta orijentacija na ubrzani razvitak zemlje i na socijalis tičko samoupravljanje. A li prevazilaženje vekovne po đete rada prema polu zahteva I posebnu akciju. Za područja rada žene smatrali su se domaćinstvo, mate rinstvo I briga o porodici. To područje se vlše-manje cenilo kao važan deo društvene reprodukcije, ali i kao ustaljen način ličnog i društvenog života. Indus trijalizacija je taj problem Još više zaoštrila Jer se smatralo da žena u Industriji dobi ja novo radno mesto, pored svog dotadašnjeg radnog mesta. Pošto su mnoge okolnosti prikrivale suštinu položaja žene u društvu, za podsticanje procesa oslobađanja žene bl'la je potrebna svakodnevna akcija u okviru opšte bor be radničke klase za društveno rešavanje konflikta između rada I materinstva. Pored opšteg razvitka ze mlje, koji Je omogućio ubrzano uključivanje žena u društvenu privredu, od odlučujućeg značaja su bili programski stavovi idejno-političkog karaktera I akci ja vodećih političkih snaga, pre svega Saveza komu nista. O tome 8vedoče dokumenti svih kongresa I mnogih konferencija SKJ. Sada važeći Program SKJ koji je donesen na VII kongresu 1958. godine u tom 63 �pogledu je jasan I Izričit. Rešavanje uočenih proble ma u ovoj oblasti može se smatrati programom za budućnost, što samo potvrđuje činjenicu da u borbi za emancipaciju žena ne može biti odvojenih, izuzet nih uspeha, jer je to sastavni deo složenog društveno-ekonomskog procesa oslobađanja rada. Programski stavovi SKJ upozoravaju na humanističko značenje borbe za ravnopravnost polova kao važne poluge u borbi za nove međuljudske odnose i za duboke struk turalne promene u društvu. U poglavlju Programa SKJ koje govori o društvenoj ulozi i idejnim osnovama SKJ ovako se razmatra pro blem ravnopravnosti žena: »Borba za svestranu afirmaciju i razvitak ličnosti, borba za najšire, aktivno učešće radnih ljudi u uprav ljanju društvenim životom iziskuje dalje razvijanje idejno-političkog i opštevaspitnog rada na uklanjanju ostataka neravnopravnih odnosa među ljudima uopšte i posebno između muškarca i žene. Problem rav nopravnosti žene u Jugoslaviji nije više politički pro blem niti problem pravnog položaja žene u društvu, on je uglavnom ostao problem ekonomske nerazvije nosti, primitivizma, religioznih shvatanja i drugih kon zervativnih predrasuda, privatnosvojinskog odnosa, koji još dejstvuje na život u porodici. Zaostalo doma ćinstvo i postojeći materijalni problemi porodice spu tavaju ženu da bi mogla uzeti punog učešća u eko nomskom I društvenom životu zemlje, stvaraju konflikt Između njene uloge u društvu i domaćinstvu. Zaosta lo domaćinstvo sputava < sve ostale članove porodi 1 ce u njihovoj društvenoj aktivnosti. Ovi problemi se naročito zaoštravaju s brzom Indu strijalizacijom zemlje i s promenom socijalne struk ture stanovništva. Materijalni razvitak zemlje Istovre meno pruža mogućnosti za stvaranje tehničke baze za podruštvljavanje službi namenjenih problemima do maćinstva, čime treba da se razrešl konflikt Između učešća žene u društvenom životu i njenog položaja u porodici, kao i da podigne životni standard svih čla nova porodice. U konkretnom rešavanju tih zadataka važnu ulogu Ig raju organi društvenog upravljanja u komunama, na ročito stambene zajednice1 ), kao i društvene organi 0 zacije. Komunisti u tim organima i organizacijama treba da se bore za stvaranje uslova potrebnih za uspešan ra zvitak porodice, koji se već danas mogu ostvariti, na,0) 64 Sada su to mesne zajednice. �ročito na području stambene izgradnje, izgradnje mre že raznovrsnih dečjih ustanova u okviru privrednih organizacija i stambenih zajednica, osnivanjem komu nalnih uslužnih ustanova i slično, a sve će to doprino siti stvarnoj ravnopravnosti žene i muškarca i njiho vom učešću u javnom životu kao ravnopravnih građana. Na idejno-poJitičkom planu komunisti vode i vodiće borbu protiv onih nakaradnih idejnih i moralnih shvatanja koja pod pseudorevolucionarnom frazom o ruše nju klasnog morala u stvari propagiraju amoralnost u odnosima između polova.« Program SKJ dalje, govori « o problemima promena u porodici, o podruštvljavanju njenih funkcija, o komp leksnosti ostvarivajna ravnopravnosti polova u soci jalističkoj izgradnji. U okviru programskih stavova o privrednoj, socijalnoj i prosvetnoj politici nalazi se i stav o položaju poro dice, koji glasi: f»Ukidanjem patrijarhalnog bračnog i porodičnog zako nodavstva, uvođenjem društvene zaštite i pomoći po rodici, stvaranjem materijalnih i drugih uslova za eko nomsko osamostaljivanje žene, razvijanjem raznih us tanova za pomoć porodici u negovanju i vaspitanju dece, stvaranjem društvene tehničke baze domaćin stva i time oslobađanjem porodice od pritiska zaos talog domaćinstva, u socijalističkom društvu daje se nova podloga bračnim i porodičnim odnosima, novom moralu u ličnim odnosima, vraćanju čoveka njegovoj pravoj ljudskoj prirodi bez iskorišćavanja i ponižavanja drugog. Istovremeno kad se porodica oslobađa od robovanja zaostalom domaćinstvu ona produbljuje, obogaćuje i jača svoje unutrašnje ljudske odnose I predstavlja izvor lične sreće svojih članova. Bez prinude privatnovlasničkog društva, kao I društvenih predrasuda koje se s njima povezuju, radni ljudi slobodno zasni vaju svoj bračni i porodični život na međusobnoj lju bavi, drugarstvu i poštovanju i na ljubavi prema svo joj deci. Prom ena bračnih i porodičnih odnosa je istorijski pro ces u kome treba savlađivati objektivne, materijalne prepreke, kao i zaostale navike, predrasude i shvatanja, koji su na području ovih odnose naročito duboko ukorenjenl. Brzi tempo industrijalizacije I promena strukture stanovništva, nagli razvoj I porast gradova, doselja vanje seoskog stanovništva, posebno omladine, u gradove, nedostatak I prenaseljenost stanova I slabo 68 �razvijene komunalne službe, promena porodičnih od nosa — stvorili su i dalje stvaraju nove lične i po rodične probleme i probleme adaptacije na nove us love i nov način života, negativne socijalne pojave I slično. Savez komunista Jugoslavije uočava duboke procese koji se odigravaju u porodici, njene potrebe i njene mogućnosti, imajući stalno u vidu da subjektivnim snagama i stvaranjem materijalnih uslova, a naročito u okviru komuna i stambenih zajednica, treba ubrza ti proces oslobađanja porodice od tereta tehnički za ostalog domaćinstva uporedo s opštim materijalnim razvitkom zemlje. Jedan od najvažnijih problema u ovom kompleksu je ste razvijanje društvene brige za decu. Ne umanjuju ći ulogu porodice u vaspitanju dece, koja je nezamenIjiva, Savez komunista će se zalagati da se i ubudu će razvijaju najširi oblici društvene brige za decu koji će pružati i ono što u vaspitanju dece porodica, svedena na roditelje i decu, naročito ako je majka zaposlena, detetu ne može da pruži. U interesu je 1 porodice i društva stvaranje najrazličitijih dečjih us tanova i mreže objekata za zabavu i razonodu, sport skih terena i slično, u kojima će deca provoditi deo dana i koji će im pružiti kolektivni život i društveno vaspitanje. Neposredno angažovanje roditelja u ra zvij janju društvene brige za decu, njihovo učešće u or ganima upravljanja svih ustanova za decu, omogućuju da se najbolje sagledaju mogućnosti i potrebe poro dice i istovremeno ostvari jedinstvo društvenog I po rodičnog vaspitanja. U procesu dubokih promena porodičnih odnosa u ko jima se nalazimo neizbežni su unutrašnji sukobi. Oni dovode do Individualnih problema I teškoća, koji po nekad poprimaju karakter društvenih pojava (razvodi brakova, vanbračna deca 1 si.). Socijalna zaštita treba da prilazi Individualnoj Intervenciji I pomoći u sva kom pojedinačnom slučaju gde poremećeni porodični odnosi dovode do socijalnih problema...« Idejno-polltlčko osvešćlvanje u pogledu pravaca druš tvene akcije za definitivnu likvidaciju svih vrsta dis kriminacije izuzetno Je važno u razvitku samoupravlja nja, u kojem radnici i radni ljudi odlučuju o društve nim poslovima u velikom broju samoupravnih organa. Kompleksnost promena koje treba izvršiti na putu k potpunoj ravnopravnosti žena i muškaraca iziskuje ne prekidna idejna 1 politička razjašnjavanja ne samo u vidu načelnog teoretskog osveti javanja klasne suštine 66 �diskriminacije I naglašavanja nužnosti borbe socijalis tičkog društva za ravnopravnost polova kao sastavnog dela emancipacije ljudske ličnosti već I daljeg razra đivanja otvorenih pitanja i traženja odgovora na ta pitanja u toku ostvarivanja novih odnosa. Naime, izvesna pitanja koja izgledaju načelno razjašnjena i la ko rešiva, u praksi traže produbljivanje teorije i po seban istraživački rad, kao, npr., problem uloge bio loške reprodukcije u celokupnoj društvenoj reproduk ciji, odnosno pitanje koji načelan stav o tome ugradi ti u ekonomski sistem, zatim, kakvim konkretnim merama pratiti transformaciju porodice da bi ona bila najbezbolnija i slično. U vezi s učešćem žena u politici, analiza društvenog položaja žena u razvoju samoupravljanja je pokazala da tradicionalni kriterijum po kojem se položaj žena u društvu meri po dosadašnjem položaju muškaraca ne daje pravu sliku stanja stvari niti upućuje na ot krivanje svih razloga iz kojih zaostaje učešće žena u izbornim telima i na izvršnim funkcijama, žene, kao i muškarci, nisu homogena društvena struktura, pa zato u analizi uzroka zaostajanja žena u odlučivanju za njihovim učešćem u radu pažnju treba usmeriti na ispitivanje sistema društvenih institucija, koje ne obezbeđuju dovoljno prostora za veći uticaj osnovnih nosilaca razvitka, tj. radničke klase i radnih ljudi se la i grada. Predstavnički oblici političkog odlučivanja, kao što smo već pokazali, nisu više davali prostora povećanim potrebama da samoupravljači neposredno odlučuju, da izražavaju svoje interese, da Ispoljavaju svoje znanje, daju inicijativu i da to ugrade u toko ve društvenog razvoja. Zbog toga je bilo potrebno okrenuti se problemima daljeg razvijanja političkog sistema socijalističkog samoupravljanja. I pored izvesnih pozitivnih dostignuća, sistem predstavničke demokratlje zadržava političko odlučivanje u krugu iza branih političkih predstavnika, »profesionalnih p o liti čara«. U takvim okolnostima radnici u neposrednoj proizvodnji, kao I radne žene, bili su suočeni s dile mom da prestanu biti radnici u svojoj profesiji da bi se mogli baviti politikom 1 upravljanjem. Žene su, po red toga, morale da se odriču stvaranja porodice ili da stalno nose breme odgovornosti na dvema stra nama da bi mogle u punoj merl učestvovati u p o liti čkom životu. Podaci o neadekvatnom broju žena na političkim funkcijama upućivali su na traženje uzroka manje u ženama, a više u institucijama političkog si stema. Pored toga što su od radničke klase delom Još bili otuđeni plodovi rada 1 mogućnost odlučivanja 67 �o društvenim poslovima, žene su bile potiskivane I iz drugih razloga. Ostvarivanje »Jednakih prava« žene na radu i u društvu otežavaju nejednaki usiovi živo ta u porodici, stara podela rada, stare obaveze u do maćinstvu. Rešenje konflikta između tih dvaju podru čja nije samo u ravnomernoj podeli poslova na sve članove porodice u Individualnom domaćinstvu. Rešenja koja će zadovoljiti sve članove porodice treba tražiti na putu na koji ukazuje naučni socijalizam, na ime da većinu tih poslova treba pretvoriti u grane ja vnog, društvenog rada. Transformacija individualne po rodice u smislu podržavljenja i podruštvljenja nekih njenih funkcija vrši se u raznim oblicima u ćelom savremenom svetu. Ona je ubrzana zapošljavanjem žena i borbom za njihovu ravnopravnost. Ali se i tu pred pobornike socijalističkog samoupravljanja posta vlja pitanje ko je nosilac procesa podruštvljavanja. »Državno« rešavanje konflikta između savremenih sredstava za proizvodnju i zastarelih, anahroničnih društvenih i porodičnih odnosa može samo delimično zadovoljiti, jer traženje rešenja finansiranjem iz državnog budžeta vodi otuđivanju dela dohotka od proizvođača odnosno otuđivanju društvene brige o de ci od roditelja i radnih ljudi. Ima rezonovanja da su za dobrobit dece odgovorni državni organi; time se od ljudi otuđuje i osećanje neposredne međusobne zavisnosti i solidarnosti i slabi njihova inicijativa za korišćenje raznih mogućnosti za humana, a istovre meno i realna rešenja. Nije slučajno što su se u našem društvu, uporedo s resavanjem fundamentalnih pitanja uloge radničke klase, države i Partije, vodile i rasprave o raznim naoko beznačajnim vidovima položaja žene, rasprave koje su ukazivale na specifičnosti i kompleksnost društvene situacije. Da bi se osvojila budućnost, »ko ja pripada radniku i ženi« (A. Bebel), revolucionarna akcija je morala reagovati i na te na Izgled marginal ne pojave. Dovoljno je ukazati na diskusije o ulozi države u zaštiti braka i porodice, o ličnim Imenima i matičnim knjigama, o funkciji dečjeg dodatka, o dru štvenoj zaštiti dece, o pobačaju I planiranju porodice, o populacionoj politici, o oporezivanju porodičnog do hotka, o plati za domaćice, o noćnom radu i o zašti ti na radu, o penzijskom sistem u... U tim rasprava ma često su se ispoijavale idejne nejasnoće i merile se snage raznih tendencija, koje inače prate socija listički razvitak. Birokratsko-etatistička shvatanjia o potrebi ječe držav ne intervencije I malograđanski liberalizam zagovara68 �1 su stihijski tok stvari i podržavali konzervativizam u 1 pogledu položaja žene. Svaki put kad bi izostala dru štvena akcija za rešavanje protlvrečnosti na putu stvaranja novih samoupravijačkih društvenih i ljuds kih odnosa rasle su težnje za jačanjem vlasti nad ljudima u ime »viših«, nacionalističkih ili tehnokratskih ciljeva. I sa stanovišta ravnopravnosti polova trebalo je ukazivati na prave probleme društveno-ekonomsklh i političkih odnosa I ubrzavati razvijanje sa moupravljanja. U nekim aspektima ostvarivanja ravnopravnosti polo va traže se konkretniji odgovori na osnovu m arksisti čke nauke i društvene prakse jugoslovenskog socija lističkog puta. Savez komunista Jugoslavije kao po bornik povezivanja teorije s praksom omogućavao je neprekidnu analizu i preispitivanje efekata određene društvene politike da bi podstakao i kritiku mera ko je su se pokazale kao neadekvatne. U idejnim i političkim smemlcama SKJ za rad na području ostvarivanja ravnopravnosti polova nije za boravljena etička i humana strana toga problema. Do kumenat XI kongresa SKJ koji je taj kongres u junu 1978. godine usvojio kao usmeravanje komunista u socijalističkom samoupravljanju, ne govori o položaju žena izdvojeno, već i o muškarcu i o ženi govori kao o stvaralačkim ljudskim ličnostima, koje mogu l tre ba da razviju svoje sposobnosti. Raspravljajući o os novnim samoupravnim zajednicama, na kojima se za sniva cela zgrada političkog sistema, taj dokumenat naročito naglašava humanost odnosa koji nastaju iz među ljudi o kojima se ne stara »svemoguća« država, nego im njihov položaj u proizvodnji i društvu omo gućava da se brinu o sebi kao ravnopravne ličnosti na osnovu sopstvenog rada odnosno solidarnosti I uzajamnosti. Na XI kongresu SKJ jugoslovenski komunisti su kao osnovu za sadašnju etapu ostvarivanja Programa SKJ usvojili smernice iz fundamentalne rasprave Edvarda Kardelja Pravci razvoja političkog sistema socijalisti čkog samoupravljanja. Teško bi se bolje mogao izloži ti Program SKJ u borbi za ljudsku sreću — što je izuzetno važno i za bolje razumevanje shvatanja SKJ o problemima koji su zajednički svim ženama i muš karcima — nego što je to učinjeno u pomenutom delu: »Sreću čoveku ne može doneti ni država, ni sistem, ni politička partija. Sreću čovek može sebi stvoriti samo on s§m. Ali ne on sam kao jedinka, nego samo �u ravnopravnim odnosima s drugim ljudima. U tim odnosima on treba samoupravno i slobodno da ovla dava svojim pojedinačnim I opštim društvenim odno sima, ali — u odgovarajućim demokratskim organiza cionim oblicima — i državom, sistemom i političkom partijom kao instrumentima njegovog sopstvenog sa moupravljanja. Avangardne snage socijalizma i socija lističko društvo, prema tome, mogu Imati samo jedan cilj — da prema mogućnostima datog istorijskog tre nutka stvaraju uslove u kojima će čovek biti što slo bodniji u takvom ličnom izražavanju i stvaranju da može — na osnovi društvene svojine na sredstva za proizvodnju — slobodno raditi I stvarati za svoju sre ću. To je samoupravljanje«1 ). 1 Nosioci političke akcije Program SKJ i rezolucije kongresš SKJ, kao i pravne norme traže još velike napore za njihovo ostvarivanje. U kompleksnoj idejnoj, političkoj, ekonomskoj i admi nistrativnoj akciji treba iskorenjivati stare odnose i predrasude, razne ponekad i skrivene oblike diskrimi nacije, i razvijanjem privrede i društvenih delatnosti stvarati materijalne mogućnosti za nove odnose. So cijalistička revolucija Je odstranjivanjem uzroka klas ne eksploatacije, pre svega privatne svojine na sred stva za proizvodnju, presekla samo izvor diskrimina cije, a zatim smo se prihvatili stvaranja novih uslova i odnosa. Akcija koju su predvideli Program SKJ i druge prog ramske odluke da bi se ubrzalo uspostavljanje ravno pravnosti polova nije u praksi bila uvek laka. Kongre si I konferencije Saveza komunista i Socijalističkog saveza radnog naroda više puta su analizirali uzroke Taosiajanja praxse za principima. Radilo se u prvom redu o objektivnim teškoćama u ekonomskom razvoju I u razvoju samoupravnih društvenih odnosa koje je trebalo savladavati. Međutim, više puta Je konstatovano da zaostajanje u praktičnom ostvarivanju ustav nih I zakonskih normi I programskih društvenih cilje va (ostvarivanje ravnopravnijeg procenta žena na polltlčko-izvršnim funkcijama, podruštvljavanja domaćin stva, širenja ustanova društvene dečje zaštite I slič no) ne proizlazi samo iz objektivnih uslova, već u ve likoj merl Izražava prakticlstička I blroknatsko-etatlsn ) E. KardelJ, Pravci razvoja upravilanja, drugo, dopunjeno str. 14. 70 političkog alatem a aocljallatlčkog Izdanje, 1C »Komunist«, Beograd �tička shvatanja nekih nosilaca odluka. Na društveni položaj žena nepovoljno je uticalo i liberalističko od* stupanje od svesnog i organizovanog usmeravanja društvenih promena. Borba protiv konzervativnih i dogmatskih, na izgled savremenih, a u suštini malo građanskih shvatanja o društvenom položaju žena, imala je veliki značaj. Reč je o promenama koje je nemoguće izvršiti samim ekonomskim rastom i koje ne mogu izostati bez nepovoljnih posledica po opšti razvitak. Isto tako je iz ranijih iskustava bilo očigled no da ove probleme nije moguće trajno rešlti držav nom intervencijom. To je moralo biti pre svega stvar društvene akcije i prakse svakog radnog čoveka, svih samoupravljača, iako je izgledalo da je to duži put. Tek je dugotrajnim naporima bilo moguće solidno iz graditi nove društvene i međuljudske odnose. Takve napore su morali i moraju i dalje organizovano ulaga ti prvenstveno oni koji su na sebi osetili šta znači eksploatacija i diskriminacija: radnička klasa i svi po tlačeni i diskriminisani, zajedno sa ženama, kojima Savez komunista pruža idejno-političku i organizacio nu podršku svojim delovanjem u svim samoupravnim i društvenim organizacijama. Socijalistički savez radnog naroda, kao što smo nag lasili, po svom karakteru je najšira politička organi zacija i ujedno jedinstveni front organizovanih socija lističkih snaga, u kojem se Savez komunista bori za svoje programske stavove. U Socijalističkom savezu se tako reći svakodnevno raspravlja o svim značajni jim političkim i društvenim pitanjima, od onih koja su važna za život ljudi u naselju, selu, opštini, do po litike koja je značajna za celu federaciju. Za praćenje raznih društveno-političkih, ekonomskih, kulturnih, hu manitarnih, međunarodnih i drugih pitanja I za nji hovo razmatranje SSRN organizuje stalna tela, komi sije, sekcije, savete itd., a zatim i javne tribine, dis kusije u štampi, na RTV i slično da bi omogućio svim zainteresovanim da učestvuju u formullsanju društvenih stavova ili predloga za rešavanje po dogo voru samih zainteresovanih, kao i da bi inicirao do govore za društvene odluke u skupštinama. Mnoga pitanja su od neposrednog značaja za ostvarivanje novog položaja žene u društvu i porodici. Vodeća te la Socijalističkog saveza u republikama i federaciji su više puta analizirala postignute rezultate I dono sila zaključke o raznim aspektima akcije za ostvariva nje ravnopravnosti polova. To je osobito često bio slučaj u toku priprema za izbore, kada se rasprav71 �IJalo i o uzrocima neadekvatnog broja žena na ruko vodećim funkcijama u politici u privredi. Želimo da ukažemo na dve sednice jugoslovenskog rukovodstva Socijalističkog saveza koje su gotovo u celini bile posvećene razmatranju problematike druš tvenog položaja žena na osnovu izveštaja i predloga iz cele zemlje. Plenarna sednica saveznog rukovodstva Socijalistič kog saveza usvojila je 1957. godine stavove koji su znatno uticali na formulacije koje su date u Programu SKJ 1958. godine. Polazilo se od konstatacije da je položaj žene u društvu elemenat društvenih odnosa, da se ti problemi ne mogu tretirati prvenstveno kao izraz zaostale svesti, da je potrebno rešavati kon kretne ekonomske i društvene probleme koji odre đuju i položaj žena i svih ljudi u društvu. Utvrđeno je da se problemi žena mogu uspešno rešavati samo u okviru opštih napora usmerenih na razvijanje soci jalističkog samoupravljanja. Rezultati koji su admini strativnim merama postignuti u korist žena bili bi kratkoročni i u suštini bi ometali dugoročni razvoj samoupravnih odnosa. Sukob s tendencijom da se od socijalističke države, a ne od udruženog rada očekuje savladavanje zaosta janja, koji je na izvestan način stalno postojao, dovo dio je do kolebanja u rešavanju konkretnih društvenih problema, a katkad i do žučnih rasprava na raznim društvenim tribinama. I u oblasti problema društvenog položaja žena bilo je nedoumica i kolebanja. Etatističko-birokratski paternalizam, malograđanska demagogi ja i el itizam takmiči ti su se u propisivanju lekova za svakodnevne probleme žene i porodice. Tu su, razume se, bile i znatne teškoće privrednog razvoja, koje su se odražavale osobito na položaj že ne. Ograničenost broja radnih mesta naročito je srna njlvala mogućnosti žena za zapošljavanje, stipendira nje, napredovanje u profesiji, a to su pratile i teško će u vezi s obezbeđlvanjem materijalne baze za po društvljavanje domaćinstva i brige o deci. Javno mnenje se kolebalo između kritikovanja majkj, koje, kako se govorilo, zanemaruju svoju decu, 1 k r ti kovanja države, koja zanemaruje majke. Profesional na orijentacija ženske omladine pretežno na »ženske pozive« ukazivala Je na to da nismo otklonili nesi gurnost u pogledu kombinovanja zapošljavanja I ma terinstva upravo usled nedovoljne dečje zaštite. Ali su svakako najdrastičniji bili pokazatelji o opadanju 72 �broja žena na političkim funkcijama u skupštinama i u političko-izvršnim organima. „A-,sve to je vodilo po stavljanju _zahteva za administrativnim pritTsRorfT u korist»Jej^ke7ravnopra vnostl«^ Zato je Socijalistički savez posle javne rasprave me đu radnim ljudima i građanima u mesnim zajednica ma i opštinama u svim republikama i pokrajinama koja je vođena 1973. godine razmatrao probleme u vezi sa samoupravljanjem. savremenim društvenim, ekonomskim i tehnološkim razvitkom i nekim aktuelnim pitanjima društvenog položaja žena. Gledišta i zaključke »0 aktuelnirru pitanjima društvenog položa ja žena« Savezna konferencija Socijalističkog saveza je u celini uključila u aktivnosti koje su razvijane uo či donošenja novog Ustava u cilju daljeg razvoja sa moupravljanja. Ona je ukazala na klasni karakter teš koća i tražila idejnu jasnost i odlučnost da bi se prevazišlo zaostajanje raznih vidova položaja žena za mogućnostima koje su do tada već bile stvorene u društvu. Savezna konferencija je ponovo naglasila da nije reč samo o zaostajanju u ostvarivanju željenog položaja žena već i o nedovoljnoj afirm aciji radničke klase kroz samoupravljanje: »Savezna konferencija SSRNJ polazi sa stanovišta da su uzroci zaostajanja u društvenom položaju žene identični s uzrocima, pojavama i slabostima koji su ozbiljno otežavali ostvarivanje interesa i uticaja rad ničke klase i radnih ljudi uopšte na celokupan druš tveni i ekonomski razvoj, a tim e i do zaostajanja sa moupravljanja u celini. Žene ne predstavljaju posebnu homogenu društvenu strukturu u socijalnom, idejnom i političkom smislu. U razlikama u njihovom položaju ogledaju se sve protivrečnosti u razvoju društveno-ekonomsklh odnosa u celini. Međutim, u odnosu na ženu to je potencira no objektivnim i subjektivnim teškoćama u prevazi laženju konzervativnih i malograđanskih shvatanja. U položaju žene posebno se ispoljavaju I protivrečno sti reprodukcije stare podele rada. One se ogledaju u tome što veliki broj žena ostaje van proizvodnog ra da -M na nlskoproduktivnom radu — što postaje i zna l čajan elemenat produbljivanja socijalnih razlika; za tim u tome što se mnogi poslovi u porodici i doma ćinstvu tretiraju kao isključivo ženski, iako u porodi čnim odnosima nastaju promene stupanjem žene na rad van kuće I u društveni život.«1 ) 2 ta) «2ena danas«, 1973. br. 2T1. 73 �Borba za razvijanje samoupravljanja i učešće svih građana u odlučivanju o društvenim poslovima bila je tesno povezana s prevazilaženjem birokratsko-tehnokratskog zatvaranja politike u uske, u stvari povlašćene krugove, koji obično izražavaju paternalističku brigu za čoveka, a istovremeno mu onemogućavaju da postane tvorac svog društvenog položaja, da razvija sve svoje stvaralačke sposobnosti i da preuzme svo ja prava I svoje društvene odgovornosti. Zalaganje svih progresivnih društvenih snaga, a ne samo žena, da se prevlada patrijarhalni paternalistički odnos pre ma porodičnom i društvenom položaju žena postalo je jedno od središnih strategijskih pitanja borbe za razvijanje socijalističkog samoupravljanja: hoće li ra dnik biti subjekt ili objekt državne brige? Dilemu je konačno razrešio novi Ustav 1974. godine. Novi Ustav SFRJ, X i XI kongres SKJ nedvosmisleno su na već davno označenim putevima borbe za oslo bođenje čoveka i rada, ozakonili ravnopravni položaj svakog radnog čoveka u odlučivanju o sredstvima, us lovima I plodovima rada. Na toj osnovi je zatim iz rastao delegatski sistem, koji omogućava da se raz novrsni tzv. »ženski problemi«, a u stvari ozbiljni dru štveni problemi, svakodnevno ugrađuju u procese odlučivanja o životnim društvenim problemima. Tako su programski stavovi sazreli do ustavnih normi. Us tavno načelo da je rad osnova društvenog položaja čoveka dobija punu važnost, a neposredno poveziva nje rada s upravljanjem preko delegatskog sistema vodi prevazilaženju protivrečnosti i u položaju žena kao majki, radnica i građanki. U junu 1980. godine Predsednlštvo CK SKJ ponovo Ističe nužnost svesne političke i Idejne borbe protiv svega onoga što sprečava ostvarivanje potpune ravno pravnosti žena I muškaraca u jugoslovenskom društvu I o tome donosi posebne »Zaključke o zadacima Sa veza komunista na daljem unapređivanju društvenog položaja I uloge žene danas«. Analizirajući raskorak Između uloge žena u celokupnoj društvenoj reproduk ciji i zaostajanja njihovog učešća u procesu društve nog odlučivanja na svim nivoima, uočavajući tenden cije gubljenja socijalističkog kursa u rešavanju onih društveno-ekonomskih I socijalnih pitanja koja su povezana s ostvarivanjem ekonomske i političke ravno pravnosti polova — u vreme stabillzaclonlh napora zemlje, upozoravajući, dalje, na strategijski značaj punog učešća žena u društvenom razvoju posebno s obzirom na odbrambene sposobnosti zemlje, Predsed nlštvo poziva komuniste na Idejno-polltlčku aktivnost 74 �u samoupravnim i političkim telima da bi nastavili i ubrzali kretanje na odlučujućim područjima razvoja i akcije: u zapošljavanju posebno mlađih generacija žena i otvaranju perspektive za njihovo učešće u svim, a ne samo u »ženskim« profesijama, pri čemu se posebno ističe uloga usmerenog obrazovanja; od lučniju akciju traži potpunija afirmacija žene kao po ljoprivrednog proizvođača i upravljača; pozivaju se komunisti da pojačaju akcije za dalje sistemsko re šavanje problema zaštite materinstva i društvene bri ge o deci kao sastavnog dela društvene reprodukcije, dok se s posebnom oštrinom komunistima postavlja^ zadatak da dosledno sprovode kadrovsku politiku u kandidovanju i biranju žena u organe samoupravljanja, ^ u delegacije, u organe skupština društveno-polltičkih zajednica i društveno-političkih organizacija. Predsedništvo CK SKJ je naglasilo da se u savlada vanju prepreka na putu ostvarivanja potpune ravno pravnosti polova ne radi o stihijnom procesu koji bi samo pratio materijalni razvitak, već i da faktor sve sti ima izuzetan značaj u usmeravanju društveno-ekonomskog razvoja i u razvijanju socijalističkih shvata nja. U vezi s tim u pomenutim »Zaključcima« se ka že sledeće: »Savez komunista mora inicirati sistematsko naučno^ Istraživanje i idejno raščišćavanje teoretskih pitanja vezanih za položaj žene u društvu i porodici i potica ti praćenje svjetskih procesa u koje je ugrađena bor ba za bolje, ravnopravne životne i radne uvjete žene kao snažan doprinos novom međunarodnom ekonom skom poretku i socijalizmu kao svjetskom procesu. Predsjedništvo CK SKJ ističe da komunisti trebaju od lučnije i efikasnije voditi borbu protiv raznih devija cija i otpora i svojim djelovanjem doprinositi da se uspješnije prevazilaze nazadna shvaćanja o ženi, na ročito razna konzervativna i patrijarhalna shvaćanja, feministički i ekonomistički pristup I slično«, (»žena«, Zagreb 1980, br. 4— 5.) Uloga ženskih organizacija Neposredno učešće žena u celokupnom sistemu soci jalističkog samoupravljanja, u svim društveno-politlčklm i društvenim organizacijama (socijalno-humanitarnhn, stručnim, kulturnim ltd.) u kojima svi zalnteresovani građani bez obzira na pol zajednički rešavaju društvena I lična pitanja, Ima odlučujući značaj za iz75 �građivanje novih odnosa među ljudima i za brži celokupni razvitak društva. Organizovanje žena u poseb ne ženske organizacije, kao i rad posebnih tela za razmatranje pojedinih pitanja koja izviru iz dosadaš njeg društvenog I porodičnog položaja žena, bili su samo jedan vid njihovog mobilisanja u društvenu ak ciju koju je vodila Komunistička partija neprestano nastojeći da rešavanje tzv. ženskih pitanja uključi u opšti revolucionarni program. Tako je i nastala posebna organizacija — Antifašisti čki front žena (AFŽ) kao oblik neposrednog delovanja komunista među ženama i kao deo samoorganizovanja naroda u jedinstveni Narodni front. Prema tome, AFŽ nije nastao samo kao organizator -ženskog udela« u oslobodilačkoj borbi već i kao izraz težnjš že na iz svih narodnih slojeva da se uključe u NOB. Po red toga, preko AFŽ mogle su se obuhvatiti i mase najzaostalijih, polupismenih i do tada još iz javnog života potisnutih žena, tako da su se one svesno uk ljučile u zajedničku borbu da bi i svojim doprinosom neposredno ostvarivale ciljeve borbe, među kojima je bila i potpuna ravnopravnost polova. Antifašistički front žena se posle osnivanja 1942. godine brzo razvio u organizaciju miliona ranije obes pravljenih i zapostavljenih.žena, ponesenih sada oslobo dilačkom borbom i revolucijom. Žene su preko »svo je« organizacije upoznale ciljeve zajedničke borbe na roda i radničke klase, uključile se u akciju, naučile da žive politički i dobile reč u javnosti. Oslanjajući se na težnje i društvenu snagu samih žena, AFŽ se borio protiv zaostalosti, nepismenosti, praznoverja i predrasuda svih vrsta. AFŽ je zaista bio škola koja je omogućila da se brže kidaju okovi prošlosti i žene uključe u redove revolucionarnih boraca i graditelja socijalizma. U godinama drugog svetskog rata naro dne mase, pri hvatajući poziv KPJ na oružanu borbu za oslobođenje u okviru Narodnog fronta, postajale su nosilac natčovečanske borbe, koja je pored oslobo đenja zemlje morala obuhvatiti ciljeve za koje su ra dne mase jedino I bile spremne da se bore bez obzi ra na žrtve. To su bili ciljevi revolucije, koji su bili formulisani još ranije, a koji su u ustanku naroda Ju goslavije bili spojeni u jedinstven proces narodnooslobodilačke borbe, antlkolonijalne i antifeudalne revo lucije, u proces borbe za rešavanje nacionalnog pita nja 1 afirmaciju svih čovekovlh prava, a posebno u proces borbe za jednakost IJlidi i za likvidaciju eks ploatacije, a to sve Je stvaralo osnovu za socijalizam. Međutim, brzi razvoj AF2-a koji je bio omogućen P°" 76 �letom politički probuđenih masa žena, dovodio je i do pojava preteranog osamostaljivanja i do izdvajanja žena iz zajedničkih političkih organizacija. Na tu po javu je još u toku rata upozorio Centralni kom itet Komunističke partije Jugoslavije i kriti kovao žene-komuniste i odgovorne partijske komitete zbog pretera nog vertikalnog povezivanja odborš AFŽ-a i zbog za nemarivanja rada među onim ženama koje još nisu bile uključene u narodnooslobodrlački pokret. Slična upozorenja u.vezi s radom AFŽ-a bila su data i posle oslobođenja zemlje kada se postavio problem budu ćeg razvijanja AFŽ-a kao popularne masovne organiza cije žena koja bi im neprekidno otvarala put k aktivizaciji u Narodnom frontu, u sindikatima, u organima vlasti, u društvu, svuda gde je njihovo učešće bilo nužno i očekivano u burnim godinama posleratne ob nove i revolucionarnih promena. Dileme koje su se pojavile u vezi s daljim razvitkom Antifašističkog fronta žena u prvim godinama izgradnje zemlje pose bno je analizirao V kongres KPJ 1948. godine. To je bio istorijski kongres i za probleme političkog rada među ženama. Odbacivši Staljinov zahtev da se jugoslovenska revolucija razvija po sovjetskom modelu, taj kongres je kritički preispitao jugoslovensku prak su i trasirao dalje puteve razvoja zemlje na svim pod ručjima. U tom okviru je razmatrana i uloga AFŽ-a, bio je podnet i poseban referat, a Edvard Kardelj je dao sledeću sažetu analizu rukovodstva CK KPJ o tim pitanjima: ■Posle rata postavilo se pitanje daljeg rada AFŽ-a. Naša Partija zauzela je jasno i određeno stanovište da treba dalje jačati i razvijati AFŽ kao deo Narod nog fronta. AFŽ treba i dalje da radi na mobilizaciji žena za izgradnju socijalizma, na njihovom uvlačenju u organe narodne vlasti, na njihovom vaspitanju u du hu socijalizma i na podizanju njihove svesti. Pri to me naročito važna uloga AFŽ-a sastoji se u tome što se on obraća najzaostalijfm, pasivnim masama žena, koje još žive u mraku i koje, uprkos formalnim pra vima na ravnopravnost, praktički ne koriste ta pra va. AFŽ ima važne zadatke naročito na selu, dalje kod žena-domaćica itd. A li AFŽ treba istovremeno da pomogne i sindikatima u njihovom radu na podizanju svesti žena-radnica. Dalji zadatak AFŽ-a jeste razvi janje široke inicijative žena u pitanjima zaštite maj ke i deteta. Najzad, treba podvući da se kroz AFŽ naše žene povezuju sa svetskim antifašističkim fron tom žena u borbi za mir i demokrati ju. 77 �Međutim, AFŽ ima još mnogo organizacionih i dru gih nedostataka. Mnoge partijske organizacije još ne pokazuju dovoljno brige za rad u ženskim masama, a to se odražava u tome što i mnoge organizacije Na rodnog fronta ne znaju da aktivizlraju ženske mase. Usled toga se, naravno, javlja i slabost u organiza cionom razvijanju AF2-a. Nedostaci u tom radu po kazuju se u izvesnom opadanju aktivnosti žena u poređenju s ratnim vremenom. Ta pojava se očituje na ročito teško na pitanju učešća žena u organima na rodne vlasti. Od osiloibođenja do danas broj žena u organima narodne vlasti je opadao, umesto da raste. S obzirom na te nedostatke, pred nas se u vezi s radom AF2-a postavlja u prvom redu zadatak da u organizacionom pogledu učinimo AF2 još gipkijim, raznoobraznijlm, bližim svakodnevnom životu radnih že na. Važno je da AF2 ne bude kruta organizacija, stva rana po jednom šablonu, nego gipka u svojim forma ma i sposobna da povezuje žene kroz najrazličitlje organizacije. AF2 u saradnji s ostalim organizacijama treba najši rim političkim radom da obuhvati naročito zaostalije i pasivnije ženske mase. On treba da posveti sves tranu pažnju kulturno-prosvetnom radu među ženama, naročito u pravcu podizanja političke svesti, socijalno-ikulturnog nivoa itd. AF2 treba da organizuje i da pomogne razvijanje čitavog sistema pomoći radnoj ženi i majci, i to u najtešnjoj saradnji s narodnim od borima i sa zdravstvenim organima, sa sindikatima, Crvenim krstom, preko porodilišta, savetovališta, am bulanata, dečjih jasaila, igrališta, obdaništa, sezons kih jasala, dečjih vrtića itd., podizanjem domaćinsta va, olakšavanjem životnih uslova žena, otvaranjem menzi, školskih kuhinja, zajedničkih perionica, čistlonloa itd., a takođe I da individualno pomogne majka ma i deci. To će omogućiti ženama da uzmu većeg ^učešća u privrednom i političkom životu. AF2 treba da vodi takođe brigu o pomoći majkama kao prvim vaspltačlma. U saradnji s omladinskim or ganizacijama I sa školom, AF2 treba dalje da nastoji da deca dobiju pravilan odgoj, a naročito da, odgaja jući najšire mase žena u duhu socijalizma I ljubavi prema svojoj socijalističkoj domovini, doprinese I od gajanju dece u tom duhu. Važan zadatak AF2-a takođe je da zajedno s drugim masovnim organizacijama učestvuje u razvijanju ma sovne kontrole i narodne Inspekcije odozdo u pogledu rada organa narodne uprave, trgovačkih magaclna, ra 78 �dionica, ugostiteljskih radnji i svih drugih ustanova koje služe bilo zaštiti majki i dece bilo svakodnevnim potrebama širokih narodnih masa.« U daljem razvitku i pod uticajem radničkog samoup ravljanja sve više se osećalo da je politički rad žena u posebnoj organizaciji značio dupliranje rada Narod nog fronta, da je on preopterećivao deo aktivistkinja, a nije uspevao da se dovoljno prilagodi raznovrsnim potrebama radnih žena, naročito na selu. Stalno se nastojalo na tome da se AF2 okrene konkretnijem radu u skladu sa interesima žena, posebno u nerazvijenijim sredinama. Tako je u svom daljem radu AF2 doprineo stvaranju mnogih društvenih organiza cija koje nisu okupljale svoje članstvo na osnovu po la, već na osnovu društvenih zadataka koji su bili značajni i za ženu i za muškarca, a čije se rešavanje zasnivalo na dobrovoljnom radu i stručnom znanju. Unu tar rukovodstva AF2 bile su formirane posebne sekcije i komisije, na primer za majku i dete, za domaćinstvo, za prosvećivanje seoskih žena, za radnice i slično. U njima su se sve više okupljali društveni i stručni ra dnici bez obzira na pol, pa je postajalo očigledno da je okvir ženske organizacije preuzak. Zbog toga su se počela razvijati samostalna društva za staranje o deci (»Naša deca«, »Prijatelji dece i omladine«); za počet je rad na planiranju porodice, proširena je ak tivnost Crvenog krsta i raznih kulturno-prosvetnih društava. Na inicijativu Saveza sindikata nastala je Konferenoija »Porodica i domaćinstvo« (sada: »Mesna zajednica i porodica« kao oblik delovanja Socijalistič kog saveza). U svim tim organizacijama, kao i u Sa vezu komunista i u Socijalističkom savezu radnog na roda žene su učestvovale u velikom broju, dok su omladinke svoju aktivnost usmerile na omladinske, radničke i studentske organizacije, na omladinske ra dne akcije zajedno sa svojim drugovima. Među om ladinom se nije nikad postavljalo pitanje posebnog ženskog organizovanja. U takvim okolnostima, naravno, politička delatnost žena nije se mogla razvijati samo u okvirima poseb ne^ ženske organizacije. To bi u novim uslovima još više izdvajalo žene iz zajedničkog političkog života i rukovodeće društvene snage, pa i same žene, dovo dilo do pogrešnog uverenja da žene treba same da se bore za svoja prava i pozicije u društvu, kao da su posredi samo njihovi, a ne društveni problemi. To takođe ne bi podsticalo žene da neposredno deluju u organima društvenog samoupravljanja. Posle značajnih promena obeleženih prerastanjem Narodnog fronta u 79 �Socijalistički savez radnog naroda, a Komunističke partije u Savez komunista, IV kongres AF2-a, održan 1953. godine zaključio je da je s razvitkom političkog sistema AF2 kao jednoobrazna i jedina ženska orga nizacija ispunio svoj zadatak i iscrpao svoje moguć nosti, te da treba politički rad među ženama i politič ku aktivnost žena organizovati u svim političkim i društvenim organizacijama: »Smatrajući da bi dalje postojanje AF2^a kao jedno obrazne i jedine ženske organizacije, jednako organizovane odozdo nagore, na ovom stepenu društvenog razvitka suviše izdvajalo žene iz zajedničkih napora u rešavanju društvenih problema, podržavalo pogrešno mišljenje da je pitanje položaja žene nekakvo odvoje no žensko pitanje, a ne pitanje naše društvene zajed nice, pitanje svih boraca za socijalizam, IV kongres AF2 donosi odluku da se umesto AF2 osnuje Savez ženskih društava«.1 ) 3 Ovaj kongres je u isto vreme preporučio da se žene uključe u društva koja rešavaju probleme za koje su one posebno zainteresovane, da osnivaju nova druš tva i organizacije koje će razvijati različite oblike po moći majkama i domaćicama da bi one same mogle aktivnije da učestvuju u društvenom životu. Tako su se razna ženska društva povezala u Savez ženskih društava, koji je osnovan na tom, IV kongre su AF2-a. U to vreme je postojalo oko 2000 ženskih društava okupljenih obično oko konkretnih programa rada, oko raznih oblika zbrinjavanja dece, oko savetovališta za žene I roditelje, oko servisa za pomoć do maćinstvima porodica zaposlenih ljudi i slično. Mnoge od tih delatnostl razvijale su se na selu. Društva su bila organizovana u saveze u okviru opština, srezova, pokrajina i republika i na nivou federacije. Veoma značajna je bila delatnost sekcIJS ženS-zadrugarkl u okviru zadružnih organizacija, koje su prvih godina posle rata radile na opštem i domaćlčkom obrazova nju žena, a neko vreme su razvijale I sopstvenu eko nomsku aktivnost. Na taj se način širilo područje dobrovoljne društvene delatnostl zalnteresovanih građana bez obzira na pol. U rešavanju važnih problema porodice, dece, doma ćinstva, zdravstvene preventive i slično prevazilaženo je shvatanje o »ženskim Interesima« i stvarala se atmosfera za podruštvljavanja tih problema. Uz Isto vremeni razvoj radničkog I društvenog samoupravlja nja društvene organizacije su dobljale sve značajniju ,3) Rezolucija o osnivanju Saveza ženskih druStava Jufloslavlje, septembar 1953. 80 �ulogu. Pored toga što su same svojim dobrovoljnim radom rešavale mnoge zadatke, one su izražavale in terese i potrebe građana prilikom odlučivanja u sa moupravnim telima ili u javnim raspravama. Tako ra znovrsne i mnogobrojne društvene organizacije oba vljaju za radne ljude i građane važne delatnosti. One su ujedno značajan faktor javnog mnenja i inicijatori mnogih konkretnih delatnosti, a u novom ustavnom sistemu postaju i važan konstitutivni elemenat u delovanju delegatskog skupštinskog sistema u organizovanju samoupravnih, mesnih i interesnih zajednica. Posebno značajno mesto imaju ove organizacije i ud ruženja građana u Socijalističkom savezu radnog na roda, gde u sekcijama za razne oblasti društvenog ži vota učestvuju u donošenju političkih odluka. S obzirom na potrebu dalje političke mobilizacije že na i podsticanja akcija u ćelom društvu za savladava nje posledica diskriminacije žena, istovremeno sa Savezom ženskih društava bile su osnovane komisije za društvenu aktivnost žena pri odborima Socijalis tičkog saveza radnog naroda. Komisije su kao pose bna tela u Socijalističkom savezu dobile zadatak da predlažu mere za uključivanje žena u politički život i za okupljanje što većeg broja političkih aktivista, bez obzira na pol, na rešavanju društvenih problema koji su ranije tretirani kao »ženski*. Paralelno delovanje Saveza ženskih društava (kao objedinjavajućeg tela svih ženskih i opštedruštvenih or ganizacija koje su se bavile problemima vezanim za položaj žena) i komisija za društvenu aktivnost žena pri odborima Socijalističkog saveza (čiji je zadatak bio da daju inicijativu za idejne i političke akcije) od opština do federacije, pokazivalo se sve manje efikas nim, pa je zato 1961. godine došlo do njihovog spa janja u Konferenciju za društvenu aktivnost žena. U sistemu konferencija za društvenu aktivnost žena nije više postojalo individualno članstvo, već su u njih bi li uključeni predstavnici raznih društveno-politlčkih i društvenih organizacija, organa državne uprave, priv rednih organizacija, socijalnih, zdravstvenih, prosvetnih i drugih institucija. U Konferenciji za društvenu aktivnost žena Jugoslavije uključeni su predstavnici republičkih i pokrajinskih konferencija. Prema novom Statutu Socijalističkog saveza radnog naroda Jugoslavije konferencije odnosno saveti za pi tanja društvenog, ekonomskog i političkog položaja žena imaju status posebnih oblika delovanja organa Socijalističkog saveza. Oni prate ostvarivanje društve 81 �nih stavova o položaju žena I predlažu Socijalističkom savezu I drugim društvenim činiocima mere za prevazilaženje konflikta Između rada i materinstva i mno gih porodičnih obaveza žena. Sadržaj I metod rada tih tela određuju problemi koji su karakteristični za položaj žena u pojedinim repub likama i činjenica da se u sve razgranatijem sistemu društvenog samoupravljanja problemima društvenog položaja žena bave mnoge organizacije i institucije, tako da saveti i konferencije za pitanja društvenog položaja i aktivnosti žena nisu reprezentantl interesa žena i jedini faktor u borbi za rešavanje njihovih spe cifičnih problema, već su jedan od specifičnih oblika rada SSRN kojim se na programskim osnovama SKJ usklađuju gledišta i predloži za akciju koja ima opšti društveni značaj. U svom dosadašnjem radu konferencije i saveti za pitanja društvenog položaja žena pokretali su pitanja koja su bila značajna u datoj sredini ili u opštini, re publici, pokrajini, odnosno za koja je bilo potrebno usklađivanje u federaciji. Među značajnije probleme koje je pokretala i kojima se bavila Konferencija za pitanja društvene aktivnosti žena Jugoslavije (na sednicama Predsedništva, na savetovanjima zajedno sa sindikatima, Savezom omladi ne, Jugoslovenskom konferencijom za socijalni rad, Savetom za planiranje porodice i dr.) bili su: komu nalni sistem i društveno-politička aktivnost žena; zaš tita i vaspitanje dece; ishrana dece u školskim ku hinjama, zdravstvena zaštita majke i deteta; društveni položaj seoske žene; rad zavodš I centara za ekono miku domaćinstva; mesto i uloga konferencija u ko muni; izrada statuta opštlna i radnih organizacija I zadaci konferencija; školovanje, zapošljavanje i druš tvena aktivnost ženske omladine; unapređivanje uslova života i rada seoske žene I porodice; ekonomski, društveni i medicinski aspekti prekida trudnoće I raz voj kontracepcije; ponzljskl sistem i žene; problemi položaja žene I mogućnosti njihovog rešavanja u sis temu društvenog samoupravljanja; školovanje i struč no obrazovanje žena; položaj i problemi porodice u procesu konstituisanja samoupravnog društva; žena I materinstvo (porodiljsko odsustvo); izbori za skup štine društveno-političkih zajednica i izbor žena; za poslenost, zapošljavanje 1 stručno osposobljavanje žena; aktuelni problemi žena zaposlenih u privredi; produženi boravak učenika u osnovnoj školi; učešće žena u pripremama za opštenarodnu odbranu; radnl^ 82 �i samoupravni položaj zaposlene žene; problemi form i ranja kadrova; razvoj, mesfo i uloga mesnih zajed nica; razvoj Socijalističkog saveza i rad na unapređe nju položaja žena; Kongres samoupravljača i aktuelna pitanja položaja žene itd. Konferencije za pitanja društvenog položaja žena takođe uključuju široke krugove zainteresovanih građa na u javne diskusije o predlozima skupštinskih odlu ka (promene ustava, zakon o braku i porodici, zdrav stvena zaštita i zdravstveno osiguranje, penzijski sis tem, rad i radni odnosi, društveni planovi razvoja i dr.) i s mišljenjima koja preovlađuju o svim tim I drugim pitanjima iznesertlim u diskusijama upoznaju rukovodstvo Socjalističkog saveza i Saveznu skupš tinu. Konferencija za pitanja društvenog položaja žena u Saveznoj konferenciji SSRN Jugoslavije izdaje časopis »žena danas«, koji sada izlazi kao nedeljni prilog lista »Borba«. Neke republičke i pokrajinske konferencije iz daju mesečne časopise. Tako, na primer, SSRN Hrvat ske izdaje »Ženu«, časopis za znanstvena, društvena i kulturna pitanja o mjestu i ulozi žene i porodice u dru štvu«; u Makedoniji izlazi »Prosvetna žena«, u Sloveniji »Naša žena« itd. Izdaju se i povremene publikacije, kao npr. Ujedinjene nacije 'i pravni položaj žena, Omladina i odnosi među polovima i materijal važnijih savetovanja. Na predlog Konferencije izrađeni su posebni statistički bilteni »Žena u društvu i privredi Jugoslavije«, zbornik »Razvod braka«, priručnici za svakodnevnu zaštitu dece u opštini, za rad školskih kuhinja, o pravima i dužnosti ma žena, bibliografija »Društveni položaj žene i porodi ca«. Redovni bilteni i druge tekuće publikacije SSRN donose važnije informacije i rasprave koje organizuju konferencije. Značajne su aktivnosti u vezi s obeležavanjem Među narodnog dana žena — 8. marta. Društveno-političke or ganizacije nastoje da 8. mart razvije svoj karakter mobilizacionog radničkog i internacionalističkog praznika u novim uslovima. Ovaj dan se proslavlja u celoj zemlji. U okviru tog praznovanja teži se pokretanju diskusija i akcija radi unapređenja društvenog i porodičnog položaja žena i u vezi s tim promeni društvenih odnosa, škole, fabrike, sela, razna društva, štampa, društveno-političke organizacije proširuju sadržaj proslavljanja 8. marta i prilagođavaju ga karakteru borbe za ravnopravnost polo va u socijalističkoj samoupravnoj zajednici. Još postoje izvesne dileme u pogledu načina organizovanja političke akcije među ženama i o oblicima speci83 �fičnog organizovanog doprinosa žena borbi za brži raz voj društva i unapređivanje ravnopravnosti polova. To su u suštini stare dileme u radničkom pokretu slične onima na koje je CK KPJ ukazivao još u toku narodno oslobodilačke borbe. Posle 40 godina od početka oruža ne revolucije i 35 godina razvitka socijalističkog samo upravljanja preovladalo je saznanje da posebna, jedin stvena i jaka ženska društveno-politička organizacija ne može biti ni sredstvo ni merilo ženske emancipacije, već, obrnuto, da je svestrano učešće žena u svim dru štvenim aktivnostima, u radu i upravljanju stvarno me rilo ženske odnosno opšte ljudske emancipacije. I naj zad, zakonitost je socijalističkog razvitka da nestaje potreba za izdvajanjem žena u posebnu organizaciju. Obeležavanje mnogih problema svakodnevnog života kao »ženskih« problema postaje očigledan anahronizam. Me đutim, postavlja se pitanje kako savladati ipak još veli ko zaostajanje u kvantitativnim pokazateljima društvene afirmacije žena. Dok su konkretni problemi kojima su se svojevremeno bavili AFŽ i Savet ženskih društava do bili nove organizacione okvire u kojima su neposredno aktivne pretežno žene, a koji ipak znače snažno po>društvl javan je »ženskog pitanja«, ostali su otvoreni pro blemi neprekidne anaTizen~rešavanja političkog, ekonom skog, sociološkog, moralnog i kadrovskog aspekta rav nopravnosti polova. To očigledno spada u stalne zadatke vodećih političkih snaga zemlje. Konferencija za pitanja društvenog položaja žena može u svemu biti poseban oblik za koordinaciju i proučavanje stanja i svojim predlozima doprinositi efikasnijem delovanju Socijalističkog saveza u celini. Međutim, neposrednu odgovornost npr. za strukturu skupštinskih tela, radničkih saveta i drugih izvršnih političkih tela nose Ustavom određeni politički faktori, u prvom redu Savez komunista i Socijalistički savez radnog naroda. Nezadovoljavajući broj žena o organima samoupravlja nja, u političkim organima i organizacijama i na rukovo dećim mestlma uopšte samo donekle je posledica mate rijalnih uslova i teškoća koji ometaju brže ostvarivanje ustavnih normi i političkih stavova o strukturi izabranih tela I slično. Svakako se radi I o slabostima akcije sa mih društveno-političkih organizacija. Suviše mali broj žena na društvenim funkcijama doveo je tu i tamo do gledišta da treba ponovo stvoriti poseb-r nu žensku organizaciju. Ali je očigledno da usmeravanje političkih snaga i žena u okvire posebne vertikalno organizovane političke organizacije žena ne bi bilo u skladu s potrebom da žene neposredno učestvuju u sa moupravnim i drugim organima vlasti i u društvenim 84 �organizacijama niti bi u mnogo čemu moglo davati oče kivane efekte, već samo suprotne onima kojima se teži. Neposredno prisustvo žena u organima samoupravlja nja i drugim društvenim telima ne može se zameniti ^»predstavnicima« ženske organizacije. Pored toga, teo rijsko saznanje i praktično iskustvo ukazuju na to da u rešavanju pitanja koja se neposredno tiču žena razlike u gledištima ne nastaju u prvom redu na osnovu pola, već na osnovu klasne, socijalističke odnosno konzerva tivne orijentacije. Nesumnjivo su opravdani razlozi koji su doveli do ukidanja Antifašističkog fronta žena. Sa dašnje konferencije odnosno saveti za probleme dru štvenog položaja žena imaju zadatak da kao specijalizovani politički i društveni organi u sklopu Socijalističkog saveza radnog naroda deluju kao zajednička tribina svih subjektivnih društveniih snaga, da analiziraju razna pitanja koja zadiru u društveni položaj žena i da pred'lažu odgovarajuće akcije raznim društvenim faktorima. Integrisanje odgovornosti za akcije u sve društveno-političke organizacije omogućava da u okviru SSRN na staju na terenu odgovarajući povremeni oblici aktivizacije i aktivnosti žena u sredinama u kojima se ne posredno uključivanje žena teže prihvata (npr. aktivi žena na selu), ili kao metod rada za proučavanje od ređenih pitanja i izvođenje nekih konkretnih akcija (npr. u nekim industrijskim preduzećima i slično). U okviru razgranatih međunarodnih veza Socijalistič kog saveza, Konferencija za društvenu aktivnost žena je poseban oblik saradnje s organizacijama koje se u drugim zemljama bore za novu ulogu žene u savremenom svetu. Uloga zakonodavstva u menjanju društvenog položaja žena Ustavne i zakonske norme imaju u ostvarivanju stvar ne ravnopravnosti žena ograničen domet. One su veo ma važno oružje za menjanje odnosa i shvatanja, ali samo kao sastavni deo stalne društvene akcije. Opšte ustavne norme o ravnopravnosti žena u društveno-političkom životu, u bračnim i porodičnim odnosima i na radu prate ustavne i zakonske norme o specifičnoj zaštiti žena kao majki i o specifičnoj socijalno-zdravstvenoj zaštiti nezaposlenih žena radnika (Isto takvu zaštitu uživa I nezaposleni muž žene radnice). Ostva rivanje programskog i ustavnog načela o ravnoprav nosti polova je živa, svakodnevna delatnost. Tu se 85 �prepliću konkretne društvene akcije, mere socijalne I ekonomske politike, zakonodavna aktivnost, idejno-političke rasprave i političko i društveno-socijalno delovanje raznih društvenih faktora. Sam pojam ravnopravnosti nameće pitanje: koja su ta osnovna prava muškarca u kojima žena treba da postane jednaka? Ravnopravnost žene ne može zna čiti imitaciju položaja muškarca niti se može meriti samo položajem muškarca. Zbog toga se ustavno na čelo potpune ravnopravnosti polova može konkretizovati i određivati samo stalnim proširivanjem prava i sloboda svih građana. Ustavno pravo na rad društvenim sredstvima i na sa moupravljanje i odlučivanje o celini društvene repro dukcije kao osnovi materijalne i društvene sigurno sti građana daje pravnu mogućnost za ostvarivanja ličnih i društvenih potreba preko razvijanja sopstvene radne organizacije i društvene zajednice. Na osno vu Ustava i zakona, kroz statute samoupravnih radnih organizacija i kroz samoupravno dogovaranje i sporazumevanje razvija se novo »samoupravno pravo« kao ostvarivanje i proširivanje ekonomskih i političkih pra va građana i radnih ljudi. Naučni socijalizam je davno utvrdio da pravno izjed načavanje polova još ne iskorenjuje diskriminaciju niti mnoge njene posledice, koje su se razmnožile na svim područjima društvenog i ličnog života. Izjednačavanje u pravima Još se kreće na nivou buržoaskog prava — deklarativnog priznavanja ljudskih sloboda i jednakih prava za različite ljude bez materijalnih i političkih mogućnosti I uslova za ostvarivanje jednakosti. De klaracije o jednakosti svih ljudi pred zakonom ne do nose mnogo plodova ni muškarcima. A u ostvarivanju ravnopravnosti žena pored toga se radi još I o kon fliktu Između materinstva, rada I društvene aktivnosti, o potrebi da se I ženama I muškarcima stvore uslovi da, prema svojoj prirodi I sklonostima I mogućnosti ma, učestvuju u svim ljudskim aktivnostima. Kom pleksnom društvenom akcijom treba ukinuti stanje u kojem prirodna, biološka funkcija žene određuje sve njene delatnosti, postaje njena sudbina. U tom cilju Je već prvi ustav Iz 1946. godine Inicirao podruštvljavanje zaštite materinstva i brige o deci I omladini. Međutim, u razvoju normativnih propise I u društvenoj akciji nailazilo se na više pitanja, kao što su: kada I koliko pozitivna diskriminacija žena, na pri mer u pogledu zaštite na radu, može dobiti elemente stvarne diskriminacije (često u prikrivenim oblicima), 86 �koliko je tu reč o »ženskim pitanjima« ili o opštim društvenim pitanjima i ko je nosilac društvenog pre obražaja — država ili svi građani posredstvom soci jalističkog samoupravljanja? Socijalističko društvo predviđa podruštvljavanje rizika i opterećenja u vezi s biološkom funkcijom žene. Po red sada već klasičnih mera zaštite radnica koje su proklamovane konvencijama Međunarodne organizacije rada, socijalistička država je unela u zakone o soci jalnoj zaštiti, u zdravstveno i radno zakonodavstvo i mnoge nove mere socijalno-zdravstvene zaštite žena na radu, zaštite majke I deteta I dr. Dok je radno pravo najpre bilo u nadležnosti države, sa samoupravljanjem počinje kvalitativna promena u pogledu nosilaca i izvrši laća prava i obaveza. Zakon ske i državno-admlnistrativne mere su samo nužan minimum i okvir prava, obaveza i zaštite, dok samo upravni akti, sporazumi i dogovori konkretizuju ostva rivanje radnih i socijalnih prava i obaveza. S donoše njem samoupravnih odluka radnici i radnice postaju nosioci, subjekti svoje zaštite. Ustav od 1974. godine i Zakon o udruženom radu poseban su doprinos raz voju samoupravljanja i u ovim oblastima. Probleme preobražaja patrijarhalnog braka i porodice Ustav i zakoni rešavaju u prvom redu uvođenjem pravne jednakosti supružnika i roditelja, utvrđivanjem slobodnog odlučivanja o rađanju kao ustavnog prava, ostvarivanjem principa ravnopravnosti bračnih drugo va u imovinskim pitanjima itd. Društvena zajednica unosi promene u te odnose ekonomsko-socijalnim me* rama, stimulisanjem zapošljavanja žena, podruštvljavanjem dečje zaštite, društvenom ishranom i slično. Ustavnim, zakonskim I samoupravnim merama određu ju se putevi rešavanja konflikta koji nastaje kada že na počne da učestvuje u društvenoj proizvodnji I u društveno-političkom životu. A li dokle god se na njen položaj u društvu i porodici bude gledalo tako kao da je ona samo majka, domaćica i supruga, njena prava u politici i struci ostaće neostvarena mogućnost. Zbog toga su Savezna skupština, republičke i pokrajinske skupštine donosile pored opštih deklaracija I mnoge posebne zakone i propise za razna područja. Tako je materija ostvarivanja jednakih prava žene I muškarca uključena u zakonodavstvo u oblasti braka i porodič nih odnosa, obrazovanja i vaspitanja, zdravstva, soci jalne zaštite, kao i u zakone koji regulišu neke društveno-ekonomske odnose (na primer položaj žene-po87 �Ijoprivrednog proizvođača na osnovu rada na individu alnom poljoprivrednom domaćinstvu i slično). U javnim raspravama povodom donošenje Ustava i za kona mnoga pitanja su pobudila živo interesovanje. To je bio slučaj 1 s mnogobrojnim akcijama koje su vođene u toku Međunarodne godine žena Ujedinjenih nacija (MG2 — 1975). Savezne skupštine je usvojila na osnovu Predloga mera Jugoslovenskog odbora za Međunarodnu godinu žena posebnu Rezoluciju o os novnim pravcima društvenog delovanja na unapređi vanju društveno-ekonomskog položaja i uloge žene u socijalističkom samoupravnom društvu (1978. godine).1 4 u) 88 Rezolucija se nalazi u prilogu ovog rada. �Zapošljavanje, obrazovanje, zdravstvo Industrijalizacija i urbanizacija Orijentacija na industrijalizaciju zemlje radi njenog privrednog, socijalnog i kulturnog preobražaja još od završetka rata se nalazi u središtu pažnje svih dru štvenih faktora. Brzi razvoj industrije podstakao je i mnoge socijalne promene; porastao je životni stan dard i počele su se napuštati tradicionalne životne navike. Industrijalizacija je otvorila mogućnosti zapo šljavanja mlade generacije oba pola, a među zaposle nima je iz dana u dan bivalo sve više žena, a brzo je rastao i broj zaposlenih udatih žena i majki. Vršila se burna migracija stanovništva iz sela u gradove, iz nerazvijenih delova zemlje u razvijenije. Pojedinci i cele porodice selili su se u gradska naselja I krajeve u kojima su podizani novi industrijski kapaciteti. Po pis stanovništva 1971. godine pokazao je da se u posleratnom periodu iz mesta rođenja preselilo 40 odsto celokupnog stanovništva. Od onih koji su se do selili u gradove 64 odsto je došlo iz seoskih i mešovitih naselja. Migraciju selo— grad i promene u eko nomskoj strukturi stanovništva pratio je proces šire nja gradova, nastajanja novih industrijskih centara, proces urbanizacije. Gradsko stanovništvo, radništvo, omladina, a u svim tim kategorijama naročito žene, doživljavali su bitne promene u svakom pogledu. Broj stanovnika gradova povećao se za više od pet ml I io na, iako se Jugoslavija još uvek nalazi među manje urbanizovanim zemljama Evrope. Dok je 1948. godine 23,2 odsto stavnovnika živelo u gradskim naseljima (s više od 5000 stanovnika), 1971. godine taj procenait je iznosio 37,2. Deliimično se uspevalo da se od govarajućim merama smanji migracioni pritisak na gradove; vodila se politika ubrzanog razvoja nerazvi jenih delova zemlje, a demokratizacija političkog si stema, decentralizacija vlasti I razvoj samoupravlja nja omogućili su da se pored republičkih i pokrajin skih centara afirmišu pre svega opštlne kao nosioci privrednog i socijalnog razvoja. Tako su izrasli mno gobrojni komunalni centri, u kojima se živo razvijaju privredne, društveno-političke, socijalno-zdravstvene, kulturne < druge delatnostl. Mnoga mesta, sedišta ko i muna, koja se po važećim sandardima ne ubrajaju u gradove, u stvari su postala urbanizovane sredine: tu se podstiče razvoj industrije, savremenlje poljoprivre de, zanatstva i trgovine, što omogućava i zahteva raz 89 �voj neprivrednih delatnosti, osobito kulturnih i prosvetnih. Za promenu položaja žene bilo je značajno nastajanje novih industrijskih centara i gradova, u kojima se ona zbog zapošljavanja u nepoljoprivrednim delatnostima našla u potpuno novim uslovima. Budući da su se tu zapošljavali pretežno mlađi ljudi, oni su se brže oslobađali tradicionalizma. Moglo se zapaziti da su se žene »doseljenice« sa sela, gde su radile ne samo kućne poslove već su bile angažovane i u poljopri vredi, uključivale u industriju čak i brže od gradskih žena »starosedelaca«. Doseljenici — i muškarci i žene — očigledno su imali jasnu orijentaciju da žena tre ba da se zaposli i doprinosi budžetu porodice, koja u gradu ima i veće potrebe. Nasuprot tome kod »sta rosedelaca« nešto duže ostaje ukorenjeno shvatanje o tradicionalnoj ulozi žene kao domaćice i majke. Poznato je da industrijalizacija i u uslovima kapita lizma samo donekle suzbija tradicionalizam u pogledu mesta i uloge žene u porodici i društvu. Naime, ka pitalistički industrijski razvoj računa u prvom redu s mladim, neudatim ženama, je r ponegde već i pravnim propisima, a svuda uslovima rada i nedovoljnom bri gom o zaposlenoj majci i njenom detetu utiče na po vlačenje žene u kuću nakon njene udaje ili rođenja prvog deteta. Industrijalizacija u uslovima socijalistič ke izgradnje otvara mogućnost rada bez obzira na bračno stanje žene, a razvijanje društvene brige za decu olakšava zapošljavanje majki. Industrijalizacija Jugoslavije vršila se u jeku socijalističke izgradnje i doprinosila borbi za novi položaj žene u društvu, po rodici i domaćinstvu. Odlazak žena na rad izvan kuće podsticao je menjanje individualnog porodičnog domaćinstva, mada sporije nego što je bilo potrebno. Razvitak teške i prerađi vačke Industrije (osobito tekstilne I prehrambene In dustrije do »bele tehnike«) i razvitak uslužnih delat nosti dva su međusobno zavisna procesa. Zaposle nost žena raste naročito u proizvodnji predmeta za po trošnju posebno potrebnih savremenom domaćinstvu, a potrošnja ovih dobara je najveća upravo u onim do maćinstvima u kojima je žena privredno aktivna. Veća zaposlenost povećava opštu produktivnost stanovni štva, a veća zaposlenost po Jednom domaćinstvu po većava kupovnu moć stanovništva. Ubrzani ekonom ski I socijalni razvitak, u kojem veliki udeo Ima rad žena, stvara povoljnije materijalne mogućnosti za za dovoljavanje zdravstvenih, obrazovnih, kulturnih I so 90 �cijalnih potreba i za dečju zaštitu. Značaju zapošlja vanja žene za njenu ekonomsku samostalnost u si stemu socijalističkog samoupravljanja pridružuju se nova prava. Status radnika u udruženom radu sa sred stvima u društvenom vlasništvu jeste status samo upravljača koji ima neotuđivo pravo da odlučuje o proizvodnji, o raspodeli dohotka, o celokupnoj dru štvenoj reprodukciji. Time se otvara mogućnost da se osnovne potrebe radnica kao i svih radnika neposred no ugrađuju kao zajedničke potrebe u sve odluke sa moupravljača, počev od osnovne organizacije udruže nog rada; da se ugrađuju u sistem na način koji smo već ranije opisali. Bez obzira na to što je ovo pravo često još formalno, ono već počinje davati prve plo dove. Nova prava samoupravljača u mesnim zajednicama i komunama daju isto tako novi pečat procesima in dustrijalizacije i urbanizacije. Zahtevi za određenom strukturom radnih mesta i mogućnost da je kao sa moupravljači ostvare (npr. u centrima teške industri je radnici su udružili sredstva za otvaranje lake in dustrije, servisa gde su se zaposlile njihove žene, kćerke itd.) davali su značajan pečat procesima indu strijalizacije i urbanizacije u Jugoslaviji. Neke karakteristike zapošljavanja žena Dinamičan razvoj industrije I pratećih privrednih i ne privrednih delatnosti omogućio je brži rast opšte za poslenosti, i to od 1953. do 1977. godine po prosečnoj godišnjoj stopi od 4,5 odsto. U tom periodu bilo je izvesnih oscilacija, posebno s uvođenjem privredne reforme (1965), koja je, pored ostalog, značila i zao kret k intenzivnijoj proizvodnji i k privremenom uspo ravanju zapošljavanja u nepoljoprivrednim sektorima. Bez obzira na teškoće koje su se tada pojavljivale u zapošljavanju, dinamično povećavanje zaposlenosti u okviru socijalističke izgradnje zemlje nosilo je sobom niz promena koje su bile od velikog značaja za polo žaj žena. U posleratnom razvitku broj zaposlenih žena povećao se približno devet puta. Godine 1978. u Jugoslaviji je bilo više od 1 836 000 zaposlenih žena, što čini 34,7 odsto svih zaposlenih. Karakteristično Je da Je zapo šljavanje žena srazmerno brže od rasta ukupne zapo slenosti. Tako je u periodu od 1954. do 1974. prosečna godišnja stopa rasta zapošljavanja žena izno 91 �sila 6 od sto, dok je stopa rasta ukupnog zapošljava nja bila 4,5 odsto, a stopa rasta zapošljavanja muška raca 3,8 odsto. Procenat žena u ukupnom broju zaposlenih razlikuje se po republikama i autonomnim pokrajinama i kreće se od 44 (u Sloveniji) do 20 (na Kosovu). Te razlike su posledica pre svega razlika u nivou ekonomske razvijenosti, u strukturi privrede, stepenu obrazovano sti žena, a i neujednačenim demografskim kretanjima (najviša regionalna stopa prirodnog priraštaja stanov ništva je deset puta viša od najniže). Zato ekonomski razvitak u pojedinim krajevima ne omogućava zapošlja vanje celokupnog priliva stanovništva. Poslednjih godi na je, međutim, stopa rasta zaposlenosti žena bila naj veća u manje razvijenim delovima zemlje, tako da se razlike u procentu zaposlenosti žena postepeno smanju ju. Brže zapošljavanje žena u manje razvijenim kraje vima, značajno za razvoj tih područja i za poboljšava nje položaja žena, pomaže i suzbijanju patrijarhalnosti i tradicionalizma ne samo u bračnim i porodičnim od nosima već i u društvenim odnosima uopšte. Međutim, bez obzira na objektivne mogućnosti za za pošljavanje, kod žena je snažno izražena želja da se zaposle. Žena sve manje povezuje svoj položaj i ugled u društvu i porodici s ulogom domaćice ili položajem svoga muža u društvu, već želi da se afirmiše svojim radom. Zaposlenost ne pruža ženi samo ekonomsku sa mostalnost; ona za nju sve više znači ostvarivanje tež nje i potrebe da se kao ličnost potvrdi u radu, da raz vije svoju kreativnost, a učešće u udruženom radu daje joj sva prava samoupravljača. Istraživanja izvrše na među ženama pokazuju da njihova želja da budu zaposlene ima mnogo dublje motive nego što su mo tivi materijalne prirode. Zaposlene žene su u visokom procentu, od 60 do 93, odgovorile da ne bi napustile posao čak ni ako bi se prihodi domaćinstva povećali za onoliko koliko one zarađuju. Zbog takve motlvlsanostl žena, kao i zbog toga što u zemlji postoji još znatan broj onih koje nisu zaposlene, prijavljuje se sve veći broj žena koje traže zaposlenje. Poslednjih godina broj žena prijavljenih radi zaposlenja prelazi polovinu ukupnog broja lica koja su bila prijavljena zajednicama za zapošljavanje, iako je i u tom perio du zaposlenost žena rasla dosta brzo. U periodu od 1970. do 1974. u ukupnom broju onih koji su tada za posleni 49,4 odsto je otpadalo na žene. Zaposlenost žena stvara sve povoljnije uslove za nji hovo veće učešće u svim delatnostima i zanimanjima. 92 �Godine 1978. od ukupno 1 836 000 zaposlenih žena 71 odsto bilo je u privredi, a 29 odsto u vanprivrednim deJatnostima, dok je od 3 544 000 zaposlenih muškara ca 89 odsto radilo u privrednim, a samo 11 odsto u vanprivrednim delatnostima. Od svih zaposlenih mu škaraca 38,4 odsto radi u industriji i rudarstvu, a od svih zaposlenih žena 36,8 odsto, što predstavlja 33,6 odsto od svih zaposlenih u to j delatnosti; od svih mu škaraca 12,2 odsto radi u građevinarstvu, a žena samo 2,3 odsto odnosno 9 odsto od svih zaposlenih; u trgo vini i ugostiteljstvu od svih žena radi 18,9 odsto, što predstavlja 48,9 odsto od svih zaposlenih; a od svih muškaraca 10,4 odsto. U vanprivrednim delatnostima posebno su osetne razlike u pogledu rada u kulturnoj i socijalnoj delatnosti. Od svih žena tu radi 22,3 od sto ili 60,5 odsto od svih zaposlenih, dok od svih mu škaraca radi samo 7,7 odsto u tim delatnostima. Međutim, ako se posmatra procenat žena od ukupnog broja zaposlenih u pojedinim industrijskim granama i delatnostima, tada se i na primeru Jugoslavije mogu uočiti izrazito »ženske delatnosti«, što je dobro pozna ta pojava u mnogim zemljama. Od ukupnog broja za poslenih u tekstilnoj industriji 1976. godine 70,6 odsto čine žene. Visoko je učešće žena i u duvanskoj i pre hrambenoj industriji, kao i u industriji kože. U nein dustrijskim privrednim delatnostima na prvom mestu je trgovina na malo. U neprivrednim delatnostima žene su grupisane u dvema osnovnim grupama grana delat nosti: u kulturnim, socijalnim, državnim i drugim dru štvenim delatnostima. Tako je i s nekim drugim zani manjima.1 ) Na primer, među lekarima i zubarima ima 5 37 odsto žena, farmaceutima 72 odsto, medicinskim i srodnim tehničarima 81,3 odsto, ekonomistima, finansijskim i srodnim stručnjacima 63,8 odsto. Ipak podaci o kretanju zaposlenosti i zastupljenosti žena u pojedinim granama i delatnostima pokazuju da su u toku pozitivne promene u pravcu uključivanja že na u više industrijskih grana i zanimanja koja nisu tipično »ženska«. Osobito je značajno da se žene sve više zapošljavaju u tzv. savremenlm granama kakve su, na primer, elektroindustrija i hemijska industrija, koje svoj uspon zasnivaju na naučno4ehničkom progre su, a koje ostvaruju i najdinamičniji razvoj. Tehnološki napredak u tim granama sve više ukida podelu na mu ške i ženske poslove i omogućava intenzivnije zapo šljavanje žena. Ali i pored ovih pozitivnih procesa, raspored zaposle nih žena još je prilično tradicionalan. Predstave o ,3) Prema popisu stanovništva od 1971. godine. 93 �»muškim« i »ženskim« radnim mestlma imaju, očigled no, dublje sociološke i ekonomske uzroke, pa i posledice. Ustavom I zakonima zagarantovan je princip jednake dostupnosti svih radnih mesta i jednakog ličnog do hotka za jednak rad. Sistem nagrađivanja prema re zultatima rada izjednačava radnike oba pola. Međutim, u praksi prosečni lični dohoci žena još zaostaju. Po što na samom radnom mestu diskriminacija ne postoji, postavlja se pitanje zašto prosečni lični dohoci žena još uvek zaostaju. U prvom redu se, bez sumnje, radi o nepovoljnijoj kvalifikacionoj strukturi zaposlenih žena. Zbog toga one i zauzimaju i slabije nagrađivana radna mesta. Zatim, po tradiciji žena ima više u onim gra nama i delatnostima u kojima je lični dohodak u celini niži. U praksi ima i slučajeva da se ženama i s istim kvalifikacijama teže poveravaju složeniji, bolje nagrađeni poslovi. Što se pak tiče »ženskih grana« (tekstil), one su svoj prosperitet I konkurentsku sposobnost i gradile na nis kim nadnicama dvostruko eksploatisanih žena. Poslsdice tih tradicionalnih nesrazmera među pojedinim gra nama nije bilo moguće potpuno prevazići ni u dosa dašnjem socijalističkom razvoju. Razlike u osnovnim ličnim dohocima između muškaraca i žena na istim radnim mestima nema u okviru iste radne organizaci je. Postoje razlike u ličnim dohocima za isti rad među radnim organizacijama Iste grane i još više između različitih grana, a posledice takvih razlika pogađaju podjednako i muškarce I žene. Mehanizam za rešavanje problema nejednakog starta i položaja pojedinih privrednih grana, razlika Između rad nih organizacija u privredi I u vanprivrednim delatno stima, bilo da su one posledica prirodnih, razvojnih ili tržišnih uslova, predviđaju Ustav, Zakon o udruženom radu i planski instrumenti. Ukoliko se ne radi o nužnim razlikama zbog uspešnijeg poslovanja, postoje društve no dogovoreni načini za ukidanje neopravdanih razlika, čime se posebno bavi Savez sindikata. Inače savremeni tehnološki razvoj menja strukturu sredstava za pro izvodnju I deluje protiv zaostajanja i zapostavljanja izvesnih grana. U okviru tih opštih problema u mnogim fabrikama, u kojima rade pretežno žene, pojavili su s© zahtevi da se radi zaštite žena administrativnim mo rama poboljša položaj ovih fabrika odnosno grana. Ne treba naročito naglašavatr da bi ovakav oblik spoljne zaštite »ženskih fabrika« značio ekonomski I društveno-politički neprihvatljivu intervenciju Jer bi ona 94 �u stvari više štitila zastarelu proizvodnju nego same radnice. Zato je prihvaćena orijentacija na dugoročno prevaziiaženje pojava »feminizacije« grana, pojedinih delatnosti i radnih organizacija, kako bi se svakome omogućilo da se opredeljuje prema svojim sposobno stima, a ne prema tradicionalnim shvatanjima o muš kim i ženskim zanimanjima. Danas sve više nastojimo da utičemo posebno na mlađe žene da se prema svo jim sklonostima i sposobnostima uključuju u sve pro fesije i preuzimaju sve poslove, a isto tako i na mu škarce, naročito tamo gde mešovita polna struktura može dati bolje rezultate (npr. pedagoško-vaspitna struka). Na smanjivanje jednostranog zapošljavanja že na delimično utiču i pravne norme. Tako su, na primer, usled zabrane noćnog rada žena i posebne zaštite majke mnoge organizacije počele sistematski da za pošljavaju muškarce na tradicionalno »ženskim« poslo vima. Svakako je najvažnije podsticati najraznovrsnije kvalifikovanje žena, što je u skladu sa ciljevim a razvoja pri vrede i društva, a značajno je posebno za mlađu gene raciju žena, jer je to jedini put za prevazi laže nje raz lika u radu i tradicionalnih koncepata ženskog zapo šljavanja kao manje važnog, »dopunskog rada«. Kvalifikaciona struktura zaposlenih žena poboljšava se iz godine u godinu. Tome najviše doprinose mlade ge neracije školovanih žena. Od ukupnog broja zaposle nih radnika s visokim obrazovanjem žene čine približ no jednu trećinu, s višim oko 41 odsto, a u katego riji sa srednjim obrazovanjem više od polovine sači njavaju žene. Međutim, još je prilično nizak procenat žena među kvalifikovanim (21,4 odsto) i visokokvalifikovanim (6,1 odsto), a visok među polukvalifikovanim (38,8 odsto) i nekvalifikovanim (34,1 odsto) radnicima. Takvo stanje samo donekle ublažava činjenica da znatan broj žena usled svog radnog iskustva zauzima radna mesta za koja je potrebna viša stručna sprema od one koju one poseduju. Ali ima još više slučajeva da žene rade na radnim mestima za koja je. dovoljna manja kvalifika cija od one koju imaju, što takođe govori o neadekvat nom vrednovanju rada kvalifi kovan ih zaposlenih žena. Obrazovna i kvalifikaciona struktura žena različita je od delatnosti do delatnosti, od grane do grane. Veći je procenat žena među licima s visokim I višim obra zovanjem u vanprivrednim delatnostima nego u pri vredi, a u celini u privredi je manji broj žena bez ikakvih kvalifikacija. 95 �Veći broj nekvalifikovanih I polukvaliflkovanih žena u vanprivrednim delatnostlma povezan je s činjenicom da su se žene, napuštajući poljoprivredu i budući bez kvalifikacija, u većem broju zapošljavale u tercijarnim delatnostlma (od svih zaposlenih žena u tercijarnom sektoru radi 52 odsto, dok je kod ukupno zaposlenih taj sektor zastupljen s oko 40 odsto). Međutim, savremenlja organizacija i moderniji način rada iziskuju da nas i u ovim delatnostima viši nivo kvalifikacije. Struč no osposobljavanje za rad u tercijarnim delatnostima postaje sve značajnije I zato što su mogućnosti za za pošljavanje u tim delatnostima sve povoljnije s obzi rom na sve veće potrebe stanovništva i privrede za najraznovrsnijim uslugama, pri čemu i seosko stanov ništvo sve više postaje korisnik tih usluga. Pritisak žena na zapošljavanje vremenski se uglavnom poklapa s ulaskom u radni vek izuzetno velikih grupa mladih generacija rođenih posle rata, koje poseduju opšte i stručno obrazovanje. Otuda je među licima koja traže zaposlenje sve više onih s kvalifikacijama i mladih ljudi. To je naročito karakteristično za žene. Za proteklih deset godina procenat žena koje su se kvalifikovale za rad porastao je od 9 na 37,4. U pogledu kvalifikovanosti, zaposlenosti i zahteva za zapošljavanjem postoje znatne razlike između pojedi nih republika i autonomnih pokrajina. Međutim, u onim delovima zemlje u kojima je ubrzani razvoj počeo kas nije i u kojima je zaposlenost žena još relativno mala kvalifikaciona struktura zaposlenih žena često je po voljnija pošto manje kvalifikovane žene ostaju neza poslene. Teškoće u zapošljavanju mladih i kvalifikovanih žena nastaju, pored ostalog, I usled njihove neadekvatne profesionalne osposobljenosti, koja često nije u skla du s potrebama privrede. Pregled zanimanja kvalifi kovanih žena koje traže zaposlenje (na primer za 1974. godinu) pokazuje da Je u kategorijama nezaposlenih sa srednjom stručnom spremom naročito visok procenait žena Iz zanatskih struka, tzv. ženskih zanimanja (osobito obrada tekstila), finansijsklh radnika i ekono mista, pedagoga, administratora i slično. U prve tri grupe zanimanja žene čine oko 80 odsto, a u četvrtoj oko 70 odsto od ukupnog broja lica koja traže zaposle nje. Znatno slabija teritorijalna pokretljivost žena zbog vezanosti za porodicu povećava broj kvalifikovanih že na koje traže zaposlenje u određenom mestu. U svemu tome, pored objektivnih teškoća, imaju udeo 1 tradi cionalizam, sporo prevladavanje predstava o »muškim« i »ženskim« poslovima, što se naročito pokazivalo onda 96 �kada su u našem društvu bile smanjene mogućnosti za zapošljavanje. Na primer, kada je posle reforme 1965. godine stopa zaposlenosti opala, zbog čega je zapošljavanje naročito nekvalifikovanih i nedovoljno kva'I if i kovanih radnika bilo otežano, u nekim sredinama su čak počela da se obnavljaju tradicionalna shvatanja i oživele su teorije o »nerentabilnosti« ženskog rada i o nezamenljivosti poziva žene kao domaćice i majke. Da je takve pojave uslovilo privremeno stanje u pri vredi, svedoči činjenica da se brzo posle 1965. godi ne javno mnenje ponovo sve više okreće zapošljava nju žena kao neizbežnom uslovu razvoja i podizanja opšteg društvenog blagostanja. A li problemi koji pra te razvoj u zemlji s dosta velikom prikrivenom ili otvo renom nezaposlenošću stalno pothranjuju kratkovido podozrenje prema zapošljavanju žena. Veće mogućnosti za zapošljavanje žena obezbeđuju perspektive daljeg razvoja zemlje, planom predviđeno prestrukturiranje privrede i savremeni tehnološki raz voj. Dogovorenom dugoročnom politikom zapošljavanja predviđa se znatno povećanje broja zaposlenih žena. Za period do 1985. godine predviđeno je da se učeš će zaposlenih žena poveća na oko 40 odsto od ukup nog broja zaposlenih u prošeku za celu zemlju. Takvo aktiviranje radno sposobnog ženskog stanovništva imaće ne samo po kvantitetu nego i po kvalitativnim promenama koje se očekuju u strukturi ženske radne snage veliki značaj za dalji privredni razvoj zemlje, predstavljaće važnu pretpostavku daljih društvenih promena u celini, a posebno će posledice tih promena pozitivno uticati na unapređenje položaja žena. Pri tom se naročito ima u vidu podstrekavanje sticanja najraz novrsnijih kvalifikacija i osposobljavanja žena za veći broj zanimanja i radnih mesta. Zapošljavanje žena na privrem enom radu u inostranstvu Ograničene mogućnosti za zapošljavanje u zemlji, želja za boljim životom i sve veća pokretljivost ljudi na vele su i žene da odlaze na rad u inostranstvo. Prema popisu od 1971. godine, na privremenom radu u ino stranstvu bilo je 672 000 Jugos'lovena. Od toga je 210 000 Ili 31,4 odsto žena. Iz reglona u kojima je pro cenat zaposlenih žena viši, na rad u inostranstvo oti šao je i veći broj žena. Više od četvrtine žena na privremenom radu u ino stranstvu pre odlaska nije bilo u radnom odnosu, a 97 �oko 40 odsto je radilo u poljoprivredi. Više od polovine je bez završene osmogodišnje škole. To su većinom mlađe žene. U prošeku žene migranti su mlađe od mu škaraca mlgranata. Mnogobrojni društveni činioci u zemlji brinu se za poboljšanje uslova života i rada Jugoslovensklh rad nika na privremenom radu u inostranstvu. Posebna pažnja se poklanja rešavanju specifičnih problema že na, vezanih za njihovu biološku funkciju, za materin stvo. Nastoji se da se ove radnice pre odlaska u inostranstvo, a zatim I u zemljama imigracije, upoznaju s mogućnostima da dobiju pomoć u vezi s trudnoćom I porođajem odnosno sa sprečavanjem neželjene trud noće ili njenim prekidanjem. Pokrenute su raznovrsne akcije za zaštitu dece, za spajanje porodica i slično. Važan deo te aktivnosti je stvaranje uslova za povra tak žena i muškaraca u zemlju i za njihovo zapošljava nje. Pošto se zbog ekonomske recesije i drugih teško ća u zemljama imigracije poslednjih godina usporava odlazak, a ubrzava povratak i jugoslovensklh radnika, sve više ih se vraća I zapošljava u zemlji. U stvara nju boljih uslova rada I života za one koji se vraćaju Iz inostranstva sada se uspešnije udružuju opštine I radne organizacije u stvaranju uslova za njihovo zapo šljavanje kao I sami zainteresovani migranti. Takozva ni povratnici su do sada svoje zarade ulagali u izgrad nju kuća, u opremu domaćinstva poljoprivrednim spra vama I »belom tehnikom«. U poslednje vreme, u želji da se vrate kući, radnici sve češće udružuju svoja sredstva I uz podršku opštlna i radnih organizacija organizuju uslužne ili proizvodne radne zajednice i sa moupravnim sporazumima osiguravaju sebi rad I do hodak. Raznovrsni problemi radnica I radnika mlgra nata I njihovih porodica sve više se uključuju u pro grame rada samoupravnih interesnih zajednica, naro čito u oblasti kulture, obrazovanja, socijalne zaštite ltd. Društveno-polltlčka delatnost u vezi sa ženama migrantima i pružanje pomoći u vezi s nekim pro blemima politički se usklađuje u Socijalističkom save zu radnog naroda, u stalnim koordinacionim telima za probleme radnika na privremenom radu u inostranstvu. Zaštita zaposlenih žena Posebna zaštita zaposlenih žena proizlazi Iz priznava nja specifične društvene uloge žene u biološkoj re produkciji stanovništva I Iz nužnosti da u društvenim 98 �razmerama stvaramo uslove da bi svako, bez obzira na pol, prema svojim psihofizičkim sposobnostima mo gao da ostvari osnovno ustavno pravo na rad u udru ženom radu i na samoupravljanje i da na toj osnovi gradi svoju materijalnu i društvenu poziciju. Briga za humanizaciju uslova rada, radne i životne okoline, za štita na radu svih radnika, individualni su i kolektiv ni društveni interes. Intenzivno i neopozivo uključivanje žena u društveni rad i insistiranje na posebnoj zaštiti žena na radu neosporno su podsticali stvaranje huma nijih uslova rada za sve. Posebna, ustavno zagarantovana zaštita žena, ugrađena je u tokove posleratne industrijalizacije; o njoj su raspravljali I ostvarivali je sindikati, ženske i druge društvene organizacije, je r je to uslov za ostvarivanje potpune ravnopravnosti. Razvitak savremene tehnologije i mogućnost radniika da odlučuju o pitanjima uslova rada zahtevaju da se ceo kompleks zaštite na radu, posebno zaštite radnica, neprestano proširuje i preispituje. Ustav SFRJ garantuje posebnu zaštitu radnica i majki. Zajednički zakonom utvrđeni minimalni standardi te za štite su obavezni okvir kojega se u svojim odlukama moraju pridržavati i samoupravljači. Radno zakonodav stvo se razvija i na osnovu standarda koji su utvrđeni u konvencijama i preporukama Međunarodne organiza cije rada, a koje je SFRJ prihvatila i potpisala. Sa veznim i republičkim zakonima i samoupravnim aktima koje donose radne organizacije i samoupravne inte resne zajednice, detaljno se razrađuje posebna zaštita žena na radu. Ona obuhvata: zaštitu materinstva (za štitu za vreme trudnoće i porođaja i negu bolesnog deteta), zaštitu od obavljanja naročito teških fizičkih po slova, radova pod zemljom i radova koji bi mogli štetno uticati na zdravlje i život, zaštitu u vezi s noćnim radom. Zaštita materinstva zaposlenih žena dožlvela Je mno go promena u posle ratnom razvitku. Od saveznog za kona, koji Je određivao neprekidno porodi Ijsko odsustvo u trajanju od 105 radnih dana i pravo majke na četvoročasovno radno vreme do navršetka 8 mesecl života deteta, a po potrebi I više, došli smo do toga da sa dašnji zakoni republika I pokrajina znatno produžavaju porodlljsko odsustvo i omogućavaju korišćenje skra ćenog radnog vremena radi nege deteta. Osobito je značajno što se majci daje mogućnost da bira da li će koristiti porodlljsko odsustvo kraće od 210 dana, a zatim produžiti četvoročasovno radno vreme do 12 meseci života deteta ili, pak, duže neprekidno porodi Ij99 �sko odsustvo od šest do devet meseci, a zatim odmah početi da radi puno radno vreme. Unesene su i druge novine: na primer, u većini republika pravo na deo odsustva s posla posle porođaja odnosno odsustvo ra di nege bolesnog deteta može umesto majke koristiti otac. U SR Hrvatskoj je uvedena mogućnost korišćenja dodatnog porodiljskog odsustva dok dete ne na puni 20 meseci života. U svim republikama i pokraji nama je utvrđeno da naknada ličnog dohotka za vre me ovog odsustvovanja iznosi 100 odsto od ličnog do hotka ostvarenog u prethodnoj godini. Dok su ranije naknade vršene na račun radne organizacije u kojoj je majka radila, sada se prelazi na isplaćivanje naknada ličnih dohodaka za vreme porodiljskog odsustva iz dru štvenih fondova za socijalno-zdravstveno osiguranje odnosno iz republičkih fondova za zaštitu dece. Ipak u pogledu zaštite žena u vezi s porođajem i po rodiljskim odsustvom ima još problema. Zbog brzog rasta nominalnih ličnih dohodaka zaposlenih i zbog ra sta troškova života naknada koju primaju majke za vreme porodiljskog odsustva zaostaje za tekućim lič nim dohocima zaposlenih. Zbog toga, a i zbog moguć nosti da žene zaostanu u napredovanju na radnom mestu, zapaža se da se žene katkad odlučuju na to da ne koriste puno porodiljsko odsustvo, naročito ako su uspele da obezbede čuvanje svog deteta. Radnicama je zakonom zagarantovan povratak na isto radno mesto. U slučaju da je to radno mesto za vreme odsustva žene ukinuto, ona ima pravo na odgovarajući rad, s tim da lični dohodak ne srne da bude niži od ranijeg. Propisi i mere za zaštitu žene od teških i po zdravlje opasnih poslova menjali su se u skladu s razvojem tehnologije i s opštlm poboljšavanjem uslova rada. U okviru opštih načela zakon prepušta organizacijama udruženog rada (po pravilu samoupravnim sporazumima o međusobnim odnosima radnika) da sami odrede na kojim se radnim mestima ženama zabranjuje rad. lako ovo načelo Ima mnoge dobre strane, rešenja su dosta šarolika. Događa se da se Isti poslovi u Jednoj orga nizaciji zabranjuju za žene, a u drugoj ne zabranjuju. Često se u zabrani pojedinih poslova ogleda više tra dicionalno shv-atanje o »ženskim« i »muškim« poslo vima nego stvarna potreba da se otkloni opasnost po biološku funkciju i psihofizičku kondiciju žene. Tra dicionalno gledanje na rad žena dovodi do preterlvanja u »zaštiti«. Važna tekovina radničkih borbi — po sebna zaštita žene na radu u uslovlma tehnološkog progresa I stalnog poboljšavanja uslova rada za sve 100 �radnike — postaje ograničavajući faktor za ženu u os tvarivanju prava na rad. Otuda sve glasniji zahtevi že na, kao i radnih organizacija, da se preispitaju propisi u našoj zemlji i međunarodne konvencije o zaštiti že na. U tom okviru posebno se postavlja pitanje zabra ne noćnog rada žena. Zakonodavstvo u principu sledi konvenciju Međunarodne organizacije rada (MOR), koja zabranjuje noćni rad žena u industriji, rudarstvu i gra đevinarstvu. Ipak naši zakoni već sada fleksibilnije od konvencije MOR-a utvrđuju razloge na osnovu kojih republički i pokrajinski sekretarijati za rad uz prethod no pribavljeno mišljenje Saveza sindikata i privredne komore, mogu izuzetno odobriti noćni rad žena. Slični razlozi koji su na konferenciji MOR-a održanoj u Među narodnoj godini žena doveli do zaključka da treba pri stupiti reviziji konvencija MOR-a kako se pod »zašti tom« ne bi krila diskriminacija žena, već ranije su naveli društvene činioce u Jugoslaviji da traže preis pitivanje propisa o zaštiti žena.1 ) 6 Zabrana noćnog rada svih zaposlenih žena ne samo u industriji već i u zanatstvu, ugostiteljstvu, PTT-vezama i drugim delatnostima zasniva se pre svega na zaštiti funkcije materinstva. Tako je noćni rad radnicama za vreme trudnoće i onima s detetom do jedne godine života zabranjen u svim delatnostima. Zakonima nekih republika utvrđeno je da se radnica koja ima malo dete raspoređuje na noćni rad samo ako se ona s tim saglasi. Traže se i povoljnija rešenja za radnice s malom decom, na primer da se zabrani noćni rad radnici s detetom s manje od tri godine života, a da se za noć ni rad majke s detetom do sedam godina života traži njena saglasnost. S obzirom na to da je noćni rad težak za sve, postoji mišljenje da ga treba ukinuti svuda gde nije neopho dan odnosno da treba poboljšavati sve uslove rada (na radnom mestu i u pogledu nagrade, prevoza, ishrane i brige za članove porodice radnika). Stalno unapređi vanje i humanizacija uslova rada u svim granama de latnosti doprineli su da neke organizacije udruženog ra da koje pripadaju grupi delatnosti u kojima je noćni rad zabranjen imaju znatno povoljnije opšte uslove ra da nego one u kojima ta zabrana ne postoji. ’4) »Treba analizirati pri menu Međunarodne konvencije o zabrani noć nog rada žena i om ladine u Industriji I građevinarstvu I zato konfe rencija predlaže da to učine odgovarajući organi I organizacije (S e kretarijat za rad I socijalnu p o litiku . Nacionalna kom isija M O R -a, sin ci kat). Pored toga, treba ae u ključiti u međunarodnu aktivnost za us klađivanje konvencije sa savrem enlm tehnlčko-tehnoloSklm razvojem I promenama I drufttvenlm odnosim a.- (Stavovi I zaključci SK SSRNJ o aktuelnlm pitanjim a društvenog položaja žena, 1. Jun 1973, »Žena da n as-, br. 271, 1973.) 101 �Tako je praksa otišla znatno dalje od propisa I podstlče na odgovarajuće izmene propisa. U raspravljanjima u pojedinim republikama i pokrajinama o tome da li noćni rad žena u Industriji treba sasvim ukinuti Ili ne pokazale su se razlike često više pod uticajem veće ili manje nezaposlenosti nego u principu. Ponegde se kao uslov za privremeno odobrenje traži perspektivni program ukidanja noćnog rada za žene (Slovenija), dok se drugde naglašava da je tehnološki proces rada u mnogim organizacijama udruženog rada takav da bi do šlo do ogromnog smanjenja, a negde čak i do obustav ljanja proizvodnje ako bi se žene isključile iz noćnog rada. Isto tako se ističe da bi se ukidanjem noćnog rada žena smanjio i broj zaposlenih žena i znatno uma njile mogućnosti za njihovo perspektivno zapošljava nje na svim radnim mestima (Srbija). Savezni odbor Sindikata industrije i rudarstva Jugoslavije razmatra jući ovu materiju zauzeo je stav da noćni rad treba postepeno ukidati, a da se majkama koje imaju decu do tri godine starosti odmah zabrani rad u noćnoj smenl; dalje, da se pri davanju mišljenja za odobrenje noć nog rada zahtevaju povoljniji uslovi za rad žena u noć noj smeni, da se, na primer, radnicama na noćnom radu obezbede prevoz, topli obrok, čuvanje dece itd. Praksa pokazuje da svi propisi koji »štite« ženu time što joj zabranjuju određena radna mesta ili određene radne uslove obično deluju suprotno opšteprihvaćenim principima otvorenosti svih radnih mesta svakome bez obzira na pol. Dok se noćni rad u tekstilnoj industriji veoma teško smanjuje, propisi o zabrani noćnog rada umanjuju mogućnost zapošljavanja žena u mnogim po gonima s najsavremenijom tehnologijom, gde posao nije težak, ali se nužno radi danonoćno, u tri odnosno u četiri smene. U takvim industrijama dohodak je če sto veći. Istovremeno povećava se ukupan broj žena koje rade i noću, naročito u zdravstvu, saobraćaju, ve zama, trgovini, ugostiteljstvu i drugim delatnostima, koje po svojoj prirodi moraju da rade bez prekida. Tu nema pritiska da se stalno preispituje potreba za noć nim radom žena, jer se na njih Konvencija MOR-a i ne odnosi, iako su uslovi rada često teži nego u savremenoj industriji, pa se i zbog toga postavilo pitanje kako da se pristupi zaštiti žena. Same žene odbijaju mere koje ih štite kao pol, a ne uzimaju u obzir njihove psihofizičke sposobnosti. Ovak vo držanje radnica je postalo češće otkako su u priv redu i na druga radna mesta došle mlađe, kvalifikovanlje žene, koje žele da uspeju u svom radu. Na osno vu toga su i teze koje su pripremljene za pomenutu 102 �Saveznu konferenciju Socijalističkog saveza (1. juna 1973) predložile nov način tretiranja ovog aspekta za štite žene, što se vidi iz sledećeg stava: »Dosadašnja zaštita žena na radnom mestu umnogo me se karakteriše starom podelom rada kao konstant nom, a time i gledanjem na ženu prvenstveno kao na domaćicu i majku. Ako bi se kod nas, pa i u s /c tu , napravila analiza raznih pokušaja uvođenja posebne za štite za ženu (na primer rad s pola radnog vremena, davanje jednog slobodnog dana za domaćinstvo i si.), ona bi verovatno pokazala da se više m islilo na to ka ko bi se ženi olakšalo da na stari način obavlja svoje dužnosti prema deci i domaćinstvu, a mnogo manje jo ta zaštita bila usmerena tome da doprinese bržem pre tvaranju nekih domaćičkih poslova u društvenu granu rada i da se brže ostvari bolja društvena zaštita dece. Obično je takav smer zaštite delovao obrnuto, kao dodatni uzrok za diskriminaciju žene pri upošljavanju te otuda pojava da u zemljama s velikom ponudom radne snage žena mnogo teže dobija posao. S obzirom na to da je interes žene i društva u cei ini da žena bude u udruženom radu visokoproduktivan proizvođač, potrebno je imati jasnu orijentaciju u poli tici zaštite žene na radu i tome prilagođavati konkret na rešenja. Dugoročnije gledano, radnim uslovima, zaštiti na ra du i radnom vremenu treba prići i sa stanovišta da tehnološka revolucija treba da olakša rad svima i skra ti dnevno radno vreme za sve. Pored toga, treba imati u vidu i produženi životni vek ljudi. Našu orijentaciju na skraćenje radnog veka treba postepeno prevazi laziti u pravcu skraćivanja radnog dana i delimično rad ne nedelje, a produžavanja radnog staža«.1 ) 7 U tom kontekstu veliki značaj imaju radno vreme i ra dni staž i dužina i raspored radnog vremena. Radna nedelja je Ustavom ograničena na maksimum od 42 sa ta. Međutim, traži se veća elastičnost u rasporedu radnih časova na dan odnosno nedelju. Za zaposlenu ženu su važnija razmišljanja o skraćivanju radnog da na za sve radnike nego o radu s pola radnog vremena samo za žene. S razvijanjem najraznovrsnijih službi ko je radni ljudi uvode da bi lakše podmirivali svoje svakokodnevne potrebe, žene bi, kao i ostali radnici, mo gle više da učestvuju u društveno-političkom životu, više bi bilo vremena za odmor i rekreaciju, a i za stru čno usavršavanje, koje zahteva dinamičan razvitak teh nologije, a posebno učešće u samoupravljanju. ,7) Stavovi I zaključci SK položaja žena, 1. Jun 1973, SSRNJ o aktualnim p itan jim a >2ena danas«, br. 271, 1973. društvenog 103 �Penzijskim osiguranjem obezbeđuju se pravo na staro snu penziju kada se navrše određeni radni staž i od ređena starost (za žene 35 godina staža i 55 godina života, a za muškarce 40 godina staža i 60 godina ži vota) i pravo na porodičnu penziju članova uže porodi ce u slučaju smrti osiguranika ili korisnika penzije. U poslednje vreme u vezi s pitanjem zaštite žena na radu diskutuje se još o dva pitanja: prvo, o izjednače nju radnog staža za sticanje prava na penziju uz dalje poboljšavanje zaštite radne majke i, drugo, da li sti canje prava na penziju uz obavezno napuštanje rada po sili zakona (što predviđaju neki republički zakoni) znači stvarnu zaštitu ili diskriminaciju žena i zakidanje prava na rad. Grupa žena — profesora Univerziteta u Beogradu podnela je žalbu Ustavnom sudu protiv oba veze odlaženja pet godina ranije u penziju. Spor je po zitivno rešen. O zaštiti žena na radu u Jugoslaviji potvrđeno je gle dište da ova pitanja treba rešavati kao deo napora za opšte poboljšanje uslova života i rada svih zaposlenih. Posebna zaštita žena treba da se koncentriše na njiho vu biološku funkciju i na pomoć radnoj aktivnosti žena u udruženom radu i njihovom ravnopravnom učešću u društvenom životu. Tek tako ta zaštita može da posta ne dinamičan faktor u menjanju zastarelog načina oba vljanja poslova u domaćinstvu i bržeg unapređivanja dečje zaštite. Radi se, dakle, prvenstveno o zaštiti ko ja bi obuhvatila sve uslove koji utiču na život i rad na radnom mestu i izvan njega. Žene u razvoju poljoprivrede i sela Kad se upotrebljavaju reči »selo« i »poljoprivreda« treba Imati na umu razlike koje ti izrazi obeležavaju u svetskim razmerama verovatno I više nego u Jugosla viji. Pored razlika Između sel§ u brdovitim I ravničars kim predelima, između prigradskih I zabačenih sela, postoje i razlike koje proizlaze iz naturalne privrede ili proizvodnje za tržište, razlike u veličini poseda, u sredstvima za rad, u odnosima proizvodnje, a u vezi s tim i u tradiciji i stepenu kulturnog razvitka. Sve te krajnosti još I danas postoje u Jugoslaviji između poje dinih republika i pokrajina I u njima samima. Revolucionarnim zahvatima u društvene i ekonomske odnose na selu, industrijalizacijom i planskim razvit kom pokrenuti su procesi u kojima su se menjali od nosi proizvodnje i položaj radnih ljudi. Socijalistički 104 �preobražaj poljoprivrede i sela predstavlja jedinstven proces. Dosadašnji razvoj je potvrdio da se poljopriv redna proizvodnja može bitno unaprediti samo razvo jem socijalističkih odnosa, a da se i socijalistički od nosi mogu razvijati samo ako istovremeno obezbeđuju unapređenje i porast produktivnosti rada. Agrarnom reformom su ukinuti veleposedi, a zemljiš ni posed je ograničen na najviše 10 hektara obradive zemlje. Preko 1,5 milion hektara bilo je preraspodeljeno. Na nacionalizovanoj zemlji stvorena su državna do bra, a njen pretežni deo bio je podeljen seljačkim po rodicama, tako da su vlasnici zemlje postali i muž i žena. Mnogi seljaci su se doselili Iz planinskih krajeva u predele s plodnom i obradivom zemljom. Zemlju je tom prilikom dobilo 180 000 porodica siromašnih selja ka, 71 000 bezemljaša i 65 000 kolonista. Mnoge društvene akcije koje su vođene posle rata, kao što su: masovna aktivizacija naroda u obnovi ra tom opustošene zemlje, omladinske radne akcije, opismenjivanje, proširivanje obaveze školovanja na sve stanovništvo, razvitak zdravstvene mreže i si. imale su velikog odjeka među stanovništvom sela. U okviru svih tih akcija neke su posebno bile usmerene na po boljšanje položaja žena na selu. U revolucionarnim promenama četvorogodišnje partizanske borbe, koja je, razume se, široko zahvatila seoska područja, žene na selu postajale su sve svesnije svojih prava. Posle ra ta su doneseni značajni zakoni za dalje učvršćivanje ravnopravnosti žena kao što su: zakoni i akcije za ski danje zara i feredže ii zabrana poligamije, koja je bila rasprostranjena u jednom delu stanovništva islamske veroispovesti. Zakonima i akcijom društvenih organiza cija, posebno Antifašističkog fronta žena, organizovane su masovne zdravstveno-higijenske akcije protiv smrtnosti dece, za higijenu stanovanja i ishrane. Razvijanje poljoprivrede počelo je udruživanjem selja ka u radne zadruge da bi povećane površine omogućile uvođenje savremene tehnologije. Međutim, za njihov uspeh nisu bile dovoljne samo velike površine pošto su nedostajali savremene mašine, veštačka đubriva i znanje, a nisu postojali uslovi za stimulativno organizovanje rada i raspodele prema radu. Zbog svega toga su prve godine seljačkih radnih zadruga donele razoča ranja i najveći deo zadruga je bio ubrzo rasformiran. Sledio je dug razvojni put socijalističke rekonstrukcije sela. Težište je bilo na razvijanju državnih poljoprivre dnih dobara i njihovoj kooperaciji s individualnim selja cima i zadrugama raznih tipova (od nabavno-prodajnih 105 �do proizvodnih). Državna dobra, u skladu s opštim ra zvitkom društveno-ekonomskog sistema, reorganizovana su u organizacije udruženog rada. To su obično poIjoprivredno-industrijski kombinati (složene organizacije udruženog rada), u kojima radnici na zemlji u društve nom vlasništvu I radnici u pogonima za preradu samo upravno organizuju proizvodnju i međusobne odnose. Te organizacije igraju najznačajniju ulogu u unapređiva nju celokupne poljoprivredne proizvodnje. Preko različi tih oblika udruživanja s individualnim proizvođačima one bitno utiču na tempo uvođenja savremene tehnike i tehnologije u proizvodnju i na individualnim gazdin stvima. Društvene poljoprivredne organizacije postale su značajan snabdevač tržišta osnovnim prehrambenim proizvodima. Preko polovine tržišnih viškova ratarskih proizvoda danas obezbeđuju društvene poljoprivredne organizacije, koje poseduju samo oko 18 odsto poljo privrednog zemljišta. U ovim radnim organizacijama radi oko 200 000 radnika, dok je u kooperaciji 1976. godine učestvovalo preko pola miliona individualnih proizvođača. Društvenim dogovorom republika i pokrajina o razvoju agroindustrije, posebno o proizvodnji hrane, utvrđene su mere za dalje podsticanje proizvodnje na društve nom i na individualnom sektoru. Značajan podstrek razvoju poljoprivrede i sela i jačem povezivanju Individualnih i društvenih interesa daje Za kon o udruženom radu. Ovim zakonom se regulišu sta tus individualnih zemljoradnika, uslovi udruživanja rada, zemljišta i sredstava za rad u svojini zemljoradnika u zemljoradničke zadruge ili njihovo povezivanje s raradom radnika i s društvenim sredstvima u organizaci jama udruženog rada (npr. u prehrambeno-prerađivačkoj industriji). Udruženi zemljoradnici Imaju u osnovi isti položaj, ista prava i iste obaveze kao i radnici u udruženom radu koji rade društvenim sredstvima za proizvodnju, s tim što Individualni vlasnik zemlje dobija određenu rentu. Cilj udruživanja je da obezbedi ra cionalnije korišćenje rada, zemljišta I sredstava zemljo radnika, veću zaposlenost, povećanu proizvodnju, pro duktivnost rada I dohodak, organizovano uključivanje u robno-novčane odnose, a posebno celovito ostvariva nje samoupravnog položaja zemljoradnika u socijalisti čkim društveno-ekonomskim odnosima. Sve to treba da doprinese bržem uvođenju potpunog zdravstvenog, penzijskog i invalidskog osiguranja i drugih vidova socijalne sigurnosti i zadovoljavanju drugih interesa poljoprivrednih proizvođača. 106 �O dubokim ekonomskim, kulturnim i socijalnim promenama na selu svedoči promena strukture stanovništva. Poljoprivredno stanovništvo predstavljalo je 1947. godi ne oko 75 odsto ukupnog stanovništva, a 1977. godine smanjeno je na 31 odsto. Žensko poljoprivredno sta novništvo se smanjilo približno koliko i poljoprivredno stanovništvo u celini, mada je u početku iz sela odla zilo više muškaraca. Oni su se zapošljavali i u drugim delatnostima, a ženama je ostajao rad na poljoprivred nom gazdinstvu. Masovno zapošljavanje poljoprivrednika u nepoljoprivrednim delatnostima uticalo je na pojavu tzv. mešovitih domaćinstava. Godine 1971. gotovo polovina doma ćinstava imala je bar jednog člana zaposlenog van po ljoprivrede. Godine 1977. oko 1,5 milion ljudi sa sela radi istovremeno i van poljoprivrednog gazdinstva, 20 odsto od njih u svom mestu stanovanja, a 80 odsto u drugim mestima. Dohodak članova poljoprivrednog do maćinstva iz rada u nepoljoprivrednim delatnostima, kao i dohodak poljoprivrednika iz dopunskih zanimanja (turizma, kućne radinosti), koji je postao sastavni deo ukupnog dohotka seoskog domaćinstva, iznosio je 1974. godine 63,6 odsto ukupnog dohotka seoskih domaćin stava i ima tendenciju daljeg rasta. Ipak se zbog toga nije smanjio nivo poljoprivredne proizvodnje. Naprotiv, primena savremenih dostignuća nauke u obradi zemlje omogućila je povećanje prosečnih prinosa poljoprivre dnih kultura, a obim poljoprivredne proizvodnje se ud vostručio. Rezultati materijalne proizvodnje i porast dohotka zna tno su poboljšali opšte uslove života i rada na selu. Izvršena je elektrifikacija više od 88 odsto seoskih do maćinstava (krajem četvrte decenije samo 7 odsto se oskih domaćinstava imalo je električno osvetijenje), što je omogućilo nov način života na selu. Oko 60 odsto svih seoskih domaćinstava podiglo je nove stam bene zgrade, dok su ostala domaćinstva adaptirala I modernizovala postojeće zgrade. Izgradnjom mreže puteva većina sela je povezana s gradskim centrima. Proizvodnja za tržište na selu izazvala je i neke dru ge procese. Tako, na primer, seoska domaćinstva sve više koriste proizvode industrije. Danas se oko 90 od sto potreba seoskih stanovnika u odevanju zadovoljava kupovanjem za razliku od stanja pre 30 godina, kada se 80 odsto odevnih predmeta Izrađivalo u domaćoj ra dinosti. Isto tako se sve više koriste i proizvodi preh rambene industrije (sve manje je zamornog rada do maćica oko pečenja hleba i slično). U seosku kuću umesto otvorenog ognjišta ulazi najpre štednjak na 107 �čvrsto gorivo, a zatim su došli električni štednjaci i drugi električni aparati za domaćinstvo. Oni koji su zaposleni u gradu ili oni koji su otišli u inostranstvo na privremeni rad, a porodice im ostale na selu, unose u seosko domaćinstvo ne samo proizvo dnu mehanizaciju već i savremenu opremu, naročito za kuhinje i kupatila. U rešavanju mnogih životnih pitanja koja su značajna za stanovnike sela veliku ulogu igraju mesne zajedni ce. One delimično neguju tradicionalne oblike saradnje između seljaka, ali razvijaju nove društvene odnose. Mesna zajednica je po ustavnim i zakonskim odredba ma postala jedan od najznačajnijih instrumenata urba nizacije sela pošto se u njoj seljaci dogovaraju uz ma terijalnu i stručnu pomoć i saradnju drugih radnih lju di i njihovih organizacija udruženog rada u okviru ko mune i šire. U svojim mesnim zajednicama seljaci sa moupravnim dogovaranjem i akcijama koje sami pokre ću rešavaju pitanja kao što su: elektrifikacija sela, iz gradnja putne mreže, vodovoda, škola i dečjih ustano va, zdravstvenih i veterinarskih stanica i slično. U poslednje vreme postaju sve šire i obrazovne i kulturne akcije. Za položaj žena na selu bili su značajni sve promene i ekonomsko-društveni procesi koji se na selu svuda ra zvijaju, iako različitim intenzitetom u raznim delovima zemlje. Položaj žena na selu u prošlosti bio je izuzetno težak ne samo zbog opšte zaostalosti nego i zbog vekovne zavisnosti od glave porodice. Stepen njihove podređe nosti bio je različit u raznim delovima Jugoslavije, ali ostaci njihovog zapostavljanja i danas rečito govore o teškoj prošlosti, koja još daje pečat bračnim i poro dičnim odnosima. Najznačajnije promene u položaju žene na selu poveza ne su s njenom afirmacijom u ulozi radnice u poljo privrednoj proizvodnji. Tek postepenim učvršćivanjem društvenog i ekonomskog vrednovanja rada s tim da vlasništvo na zemlju igra podređenu ulogu, otvoren je put kvalitativno novom položaju žene na selu. S priz nanjem svih građanskih prava ženama, mnogobrojne obrazovne i socijalno-humanitarne akcije i mere dobijale su sa sve većom ekonomskom ulogom seljanke-poljoprivrednog proizvođača svoju pravu sadržinu. Već u vreme stvaranja prvih seljačkih radnih zadruga došla je do izražaja uloga žene kao proizvođača. Vre dnovanje rada prema trudodanu, bez obzira na vlasniš tvo na zemlju, dovelo je do individualnog nagrađivanja 108 �žena za njihovo učešće u zadružnoj proizvodnji. Mnoge seljanke su prvi put doživele da njihov rad izlazi iz anonimnosti i da počinje da se tretira kao individualni radni doprinos. Vrednovanje rada u seljačkim radnim zadrugama prema trudodanu pokazalo se nedovoljno stimulativnim, pa se u kasnijem razvoju (posle rasformiranja tih zadruga) prešlo na merenje rada po poje dinačnom proizvodu koji se dobija na osnovi koopera cije zemljoradnika s poljoprivrednim dobrima. Tu je individualni doprinos pojedinog člana domaćinstva te že merljiv, ali se time utiru novi načini priznavanja ženskog rada u poljoprivrednoj proizvodnji i socijalisti čkom preobražaju sela. Bez obzira na vlasništvo na ze mlju žena u praksi postaje sve važniji nosilac poljopriv redne proizvodnje. U mešovitim domaćinstvima žena je postala čak glavni nosilac poljoprivredne proizvodnje, što u uslovima tržišne privrede dovodi do drukčijeg vrednovanja rada svakog učesnika u proizvodnji, a u prvom redu same žene. Prema rezultatima poslednjeg popisa stanovništva od 1971. godine, žene su činile 42 odsto aktivnih lica u poljoprivredi. Ali je svakako taj procenat viši, je r se izvestan broj stvarno aktivnih žena prilikom popisa iz jasnio kao »izdržavana lica«. Činjenica je da žene stal no ili povremeno učestvuju u proizvodnji pojedinih po ljoprivrednih kultura, naročito u oblastima u kojima je usled povoljnih prirodnih uslova, m ilioracije i agroteh ničkih mera moguća intenzivna proizvodnja povrća i ži vine. Žene postaju nosioci značajnih dopunskih delat nosti koje domaćinstvu donose novčani prihod. One se sezonski bave domaćom radinošću i turizmom, zarađu ju u industrijskom pogonu poljoprivrednog kombina ta, rade kod kuće u saradnji s obližnjom industrijskom ili zanatskom organizacijom, vrše usluge u domaćin stvima i slično. Mnoge od ovih delatnosti uslovljene su razvitkom industrijskih centara i sve višim standar dom stanovništva. Računa se da od ukupnog fonda ra dnog vremena utrošenog u individualnoj poljoprivred noj proizvodnji oko 65 odsto otpada na žene. Poveća no učešće žene u poljoprivrednoj proizvodnji i u druš tvenom radu uopšte značajan je činilac ubrzavanja opšteg društvenog progresa. To je g isto vreme osnova društveno-političke afirmacije žena. Sve veće učešće žena u poljoprivrednoj proizvodnji ima mnogostruke ekonomske i društvene posledlce. Ono omogućava i postupno ostvaruje ekonomsku, a tim e i društvenu emancipaciju seoske žene. Menjaju se I njena uloga, položaj I tretman u bračnim I porodičnim odnosima. S druge strane, to za nju nije uvek olakša 109 �nje. Ona je često još više izložena radnim naporima, a njene obaveze u porodici i domaćinstvu sporije se smanjuju ponekad iz objektivnih razloga, ali i zbog tra dicionalizma. Za ženu na selu je od najveće važnosti kojim će se tempom i na kojim osnovama razvijati poljoprivredna proizvodnja, dohodak proizvođača i društveni odnosi na selu. Sve oscilacije u tom razvoju, a naročito povreme no potcenjivanje značaja ljudskog faktora, odražavaju se I na položaj seoske žene. Za seosku ženu kao pro izvođača veliki značaj ima primena Zakona o udruže nom radu, kao i posebnog Zakona o udruživanju zem ljoradnika. Pravo na udruživanje na osnovu sopstvenog rada po zakonu Imaju članovi domaćinstva poljoprivre dnika koji se sami bave poljoprivredom, bez obzira na to da li su oni I formalni vlasnici imanja. Ličnim opredeljivanjem svakog radno aktivnog člana poljo privrednog gazdinstva za udruživanje ubrzava se pro ces stvarnog izlaska seoske žene Iz anonimnosti i ot vara joj se perspektiva da sopstvenim radom ravnopra vno učestvuje u svim društveno-ekonomskim odnosi ma. Izgrađivanje merila za sticanje i raspodelu dohotka srazmerno doprinosu svakog udruženog proizvođača u njegovom stvaranju, s gledišta ravnopravnog položaja seoskih žena, kao, uostalom, i drugih članova seoskog domaćinstva (sinova i kćeri), Ima veliki značaj, pošto se time objektivno meri 1 društveno priznanje za nji hov rad. Te radikalne mere treba da promene dosadašnju prak su da se u kooperaciji, prilikom Izbora u organe uprav ljanja na selu I u drugim slučajevima zanemaruje stva rni rad žena u poljoprivredi I prednost daje vlasniku Imanja — »starešlnl domaćinstva« (to Je u većini slu čajeva muškarac), nekad čak I u slučajevima kada je zbog njegove odsutnosti žena stvarno nosilac svih po slova na gazdinstvu. Udruživanje zemljoradnika neposredno olakšava rad že nama u poljoprivredi. Na primer, mehanizacija osloba đa ženu teških radova I ostavlja joj više slobodnog vre mena. Isti je slučaj I s organizovanom prodajom poljo privrednih proizvoda, jer Je dosadašnja prodaja na »pi jaci«, što Je uglavnom bio ženski posao, predstavljala za ženu veliku radnu obavezu. U mnogim dopunskim zanimanjima na selu, pre svega u Izradi predmeta domaće radinosti za tržište, najviše su angažovane žene. Neka seoska naselja su po svojim proizvodima čak nadaleko poznata. Poznati su ženski I muški ručni radovi, pletiva 1 tkanine i naivno sllkar110 �stvo i izvoze se u mnoge zemlje. Izrazit prim er su ženske zadruge za ručne radove u selima Dragačevo i Sirogojno, slikarska zadruga u Kovačici (Srbija) i dr. Napredak ovih i mnogih drugih, ranije zaostalih i za bačenih planinskih sela, bio je ostvaren onda kada su njihovi stanovnici, pre svega same žene, došli u polo žaj nezavisnih proizvođača i samoupravljača. Kućna ra dinost, koja je bila gotovo potisnuta industrijskom ro bom čak i tamo gde je tradicionalno bila sastavni deo naturalne seoske proizvodnje, poslednjih godina se po čela obnavljati i negovati. Razvoj novog tržišta s do laskom turista, koji su se interesovali za ručne rado ve, podstakao je kod stanovništva zabačenih sela negovanje starih umeća u školama i na posebnim kursevima. 2ene su u velikoj meri i nosioci razvoja turizma na selu. Na morskoj obaki turizam u »domaćoj radinosti« bio je i ranije razvijen. A li u novije vreme sve više se razvija i u brdovitim predelima poseban vid turizma, tzv. »seoski turizam«, koji ujedno omogućava neposred nu prodaju poljoprivrednih proizvoda. Razvoj toga tu rizma je posebno značajan za brdsko-planinska pod ručja, koja su ostajala po strani od procesa koji su obuhvatili poljoprivredu i selo. Zbog ograničenih uslo va za razvoj poljoprivrede i privrede uopšte, u tim područjima je agrarna naseljenost veća, mogućnosti zapošljavanja manje, a tržište teže dostupno. U tim krajevima uslovi rada i života b ili su nepovoljnijl i za to su ih mnogi muškarci napuštali, pa su žene morale Još više da rade. Seoskim turizmom one su Još uvek veoma zaposlene, ali se ipak njihov ekonomski i lični položaj znatno izmenio. Položaj seoske žene je u bumom razvoju zemlje veoma složen. Ona se ekonomski sve više osamostaljuje, uč vršćuje svest o svojoj ličnosti i svojim pravima. Njena nova društvena pozicija manifestuje se ponekad i u po javama koje, ako se polazi od ustaljenih shema, na prvi pogled zbunjuju. U onim dolovima zemlje koji su najviše zahvaćeni industrijalizacijom muškarac na selu teško može naći ženu koja bi se za njega udala jer devojke odbijaju da ostaju na selu Ili da dođu na se lo i da rade na individualnom poljoprivrednom gazdin stvu. Svest o ravnopravnosti u braku sve više se lspoljava u porastu broja razvoda brakova na zahtev se oskih žena. Ekonomska samostalnost žene I opšta at mosfera doprinose tome da ona više ne želi da osta ne u formalnom braku III da podnosi muževijevu tira niju. Broj nepismenih žena na selu brzo se smanjuje 111 �među mlađim ženama, mada je ukupni postotak nepis menih još uvek najviši upravo među seoskim ženama. Međutim, u poređenju s vremenom narodnooslobodilačke borbe smanjila se politička i društvena angažovanost žena. Pre svega, njih ima suviše malo na izbor nim funkcijama. Žene su često jedini radnici na seos kom gazdinstvu, jer muškarci odlaze da rade u drugo mesto ili u inostranstvo, tako da ženama sve više ne dostaje snage da, pored rada i materinstva, odgovore zahtevima obavljanja društvenih funkcija često i veo ma daleko od kuće. Ipak ima sve više slučajeva da žene, većom angažovanošću u društvenom radu u me snoj zajednici, uspevaju da ubrzaju zajedničko rešavanje životnih problema (dečja zaštita, školstvo, zdravs tvo i slično). Prema svim podacima, žene na selu ne zaostaju ni u učešću na izborima ni u povremenim ma nifestacijama društveno-političkog karaktera. Ali je na ročito nedopustivo njihovo manje prisustvo u organi ma zadruga i mesnih zajednica. Naime, ne može se njihova preopterećenost radom smatrati kao glavni uz rok takvog stanja. U tom pogledu su značajne pojave sve veće aktivnosti žena (često bez preuzimanja izbor nih funkcija) u unapređivanju proizvodnje (u korišćenju kurseva i službi za unapređivanje poljoprivrede i stočarstva, u učešću na kursevima i takmičenjima traktorista i slično), u akcijama u korist zajednice (sve veće učešće u organizacijama Crvenog krsta, u vatro gasnim društvima i slično), što važi i za njihovo aktiv no učešće u donošenju mnogih odluka mesnih zajedni ca za poboljšanje uslova života, a naročito za razvija nje raznih oblika staranja o deci. Pored izuzetno značajnih pozitivnih promena na selu uzetih u cei ini, statistički podaci sadrže i podatak da su neka sela ostala izvan domašaja promena, što utiče I na položaj žena. Za bolji društveno-ekonomski I poli tički položaj seoske žene, pored naprednog zakono davstva i promena u načinu privređvanja, od odlučuju ćeg značaja je i uporna borba protiv predrasuda u po gledu njene društvene uloge. Prema tome, menjanje položaja žene na selu od anonimne radnice u natural nom seoskom domaćinstvu do modernog poljoprivred nog proizvođača nije uslovljeno samo opštim ekonom skim rezultatima, ma koliko oni bili važni, već i svim drugim procesima na selu, koji su bitno uticali na promenu svesti I žene i muškarca o »tvarnom društvenom položaju žene na selu danas. 112 �Obrazovanje U obrazovanju stanovništva u Jugoslaviji postignut Je veliki uspeh, a naročito kod žena. Uoči drugog svetskog rata oko 40 odsto svih stanov nika iznad 10 godina starosti bilo je nepismeno. Među ženama je opšti procenat nepismenih bio oko 56, dok je na području današnje SR Bosne i Hercegovine i SAP Kosova iznosio čak do 84 odnosno 93,9. Još u toku rata na oslobođenoj te rito riji, a naročito odmah posle oslobođenja, počele su akcije na opismenjavanju stanovništva i na širenju školske mreže i raznih oblika obrazovanja odraslih. U periodu od 1945. do 1975. zajednica je za razvoj obrazovanja izdvajala prosečno godišnje više od 4 odsto nacionalnog do hotka. Otvoreno je 5000 novih osnovnih škola. Broj srednjih škola se povećao dva i po puta, a visokih i viših preko 12 puta — od 26 na 319. Pored redovnih škola razvile su se i druge vaspitno-obrazovne i kulturne ustanove. Škole za opšte obra zovanje odraslih sastavni su deo obrazovnog sistema. Znatno su se proširili izdavačka delatnost i štampa, radio i televizija. Sve je to doprinelo podizanju obra zovnog i kulturnog nivoa stanovništva. Broj stanovnika sa završenom visokom i višom ško lom povećao se gotovo šest puta, sa srednjom školom tri puta, a znatno je smanjen broj onih koji nemaju završenu osmogodišnju školu. Danas je sistemom ob razovanja obuhvaćeno 4,2 miliona lica. Broj nepisme nih je smanjen na 15 odsto u 1971. godini, ali su još znatne razlike po polu. Dok nepismenih muškaraca ima 7,5 odsto, žena ima 22,2 odsto. Velike su i regio nalne razlike, naročito kada je reč o ženama. U Slove niji ima samo 1,3 odsto nepismenih žena, a na Koso vu 42,8 odsto. Ipak ohrabruje činjenica da se nepisme nost kod mlađih generacija relativno brzo smanjuje. Od svih žena do 19 godina 1971. godine bilo je još 4 odsto nepismenih, i to uglavnom tamo gde je naslade konzervativizma najjače. Za obrazovanje žena posebno je bilo značajno uvođe nje obaveznog osnovnog osmogodišnjeg školovanja za oba pola i na principu zajedničkog vaspitanja dečaka i devojčica u mešanim razredima (koedukacije). Pošto je ova obaveza postala ustavna kategorija, za njenu realizaciju nerazvijene republike i pokrajine dobijale su posebne budžetske dotacije. Sprovođenje principa obaveznog osnovnog školovanja nije Išlo, razume se, bez teškoća. Ni danas nema dovoljno školskog pros 113 �tora, dok su u nekim krajevima predrasude o pohađa nju škola naročito ženske dece prilično snažne. Danas je osnovnim školovanjem obuhvaćeno više od 95 odsto dece od 7 do 14 godina. Međutim, još postoje razlike u procentu muške i ženske dece koja su obuhvaćena osnovnim obrazovanjem, posebno u uzrastu od 10 do 14 godina. Osipanje ženske dece u višim razredima os novnih škola uglavnom je zaustavljeno. U sredinama za koje je ova pojava bila karakteristična nastoji se da sva ženska deca završe osmogodišnju školu kako bi imala iste mogućnosti za dalje obrazovanje i za za pošljavanje. Postoje programi daljeg širenja mreže potpunih osnovnih škola; društvo ulaže napore da obezbedi uslove da sva deca iz brdskih područja poha đaju školu (prevoz, ishrana i slično), a u tom smislu se utiče na roditelje i sredinu. Sve veći broj učenika, sada već oko 91 odsto, posle završene osnovne škole nastavlja školovanje u škola ma drugog stepena. Broj devojčica u srednjim škola ma povećao se od 1946. do 1976. godine 10 puta, tako da su 1976. godine u ukupnom broju učenika srednjih škola učenice već bile zastupljene s oko 46 odsto. I na fakultetima i drugim visokim i višim ško lama broj žena je u konstantnom porastu, tako da su već 41 odsto svih studenata žene. U periodu od 1945. do 1977. godine na fakultetima, visokim i višim ško lama diplomirale su 239 194 žene (36,5 odsto svih di plomiranih); stepen doktora nauka steklo je 1647 žena (18,6 odsto), od 1962. do 1974. godine stepen magistra je steklo 2908 žena (23,5 odsto). Ovim krupnim rezultatima doprinelo je i otvaranje ško la na jezicima narodnosti koje žive u Jugoslaviji. U školskoj 1976/1977. godini devet narodnosti imalo je 1527 osnovnih škola s 377 000 učenika i 289 srednjih škola sa 75 600 učenika. Otvoren je i veći broj viso koškolskih ustanova u regijama u kojima živi veći broj pripadnika narodnosti (Vojvodina, Kosovo), u ko jima se nastava izvodi i na njihovim jezicima. Stvara nje takvih mogućnosti izuzetno je značajno s gledišta ostvarivanja potpune nacionalne ravnopravnosti svih naroda I narodnosti Jugoslavije. To je od posebnog značaja za žene i žensku omladinu iz redova narodno sti, jer su one u prošlosti najviše zaostajale u obrazo vanju. Obrazovanje se stimuliše I sistemom stipendiranja i kreditiranja učenika I studenata. Pored materijalne po* moći omladini koja nema dovoljno finansijskih sred stava da se školuje, to je i vid stlmullsanja bržeg ob 114 �razovanja kadrova određenih struka koje su potrebne privrednom i društvenom razvitku pojedinih područja. Stipendije i kredite dodeljuju radne organizacije svih profila, opštine, republike i pokrajine, samoupravne In teresne zajednice obrazovanja i fakulteti. Oni svi za jedno utvrđuju kriterijum e za dodelu stipendija i kre dita i dugoročnu kadrovsku politiku. A li politika stipen diranja samo delimično ubrzava obrazovanje ženskih kadrova. (Tako se, npr. na Kosovu, gde zbog tradicio nalizma ženska omladina rede nastavlja školovanje, pokušalo da se pored ostalih elemenata urede i kriterijumi prema polu kako bi se ženska omladina favorizovala u sticanju višeg stepena obrazovanja). Među korisnicima stipendija I kredita ima 42,6 odsto žena. Posebno se vodi računa o pozivu I struci za koje se ženska omladina priprema. U obrazovanju ženske omladine još se oseća usmerenost na određene škole odnosno pozive, što je naročito karakteristično za ško le drugog stepena. Školske 1976/1977. godine procenat devojaka na pojedinim vrstama škola bio je sledeći: u tehničkim i drugim stručnim školama 53,8, u školama za kvalifikovane radnike 28,3, u školama za obrazova nje nastavnika i u umetničkim školama 67,8, u gimna zijama 52,2, a u ostalim srednjim školama 32,6. Poslednjih godina najbrže se povećavao procenat ženske omladine u školama za kvalifikovane radnike i u teh ničkim i drugim stručnim školama. To je pozitivna ten dencija, ali je unutar tih škola ženska omladina pre težno orijentisana na tri smera: ekonomski, medicin ski i tehnički (od čega najviše na hemijsko-tehnološki smer). U školama za kvalifikovane radnike takođe se oseća podela na »muške« i »ženske« pozive, a u škole za kvalifikovane radnike metalske, električne, građevin ske, metalurške i rudarske struke, upisuju se pretežno muškarci, dok u školama za poljoprivredne pozive, op tiku I preciznu mehaniku oko 1/3 čine devojke. škole za odevnu, frizersku i kozmetičku struku po svom sa stavu gotovo su (isključivo ženske, iako su upravo ti pozivi suficitarni. Slično je i s drugim srednjim ško lama. škole za zdravstvene radnike, ekonomske i uči teljske škole po sastavu su gotovo isključivo ženske. L škole koje se smatraju izričito ženskim upisuje se J gotovo 2/3 devojaka, koje posle osnovnog obrazovanja nastavljaju školovanje. 3llčne pojave, ponegde čak i u većoj m eri, zapažaju )e na fakultetima i drugim visokim i višim školama, iako na fakultetima devojke pokazuju najviše Interesoranja za grupu egzaktnih I primenjenih nauka. Na prlner, od ukupnog broja studenata farmacije 83,5 odsto 115 �otpada na studentklnje, a zatim slede fakulteti stoma tološki, prirodno-matematički, hemijsko-tehnološkl I me dicinski. U grupi društvenih nauka žene se najviše upi suju na filološki fakultet, a potom na filozofski, eko nomski, pravni, pravno-ekonomski fakultet i fakultet političkih nauka. Na umetničklm akademijama i fakul tetima najviše žena ima na studijama muzike. U višim školama devojke su zastupljene u relativno velikom broju, na primer u medicinskim (83,6 odsto), u škola ma za socijalne radnike (67,8 odsto), pedagoškim (54,7 odsto) i ekonomskim (46,6 odsto), a najmanje u teh ničkim (17,8 odsto) i višoj školi za organizaciju rada (15,4 odsto). Odluka o vrsti školovanja bitno utiče na dalji razvoj pojedinaca. Stoga tradicionalističko opredeljivanje za ženske i muške pozive ima očigledno loše posledice i po ženu i po društvo. Jednostrano opredeljivanje žen ske omladine ima za posledicu poznatu suficitarnost kadrova u pojedinim pozivima, tako da veliki broj stručlio osposobljenih žena ne nalazi zaposlenje ili se za pošljava na neodgovarajućim radnim mestima. To je za zemlju u dinamičnom razvitku, za koju stručni kadrovi imaju izuzetan značaj, svakako štetno, a istovremeno negativno utiče na društveni položaj žena. Danas se postepeno savlađuju složeni uzroci jedno strane orijentacije ženske omladine u izboru škola i poziva, posebno s obzirom na otvorenost svih moguć nosti obrazovanja i rada za oba pola, iako i sada po red jakih tradicija deluju i objektivni životni uslovi ko ji taj proces usporavaju. Rano formiranje porodice (mada prosečna starost omladine pri sklapanju braka postepeno raste) i teškoće zaposlenih majki u vezi sa čuvanjem dece utiču na to da izvestan broj devojaka bira one škole koje kraće traju, odnosno pozive koji će im najviše omogućiti da se pored rada brinu o deci i domaćinstvu. O uticajima tradicionalnih shvatanja po rodice i uže socijalne sredine govori istraživanje na Beogradskom univerzitetu, iz koga se vidi da je 70 od sto studentkinja tehničkih fakulteta detinjstvo provelo u gradskoj sredini, a da 66,7 odsto studentkinja na fa kultetima koji obrazuju nastavnički kadar potiče sa se la. U izboru poziva često odlučuje 'i to koje škole po stoje u mestu stanovanja. Devojke sa sela se za vreme školovanja u srednjoj školi unekoliko rede udalja vaju od roditelja nego muškarci. Mnogi roditelji u ško lovanju kćeri ne vide tako jasnu profesionalnu perspek tivu kao za sinove, pa im se ne čini važnim za koju će se struku one odlučiti, pošto je još uvek u svesti 116 �ljudi ukorenjeno shvatanje da žena udajom obezbeđuje sredstva za život. Pitanju profesionalne orijentacije omladine ne pokla nja se dovoljna pažnja u toku celog obrazovnog proce sa počev od dečjih vrtića pa do upisa na studije. In formacije na osnovu kojih se odlučuju za poziv većina učenika još uvek dobija u razgovorima s porodicom i poznanicima, a ne od odgovarajuće stručne službe. Sada se postepeno razvijaju posebne stručne službe za profesionalno usmeravanje mladih. I sredstva javnih komunikacija tek počinju s programima za profesional nu orijentaciju. S uvođenjem »usmerenog obrazovanja« sve više će se prevazilaziti sadašnje teškoće u ovoj oblasti. Od reforme obrazovanja očekuju se radikalnije promene u sistemu obrazovanja, kojim bi se profili kadrova, obim i sadržaj znanja neprekidno prilagođavali potre bama materijalnog i socijalnog razvitka zemlje. Tom usklađivanju se teži samoupravnim dogovaranjem u sa moupravnim interesnim zajednicama obrazovanja, do govaranjem između delegacija zainteresovanih radnih organizacija (onih kojima su kadrovi potrebni) i dele gacija škola, uz oslonac na naučne i stručne službe. Polazne postavke za dalje reformisanje i izgrađivanje sistema obrazovanja napuštaju tradicionalno obrazova nje koje se završava u mladosti i usvajaju koncept permanentnog obrazovanja, elastične oblike obrazova nja i funkcionalnu povezanost svih stupnjeva, od pred školskog do visokoškolskog obrazovanja; jednakost ob razovanja u školama i vanškolskim oblicima obrazova nja; ravnopravnost obrazovanja omladine i odraslih na svim nivoima i u svim oblicima obrazovanja; zaokruženost svakog oblika i stepena obrazovanja posle osnov ne škole da bi svaki stepen obrazovanja osposobio polaznike za neposredno uključivanje u rad i za dalje obrazovanje. Takav koncept razvoja obrazovanja ide u prilog ženi kako u pogledu napuštanja tradicionalizma u izboru za nimanja i škole, tako i u pogledu mogućnosti napre dovanja u struci. Obrazovanje uz rad i permanentno obrazovanje podudaraju se s težnjom zaposlene žene za trajnom profesionalnom angažovanošću i napredo vanjem u profesiji i ujedno otklanjanju posledice pre kida u radu usled trudnoće, porođaja i staranja o detetu. To treba da doprinosi uspešnijem rešavanju pro blema stručnog usavršavanja žena i ukidanju razlika između obrazovanja muškarca i žene. Ne radi se samo o kvalifi'kovanju žena koje su se od prvih godina indu 117 �strijalizacije masovno zapošljavale bez kvalifikacija I često polupismene već i o mladim generacijama žena koje stupaju na rad stručno osposobljene. Devojke u školi često pokazuju bolji uspeh od mladića, marljivije su, radnije i disciplinovanije. Ali i pored toga, čak I one devojke koje su diplomirale s najboljim ocenama postepeno zaostaju na poslu za svojim kolegama jer radeći i brinući se o porodici najčešće ne uspevaju aa se dalje obrazuju. Tako su se ženama objektivno sma njivale i mogućnosti preuzimanja rukovodećih funkcija. Za opšte i stručno obrazovanje žena bez stručnih kva lifikacija ima sve više mogućnosti u okviru sistema obrazovanja odraslih. Postoje posebne škole za odrasle (školske 1976/1977. godine takvih škola je bilo 1157), zatim večernja odeljenja pri redovnim školama, centri za obrazovanje radnika u radnim organizacijama, rad nički i narodni univerziteti, dopisni kursevi i drugi ob lici obrazovanja odraslh. U svim tim oblicima uključen je relativno veliki broj žena (tečajeve i seminare rad ničkih i narodnih univerziteta za opšte, društveno-ekonomsko i stručno obrazovanje školske 1976/1977. go dine završilo je više od 281 000 žena; škole za odrasle — u kojima se obrazovanje stiče uz rad — školske 1976/1977. godine pohađalo je više od 124 000 ljudi, a među njima 36 odsto žena; u različitim oblicima in ternog obrazovanja uključen je takođe znatan broj že na). Međutim, potrebe savremenog društveno-ekonomskog I tehnološkog razvoja su takve da se očekuje mnogo veće uključivanje žena u sve oblike obrazo vanja. 0 uzrocima iz kojih se žene u većem broju ne uklju čuju u razne oblike obrazovanja uz rad svedoče re zultati ankete koja je obuhvatila radnice u proizvod nji, u upravnim službama I na rukovodećim mestima. Iz ankete se vidi da 30,2 odsto žena navodi kao prvi uzrok prezaposlenost u radnoj organizaciji i u kući; na drugom mestu je nedostatak interesovanja za daije obrazovanje (20,6 odsto), a na trećem neorganizovana dečja zaštita I društvena ishrana (8,6 odsto). Samo ma li broj žena (3,3 odsto) navodi kao uzrok nerazumevanje u radnoj organizaciji. Prezaposlenost u radnoj organizaciji češće ometa u daljem obrazovanju one radnice koje zauzimaju odgo vornija radna mesta, koje imaju višu školsku spremu 1 veće lične dohotke, dok žene s nižim obrazovanjem, nižim ličnim primanjima i većim brojem dece više op terećuje rad u domaćinstvu. Ove radnice zbog nižih dohodaka teže mogu da koriste servise i druge oblike pomoći u domaćinstvu. 118 �Potreba za poboljšavanjem proizvodnje i savremeniji način života i rada pobuđuju sve veće interesovanje i seoskih žena, koje se uključuju u razne oblike stručnog poljoprivrednog obrazovanja. Raznim oblicima opšteg obrazovanja na selu, kao što su pedagoško i zdravstveno-higijensko obrazovanje i ekonomika domaćinstva, obuhvaćen je znatan broj seoskih žena. Zanimljiva su iskustva iz obrazovanja žena za turizam na selu. Programi obuhvataju ekonomiku, estetsko i stručno poljoprivredno i domaćičko obrazovanje. Te kurseve pohađa sve više seoskih žena i devojaka. Re zultati se već zapažaju. Seoske kuće i dvorišta su bo lje opremljeni i uređeni, došlo je do preorijentacije u poljoprivrednoj proizvodnji, oseća se veća aktivnost žena u mesnim zajednicama i turističkim društvima itd. Sredstva masovnih komunikacija posvećuju sve više pažnje obrazovanju odraslih. Mnogi listovi i časopisi imaju specijalizovane rubrike za sistematsko obrazo vanje, što s obzirom na njihov tiraž ima veliki značaj (1976. godine izlazila su 2064 lista s prosečnim tira žom od 12,2 miliona primeraka). Obrazovanje putem radija i televizije takođe postaje sve značajnije. Godine 1976. bilo je 4,5 miliona radio-pretplatnika i 3,4 miliona televizijskih pretplatnika. Te levizija dopire gotovo do svake porodice, a obrazovni program s vaspitnom, kulturnom i popularno-naučnom problematikom i aktuelne političke emisije dolaze i do onih slušalaca i gledalaca koji inače nisu uključeni u oblike neposrednog obrazovanja. Praćenje takvih emisi ja razvija i motivaciju za neposredno obrazovanje. U programskoj strukturi jugoslovenskih televizijskih stanica od 1975. godine približno jednu petinu čine vaspitno-obrazovne i kulturno-prosvetne emisije (11,8 od sto su čisto obrazovni programi). U radio-programima udeo obrazovnih emisija kreće se između 10 i 15 od sto. Značaj i efekat obrazovnih programa na radiju i televiziji raste srazmerno razvitku neophodne tehnič ke mreže. Posle drugog svetskog rata radio se brzo širio, a kasnije se širila i televizija. U Jugoslaviji je 1929. godine dolazilo 457 stanovnika na jedan radio-prijemnik. Posle 10 godina bilo je 100 stanovnika na je dan prijemnik, godine 1945 — 8,5, a 1976 — 4,7. Poslednji podatak zapravo ne daje pravu sliku o broju radio-prijemnika, jer pretplatnici koji imaju više pri jemnika plaćaju pretplatu samo za jedan. Evidencija TV-prijemnika pokazuje da je 1957. godine bilo 4465 stanovnika na jedan TV-prijemnik, 1960 — 618, a 1976 — 6,2. Tako brz razvitak televizije i radija do 119 �veo je do toga da su ova dva medija dospela na prvo mesto među svim sredstvima masovne komunikacije i da se procenat stanovništva koji sluša radio i gleda TV veoma brzo povećava. U tome gotovo iščezavaju razlike između žena i muškaraca. Ciklusi emisija koji, na primer, obuhvataju političko i ekonomsko obrazova nje, estetsko vaspitanje, opštu i tehničku kulturu i ostala područja obrazovanja savremenog čoveka obra ćaju se svima.1 ) 8 Socijalna politika i zdravstvena zaštita S obzirom na ulogu radnog čoveka kao nosioca odluka, socijalna politika se svojim sadržajem i svojim meto dama rešavanja problema radnih, životnih i drugih uslo va ljudi kroz samoupravni položaj čoveka sve više po vezuje u jedinstvenu celinu uz ulaganje napora za brži ekonomski razvitak zemlje. U mnogim pitanjima gotovo nestaju razlike između eko nomskog i socijalnog i sve više se uočava njihova uza jamna zavisnost. Pojedina pitanja socijalne politike u užem smislu traže ipak jasnu usmerenost društva. Sa moupravnim sporazumevanjem i društvenim dogovara njem određuje se potrebni deo dohotka za zadovolja vanje zajedničkih potreba i za solidarno obezbeđivanje ekonomske, socijalne i lične sigurnosti čoveka. U posleratnom periodu je veoma mnogo poboljšana zdravstvena zaštita stanovništva. Zbog skromne mreže zdravstvenih ustanova, malog broja lekara, nerazvije nog sistema zdravstvenog osiguranja i skupih lekarskih usluga, što je karakterisalo Jugoslaviju do drugog svetskog rata, zdravstveno stanje stanovništva bilo je veoma loše: velika smrtnost, naročito odojčadi, ras prostranjenost zaraznih bolesti i kratak ljudski vek. Pre rata godišnje je bolovalo od malarije oko milion ljudi, veliki broj je umirao od tuberkuloze, a rasprostranjene su bile i druge zarazne bolesti karakteristične za ne razvijene zemlje (velike boginje, pegavac, trahom, en demski sifilis i slično). Danas su sve te bolesti praktično iščezle. Malarija je potpuno iskorenjena; broj umrlih od tuberkuloze 1973. godine bio je osam puta manji nego 1939. godine; ne stale su bolesti koje nastaju zbog nedovoljne ishrane. Sada se povećava broj oboljenja karakterističnih za ,e) Efikasnost televizijskog načina obrazovanja odraslih potvrđuje anke ta sprovedena u Sloveniji, u kojoj Je 98,7 odsto gledalaca Izjavilo da želi da se I dalje na taj način obrazuje; 80 odsto Izjavilo Je da Je posebno zalnteresovano za ekonomska znanja Jer su Im ona potrebna za aktivno učešće u samoupravljanju. 120 �razvijenije zemlje. Smrtnost stanovništva je u stalnom opadanju. U 1977. godini bilo je 8,4 umrlih na 1000 stanovnika. Prosečni životni vek produžen je kod mu škaraca na 67, a kod žena na 72 godine. Broj lekara 1976. godine bio je šest puta veći nego 1939. godine. U zdravstvenim ustanovama radi 27150 lekara (od čega 14 637 specijalista); 5141 stomatolog, 4574 farmaceuta i 72 321 ostalih medicinskih kadrova. Na jednog lekara dolazi u prošeku za celu zemlju 794 stanovnika. Među lekarima je sve veći broj žena — 36,5 odsto. Žena lekara ima najviše u opštoj medicini (42,3 odsto), u specijalističkim granama malo manje (31,2 odsto). Znatno se povećao broj svih vrsta zdravstvenih usta nova. Kapaciteti bolnica mereni brojem bolesničkih kre veta povećali su se od 31 665 u 1939. godini na 127 646 u 1975. godini. Na 1000 stanovnika dolazi 5,9 bolničkih kreveta. Izgrađene su mnoge druge zdravstvene ustanove (domovi zdravlja, dispanzeri, ambulante itd.), koje pružaju medicinsku pomoć stanovništvu. U 1975. godini bilo je više od 12 000 ambulantno-polikliničkih ustanova, što znači 15 puta više nego pre rata. Takav razvoj zdravstvene službe uz znatno poboljša nje životnog standarda stanovništva, posebno uslova rada i ishrane, vidljivo su se odrazili na poboljšanje zdravstvenog stanja stanovništva u celini. Međutim, u nekim udaljenijim delovima zemlje još uvek nailazimo na nasleđenu nerazvijenost zdravstvene službe i na loše zdravstveno stanje stanovništva. Razlike su veoma izrazite, pa se stalno preduzimaju mere za razvijanje zdravstvene zaštite stanovništva na područjima gdeje ona nezadovoljavajuća. U tom smislu su izuzetno zna čajni zakoni republika i autonomnih pokrajina koji od ređuju obavezne uslove zdravstvene zaštite koji se mo raju kao minimum obezbediti za sve građane iz dru štvenih sredstava. Obavezne vidove zdravstvene zaštite čine zdravstvene i preventivne mere u vezi s biološ kom reprodukcijom stanovništva (zdravstvena zaštita žena za vreme trudnoće, porođaja, materinstva, spre čavanje trudnoće, zdravstvena zaštita novorođenčadi, dece i omladine); u vezi sa suzbijanjem zaraznih bo lesti; ranom dijagnostikom i lečenjem nekih oboljenja (rak) kao 1 u vezi sa zdravstvenim vaspitanjem stanov ništva. Za sprovođenje programa obaveznih vidova zdravstvene zaštite u manje razvijenim delovima zem lje obezbeđuju se I dodatna flnansljska sredstva. Zdravstvenim osiguranjem radnika (kojim se, osim oba veznih vidova, obezbeđuju potpuna zdravstvena zaštita 121 �i lečenje, a i nadoknada ličnih dohodaka za vreme bo lovanja, razne pomoći i druga lična primanja po os novu zdravstvenog osiguranja) u 1977. godini je bilo obuhvaćeno 74 odsto ukupnog stanovništva. Ako se tome broju doda i broj lica obuhvaćenih zdravstvenim osiguranjem zemljoradnika (23 odsto), oni koji ni po kom osnovu nisu zdravstveno osigurani čine samo ne znatan deo stanovništva. Na unapređenju zdravlja I podizanju opštih higijenskih uslova života angažovane su osim zdravstvenih ustano va i mnoge druge društvene organizacije i institucije. Radnički i narodni univerziteti, škole, mesne zajednice, zavodi za domaćinstvo ltd. organizuju cikluse predava nja, tečajeve, izložbe I druge oblike obrazovanja preko kojih se šire znanja o negovanju dece, higijeni, ishrani itd. Sve te aktivnosti se sve više okreću selu, kojem je pomoć te vrste i najpotrebnija (zavod za ekonomi ku domaćinstva u Leskovcu, na primer, do sada je organizovao više od 20 000 akcija na selu). Naročito je zapažena aktivnost organizacije Crvenog krsta u zdrav stvenom prosvećivanju naroda. Crveni krst ima sada pet mi Iiona članova i nosilac Je mnogih zdravstveno-preventivnih aktivnosti naročito u seoskim sredinama. Godine 1952. ova organizacija je počela sistematski zdravstveno-vaspitni rad sa ženskom omladinom. To kom dvogodišnjih kurseva od po 140 časova omladini na selu pružena su znanja o zaštiti zdravlja, ličnoj higi jeni. higijeni kuće i okućnice, nezi dece, prvoj pomoći. Ishrani ltd. U mnogim sredinama u ove kurseve su se uključivali I seoski mladići. Zavisno od potreba odre đenog područja, socljalno-medioinske patologije I In teresa ljudi svih uzrasta, organizuju se kursevi i semi nari na teme kao što su: zdravstvena zaštita majke I deteta, planiranje porodice, prlmena I prednost kontraceptivnih sredstava, profesionalna oboljenja, hlgljensko-tehnička zaštita, sprečavanje karijesa, komunalna higijena, Ishrana I dr. Samo u organizaciji Crvenog krsta takvim oblicima zdravstvenog obrazovanja bilo je obuhvaćeno u periodu od 1953. do 1 9 7 0 . godine ukup no 22 233 000 lica. Na ovom području rade i druge vaspltno-obrazovne Institucije, društvene organizacije, a pre svega zdravstvene ustanove, sredstva javnog lnformlsanja ltd., što sve doprinosi podizanju higijen skih prilika I nivoa zdravstvenog stanja stanovništva. Posebna pažnja se poklanja osposobljavanju ljudi za brigu o vlastitom zdravlju I zdravlju svoje okoline. U razvijanju zdravstvene zaštite prvo mesto Je Imala zdravstvena zaštita dece I omladine. Najvažniji zadatak 122 ' �je bio smanjenje smrtnosti odojčadi. Stopa smrtnosti odojčadi je stalno opadala — od 132,2 na 1000 živo rođenih u 1939. godini na 33,9 u 1978. godini. I pored toga što je smrtnost odojčadi još dosta znatna, posto je i velike razlike između republika i autonomnih po krajina, tako da smrtnost odojčadi u 1978. godini Iz nosi od 16 (Slovenija) do 79,3 (Kosovo) odojčadi na 1000 živorođenih. Osnovni uzroci Još visoke smrtnosti odojčadi su nepravilna nega i ishrana i niska opšta i zdravstvena kultura stanovništva, posebno majke. Zdravstvenu zaštitu dece i omladine u gradovima obezbeđuju većinom specijalizovane zdravstvene usta nove, a na selu pretežno opšte zdravstvene ustanove. Specijalizovanih zdravstvenih ustanova za decu pretškolskog uzrasta, tj. dečjih dispanzera i savetovališta, u 1977. godini bilo je 1184, a za decu školskog uzra sta 623 speci jal izovana školska dispanzera i ambulante. Dečji i školski dispanzeri imaju veliki značaj za una pređenje zdravstvene zaštite dece i omladine. Mada se nalaze uglavnom u gradovima, oni su organizovali ši roku mrežu savetovališta u prigradskim naseljima i se lima. Tako je rad savetovališta u 1974. godini obuhvatao 88 odsto odojčadi. Značajan deo celokupne aktiv nosti dečjih i školskih dispanzera jeste preventivna zdravstvena delatnost. Patronažna služba dispanzera obuhvatila je kućnim posetama svako drugo dete do šeste godine života. Ove ustanove organlzuju i druge preventivne aktivnosti, vakcinaciju, sistematske pre glede učenika, a sarađuju sa školama, dečjim ustano vama i roditeljima. U saradnji s obrazovnim ustano vama, društvenim organizacijama i mesnim zajednica ma na selu, one organlzuju predavanja, seminare i te čajeve, na kojima najviše učestvuju seoske žene. U zdravstvenoj zaštiti dece angažovano je 1639 pedijatara. Posebna zdravstvena zaštita žena, pored otkrivanja I lečenja raznih ginekoloških oboljenja, obuhvata celokupnu zdravstvenu zaštitu u trudnoći, stručnu pomoć prilikom porođaja, stručnu negu I pomoć posle poro đaja, kao i delatnosti u vezi sa širenjem I primenom kontracepcije. Republičkim i pokrajinskim zakonima o zdravstvenoj zaštiti određeni su obavezni vidovi za štite, koji se kao minimum moraju svima obezbediti. Sistematskom zdravstvenom zaštitom bilo Je u 1974. go dini obuhvaćeno 84 odsto trudnica (na te rito riji triju razvijenijih republika I pokrajine Vojvodine — 100 od sto). Takođe se znatno povećava i broj porođaja obav ljenih uz stručnu pomoć. U razvijenim dolovima zem 123 �lje svi porođaji se obavljaju uz stručnu pomoć, dok je u manje razvijenim i seoskim područjima taj proce nat niži. Tako je od ukupno 388 037 živorođene dece u 1975. godini uz stručnu pomoć rođeno 80,9 odsto. Programi zdravstvene zaštite sadrže i zdravstveno vas pitanje u vezi s polnim životom, posebno za spreča vanje neželjene trudnoće, koje se sprovodi među li cima oba pola. Savetovališta za kontracepciju beleže sve veći broj poseta. U njima je 1974. godine obavljeno blizu milion pregleda i savetovanja. Ukupan broj po seta naročito se povećao u onim delovima zemlje u kojima su i natalitet i smrtnost odojčadi najveći. Uporedo s povećanjem poseta raste i broj žena koje ko riste kontraceptlvna sredstva. U zdravstvenim ustano vama na 1000 žena fertilnog doba ima gotovo 50 ko risnica kontraceptivnih sredstava. Računa se da je taj broj i veći jer se sve žene ne obraćaju lekarima, već same kupuju ova sredstva. (Za neke vrste kontracep tivnih sredstava obavezni su pregled i kontrola lekara, dok se ostala mogu kupiti u slobodnoj prodaji.) Uprkos relativno brzom razvoju kontracepcije, broj po bačaja je u porastu. To je posledica liberalizacije i le galizacije pobačaja, pa se njihov broj u zdravstvenim ustanovama povećava, a smanjuje se broj započetih i izvršenih pobačaja izvan zdravstvenih ustanova. Prema nepotpunim podacima, u zdravstvenim ustanovama iz vrši se godišnje više od 300 000 pobačaja. Zdravstvena zaštita materinstva ostvaruje se u usta novama opšte zdravstvene zaštite i speci jal izovane službe za zdravstvenu zaštitu žena (u dispanzerima i savetovalištima za žene). Godine 1976. u Jugoslaviji su postojale 982 specljalizovane jedinice za vanbolničku zdravstvenu zaštitu žena. Bolnice imaju preko 14 000 ginekološko-akušersklh kreveta. Godine 1976. bilo je 1434 ginekologa. Uzevši u celini, u zdravstvenoj zaštiti majke i deteta ostvaren je izuzetan napredak. U svim delovima zem lje zdravstvena služba je u usponu, iako su regionalne razlike veoma velike, što se podjednako odnosi i na kapacitete i raspored zdravstvenih ustanova I na broj lekara I drugih zdravstvenih radnika. Zbog opšte neprosvećenosti i niskog nivoa zdravstvene kulture, če sto se i ne koriste raspoloživi kapaciteti zdravstvene službe. U tome nisu prepreka materijalne mogućnosti, jer su ovi vidovi zaštite besplatni za sve građane bez obzira na to jesu li zdravstveno osigurani III nisu. Osim zdravstvene službe, I mnogi socljalno-ekonomskl faktori utiču na zdravlje svih kategorija stanovnika I 124 �obrnuto — efekti poboljšanja zdravstvenog stanja od ražavaju se i na drustveno-ekonomski razvitak. Specifična zdravstvena zaštita radnika sprovodi se pre ko medicine rada, specijalizovane službe koja ima za datak da predlaže i sprovodi preventivne mere za stva ranje povoljnijih uslova rada i da leči različita ošteće nja zdravlja kao posledica uslova rada na određenom poslu. Periodičnim medicinskim pregledima radnika koji rade na poslovima koji mogu biti štetni po zdravlje, kao i drugim zdravstvenim merama diferenciranim po vrsta ma delatnosti i radnih mesta, stalno se unapređuje zdravstvena zaštita radnika. Na taj način su otklonje na mnoga oboljenja izazvana uslovima rada. To je ka rakteristično ii za neke grane u kojima radi veći broj žena. Posebna pažnja se poklanja zaštiti žena na rad nim mestima koja štetno deluju na njihovu funkciju materinstva. Jedna od prvih socijalnih mera posle oslobođenja zem lje bilo je uvođenje jedinstvenog sistema socijalnog osiguranja. Godine 1959. uvedeno je i zdravstveno osi guranje zemljoradnika. Pored zaposlenih u društvenom sektoru i seljaka, zdravstveno su osigurana i lica slo bodnih profesija. Sistem socijalnog osiguranja osim zdravstvenog obu hvata i invalidsko-penzijsko osiguranje. Zdravstveno osi guranje obezbeđuje lečenje u svim zdravstvenim usta novama, lekove, naknadu ličnog dohotka za vreme bo lovanja, druga lična primanja, ortopedska pomagala itd. Invalidnina se dodeljuje licima ako je njihovo zdravlje trajnije oštećeno. Broj korisnika svih penzija iznosio je u 1977. godini 1 408 000. Tako je na 1000 aktivnih osiguranika bilo ukupno 255 korisnika (95 starosnih, 88 invalidskih i 72 porodičnih). Poslednjih godina postalo je veoma aktuelno pitanje penzijskog osiguranja zemljoradnika. U Vojvodini kao najvećem jugoslovenskom poljoprivrednom području već je donesen odgovarajući zakon, a priprema se i u dru gim republikama. U skladu s materijalnim mogućnosti ma odnosno s dohotkom u poljoprivredi, postepeno se svuda uvodi i penzijsko osiguranje zemljoradnika. U nekim republikama uveden je princip jedne penzije na domaćinstvo. Postoji mišljenje, međutim, da muškarce i žene kao proizvođače treba tretirati individualno i izjednačiti u pravu na ostvarivanje lične penzije na osnovu ličnog rada. Koriste se i druga rešenja kao prelazna da bi se ostarelim licima na selu, koja više nisu sposobna za rad, obezbedila materijalna sigurnost. 125 �Tako, na primer, mnoga staračka domaćinstva ugovo rom predaju svoju zemlju društvenom poljoprivrednom gazdinstvu, koje Im osigurava doživotno materijalno iz državanje. Broj socijalno osiguranih lica u 1974. godini povećan je u odnosu na 1939. godinu za 7,6 puta, a izdaci za socijalno osiguranje su dostigli 13 odsto nacionalnog dohotka. Naročito su brzo rasla sredstva za penzije ne samo zbog povećanja broja penzionera nego i izno sa penzija, kao I zbog nastojanja da se ovoj kategoriji stanovnika lična primanja povećavaju u skladu s poveća vanjem ličnih primanja zaposlenih. 126 �Brak, porodica, domaćinstvo, dečja zaštita Preobražaj porodice Pobeda društvenih snaga koje su se zalagale za oslo bođenje ljudske ličnosti od svakog oblika diskrim inaci je, ravnopravno učešće žena u oslobodilačkom ratu, novi ustavnopravni poredak koji pored političke i eko nomske ravnopravnosti uvodi potpunu ravnopravnost supružnika u braku i porodici, i slobodno odlučivanje 0 rađanju dece, sve veća aktivnost žena u društvenoj ekonomici i njihova sve veća ekonomska nezavisnost od bračnih i porodičnih odnosa, razvijanje društvene brige za zaštitu, podizanje i vaspitanje dece — sve je to uticalo na preobražaj patrijarhalnih bračnih i po rodičnih odnosa koji su vladali na tlu predrevolucionarne Jugoslavije. U tome je zakonodavstvo odigralo značajnu ulogu. Ono 1 danas, posle ozakonjenja načela ravnopravnosti, pra ti i reguliše nove odnose među bračnim drugovima i članovima porodice koji nastaju u isto vreme s revo lucionarnim društvenim promenama. Pre drugog svetskog rata u Jugoslaviji je u porodič nom zakonodavstvu vladalo više pravnih režima. Na razlike među njima uticala je prvenstveno crkvena ju risdikcija. Međutim, sve crkve su bile jedinstvene u podržavanju patrijarhalnog braka, propovedale su teo riju o tome da je žena po božjem zakonu manje vredna i o nužnosti njene podređenosti muškarcu kao »glavi porodice«. Razvod je dopuštala samo islamska crkva, ali uglavnom na štetu žene. Odmah posle rata (1946) doneseni su Ustav FNRJ i zakoni o braku, o odnosima između roditelja i dece, o starate Ijstvu i usvojenju, koji su postavili porodične odnose na nove jedinstvene osnove i proklamovali po seban društveni interes za zaštitu braka i porodice. Ukinuta je crkvena jurisdikcija. U celoj zemlji ozako njeni su monogamija (ranije je pripadnicima islamske veroispovest! bilo dozvoljeno mnogoženstvo), potpuna ravnopravnost žene i muškarca u bračnim i porodič nim odnosima, njihova jednaka prava i dužnosti u od nosu na zajedničku decu, mogućnost raskida bračne veze na zahtev muža ili žene, izjednačenje bračne i vanbračne dece, posebna društvena briga za decu. Usvojenje, koje je ranije bilo Institut za produženje 127 �roda, postaje prvenstveno institut za zaštitu i zbrinja vanje maloletne dece. Zakoni i sam razvitak prokrčili su put novim odnosi ma. Ali u toku poslednjih decenija pokazala se potre ba za novim pravnim regulisanjem bračnih i porodič nih odnosa. Primena jedinstvenih zakona na različite uslove tražila je preispitivanje nekih rešenja. U raz nim sredinama iskrsavala su s različitom snagom raz novrsna pitanja. Razvitak društveno-ekonomskih odnosa rešio je mno ga socijalna pitanja, ali je postavio i nova. I dosledna primena principa ravnopravnosti u praksi iziskivala je nova pravna rešenja za nove životne i pravne dileme. O njima se raspravljalo prilikom donošenja mnogih za kona koji na prvi pogled nemaju neposredne veze s datom materijom, kao na primer, o legalizaciji abortusa (prilikom donošenja krivičnog zakonika); u vezi sa za konom o imenima (utvrđena je sloboda izbora poro dičnog imena supružnika), ili sa zakonom o ličnoj kar ti (u kojoj se više ne nalazi podatak o očevom imenu da bi se, pored ostalog, izbeglo pothranjivanje tradi cionalne diskriminacije vanbračnog deteta) i slično. Sve je to ukazivalo da je neophodno regulisati speci fičnosti u bračnom i porodičnom zakonodavstvu. Već posle ustavnih promena od 1971. godine i posle usva janja novog Ustava od 1974. godine republike i po krajine donose svoje zakone u ovoj oblasti držeći se jedinstvenih ustavnih principa. Time je pružena mo gućnost da se u nekim elementima ovo zakonodavstvo više prilagodi konkretnim uslovima pojedinih republika. Pojavile su se i razlike u gledištima o tome kako I koliko društvo mora I treba propisima I intervencijama da usmerava razvoj bračnih I porodičnih odnosa. Jedno od mišljenja koja su se ispoljila u javnim raspravama bilo je mišljenje da bi trebalo obavezati i ovlastiti dru štvenu zajednicu da više štiti brak < porodične odnose, \ da bi trebalo pooštriti mere prema bračnim drugovima zbog neispunjavanja dužnosti na koje se brakom obave zuju i pooštriti uslove razvoda. Po drugom mišljenju, zakonodavstvo bi trebalo još više liberalizovati i brak tretirati pre svega kao zajednicu zasnovanu na dobro voljnosti i ravnopravnosti obaju partnera. Po ovom mišljenju, trebalo bi da društvena zajednica štiti u prvom redu interes i prava deteta u porodici i u dru štvu, dok bi brak trebalo da štite sami bračni drugovi, utoliko pre što njihovi imovinskopravni odnosi ionako gube svoj nekadašnji značaj. 128 �U suštini sva ta razmišljanja su polazila od priznava nja potrebe za pojačanom društvenom brigom o detetu. Međutim, očigledno su se razlikovali pogledi na ulogu žene I majke i na ulogu porodice. Mnogi su smatrali da se porodica zbog zapošljavanja žena nalazi u krizi i zato su tražili da društvo zadrži bar majke u tradi cionalnoj bračnoj i porodičnoj ulozi. U skladu s tim zahtevala se jača državna i društvena intervencija u korist održavanja braka pooštravanjem uslova razvoda i mera protiv »krivog« supružnika. Drugo m išljenje je polazilo od nove uloge žene u radu i javnom životu, od njene ekonomske i političke samostalnosti, od podele dužnosti, odgovornosti i rada među roditeljim a u po rodici s tim da oni sami veoma aktivno učestvuju u naporima za razvoj društvene brige o deci. Ni prvo ni drugo mišljenje nije bilo apstraktno. Njiho va osnova se nalazila u objektivnim uslovima. Prošlost je bila još prisutna, ali su se i novi odnosi već pro bijali. Sve je to uticalo i na pravne propise i na kon kretne mere socijalne politike. S obzirom na ukidanje privatnog vlasništva kao osnove odnosa proizvodnje, ograničavanje svojine na zemlju i na privatna dobra koja neposredno služe za život (kuće, zanatske radnje i slično), izbor bračnog druga nije više zavisio od eko nomskih interesa, bogatstva ili društvenog statusa u meri u kojoj je zavisio ranije. Imovinskopravni odnosi supružnika pri tom nisu više u centru pažnje zakono davca. Međutim, zakonodavstvo o bračnim i porodič nim odnosima, kao i o socijalnom i zdravstvenom osi guranju, moralo je sadržati norme kojima se regulišu odnosi koji nastaju usled još srazmerno mnogobrojnog individualnog seljaštva i činjenice da m ilionj žena još rade samo u domaćinstvu ili na individualnom poljo privrednom imanju (1971. godine 30,7 odsto svih žena odnosno 50,7 odsto radno sposobnih žena od 15. do 65. godine starosti bile su popisane kao »aktivne«). Težište interesovanja zakonodavca i svih društvenih organa ii ustanova postaju odnosi roditelja i dece, od nosno svi oblici porodične brige o deci (adopcija, hranjeništvo). Formalno sklopljeni brak obično je osnova porodice, ali nije i jedina. Nastoji se na stvaranju uslo va za međuljudske porodične odnose i kad nema for malnog braka ili kada je on prestao razvodom ili smrću. U procesu deetatizacije menjao se pojam za štite braka i porodice, pošto su u društvenoj zaštiti sami radni ljudi i građani subjekti te zaštite. U svo jim samoupravnim organizacijama i svojim samouprav nim funkcijama u društvu oni stiču nove materijalne, 129 �pravne I političke mogućnosti da društveno obezbeđuju zadovoljavanje svojih životnih potreba. Takav tok razvitka uticao je I na dikciju ustavnih i zakonskih re šenja za ovu oblast. U Ustavu FNRJ od 1946. godine kaže se: »Brak je kao osnov porodice pod zaštitom države.« U Ustavu SFRJ od 1974. godine kaže se: »Porodica uživa društvenu zaštitu. Brak i pravni odnosi u braku i porodici ure đuju se zakonom. Brak se punovažno zaključuje slo bodnim pristankom lica koja sklapaju brak pred nad ležnim organom. Roditelji imaju pravo I dužnost da se staraju o podi zanju i vaspitanju svoje dece. Deca su dužna da se staraju o svojim roditeljima kojima je potrebna pomoć. Deca rođena van braka imaju ista prava i dužnosti kao I deca rođena u braku« (član 190). »Majka i dete uživaju posebnu društvenu zaštitu...« (član 188). Republički i pokrajinski ustavi i zakoni o braku I po rodičnim odnosima unose negde veće negde manje novine u postupak za sklapanje braka, u pogledu raz voda, brige o deci, adopcije, hranjeništva, razvijanja društvenih organa za pomoć roditeljima u podizanju dece, ali i u pogledu intervencije u realizovanju ro diteljskih prava u korist deteta. U vaspitnom sistemu posvećuje se posebna pažnja pripremi za odgovorne bračne I porodične odnose. U nekim republikama uvodi se obavezno predbračno savetovanje. Znatne promene najviše se ogledaju u razvoju pravnih normi u pogledu braka odnosno razvoda. U svim novi jim republičkim zakonima izražava se manje-više isti proces i zaključenje braka se sve manje smatra kao materijalno obezbeđenje samo žene. Kod razvoda pak prvenstveno se radi o razmatranju socijalnog položaja u kojem bi se našao jedan od supružnika bez obzira na njegovu krivicu za razvod. U brakorazvodnom po stupku više nije cilj utvrđivanje krivice za razvod, već se utvrđuje da li i do koje mere je konkretan brak postao neodrživ. Isto tako, ni deca se ne ostavljaju bračnom drugu koji nije kriv, već onome kod koga će im biti bolje (s pravom drugog roditelja da održava vezu s decom). Zakonodavstva svih republika i pokraji na Idu za tim da se uvede mogućnost sporazumnog razvoda, da se smanji III odbaci značaj utvrđivanja raz loga i krivice za razvod da bi se više pažnje posvetilo problemima dece odnosno socijalnim problemima raz vedenih drugova. Pojavljuju se norme o stvarnom bra ku, tj. o vanbračnoj zajednici žene i muškarca s prln130 �cipijelno istim posledicama koje važe za formalno za ključeni brak. Treba dokazati postojanje faktičkog bra ka. To je posebno važno u slučajevima kad ovakva zar jednica prestane da postoji da njen član koji je u nju unosio svoj rad (obično žena) ne bi Izgubio svoja pra va. Po Ustavu SFRJ od 1974. godine deca iz faktičkih brakova imaju sva prava u odnosu prema svojim ro diteljima kao i bračna. Interes je društvene zajednice da se sve manje upliće u međusobne odnose odraslih osoba i u brak kao slo bodnu životnu zajednicu dveju odraslih osoba suprot nog pola ukoliko se one pridržavaju društvenih normi i ukoliko svim svojim mogućnostima obezbeđuju što bo lje uslove za život dece.1 ) 9 Pošto je slobodna odluka uslov za sklapanje braka, a kako je potrebno da za takvu odluku oba partnera budu zrela, svi zakoni o braku utvrđuju minimalnu starost, isključuju prisilu, duševne poremećenosti I slično. Po red toga neki zakoni utvrđuju potrebu odnosno obave zu budućih supružnika da pre sklapanja braka posete bračno savetovalište (Hrvatska, Slovenija) polazeći od dužnosti društva da omogući slobodu u zaključivanju braka koja podrazumeva poznavanje posledica te od luke, poznavanje prava i dužnosti koji nastaju sklapa njem braka u društvenim, ekonomskim, medicinskim, socijalnim i drugim odnosima. Obaveštenja koja dobijaju pred sklapanje braka upućuju ih na stalnu saradnju sa savetovalištima, a naročito s onim savetovalištima koja brinu o potrebama deteta, kao i s onima ko ja im pružaju znanja o tome kako da sami odlučuju o vremenu i broju rađanja, dakle o mogućnosti da sami planiraju svoju porodicu. Na osnovi takvog gledanja na brak i bračne odnose, u jugoslovenskom društvu se sve više probija shvatanje da porodicom i porodičnim odnosom treba sma trati svaki stalni životni odnos u kojem se roditelji Ili uopšte odrasla osoba stara o detetu, a to može biti sama majka ili otac s detetom, baba, strina ili tetka s detetom, kao i adoptirano dete s adoptivnim roditelji ma. I hranjeništvo se smatra oblikom porodičnog od nosa. Prema tome, za nastanak porodičnog odnosa ni je odlučujuće zaključenje braka, nego rođenje ili usva janje deteta, Ili I neki drugi oblik trajne životne brige o detetu. Centralna ličnost porodice je dete. Svoje obaveze, zadatke i ciljeve u pogledu braka i po rodičnih odnosa u sistemu socijalističkog samouprav,9J »Značaj bračne veze za društvo Je u zasnivanju porodice. . . se u Zakonu o braku I porodičnim odnosima SR S lo ven ije. kaže 131 �Ijanja društvena zajednica ispunjava na kvalitativno nov način. Sve veće mogućnosti za stvarnu afirmaciju ravnopravnosti žene nezavisno od njenog bračnog sta nja ili porodičnih obaveza, usmeravaju brigu oba rodi telja podjednako na odlučivanje o tome kada i koliko će dece imati, a posebno na podruštvljavanje dečje za štite, na aktivnost u razvijanju društvene brige za ma terinstvo, za biološku reprodukciju stanovništva. Cilj društvene zaštite u pogledu tih specifičnih međuljucf* skih i društvenih odnosa jeste čuvanje slobode i in tegriteta ljudske ličnosti, onemogućavanje međusobnog iskorišćavanja, a posebno zaštita deteta u zajedničkom interesu društva i roditelja. Društvena zajednica ima u Ustavu, zakonima i samoupravno donetim odlukama os lonac za društvenu intervenciju u sprovođenju takve politike u slučaju kada pojedinac ne bi razumeo ili pri hvatio nove socijalističke društvene norme. Raznovrsna je delatnost društvenih faktora koji su angažovani u širenju prlmene novih normi o braku i po rodičnim odnosima. Te norme se usklađuju s ciljevi ma društveno-ekonomskog razvoja, s unapređivanjem ravnopravnog položaja polova, s poboljšavanjem uslo va za svestrani psihofizički razvoj mlade generacije. Zakonske norme deluju na preobražaj porodice od od vojene manje-više zatvorene zajednice u otvorenu ljud sku zajednicu, koja se ne oseća izolovanom. Na osnovi samoupravnog odlučivanja radnih ljudi o svim indivi dualnim, životnim i društvenim interesima, koji su isto vremeno I interesi porodice, podruštvljava se vršenje mnogih porodičnih funkcija i nastaju novi oblici etič kog I emocionalnog zajedništva ljudi u užoj i široj po rodici. Savremena tzv. nuklearna porodica zaposlenih roditelja i njihove dece sve više traži da se društveno obavljaju mnoge funkcije koje su dosad obavljale po rodice. Radi se o domaćinstvu i dečjoj zaštiti. Podaci pokazuju da se povećavaju broj domaćinstava uopšte i broj domaćinstava s jednom porodicom, dok se broj članova jednog domaćinstva smanjuje (kao i broj porodica na jedno domaćinstvo). Godine 1948. bi lo je 3 627 000 domaćinstava, a 1971. već 5 275 000 do maćinstava, od kojiih je 73 odsto bilo s jednom poro dicom. Raslojavanje velikih domaćinstava i smanjiva nje broja članova na jedno domaćinstvo prate tokove industrijalizacije: dok je 1948. godine u Jugoslaviji bi lo prosečno 4,4 lioa na jedno domaćinstvo, 1971. go dine taj prošek je opao na 3,8, uz značajne terito rijalne razlike — u Hrvatskoj i Sloveniji prosečan broj lica na jedno domaćinstvo iznosi 3,4, u Bosni i Herce govini 4,4, u Makedoniji 4,7, a na Kosovu 6,6. 132 �I brojke o sklapanju i razvodu braka pokazuju da se shvatanja o bračnim i porodičnim odnosima menjaju, ali i to da sve ne teče bez teškoća. Dok procenat sklopljenih brakova na 1000 stanovnika pokazuje ma nja odstupanja od jugoslovenskog prošeka (8,3), razlike među republikama i pokrajinama su osetnije u pogle du broja razvoda.2 ) 0 U svim tim promenama bitna je nova uloga žene u društvenoj podeli rada. Ona se više ne smatra pre težno suprugom, domaćicom i majkom, već postaje sa mostalan činilac društvene privrede. Svojim novim po ložajem radnika u udruženom radu ona se ekonomski i društveno osamostaljuje. Mnoga istraživanja su po kazala da se preobražaj tradicionalnih bračnih i poro dičnih odnosa vrši naročito brzo kada se i žena uklju čuje u rad izvan kuće. Njeno delimično odsustvo iz ku će, a posebno njen novčani doprinos kućnom budžetu, ugled i nova znanja koja ona stiče svojim radom van kuće nužno menjaju njen raniji, podređeni položaj u po rodici i postavljaju odnose na egalitarnije osnove. Za poslenost žene i njena ekonomska samostalnost nalažu i jednom i drugom bračnom drugu nova prava i nove dužnosti i diktiraju im novo ponašanje u međusobnim odnosima i u odnosu prema deci. Međutim, ovaj proces je suviše dubok i sveobuhvatan da bi za njegove sadašnje učesnike tekao bezbolno. Zapaža se da mnoge zaposlene žene-majke doživlja vaju svoj položaj kao konfliktan, bremenit napetosti ma. Izlaz iz takve konfliktne situacije one ponekad tra že u bekstvu u staro, u prihvatanju tradicionalne uloge žene u braku i porodici, tim pre što nije reč samo o shvatanjima već o objektivnim razlozima spore pro mene stare podele uloga između muža i žene u okviru porodice. U staranju o deci I u njihovom vaspitavanju majka se pretežno još uvek smatra najodgovornijom I zato je tu njena uloga odlučujuća. Deca se obraćaju za pomoć najpre majci, pošto većinom majke posećuju roditeljske sastanke u školi I slično. Ipak se to stanje postepeno menja. Istraživanja pokazuju da raste udeo oba roditelja u brizi za decu i da se povećava njihova zalnteresovanost za dobi janje stručne pomoći u vaspita vanju dece. Uočljive su razlike u shvatanju ravnopravnosti u poro dici i izvan nje ne samo Između grada I sela već na ročito između generacija. Za novu generaciju Je sve više samo po sebi razumljivo da muž I žena dele brigu ®) Broj razvoda na 100 brakova 1976: SFRJ 14,0: SR BIH 10.9, SR Cm a Gora 5,0; SR Hrvatska 17,4; SR M akedonija 7,1; SR Slovenija 14,6; SR S rbija 15,5; uža Srbija 16,3; SAP Kosovo 2,4; SAP Vojvodina 21,5. 133 �o detetu i domaćim poslovima. To je slučaj naročito u porodici u kojoj je žena odnosno majka zaposlena. Zato je neophodno podruštvljavanje nekih funkcija po rodice i stvaranje za to odgovarajuće društvene mate rijalne baze. Dečja zaštita, servisi za domaćinstvo, opremljenost domaćinstva savremenim tehničkim po magalima, prehrambena i druga industrija — sve to utiče na život pojedinca i porodice. U svim tim proce sima, iako nedovoljno brzo, smanjuje se razlika izme đu seoskog i gradskog načina života. Elektrifikacija i razvitak odgovarajuće industrije omo gućavaju relativno brzo opremanje domaćinstava sa vremenim tehničkim uređajima. Menja se i struktura lične potrošnje. Tako se, na primer, učešće Izdataka za Ishranu smanjuje, a rastu izdaci za trajna dobra (stan, nameštaj i slično). Organizovanje restorana za društvenu ishranu na rad nom mestu (radne organizacije subvencionišu cenu hrane i do 40 odsto), školska ishrana (veliki broj škol ske dece dnevno dobija od jednog do tri obroka u školi) i druge vrste servisa, na primer za pomoć u nezi bolesnika, rasterećuju ženu kao proizvođača i na selu i u gradu, kao i celu porodicu. U mnogim gra dovima na tome rade zavodi odnosno centri za una pređivanje domaćinstva. Oni praktičnim demonstracija ma, literaturom i proučavanjem problema ishrane i slič no predlažu i sprovode akcije, a često pritiču u po moć potrošačima kontrolisanjem industrijskih proizvo da i trgovine. U rešavanju ovih problema građani se angažuju u svojim samoupravnim i mesnim zajednicama i opštlnama. Za njihovo rešavanje zalažu se sindikati i mnoge društvene organizacije. Posebno mesto u tome ima specijalizovana društvena organizacija »Mesna zajednica I porodica«, koja podstlče društvene dogovore i pred laže stručna rešenja. Isto tako se širi prostor za sa moupravne odluke samih proizvođača. Na osnovi ostva rivanja prava raspolaganja celokupnim ostvarenim do hotkom nastaje sve više inicijativa da se društvenim dogovorima I samoupravnim sporazumima radnih orga* nizacija, među njima i mesnih zajednica, u opštini I šire brže rešavaju problemi podruštvljavanja životnih pitanja porodice. Ipak centralno mesto u problematici položaja žena u porodici I društvu zauzima problem materinstva i dečje zaštite. 134 �Društvena zaštita dece Društvena zaštita dece počela se veoma intenzivno razvijati još u toku narodnooslobodilačkog rata zahva ljujući brizi naroda da očuva svoj mladi naraštaj. Narodnooslobodilački odbori, u kojima su žene bile za stupljene u velikom broju, bili su organizatori dečjih domova, dečjih odeljenja u partizanskim bolnicama i drugih ustanova za zaštitu dece. Ugrožena deca bila su smeštena kod drugih porodica. U prvim godinama posle rata društvena briga bila je usredsređena na decu koja su izgubila roditelje i na decu invalide.21) Slabo zdravstveno stanje dece kao posledlca rata izi skivalo je ubrzano otvaranje zdravstvenih ustanova, savetovališta, dispanzera, porodilišta i dečjih bolnica. Ujedno su organizovani i školske kuhinje i masovna letovanja za decu. Posleratna pomoć UNICEF-a je bila izdašna. Od 1948. godine stizala je pomoć u hrani i opremi za zdravstvene i dečje ustanove i škole. Neki od programa UNICEF-a još se ostvaruju u manje razvi jenim područjima. U skladu s centralističkim sistemom upravljanja zem ljom, a u cilju koordinacije svih državnih i društvenih faktora, na saveznom nivou je u prvim posieratnim go dinama pri Ministarstvu za socijalnu politiku Savezne vlade delovao posebni Savet za zaštitu majke i deteta, a ista takva tela su bila organizovana i u republikama, pokrajinama i opštinama. U savetima je bilo značajno učešće Saveza sindikata i AFŽ-a. U prvim posieratnim godinama posebnim merama su usmeravana oskudna sredstva u korist dece, pa je tako započeto integrisanje potreba dece u planove društvenog razvoja. Poče la se izgrađivati metodologija utvrđivanja potreba de ce, njihovog prioriteta i načina njihovog podmirivanja. Oblici društvene brige o deci menjali su se prema razvoju društveno-ekonomsklh odnosa, ali je po priro di stvari područje dečje zaštite bilo među prvim pod ručjima koja su obuhvatile decentralizacija i deetatiza cija. Sreski i mesni narodni odbori, u funkciji starateljskih organa, brinuli su se o ratnoj siročadi, preduzimali su razne mere za vaspitno zapuštenu decu, otvarali su domove za ugroženu decu, materinske i dečje domove, domove za učenike u privredi, Internate za đake sa sela I slično. Sve više dece Je dobljalo dodatnu Ishra^J Popis od 1945. godine pokazao ]e da Je od 283 000 dece — rat ne siročadi 88 000 Izgubilo oba ro d ite lja . Za njih su organizovani deCJI domovi I In tern ati. III su Ih p rih v a tile druge porodice. B ile su osno1 P.™6 u»tanove za Izdržavanje 1 re h a b ilita c iju dece. Do kraja tltf 30 000 dece*8nOVane *U ^ u stanova. koje su m ogle prlhva- 135 �nu u mlečnim kuhinjama, širila se mreža zdravstve nih ustanova namenjenih majkama, deci i omladini. U okviru planova industrijalizacije i socijalističke re konstrukcije poljoprivrede i sela i politike ravnoprav nog uključivanja žena u te tokove, imali su prioritet posebni oblici zdravstvene i socijalne zaštite zaposle nih majki i njihove dece. Zakonodavstvo je obavezalo radne organizacije i narodne odbore da organizuju jas lice i vrtiće za decu zaposlenih majki.2 ) 2 Uprkos značajnoj ulozi koju su imale te ustanove, po stojale su slabosti, koje su tražile razvijanje novih ob lika društvene zaštite dece i ukazivale na potrebu da se unekoliko izmeni dotadašnji koncept te zaštite. Re lativno brzo povećanje broja ustanova, iako je i dalje bilo daleko iza potreba, dolazilo je u raskorak s mate rijalnim mogućnostima. Doprinos roditelja za izdržava nje dece u tim ustanovama bio je minimalan i počela su se javljati mišljenja da »država« treba da obezbeđuje sredstva za izdržavanje dece. Kako je ustanova za decu bilo suviše malo, društvenu pomoć su uživali sa mo oni roditelji koji su u njima imali decu. Dečje usta nove pri preduzećima često su bile mnogo udaljene od stanova radnica, pa zato neke radnice nisu mogle do nositi decu u takve ustanove lili su ih, iako rede, tamo ostavljale cele radne nedelje. Lokacija ustanova prema radnom mestu, a ne prema mestu stanovanja pokazala se neadekvatna, naročito kada se počela povećavati dnevna migracija radnika. Sve više je sazrevalo saznanje da probleme dečje za štite treba rešavati tamo gde porodica stanuje, što znači u naselju, u mesnoj zajednici, i da program nje nog razvijanja treba Izrađivati tako da u najkraće mo guće vreme što veći broj dece, a najzad i sva deca, steknu jednake uslove za razvijanje svih svojih spo sobnosti bez obzira na to da II je majka zaposlena ili ne. Godine 1961. uveden je relativno visok dečji dodatak, koji je tada primalo približno 1 200 000 zaposlenih ro ditelja za gotovo 2 500 000 dece. Tada je uvedena I obaveza roditelja da za Izdržavanje dece u ustanovama plaćaju deo doprinosa za pokrivanje režijskih troškova (ishrane). U to vreme većina ustanova za decu prešla Je na samostalno finansiranje I u n}lma su bili osno vani organi društvenog upravljanja. Bilo je potrebno fzvesno vreme da se ove ustanove prilagode novim M) Godine 1951. postojale su 524 ustanove za pretSkolsku decu * 26 000 dece, 267 dečjlh domova za decu bez roditelja s 20 000 dece, 1151 dom I Internat za 137 000 uCenlka I 66 specijalnih zavoda s 4700 dece. 136 �uslovima, što Je privremeno zaustavilo njihovo^ razvi janje. Posle tog prelaznog perioda može se uočiti ne prekidni pozitivni razvitak. A li i tu ima razlika među republikama i autonomnim pokrajinama, a pogotovo među opštinama. Razvitak dečje zaštite u svakom pogledu je sastavni deo društveno-ekonomskog razvitka, uslovljen je raz vojem materijalne baze, ali i stepenom razumevanja koji za njega pokazuju društveni faktori odnosno n ji hovom akcijom. Broj ustanova za dnevni boravak dece povećao se od 996 u 1961. godini na 2584 u 1976. go dini, tj. za 1588 (prosečno godišnje za oko 106 usta nova). Broj dece u tim ustanovama povećao se od 75 609 u 1961. godini na 208 353 u 1976. godini (godiš nje za 7 odsto). Povećanje broja ustanova 1 njima obu hvaćene dece ubrzano je razvojem samoupravljanja. Tempo rasta broja ustanova za predškolsku decu ipak ne zadovoljava stvarne potrebe. Od ukupno 2 534 000 dece do 7 godina starosti, dečjim ustanovama obuhva ćeno je samo 7,6 odsto (dece do 3 godine 2,4 odsto, a od 3 do 7 godina 11,6 odsto). Ovaj prošek je znatno veći u razvijenijim republikama i pokrajinama, u kojima ima više zaposlenih žena (u Sloveniji, Vojvodini i Hrvat skoj). Zbog nedovoljnih kapaciteta, ove ustanove su namenjene prvenstveno deci zaposlenih roditelja. S razvijanjem komunalnog sistema i samoupravljanja u svim oblastima društvenog života, posebno u zdrav stvu, školstvu i socijalnoj zaštiti, unapređuje se dru štvena briga o deci. Roditelji i građani u okviru mes nih zajednica aktivni su nosioci programa za poboljša nje uslova za zdrav razvitak dece. Glavna odgovornost i zadaci usklađivanja na osnovu solidarnosti u oblasti dečje zaštite pripadaju opštinama, republikama i auto nomnim pokrajinama. Počev od 1967. godine sve re publike su donele zakone o razvijanju i finansiranju dečje zaštite i u tu svrhu su odredile poseban dopri nos koji se prikupljao u namenske fondove. Iz tih fon dova je isplaćivan dečji dodatak i sufinansirano razvi janje ustanova dečje zaštite. Posle donošenja novog Ustava u celoj zemlji su osnovane samoupravne in teresne zajednice dečje zaštite, u koje su uključeni svi faktori koji su zainteresovani za razvoj dečje za štite na određenom području, u jednoj ili više opština ili u republici. U njima delegati-korisnici usluga usta nova i delatnosti dečje zaštite zajedno s delegatima-davaocima usluga, tj. zajedno s radnicima u ustanovama dečje zaštite, planiraju razvoj ove oblasti, stimulišu udruživanje sredstava I rada u tu svrhu I obezbeđuju 137 �solidarnu pomoć za određene grupe socijalno ugrože ne dece. Time se prevazilazi shvatanje da je dečja za štita problem koji nastaje samo za decu zaposlenih že na i da je to »ženski problem«, zbog kojega je ženska radna snaga skuplja. U takvom sistemu dečja zaštita postaje društveni problem najšireg značaja koji treba rešavati pre svega sa stanovišta uspešnog razvoja sve dece. »Dečja zaštita« se sve manje tretira kao usko socijalno pitanje, a sve više kao jedan od najznačajni jih elemenata celokupne društvene reprodukcije, širi se saznanje da se time istovremeno diže produktiv nost zaposlenih roditelja i da se optimalno razvijaju svi fizički i psihički potencijali budućih radnika. Da bi se poboljšali nega i vaspitanje sve dece, u progra mima razvoja društvene brige za decu razvitak tzv. neposredne dečje zaštite ima prednost u odnosu na oblike novčanih dečjih dodataka koje dobija jedan od roditelja. Neposrednu dečju zaštitu nude sve vrste ustanova za dnevni boravak dece (jasle, vrtići, putuju ći vrtići na selu i slično), tzv. »male škole« (koje u godini pred upis u osnovnu školu obuhvataju i onu decu koja inače nisu smeštena u predškolskim usta novama i tako im olakšavaju prelazak u školu), celo dnevni boravak u školi i razvoj celodnevne škole, us tanove za rehabilitaciju hendikepirane dece, društvena ishrana u školi, sistematska zdravstvena zaštita ild. Ne može se poricati značaj posredne zaštite, tj. dečjeg dodatka koji se daje roditeljima zaposlenim u društve nom sektoru i određenoj grupi poljoprivrednih proizvo đača. Ali uz ostale vidove brige za decu dečji doda tak sve više postaje socijalna pomoć onim porodicama koje svojim dohocima ne pokrivaju minimalne troškove života. On ima karakter društvene pomoći iz fondova solidarnosti porodicama s decom. Izuzete su samo po rodice s dohocima Iznad određenog prošeka po članu porodice, zbog čega je broj primalaca dečjeg dodatka opao. Međutim, u praksi se oseća da sve dileme još nisu otklonjene. Ponegde se Još gubi vreme u raspravlja njima o tome da II treba obezbediti uslove da majka što duže ostane 8 detetom, Ili pak omogućiti da deca budu što ranije uključena u odgovarajuću dečju usta novu; da li povećati novčanu pomoć porodicama s decom ili više subvencfonisati dečje ustanove i slično. Razlike u potrebama u našim uslovima su doprinosile tome da još nisu svuda formulisanl jasni koncepti. Za sve sredine Je karakteristično da se povećavaju In* teresovanje I odgovornost radnika u udruženom radu 138 �za ovu oblast. U mesnim zajednicama, opštinama i re publikama aktivira se sve veći broj građana. Raste spremnost da se problemi dečje zaštite rešavaju u no vim, samoupravnim oblicima. U mesnim zajednicama iz rađeni su mnogobrojni programi razvitka dečje zaštite. I broj dečjih ustanova i drugih oblika dečje zaštite brže se povećava u okviru ostvarivanja novog ustavnog sistema. Postepeno iščezava uverenje da je »država« dužna da se brine o razvitku dečje zaštite. Roditelji I građani sve češće odlučuju referendumom da samodoprinosom dopune zakonom određene namenske fon dove dečje zaštite kako bi ubrzali njihov porast. Vodi se akcija za to da se u svim urbanističkim planovima predvide dečje ustanove i da se one je vtin ije Izgra đuju pomoću tipskih projekata. Uvodi se sistem dru štvenog subvencionisanja cene u ustanovama da bi se u njima deci osigurao boravak bez obzira na m aterijal nu mogućnost roditelja, s tim što roditelji s višim pri hodima plaćaju veći deo cene koštanja. Na području dečje zaštite nastaju i novi oblici regulisanja odnosa i obaveza. Potpisuju se društveni dogo vori između svih zainteresovanih faktora u opštinama, autonomnim pokrajinama i republikama o programima razvoja društvene brige o deci i njihovoj realizaciji da bi se što više ujednačili uslovi za zdrav i svestran razvitak dece. U celokupnom razvoju dečje zaštite gotovo neprocenjivu ulogu odigrale su društveno-političke i društvene organizacije. Pod različitim nazivima u republikama i pokrajinama (»Naša deca«, »Prijatelji dece« i slično), one su delovale udružene u Savetu za vaspitanje i za štitu dece Jugoslavije. One godinama izdaju mnoge časopise i publikacije namenjene roditeljim a, vaspitačima i društvenim radnicima. Zajedno sa Savezom so cijalističke omladine, povezuju se sa Savezom pionira, tj. sa školskom decom. Tako već od školskog uzrasta preko te organizacije deca počinju da postaju subjekt koji se brine o sebi i koji se uključuje u društvo. Međunarodna godina deteta Organizacije ujedinjenih nacija 1979. godine pobudila Je široko upoznavanje po stignutih rezultata, mnoge nove inicijative za dugoroč no rešavanje potreba dece i omladine. Da bi se pored manifestativnih oblika brige o deci (festivala, izložbi, takmičenja i slično) postigli i dugoročni efekti, po sebno su bile značajne odluke Savezne konferencije Socijalističkog saveza I Saveza sindikata I odluke više zajedničkih savetovanja društvenih organizacija iz svih republika i pokrajina u 1979. godini (Skoplje u janu 139 �aru, Cavtat u maju, Beograd u junu, Ljubljana u oktob ru). Na tim savetovanjima je naglašena ne samo so cijalna već i društveno-ekonomska suština brige o deci. U toj godiroi ulaganja napora u svetskim razmerama za ostvarivanje prava deteta naročito je došla do izražaja činjenica da se u sistemu socijalističkog samouprav nog društva briga o deci i ostvarivanje njihovih prava integrišu u celinu društveno-ekonomskih odnosa. U tim nastojanjima žena predstavlja jedan od najaktivnijih činilaca. Ona zajedno s detetom prestaje biti objekt društvene brige i zajedno s muškarcem nastupa kao subjekt brige ne samo za svoju već i za svu drugu decu. Demografska kretanja Jugoslavija je poznata po svojim demografskim razno likostima, koje odražavaju nasleđene razlike u ekonom skom razvoju i druge socijalne i kulturne karakteristike pojedinih naroda i narodnosti odnosno republika i po krajina. Na neke od tih razlika se s obzirom na pozna te zakonitosti i dugoročnost određenih procesa s raz vojem ne smanjuju, već se delimično čak i povećavaju. Tako se u uslovima postojanja istog društvenog i eko nomskog sistema mogu pratiti različite posledice primene jednake politike na različite uslove. U socijali stičkoj Jugoslaviji demografska kretanja se tretiraju kao sastavni deo ekonomskih i društvenih odnosa, a pita njima planiranja porodice prilazi se sa stanovišta rav nopravnog položaja žene i zaštite njenog zdravlja, sa stanovišta prava oba roditelja da odlučuju o broju dece i vremenu njihovog rađanja, kao i sa stanovišta interesa deteta da se rodi kao željeno i voljeno. Put do takvih shvatanja utro je radnički pokret još pre revolucije svojim odnosom prema u to vreme veoma teškim uslovima života žena i porodica. Na 1000 stanovnika u Jugoslaviji 1974. godine bilo je rođeno prosečno 26,7 dece, a 1977. godine 17,7, od toga u istoj godini na Kosovu se rodilo 33,9 dece, u Vojvodini 14,0, u Hrvatskoj 14,7, u Srbiji bez pokra jina 15,3, u Sloveniji 17,6. Prirodni priraštaj na 1000 stanovnika u Jugoslaviji bio je 1947. godine 13,9, a 1977. godine 9,3. Unutar toga prošeka priraštaj u 1977. godini bio je u Vojvodini 3,7, u Hrvatskoj 4,7, dok Je na Kosovu bio 27,6. Nenavede ne republike zauzimaju vrednosti između ekstrema autonomnih pokrajina Vojvodine i Kosova. 140 �Motivacija za kontrolu rađanja i smanjivanje nataliteta na području Jugoslavije nije se pojavila tek u vreme industrijalizacije i urbanizacije. U nekim poljoprivred nim rejonima, posebno u dolovima Hrvatske i Srbije još u XIX veku drastično se počeo smanjivati broj porođaja sve do tendencije depopulacije. Da bi sprečili rasparčavanje zemljišta, u nekim krajevima Jugo slavije seljaci su sve više prelazili na sistem jednog deteta. Zbog veoma zaostalih zdravstvenih i higijen skih prilika takvo planiranje porodice sprovođeno je na razne načine »preko leđa« žena. Same ili uz pomoć nadrilekara i seoskih baba one su vršile pobačaj i često ga plaćale i životom. Pored navedenog ekonomskog razloga, na smanjenje nataliteta uticao je i nekadašnji položaj žene u po rodici. Težak život i mnoga opterećenja radom u polju i u kući naveli su seljanku da prihvati smanjenje bro ja dece i kao put za svoje rasterećenje od mnogih obaveza. Međutim, u većini zaostalih poljoprivrednih rejona u kojima je nepismenost žena bila visoka i na talitet je bio veoma visok, ali ga je pratila isto tako visoka smrtnost odojčadi. Na dinamiku razvoja stanovništva u novije vreme snaž no utiče intenzivnost ekonomskog i društvenog raz vitka. Zajedno s aktivizacijom žena u privredi i s po rastom opšteg standarda širi se motivacija za odgo vorno planiranje porodice. Ipak su spomenute razlike u stopi prirodnog priraštaja ogromne i iznose 3,7 do 27,6. Posledice takvog stanja su različite. U nekim republikama smanjuje se udeo mladih, a povećava udeo srednjih i starijih generacija. Veliki priraštaj na drugim područjima povećava udeo omladine, što zahteva veće investiranje u školstvo, brže otvaranje radnih mesta itd. Visok priraštaj smanjuje, između ostalog, i dohodak po stanovniku. U isto vreme u razvijenim područjima ne ma pritisaka na škole, pa je u većoj meri moguća modernizacija školstva. Popravila se kvalifikaciona struktura, a time su se povećali i dohodak i ulaganja u standard. Tako, između ostalog, i to povećava regio nalne razlike. Uprkos veoma različitoj demografskoj situaciji u zem lji, u njoj se vodi u suštini jedinstvena politika u po gledu društvenih stavova u odnosu na brak, porodicu, pobačaj 1 kontracepciju, ali su u praktičnim merama u raznim republikama stalno postojale razlike. Ustavno su sve te oblasti sada u nadležnosti republika 1 po krajina. Postaje sve očiglednija potreba da se u okviru jedinstvenih načela diferencirano prilazi realizaciji po141 �Jedinih mera, s tim da se uzimaju u obzir konkretni us Iovi. Sve više se nameće potreba za naučnim istra živanjem u praćenju demografskih kretanja. Zato je u nerazvijenim regijama društvena i politička akcija usmerena na oslobađanje omladine od starih pogleda, na menjanje položaja žene, na razvijanje škol stva i prosvetnih ustanova, na zdravstveno prosvećivanje, na razvijanje delatnosti koje zapošljavaju više ljudi, kao što su prerađivačka industrija, javni radovi, poljoprivreda itd. U svemu tome veliki uticaj imaju unutrašnje migracije iz sela u razvijenije krajeve i emi gracije u inostranstvo na privremeni rad. Razvoj planiranja porodice Društvene mere i pravne norme koje se odnose na planiranje porodice postepeno su se menjale. Među tim, ta postepenost — naročito što se tiče mogućnosti zdravstvene službe i novih saznanja o metodama kon tracepcije — imala je više razvojnih faza, dok je još davno usvojeno osnovno gledište o potrebi obezbeđenja slobode u odlučivanju o rađanju dece. Ta sloboda nije se proistovećivala s pravom na poba čaj. Postojalo je mišljenje da je o istinskoj slobodi odlučivanja o rađanju moguće govoriti samo pre za čeća i da Je cilj društvene akcije da za to stvori uslo ve. Odnos prema liberalizaciji pobačaja bio je u po četku restriktivan, iako je pobačaj bio prihvaćen kao jedan od metoda planiranja porodice. Smatralo se da bi potpuna legalizacija pobačaja u uslovima nerazvije nosti zdravstvene službe I manje-više niske higijenske kulture još više ugrožavala ženino zdravlje i smanji vala njeno interesovanje za prevenciju. Tako je veštački pobačaj bio postepeno liberalizovan, uz istovremena nastojanja da se proširi prevencija začeća kao glavni metod odlučivanja. Prvi problem koji Je tražio rešenje bilo je ograničava nje namernog pobačaja, koji Je bio rasprostranjen pre drugog svetskog rata, jer Je u staroj Jugoslaviji po bačaj bio zabranjen crkvenim i sudskim merama. Posle rata broj ilegalnih pobačaja koji su vršeni izvan zdrav stvenih ustanova još više je porastao uz relativno visoku smrtnost žena, pošto se pobačaj često Izvodio na nestručan, veoma primitivan način i u krajnje ne higijenskim okolnostima. Godine 1951. usvojen Je prvi savezni propis po kojem se kažnjavao izvršilac takvog pobačaja, a ne žena. Godine 1952. donet je savezni 142 �propis kojim se pobačaj legalizuje iz medicinskih, pravnih, zdravstveno-socijalnih i s tim povezanih so cijalnih indikacija. Godine 1960. novim propisom detalj nije su određene socijalne indikacije. (U 1967. godini, na primer, registrovano je na 389 000 porođaja oko 277 000 legalnih pobačaja, a smatra se da je pored ovih izvršeno još možda do 200 000 pobačaja). Ali se brzo uvidelo da se tim putem neće moći uspešno rešavati sve veći zahtevi za pobačajem koji su pratili promene u društvu (industrijalizaciju, urbaniza ciju, migraciju). Upornim nastojanjem bila je krajnje ograničena masovna pojava namernih pobačaja koji su vršeni izvan zdravstvenih ustanova, ali je broj poba čaja u tim ustanovama bio u porastu. Zato se težilo kompleksnijoj akciji s težištem na prevenciji, na širenju kontracepcije. Kontracepcija je prihvaćena kao najefi kasniji odgovor na pobačaj, a jačanje odgovornosti roditeljstva kao najbolja mera protiv visoke sm rtnosti odojčadi. Zahvaljujući akciji društvenih organizacija, posebno Saveza sindikata, kao i pravnim propisima, širenje kontracepcije je postalo sastavni deo zdravstvene službe, integralni deo savetovališta za majke i decu. Od 1961. godine u Ljubljani radi naučni Institut za planiranje porodice, koji se bavi naučno-medicinskim aspektima ovih problema. U redovno obrazovanje me dicinskih kadrova uključena je i savremena prevencija začeća. U poslednjim godinama pri mnogim ginekološ kim bolnicama organizuju se posebna odeljenja sa na učnim i stručnim zadacima. Prvi Koordinacioni odbor za planiranje porodice fo r miran je u Sloveniji 1961. godine, a na saveznom nivou 1963. godine. Godine 1967. na inicijativu Konferencije za društvenu aktivnost žena Jugoslavije i tog (savez nog) Koordinacionog odbora Savezni savet za planira nje porodice osamostaljuje se kao poseban društveni organ. Do 1969. godine stvoreni su uslovi da se problemu pla niranja porodice pristupi kompleksnije. Ilegalni poba čaj kao najveće zlo u velikoj meri je smanjen, ali još nije potpuno sprečen. Posle velikog porasta u 1962. godiini, legalni pobačaj je u nekim republikama počeo polako da stagnira, a posle 1966. godine ponegde je registrovano lagano opadanje broja^pobačaja, što se već može smatrati pozitivnom posledicom širenja kontraceptivne tehnike. Međutim, u nekim republikama broj pobačaja je počeo da raste obično kao prvi način planiranja porodice kada se u uslovima ubrzanog pro 143 �cesa industrijalizacije pojavila motivacija za ograniča vanje broja porođaja. Skupština SFRJ je 25. aprila 1969. godine doneia Re zoluciju o planiranju porodice. Taj dokument određuje politiku dugoročnog planiranja porodice polazeći od na čela slobode odlučivanja o broju porođaja i razmaku između njih kao čovekovog prava i težeći da dete koje se rodi bude željeno dete. Stvaranje uslova za ostva rivanje toga prava stavljeno je u zadatak odgovaraju ćim stručnim, obrazovno-vaspitnim i socijalno-zdravstvenim službama, a društveno-političke organizacije su po zivane na moralno-političku podršku. Iste godine done sen je savezni Opšti zakon o prekidu trudnoće, koji sadrži sve vrste indikacija za dozvolu pobačaja i koji ujedno priznaje i »individualnu indikaciju«. Opšti zakon je obavezao zdravstvenu službu i na pružanje saveta i sredstava kontracepcije. Ustavno pravo o slobodnom odlučivanju o rađanju dece U Ustavu SFRJ od 1974. godine u poglavlju o slobo dama, pravima i dužnostima čoveka i građanina kaže se: »Pravo je čoveka da slobodno odlučuje o rađanju dece. To pravo se može ograničiti samo radi zaštite zdravlja.«2 ) To čovekovo pravo je utvrđeno i svim re 3 publičkim i pokrajinskim ustavima i odgovarajućim za konima. Ostvarivanje ovog prava spada u delokrug re publičkih i pokrajinskih zakona, što obezbeđuje moguć nost da se opšti principi dovedu u sklad s različitim uslovima u pojedinim sredinama. Republički i pokra jinski zakoni utvrđuju pre svega zdravstvene mere za ostvarivanje ovog novog čovekovog prava. Pobačaj je svuda moguć na zahtev trudnice, ali samo do deset nedelja trudnoće. Posle deset nedelja propisan je po seban postupak. Pored toga, dve republike (Hrvatska i Slovenija) regulišu i dostupnost kontracepcije, steri lizaciju, lečenje neplodnosti i veštačko oplođavanje. Takav odnos prema politici planiranja porodice svedoči o tome da Je shvaćena uslovljenost demografskih kretanja opštlm socijalno-ekonomskim uslovima živo ta, da je shvaćena dugoročnost uzroka i posledica koje hastaju usled progiena tih uslova, kao i o tome da se uvažava i neguje duboko demokratski princip slobode ljudske ličnosti kao subjekta ličnih, porodičnih 1 dru štvenih odnosa. Ustav SFRJ, član 191. 144 �Ustavno utvrđivanje prava na slobodno odlučivanje o rađanju podstaklo je donošenje i drugih pravnih pro pisa na socijalnom i obrazovno-vaspitnom području. O načinu ostvarivanja ovog prava vode računa samo upravne interesne zajednice vaspitanja i obrazovanja, zdravstvene zaštite, socijalne i dečje zaštite. Razumljivo je što su idejno-politički i stručni proble mi rađanja, pobačaja i stvaranja uslova za srećno ma terinstvo bili i ostali stalna briga društvenih organiza cija. U njima su ih pokretale u prvom redu žene i to sa stanovišta zaštite svog zdravlja i poštovanja ličnog integriteta i sa stanovišta zdravlja deteta. Međutim, ne samo žene već i muškarci aktivno su se angažovali u ostvarivanju takve politike, koja im pruža mo gućnost da usklađuju veličinu porodice sa svojim že ljama i uslovima života. U tome su naročito bili aktiv ni oni stručnjaci koji su mogli neposredno pratiti ne sreće koje su nastajale zbog neželjene trudnoće i ra đanja. Stručnjaci (lekari, socijalni radnici, pedagozi) uključivali su se u sve većem broju u društveno-politički rad i koordiniranje svih aktivnosti na području popularisanja odgovornog odlučivanja o rađanju i ši renju znanja o sprečavanju neželjene trudnoće. Druš* tveno povezivanje svih zainteresovanih u tela za pla niranje porodice daje u nekim republikama značajne rezultate u smanjivanju broja pobačaja. Savezni savet za planiranje porodice i sva koordinacio na tela u republikama i autonomnim pokrajinama i u nekim opštinama na osnovu programskih ciljeva i za dataka Socijalističkog saveza programiraju, razvijaju i koordiniraju aktivnost za ostvarivanje svih uslova za slobodno odlučivanje o rađanju i o unapređivanju odgo vornog, društveno aktivnog, željenog roditeljstva i u vezi s tim nastoje da se u celokupan sistem vaspita nja i obrazovanja ugrade marksistički pogledi o huma nim, ravnopravnim i odgovornim odnosima polova i pripremanju mladih za odgovorne odnose u braku i po rodici. U zdravstveno-socijalnoj oblasti radi se na una pređivanju preventivne akcije. Pomenuta tela podstiču 1 naučnoistraživačku delatnost u ovoj oblasti i učestvu ju u oblasti normativnog uređivanja.2 ) 4 *4 ) Savet za planiranje porodice Jugoslavije I republl&ka I pokrajina.x .za Plan*ranJ® porodice konstltulSe se od delegata: Saveza socljalfstlčke omladine, Saveza sindikata. Konferencije za pitanja druš tvenog položaja žena, Jugoslovenske narodne armije, Crvenog krsta, delegata udruženja: ginekologa, pedljatara, defektologa, lekarsklh druš tava l zdravstvenih radnika, pedagoga, andragoga, univerzitetskih nas tavnika, Zajednice Jugoslovensklh univerziteta, udruženja viših Škola, udruženja pravnika, demografa. Zavoda za međunarodnu naučnu, kulturno-prosvetnu I tehničku saradnju, Saveta za vaspltanje 1 zaštitu dece, interesnih zajednica dečje zaštite, zdravstvenog oslguanja. Saveza ploiu8, j° 'I , ara« Konferencije za socijalne delatnosti, Udruženja socijal nih radnika, Stalne konferenctje gradova, Saveznog zavoda za društve no planiranje I dr. ii u6 145 �Savet za planiranje porodice Jugoslavije, zajedno s od govarajućim republičkim i pokrajinskim telima, a u saradnji s mnogim drugim društvenim faktorima, organizovao je mnogobrojne šire jugoslovenske rasprave, kao na primer: o uključivanju sadržaja o humanizaciji odnosa među polovima i o odgovornom roditeljstvu u nastavne programe svih škola; o problemima u vezi s ostvarivanjem ustavnog načela o pravu čoveka na slobodno odlučivanje o rađanju dece — u oblasti so cijalne zaštite i zakonodavstva, kao i vezi sa zadacima visokog školstva i pedagoških akademija, medicinskih i drugih škola u unapređivanju znanja omladine i bu dućih stručnjaka o humanizaciji odnosa među polovima i odgovornom roditeljstvu, o populacionoj politici u Jugoslaviji i slično. Zahvaljujući delatnosti društvenih organizacija i struč njaka, kao 'i pravnim normama, širenje kontracep cije postalo je sastavni deo zdravstvene službe — gi nekoloških bolnica i savetovališta za majku i dete. Savet za planiranje porodice Jugoslavije razvija me đunarodnu bilateralnu i multilateralnu saradnju s odgo varajućim organizacijama u drugim zemljama i učla njen je u Međunarodnu federaciju za planirano roditeljstvo. A li i pored zajedničkih načelnih stavova, u celoj zem lji ne postoje isti uslovi niti ista spremnost svih fak tora za rešavanje pitanja planiranja porodice. Ponegde nailazimo na zanemarivanje, pa I na otpore da se u redovnu nastavu za stručne kadrove raznih profila uvede nastava o problemima kontracepcije i seksual nog vaspltanja. I u zdravstvenoj službi je u nekim slu čajevima preventivna aktivnost suviše slaba, a zapo stavlja se I ofanzlvnije širenje saznanja o takvim sred stvima planiranja roditeljstva koja štite zdravlje maj ke i deteta i koja učvršćuju humane odnose među po lovima. Međutim, treba Istaći da činjenica da radni ljudi u savremenom društvu sve više odlučuju o svojim stva rima I naročito o raspodeli dohotka, objektivno vodi preokretu u pogledima na roditeljstvo I u odnosu na podruštvljavanje brige o deci u mesnim zajednicama I osnovnim organizacijama udruženog rada. Razvoj samo upravnog socijalističkog društva sve više praktično potvrđuje Engelsovu i Marksovu misao o biološkoj re produkciji kao nerazdvojnom delu baze društvene re produkcije. Odluke u svim za život pojedinca I društva odlučujućim sferama materijalne, društvene i biološke reprodukcije u istim su rukama. Na osnovu društvene 146 �svojine na sredstvima za proizvodnju i svog rada rad nici mogu odlučivati o uslovima rada, koji su osnova borbe za oslobođenje rada, za transformaciju rada iz nužnosti u kreativnu potrebu, za prevazilaženje otuđe nja čoveka. U tim okolnostima se i reprodukcija čoveka _ rođenje deteta — vrednuje drukčije. Roditeljstvo postaje slobodno i treba da donosi sreću majci, ocu, deci i društvu. Roditelji se staraju o svojoj deci sve više u društvenoj zajedničkoj akciji, u kojoj sa svim građanima rešavaju pitanja koja prelaze moguć nosti individualnih porodica. Podruštvljavanjem brige o deci i akcijom svih radnih ljudi u samoupravnom si stemu u korenu se ukida konflikt između materinstva, rada i političkog odlučivanja o društvenim poslovima, žene u udruženom radu i samoupravnim organima isto onako kao i muškarci odlučuju o sve boljim uslovima za život ne samo svoje već i sve dece i stvaraju te uslove. Tako taj njihov najautentičniji interes kao čla nova slobodne asocijacije proizvođača postaje put za prevladavanje razlika između dece koje preko individu alne porodice nije moguće otkloniti. Već sada se po činje vršiti raspodela prema potrebama u korist sve dece, iako u udruženom radu sada moramo vršiti raspodelu prema radu. Stavljajući brigu o detetu u centar društvenog interesa i interesa majki i očeva i svih građana, naše društvo se približava društvu jednakih mogućnosti za sve, društvu komunističke solidarnosti, u kojem se u tom cilju preobražava uloga žene i muš karca, kao što se preobražavaju i svi lični, porodični i društveni odnosi. Podruštvljavanje domaćinskih poslova i samoupravna društvena akcija za staranje o deci oslobađaju velike ljudske potencijale u korist opšteg razvoja društva, što mnogo znači za omogućavanje jednakog startovanja u život svoj deci i za stvaranje novih veza drugarstva i solidarnosti u porodici I u socijalističkom društvu. Ukidanje svake diskriminacije, vlastiti rad i odgovor nost za svoje i društvene stvari postaju osnova nove etike, novog socijalističkog morala. Zadatak je vodećih subjektivnih društvenih snaga da čoveku omoguće da bude objektivno stavljen u uslove da se na osnovu re zultata svog rada može potvrditi kao najviša vrednost i da ostvarujući svoj interes može i mora zajedno sa svim ljudima istovremeno postizati I društvene ciljeve. Oslobođenje rada i ljudske ličnosti uslov je za prevazi laženje i svih oblika čovekove otuđenosti, za humani zaciju svih ljudskih odnosa uključujući polne i porodIč 147 �ne. Garancija covekove s11obode postaje sloboda njegos~oboda njego čovekove slobode vog sugradanina i njegovih sugrađanki. Niko od njih sugradanki. sugrađanina ne maze eksploatisati drugoga, a svako je dužan da duzan može postuje slobode i prava drugih i za to je odgovoran. To poštuje opšta načela ulozi ljudi su istovremeno i opsta nacela o ulozl radnih !Judi — subjekata u samoupravnom drustvu. društvu. 148 �Međunarodna saradnja Narodi i narodnosti Jugoslavije u svojoj narodnoosiobodilačkoj borbi I socijalističkoj revoluciji povezali su se s antifašističkom borbom svih potlačenih naroda i s radničkim revolucionarnim pokretima. U okviru te saradnje značajno mesto imao je otpor protiv reakcio narne fašističke ideologije i prakse u odnosu na polo žaj žene u društvu i porodici. Međunarodnom antifa šističkom pokretu demokratskih snaga žene su dale značajan prilog, pored ostalog i stvaranjem i produblji vanjem veza s antifašistkinjama u raznim zemljama još u toku rata. U surovim danima rata hiljade Jugoslovenki koje su bile u koncentracionim logorima i zatvori ma hitlerovske Nemačke i fašističke Italije iskovale su drugarstvo, koje se manifestuje još i danas. Od osnivanja AF2-a kao organizovanog izraza masov nog učešća žena Jugoslavije u NOB-u, a tim e i u svetskoj borbi za rušenje fašizma, povezivanje s antifa šističkim demokratskim ženskim organizacijama posta lo je značajan deo rada te organizacije.25) Razvitak socijalističkih odnosa otvarao je nove prosto re i za aktivnost žena u ukupnoj međunarodnoj poli tici zemlje i u međunarodnoj saradnji s mnogim pro gresivnim, demokratskim, nacionalnim organizacijama i pokretima žena, s međunarodnim organizacijama i in stitucijama koje su angažovane na ostvarivanju ravno pravnih demokratskih odnosa među ljudima i narodima, kao i na unapređivanju društvenog položaja žena. U daljem razvoju samoupravni karakter jugoslovenskog socijalističkog društva i nesvrstana spoljna politika obezbedili su Jugoslaviji u međunarodnoj zajednici me sto doslednog borca za nacionalnu nezavisnost i suve renost svake zemlje i za ravnopravnu demokratsku saradnju u svetu. To je otvaralo nove horizonte i nove veze sa sve većim brojem zemalja, organizacija i insti tucija s kojima je Jugoslavija neprestano proširivala svoju međunarodnu saradnju. Otuda je međunarodna aktivnost žena Jugoslavije mnogostruka. Ona je usmerena na saradnju sa ženskim pokretima i organizaci jama o specifičnim pitanjima vezanim za društveni po ložaj žena u savremenom svetu, ali istovremeno i na **) A ntlfaS Istlčkl front žena Jugoslavije bio Je odmah posle drugog svetskog rata jedan od osnivača Međunarodne dem okratske fe d e ra c ije zena (M D F 2 ). Kao posledlca Staljlnovog p ritiska na Jugoslaviju, 1949. 's k u č e n Iz te organizacije. M e đ u tim , kasnije Je A n ti fašistički fron t žena, a potom Konferencija za pitanja društvenog polo žaja žena Jugoslavije, razvijala saradnju u pojedinim oblastim a s ovom. kao I mnogim drugllm međunarodnim organizacijam a, ali se n ije odaz vala pozivu da se ponovo učlani u M D F 2. 149 �rešavanje svih vitalnih pitanja savremenog sveta, bez čega nema ni uslova za dublje promene u njihovom životu, za jačanje učešća žena u naporima sveta za njegov miran i demokratski razvitak. Učešće žena se istovremeno pokazuje u sve razvijenijoj ukupnoj politič koj, ekonomskoj, kulturnoj, naučnoj i sportskoj saradnji i u drugim oblicima saradnje preko mnogih među narodnih veza organizacija udruženog rada u privredi, u obrazovnim, kulturnim i naučnim institucijama, društveno-političkih organizacija i udruženja, u kojima samo upravno odlučuju radni ljudi i građani, kao što odlučuju i o svim drugim pitanjima unutrašnjeg razvitka. Tako je počeo proces podruštvljavanja spoljne politi ke, u kojem se stalno širi aktivnost udruženih radnika i građana kao faktora i nosilaca međunarodnih odnosa. Međunarodna aktivnost Konferencije za pitanja društvenog položaja žena Jugoslavije Razvijanje međunarodne saradnje je jedna od značajnih oblasti u aktivnosti Konferencije za pitanja društvenog položaja žena. Intenzivno se razvijaju veze sa ženskim organizacijama mnogih zemalja u svetu, a posebno nesvrstanih zemalja, kao i sa ženskim organizacijama narodnooslobodilačkih pokreta. U okviru međunarodne saradnje Socijalističkog saveza radnog naroda Jugosla vije, Konferencija sada sarađuje s gotovo sto nacio nalnih ženskih organizacija i pokreta i s oko četrde set međunarodnih organizacija i institucija. Konferen cija nije članica nijedne od postojećih međunarodnih ženskih organizacija, ali zavisno od svog interesa i sadržaja skupova i mogućnosti za demokratsku raspra vu, šalje svoje posmatrače na susrete tih organizacija. Konferencija za društvenu aktivnost žena zauzima se za međunarodnu saradnju, posebno za mesto i ulogu žene u savremenom svetu sagledavajući ih u svetlu neprestanih društvenih promena i tako svojim isku stvima koja je stekla u oslobodilačkoj borbi i izgradnji jugoslovenskog socijalističkog samoupravnog društva doprinosi naporima međunarodne zajednice za pobolj šanje položaja žena. Iznošenje vlastitih iskustava uz ne prestano nastojanje da se ona obogate upoznavanjem uslova i rešenja koja se nalaze i drugde u svetu jeste osnovni sadržaj međunarodne saradnje Socijalističkog saveza radnog naroda Jugoslavije u cellni, pa i Kon ferencije za pitanja društvenog položaja žena. Ta sa150 �radnja se zasniva na doslednoj primeni principa ravno pravnosti i uzajamnog poštovanja, na težnji za razumevanjem specifičnih uslova u kojima se vodi bitka za progres i ulogu žene u njemu u svakoj zemlji odnosno u svakom regionu sveta. Za obaveštavanje inostranstva 0 gledištima i naporima koji se ulažu za afirm aciju ravnopravnosti žena, Konferencija izdaje poseban ča sopis -Činjenice i tendencije«. Kao jedan od vidova razmene iskustava na kojoj je zasnovala svoju među narodnu saradnju, Konferencija je do 1977. godine organizovala deset međunarodnih seminara s temama kao što su: »Javne službe za pomoć ženi u domaćin stvu kao jedan od bitnih uslova njene privredne i dru štvene emancipacije«, »Problemi ženske omladine — školovanje, zapošljavanje i društvena aktivnost«, »Mesto i uloga žene u lokalnoj samoupravi«, »Društveno-ekonomske promene na selu i položaj žene, dece i poro dice«, »Porodica u savremenom društvu«, »Planiranje porodice«, »Naučno-tehnološka revolucija i tendencije u obrazovanju žena«. »Žena i razvoj« bila je tema de setog seminara održanog u oktobru 1977. godine kao doprinos razmatranju puteva borbe za nove međuna rodne ekonomske i političke odnose i za unapređenje položaja žena u društvu kao interesa svih progresivnih društvenih snaga.26) Dubljem izučavanju i unapređenju položaja žena u sve tu služe i napori Međunarodnog centra za upravljanje preduzećima u društvenom vlasništvu u zemljama u razvoju sa sedištem u Ljubljani, koji tematiku uloge žena u razvoju integriše u svoju celokupnu naučnoistraživačku, obrazovnu i konsultantsku delatnost. Cen tar se posebno angažuje u izradi metodologije za uklju čivanje problematike žena kao faktora razvoja u naučno istraživanje, u sakupljanju, analitičkoj obradi i izradi bibliografije povezane s tom problematikom. Saradnja s naprednim snagama u svetu razvijala se i u okviru svih drugih društveno-političkih i društvenih organizacija, posebno u okviru razgranate međunarod ne aktivnosti Saveza komunista Jugoslavije, Socijalistič kog saveza radnog naroda Jugoslavije, Saveza sindikata 1 Saveza socijalističke omladine. Ove društveno-političke organizacije uključuju u svoj rad i napore za una pređenje položaja žena u svetu, je r je to zajednički interes svih naprednih snaga, a u isto vreme žene daju svoj doprinos u celoj međunarodnoj saradnji tih organizacija. Na seminaru su prisustvovale 102 strane ufiesnlce, predstavnice 50 nacionalnih I 9 međunarodnih regionalnih organizacija I In s titu c ija . I pomoćnik generalnog sekretara O UN H elvl S lp lle . Predsednlk SFRJ Josip Broz Tito uputio Je posebnu poruku sem inaru. 151 �Posebno značajan prilog međunarodnim naporima za oslobođenje žena pruža se u okviru međunarodne delatnosti SFRJ u Organizaciji ujedinjenih nacija i u pokretu nesvrstanih zemalja. Delegati Socijalističke Federativne Republike Jugosla vije učestvovali su na mnogim međunarodnim skupovi ma u okviru OUN, kao i na mnogim drugim političkim i stručnim sastancima žena. U tom okviru posebno je značajno zalaganje naših predstavnika za izgrađiva nje naprednog međunarodnog i nacionalnog shvatanja pojedinih pitanja i za njihovo pravno regulisanje, kao i za prihvatanje naprednih pogleda u OUN u odnosu na položaj žena i ravnopravnost muškarca i žene. Svetska godina stanovništva Na poziv Ujedinjenih nacija da se sve zemlje uključe u aktivnost povodom Svetske godine stanovništva (SGS) 1974, Savezno izvršno veće je formiralo Jugoslovenski odbor za SGS. U saradnji s republičkim i po krajinskim odborima Jugoslovenski odbor za SGS iz radio je plan aktivnosti povodom SGS u Jugoslaviji i izvršio potrebne pripreme za učešće predstavnika Jugo slavije na Međunarodnoj konferenciji o stanovništvu 1974. godine u Bukureštu. U tim pripremama je znača jan doprinos dao Savezni savet za planiranje porodice, a u tom okviru je bilo posebno zapaženo savetovanje (1973. godine u Beogradu)2 o izgradnji društvenih sta 7 vova o populacionoj politici u Jugoslaviji. U nastojanjima da se zaključci Međunarodne konferen cije o stanovništvu koja je održana u Bukureštu što doslednije i adekvatnije ostvaruju u Jugoslaviji, u pri premi je zaključivanje društvenog dogovora o saradnji u rešavanju pitanja od zajedničkog interesa u oblasti stanovništva. Na inicijativu i stalnim zalaganjem Saveta za planira nje porodice Jugoslavija je ostvarila saradnju s Fon dom Ujedinjenih nacija za populacione aktivnosti (UNFPA). Kao rezultat te saradnje, od 1977. godine UNFPA daje deo sredstava za tri jugoslovenska pro jekta iz medioinske. socijalne i demografske oblasti planiranja porodice. Ta saradnja se nastavlja: u pri premi je pet novih naučnoistraživačkih projekata zna čajnih za uključivanje oblasti humanizacije odnosa me ,7J Savezna konferencija SSRNJ, Savet za planiranje porodice Jugo slavije: Izgradnja društvenih stavova o populacionoj p o litic i u Jugosla v iji. Savetovanje održano u Beogradu septembra 1973. »Radnička Štam pa«, Beograd 1975. 152 �đu polovima u nastavne planove i programe na svim nivoima školovanja, pa i u pripremanju nastavnog kad ra za rad u ovoj oblasti. Međunarodna godina žena i Dekada UN za žene Zahvaljujući produbljenim raspravama o problemima razvoja i akciji nesvrstanih zemalja, OUN je prihvatila načela i akcioni plan za novi međunarodni ekonomski poredak. U tom okviru unapređivanje položaja žena sa gledano je kao globalno svetsko pitanje, kao strateško pitanje razvoja, koje se postavlja radi ciljeva razvoja i kao snažno sredstvo mobilizacije svih ljudskih poten cijala u borbu za materijalni i socijalni napredak. To uverenje izraženo je i u poruci koju je predsednik SFRJ Josip Broz Tito uputio Svetskoj konferenciji Me đunarodne godine žena OUN 1975. godine, u kojoj se, između ostalog kaže: »... Smatram da je veoma važno što se problemu po ložaja žene posvećuje u ovom momentu posebna paž nja i u svjetskoj zajednici i u svjetskoj organizaciji. Gledam i u tome porast uloge OUN i izraz jačanja sna ga mira i progresa u svijetu i uspjeha borbe koju vo de za rješavanje gorućih problema međunarodnih od nosa, posebno ekonomskih, da bi čovječanstvo, svaka zemlja i čovjek-pojedinac još snažnije zakoračili u svi jet mira, slobode, ravnopravnosti naroda i socijalne pravde. Duboko sam uvjeren đa su društvena uloga i položaj žene veoma indikativni za opći razvoj svakog društva i da svaka akcija usmjerena ka rješavanju pro blema položaja žene znači doprinos općem procvatu čitavog društva, a preko toga i napretku čitave svjet ske zajednice, i obrnuto. Borba za društveni progres, za prava čovjeka — čiji je dio ravnopravnost žene — nerazdvojni s u . .. « Proglašenje 1975. godine za Međunarodnu godinu žena Ujedinjenih nacija bilo je i u Jugoslaviji povod za ana lizu rezultata koje smo postigli u naporima za pobolj šanje društvenog položaja žena i za veću aktivnost u rešavanju onih društvenih problema koji posebno uti ču na društveni položaj žena. U isto vreme u toku Međunarodne godine žena vođena je još intenzivnija akcija i na međunarodnom planu. Na predlog Predsedništva Savezne konferencije Soci jalističkog saveza radnog naroda Jugoslavije Savezno 153 �izvršno veće je donelo odluku po kojoj je formiran po seban Jugoslovenski odbor za Međunarodnu godinu že na sa zadatkom da organizuje i usklađuje aktivnost odgovarajućih društveno-političkih i drugih činilaca fe deracije, republika i autonomnih pokrajina. Slični od bori su bili formirani u svim republikama, pokrajinama i u većini opština. Smatramo da treba navesti glavne stavove koji su iz građeni u Jugoslaviji o unapređivanju društvenog po ložaja žena, a koji su bili osnova jugoslovenskog delovanja u Međunarodnoj godini žena, na Svetskoj kon ferenciji UN u Meksiko-Sitiju i koji su ujedno dugo ročna osnova za aktivnost i u tekućoj Dekadi OUN za žene: — da su problemi unapređivanja društvenog položaja žene u suštini ključni problemi društvenih odnosa; da je njihovo rešavanje sastavni deo borbe za poboljša vanje ekonomskih i društvenih uslova, za viši materi jalni standard radnih ljudi i za mogućnost da oni od lučuju o rezultatima svoga rada, a time i o svom sva kodnevnom životu uopšte. To ne može biti samo rezul tat ekonomskog razvitka nego i svesnog, organizovanog delovanja naprednih političkih i društvenih snaga, u čemu žene treba da učestvuju masovno i ravnoprav no; — da je to u svetskoj zajednici sastavni deo zalaga nja za mir u svetu koji će se tem eljiti na poštovanju nezavisnosti, suvereniteta i ravnopravnosti svih naro da; za nove ekonomske i društveno-političke odnose u svetu, za brži ekonomski i socijalni razvitak zema lja u razvoju i za uspostavljanje novog međunarodnog ekonomskog poretka, a protiv kolonijalizma i neokolonijalizma, rasne diskriminacije i aparthejda i svake vr ste agresije, intervenoije, imperijalističkog pritiska i hegemonije. Na osnovi takvih stavova akcije u Međunarodnoj godi ni žena u Jugoslaviji bile su uključene u tekuće napo re za ostvarivanje novog ustavnog položaja radnika i građana u socijalističkom samoupravljanju I za dalje razvijanje, organizovanje i delovanje Socijalističkog sa veza i drugih društveno-političkih organizacija. U okviru takvih opštih napora aktivnosti MGŽ bile su značajan doprinos podruštvljavanju spoljne politike. Zajedno s drugim političkim i društvenim faktorima, odbori za MG2 vodili su i posebne akcije. Tako je bila veoma značajna akcija »Radnice govore«, koju je vodio prvenstveno Savez sindikata, a koja je imala istovre meno obeležje mobilizacije istraživanja. Održano Je više 154 �savetovanja i naučno-političkih skupova, na primer: Že na u udruženom radu; Žena — poljoprivredni proizvo đač; Zaštita žene na radnom mestu; Zapošljavanje I profesionalna orijentacija ženske omladine; Izgradnja sistema obrazovanja, posebno za žene i devojke; Ulo ga žene u delegatskom sistemu i društveno-političkom životu; Biološka reprodukcija, planiranje porodice; Dečja zaštita, politika društva prema porodici; Porodica i njene funkcije u samoupravnom socijalističkom dru štvu; Podruštvljavanje porodičnih poslova — društvena ishrana; Porodica i urbanizacija; Porodica u književno sti; Porodično zakonodavstvo; Uvođenje celodnevne nastave u školi; Žena u revoluciji; Opštenarodna od brana i žena; Sredstva javnog informisanja I uloga že ne u društvu; Žena U film u. Savezni komitet za zdravstvo i socijalnu zaštitu ini cirao je izradu studije o ostvarivanju ravnopravnosti žena i o njenom uticaju na porodicu u socijalističkom društvu. Republički i pokrajinski sekretarijati za zdrav stvo i socijalnu zaštitu takođe su podstakli izradu više studija o pitanjima koja se odnose na položaj žene (o zdravstvu, o socijalnim ustanovama, o tekstilnoj indu striji, o poljoprivredi itd.). U MGŽ izlazio je poseban bilten Jugoslovenskog odbora za MGŽ na svim jezicima naroda i narodnosti Jugoslavije. U njemu su štampani svi značajniji dokumenti Ujedinjenih nacija, Svetske konferencije MGŽ OUN, važniji dokumenti Međunarod ne organizacije rada, programi i podaci o radu odbora MGŽ itd. Sredstva javnog informisanja, politički i struč ni časopisi dali su velik publicitet aktivnostima u okvi ru MGŽ u zemlji i u svetu. Izdate su posebne publi kacije na stranim jezicima: Pravo čoveka u SFRJ da slo bodno odlučuje o rađanju, Status žena Jugoslavije, sta tistički ipregiled Žena u privredi I društvu Jugoslavije itd. Inicijative u zemlji i u inostranstvu u toku MGŽ sa stavni su deo opšteg međunarodnog delovanja SFRJ. Naročito je značajno zalaganje Jugoslavije za jačanje uolge i efikasnosti UN u ostvarivanju stavova i rezolu cija UN, naročito Specijalnog zasedanja Generalne skupštine o ekonomskim odnosima u svetu. Jugoslovenski predstavnici učestvovali su na Oko tri deset međunarodnih skupova u vezi s obeležavanjem MGŽ. Posebna aktivnost se razvijala u vezi s pripre mama Svetske konferencije OUN u Meksiko-Sitiju. U pripremama za učešće delegacije SFRJ na ovoj konfe renciji bili su angažovani mnogi društveni i politički faktori, naučni I kulturni radnici I sredstva javnog ln155 �formisanja. Održano je više od deset skupova za pret hodno proučavanje dokumenata koji su bili pripremljeni za tu konferenciju, a ujedno su na njima davani pred loži za rad jugoslovenske delegacije. U okviru MG2 u našoj zemlji su održana tri značajna međunarodna skupa: Zasedanje Poljoprivrednog potkomiteta Komiteta zadrugarki Međunarodnog zadružnog saveza, Svetska konferencija Crvenog krsta o miru i Međunarodna konferencija o problemima slepih žena. Analiza rezultata MGŽ, posebno Deklaracije i Plana akcije koji su usvojeni na Svetskoj konferenciji, poka zala je da u tretiranju položaja žena u savremenom svetu i u pojedinim društvima postoji visok stepen saglasnosti u oceni suštine problema i puteva njiho vog rešavanja. Do kompleksnog i progresivnog pristupa problemima koji se odnose na ravnopravan društveni položaj žena i muškaraca, po mišljenju jugoslovenskog predstavnika došlo je do konfrontacije s nosiocima na zadnih, u suštini eksploatatorskih i imperijalističkih, kao i paternalističko-birokratskih tendencija i krugova. Ti krugovi su pokušali da svoje namere prikriju demagoš kim frazama o »pomoći ženama«, ali one su se mogle lako prepoznati pored ostalog i pod ljušturom femini stičkih ekstremizama. Ti pokušaji su težili za tim da se društveni položaj žena razmatra odvojeno, kao »žen sko pitanje«, kao stvar samo edukativnih, humanitarnih i socijalnih mera, a ne pre svega kao sastavni deo opšte borbe za ravnopravne odnose među ljudima i državama, za brži razvoj, za novi međunarodni ekonom ski poredak. Na kraju MGŽ jugoslovenski, republički i pokrajinski odbori za MGŽ izradili su Predlog mera za unapređe nje društvenog položaja žena u Jugoslaviji i za dalje doprinošenje međunarodnoj aktivnosti u OUN i u po kretu nesvrstanih zemalja. Savezno izvršno veće i Predsedništvo Savezne konferencije Socijalističkog sa veza radnog naroda Jugoslavije predložili su Skupštini SFRJ da o tome raspravlja. Skupština SFRJ je tim po vodom izdala zbornik svih dokumenata Ujedinjenih na cija usvojenih na Svetskoj konferenciji MGŽ u Meksi ku, na XXX zasedanju Generalne skupštine OUN i u specijalizovanim agencijama OUN.2 ) 8 Na osnovu mnogih analiza \ dokumenata o aktuelnim pitanjima društvenog položaja žena u Jugoslaviji i na osnovu pomenutog Predloga mera, Skupština SFRJ je 30. marta 1978. godine donela Rezoluciju o osnovnim 28) Ravnopravnost, razvoj, mir. Odabrani dokumenti OUN I teka Skupštine SFRJ. aerlja X IV , ev. 8, Beograd 1977. 156 M G 2, B iblio �pravcima društvenog delovanja na unapređivanju društveno-ekonomskog položaja i uloge žena u socijali stičkom samoupravnom društvu (aneks). Nesvrstani za uključivanje žena u razvoj Pokret nesvrstanih zemalja na osnovu vekovnih težnja naroda i država za ravnopravnošću u slobodi i razvoju ponudio je čovečanstvu jedinu alternativu svetskom ra tu i samouništenju. Na inicijativu nesvrstanih zemalja Organizacija ujedinjenih nacija donela je rezoluciju o uvođenju novog međunarodnog ekonomskog poretka kao uslova za razvoj zemalja u razvoju, je r je to u za jedničkom interesu celog čovečanstva. U okviru dosa dašnjih međunarodnih ekonomskih odnosa ne mogu se rešiti problemi siromaštva, zaostalosti, nezaposlenosti, gladi i diskriminacije svake vrste, što se sve teško odražava na život većine stanovništva sveta, na život žena i dece. U cilju ostvarivanja odluka Ujedinjenih nacija o pobolj šanju položaja žena nesvrstane zemlje su u okviru svog akcionog programa usvojile i odluku o jačanju među narodne saradnje u pitanju »2ena i razvoj« da bi se gledišta koja su uspešno formulisana u Međunarodnoj godini žena sprovodila u život i tako pružao otpor po kušajima da se ona devalviraju. Podudarnost osnovnih progresivnih zaključaka Međuna rodne godine žena s bitnim opredeljenjima politike ne svrstanosti potvrdila je i Peta konferencija šefova drža va ili vlada nesvrstanih zemalja u Kolombu avgusta 1976. godine. Ministarski sastanak Koordinacionog bi roa nesvrstanih zemalja u Nju Delhiju, koji je održan u aprilu 1977. godine, odlučio je da se održi posebna konferencija nesvrstanih i drugih zemalja o ulozi žena u razvoju. Ta konferencija je održana u Bagdadu maja 1977. godine, a u njenom organizovanju i u ostvariva nju postavljenih zadataka Jugoslavija Je aktivno sudelovala kao jedna od zemalja koordinatora tog područja aktivnosti. Polazna tačka konferencije je bila teza da razvoj ne predstavlja samo ekonomski rast, već da u njegovom okviru kao njegov sastavni deo treba da se vrši I so cijalna, politička i ekonomska transformacija, da se promene u društvenom položaju žena moraju vršiti u okviru svih drugih odnosa u društvu i da je zato po boljšavanje položaja žena od opšteg značaja. Odgovor nost i za tu oblast leži na svim društvenim činiocima, 157 �na državi i užoj zajednici, ali i na aktivnosti samih že na. Završni dokumenat Bagdadske konferencije ističe da se pozitivne promene mogu izvršiti samo ako su u skladu s nacionalnim potrebama i uslovima, ako se realizuju kao suvereno pravo svake zemlje. Pri tom je ocenjeno kao neprihvatljivo svako nametanje tuđih modela. Taj dokumenat takođe ističe vitalnu vrednost opredeljenja koja su formulisana na Svetskoj konfe renciji MG2 u Meksiko-Sitiju; I tu je bila jasno utvr đena povezanost borbe za očuvanje svetskog mira, za uspostavljanje novog međunarodnog ekonomskog po retka i za poboljšavanje društvenog položaja žena. Šesta konferencija šefova država ili vlada u Havani 1979. godine pozvala je sve nesvrstane zemlje na ak tivno ostvarivanje takve politike. Ona je istovremeno pozvala »nesvrstane I druge zemlje u razvoju da uzmu efikasno učešće na Svetskoj konferenciji Ujedinjenih nacija povodom Dekade žena (Kopenhagen jula 1980. godine) i da daju odgovarajući doprinos na nacional nom, regionalnom i međuregionalnom nivou imajući na umu međuzavisnost jačanja uloge žena u društvenom i privrednom razvoju i napretka na polju zdravstva, ob razovanja i zapošljavanja u nesvrstanim i drugim zem ljama u razvoju«.2 ) 9 Jugoslavija je dala veliki doprinos daljoj aktivnosti OUN I posebno aktivnosti pokreta nesvrstanih i u ovoj oblasti. Ona je član Pripremnog komiteta Svetske kon ferencije povodom Dekade UN za žene, učestvovala je na prvom (juna 1978) i drugom zasedanju toga komi teta (avgusta— septembra 1979. godine) i na regional nom seminaru o učešću žena u ekonomskoj evoluciji (jula 1979. godine). U pokretu nesvrstanih Jugoslavija Je izabrana za jed nog od koordinatora saradnje u oblasti »2ena i razvoj«, a bila je i član Pripremnog komiteta Konferencije u Bagdadu i višestruko se angažovala u njegovom radu. U tekućoj Dekadi UN za žene (1976— 1985)3 povećala 0 se potreba da se ta međunarodna aktivnost stalno prati i da se u nju uključe sva bitna područja društvenog delovanja. U tu svrhu pri Saveznom izvršnom veću deluje posebno telo. Iz zavrSne deklaracije Seate konferencije šefova država III vlada nesvrstanih zem alja. ®) U 1975. godini, u Međunarodnoj godini žena, Generalna skupština UN proklamovala Je Dekadu UN za žene: ravnopravnost, razvoj I mir (1976— 1985) I donela odluku da se 1980. godine održi Svetska kon ferencija Dekade UN za žene da bi se na njoj razmotrio I ocenlo na predak koji Je postignut u ostvarivanju ciljeva Godine I Svetskog plana akcije u prvoj polovini Dekade I po potrebi postojeći programi prilagodili drugoj polovini Dekade u avetlu novih Činjenica I Istra živanja. i 158 �Međuresorska radna grupa usklađuje rad saveznih or gana na realizaciji odluka Svetske konferencije Me đunarodne godine žena u Dekadi OUN za žene. U tu grupu su uključeni i predstavnici republika i pokrajina. U višestranoj međunarodnoj akciji grupa posvećuje ve liku pažnju delatnosti Jugoslavije u okviru nesvrstanog pokreta na području koje se odnosi na ženu i razvoj. Polazeći od značaja poboljšavanja položaja žena za de mokratski razvitak sveta u celini, od stavova pokreta nesvrstanih zemalja u tom pitanju, delujući s istih dru štvenih pozicija s kojih je delovala u MG2, koje su trajna osnova delovanja Jugoslavije i u Dekadi UN za žene, Jugoslavija se zauzimala za potpun uspeh Svet ske konferencije Dekade UN za žene, koja je održana u julu 1980. godine u Kopenhagenu.31) U svom delovanju Jugoslavija je polazila od celine ciljeva Dekade za žene kako ih je formulisala Generalna skupština UN u okviru borbe za mir, za pravedniji i ravnomerniji ekonomsko-socijalni razvitak u svetu, za postizanje potpu ne nacionalne političke i ekonomske nezavisnosti i ljudskih prava. Podteme konferencije: »zapošljavanje, zdravlje, obrazovanje«, shvatili smo kao sadržinu čovekovih blaga koja se bez tih opštih uslova ne mogu steći. Sva goruća međunarodna pitanja, koja se poseb no oštro odražavaju na položaj žena, a koja je konfe rencija UN imala na dnevnom redu (uticaj izraelske okupacije na palestinske žene na okupiranim te rito rijama i izvan njih, žene i diskriminacija na osnovu rase, žene-migranti, žene-izbeglice u svetu), delegacija SFRJ tretirala je u okviru opšte borbe za nove političke i ekonomske odnose u svetu. Ona se zauzimala za to da se i konkretne akcije koje traže pojedina od tih pitanja uključe u dugoročnu borbu za m ir u svetu kao njen sastavni deo. U okviru grupe zemalja u razvoju (grupe 77) delegacija SFRJ je zajedno s drugim dele gacijama znatno doprinela tome da se, uprkos zaoštrenijim međunarodnim odnosima, u dokumentima te kon ferencije ukaže na neposrednu povezanost poboljšava nja položaja žena u svim zemljama sveta s borbom za promenu nepravednih svetskih ekonomskih i političkih od nosa, za novi međunarodni ekonomski poredak. Tako ■Program akcije za drugu polovinu Dekade UN za žene« 3? PrlPrernama za Svetsku konferenciju Dekade UN za žene u ok viru delatnosti Međureaorske radne grupe S IV -a u saradnji 8 M eđuna rodnim centrom za upravljanje preduzećlm a u društvenom vlasništvu u zem ljam a u razvoju u Ljubljani Izvršena Je an alitička obrada sadržaja ?? i irVi?nata ®vetalce konferencije Međunarodne godine žena održane u M eksiku 1975, kao I dokumenata skupova nesvrstanih zem alja I dru gih značajnijih međunarodnih skupova o društvenom položaju žena. Re zultati analiza su objavljeni u Izdanju Pregled odabranih dokumenata U jedinjenih nacija u D ekadi O U N za žene 1976— 1985. »Ravnopravnost, razvoj I m ir*. Ljubljana 1980. 159 �predstavlja značajan međunarodni dokumenat za saradnju u naporima za uspostavljanje novog međunarodnog ekonomskog poretka i očuvanje mira u svetu, kao i za neposrednu delatnost u svim organima i te Iima UN i izvan tih tela. U Kopenhagenu su pored Programa akci je donete i mnoge rezolucije o pojedinim vidovima po boljšavanja položaja žena putem međunarodne saradnje. Jugoslovenska delegacija se u posebnoj rezoluciji za ložila za to da se osnovni dokumenti ove konferencije predlože delegacijama na XI specijalnom zasedanju UN o međunarodnim ekonomskim pitanjima i tako neposredrrije povežu napori za unapređenje društvenog položa ja žena sa strategijom treće decenije razvoja UN s tim da ta strategija izričito deklariše napore za stva ranje društvenih, ekonomskih i političkih mogućnosti za oba pola na ravnopravnoj osnovi. U isto vreme s održavanjem Svetske konferencije UN u Kopenhagenu, održavao je svoje sastanke i debate i Forum nevladinih organizacija, u kojima su aktivno učestvovale i predstavnice Konferencije za pitanja dru štvenog položaja žena Jugoslavije, koje su iznele is kustva iz borbe radničke klase Jugoslavije za društve nu jednakost žena i dostignuća koja je u tome ostva rilo samoupravno socijalističko društvo. Međuresorska radna grupa za koordinaciju rada saveznih organa i or ganizacija u toku Dekade UN za žene pokrenula je pre ko SIV-a i preko delegatske baze u republikama i po krajinama analizu rezultata Svetske konferencije i raz matranje načina i mogućnosti daljeg stvaralačkog do prinosa Jugoslavije međunarodnoj saradnji u ovoj ob lasti. 160 �Prilozi Pregled pravnog uređenja od osobitog značaja za pravni položaj žena u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji 1. Karakteristike pravnog sistem a Jugoslavije Nova posleratna socijalistička Jugoslavija je s fede rativnim uređenjem na odgovarajući način rešila i na cionalno pitanje kao jedno od osnovnih pitanja slo ženog zajedničkog života jugoslovenskih naroda i na rodnosti. Ustavom SFR Jugoslavije od 1974. godine za konodavne kompetencije su podeljene između federa cije, šest socijalističkih republika i dve socijalističke autonomne pokrajine u okviru SR Srbije. Ovim usta vom, a posebno odredbom njegovog 281. člana, odre đene su i zakonodavne kompetencije federacije. U po gledu pravnog uređenja položaja žena zakonodavne kompetencije federacije ograničene su pre svega na uređivanje osnovnih prava svih zaposlenih (radnika i radnica) i osnovnih prava radnih ljudi da se osiguraju njihova socijalna bezbednost i međusobna solidarnost, dalje na uređivanje osnova sistema opštenarodne od brane, na uređivanje opštih upravnih i sudskih postu paka, s izuzetkom posebnih sudskih postupaka, izvesnog dela krivičnog prava i radnih odnosa onih koji su zaposleni u saveznim organima. Ostale odnose koji su značajni za položaj žena, kao, na primer: brak i poro dične odnose (uključno sa zbrinjavanjem dece u dru goj porodici, starateljstvom i adopcijom), nasleđivanje, zdravstvenu i socijalnu zaštitu (uključno s odnosima u vezi s materinstvom, dečjom zaštitom i planiranjem porodice), područje vaspitanja i obrazovanja i druge odnose uređuju republike odnosno obe autonomne po krajine. Međutim, pravni sistem u našem društvu nikako nije zaokružen ustavima, zakonima i propisima za njihovo izvršavanje. Mnogobrojna (i značajna pitanja koja ne posredno utiču na položaj žena, pre svega na područji ma dečje zaštite, socijalnog staranja, zapošljavanja, stambene i komunalne izgradnje, zdravstvene zaštite, penzijskog i invalidskog osiguranja, vaspitanja i obra zovanja uređuju radni ljudi Sami i neposredno samo upravnim opštim aktima (samoupravnim sporazumima, statutima I drugim samoupravnim aktima koje donose 161 �udruženi u osnovnim samoupravnim organizacijama r zajednicama (osnovnim organizacijama udruženog radar mesnim zajednicama i samoupravnim interesnim zajed nicama). Društvenim dogovorima samoupravne organi zacije i zajednice, društveno-političke i druge društvene organizacije i organi društveno-političkih zajednica obezbeđuju i u okviru ustava i zakona usklađuju samouprav no uređivanje odnosa od šireg interesa odnosno od opšteg društvenog interesa. Samoupravnim pravom radni ljudi i građani sami proširuju svoja prava utvr đena ustavom i zakonima kao minimum koji je svima zagarantovan. To znači da je pravno uređenje u SFR Jugoslaviji raznoliko, a ipak u osnovi jedinstveno i zajedničko. Pregled ovog uređenja u Jugoslaviji otežava i činjenica da osnovni elementi toga položaja koje određuju no vi ustavi federacije odnosno republika i autonomnih pokrajina zakonima i samoupravnim aktima još nisu u ceiini sprovedeni. Rok za usaglašavanje zakona s no vim ustavima istekao je, istina, 1. jula 1977. godine, ali time nije prošao rok za dalje sprovođenje tog za konodavstva. Stoga je ceo pravni sistem u vreme dok ovo pišemo,*) još u procesu preobražaja i usaglašavanja s temeljima novog ustavnog uređenja. Zbog toga su neka rešenja, koja se navode u daljem tekstu, još uvek samo trenutna odnosno privremena. 2. Pravno uređenje položaja žena na radu odnosno u vezi s radom Ustav federacije kao i ustavi republika i autonomnih pokrajina pored ravnopravnosti bez obzira na pol, garantuju svima slobodu rada, slobodan izbor zanimanja i zaposlenja i dostupnost svakog radnog mesta i svake funkcije u društvu pod jednakim uslovima. Svakome ko radi ustavi garantuju četrdesetdvočasovnu radnu nedeIju i pravo na takve radne uslove koji obezbeđuju nje gov telesni i moralni Integritet I sigurnost. 2.1. Stupanje u radni odnos I druga osnovna prava u udruženom radu uređuje Zakon o udruženom radu.**) On na osnovu ustava određuje da radnici u svakoj os novnoj organizaciji udruženog rada kao osnovnom or ganizacionom obliku udruživanja njihovog rada odre đuju uslove za sklapanje radnog odnosa. Ovi uslovi po zakonu mogu da budu samo oni koji su u vezi s po * Rukopis Je zavrSen 1. Januara 1979. ** Službeni 162 lis t SFRJ, br. 53/76 I 8/78. �trebama radnog procesa, s radnim uslovima i u vezi s radom i zadacima u organizaciji u kojoj udruženi radnici rade. Pol ne može biti uslov za sklapanje rad nog odnosa osim u slučajevima kada je neki rad zbog posebnih radnih uslova zabranjen za žene. 2.2. Po Zakonu o udruženom radu radnici imaju pravo i dužnost da u skladu sa zakonom, samoupravnim opštim aktima obezbede posebnu zaštitu trudnica od teš kog rada, od štetnih uticaja na radu, od prekovremenog i noćnog rada i druge oblike posebne zaštite materin stva. Zakoni republika i autonomnih pokrajina određuju na kojim je područjima delatnosti zabranjen noćni rad svih žena (pre svega u industriji, građevinarstvu i pro metu, a i u nekim drugim delatnostima) i u kojim dru gim delatnostima žena može da odbije raspored na noćni rad ili na neki drugi rad koji joj ne odgovara; to se osim na trudnice odnosi pre svega i na majke s malom decom. 2.3. U pogledu godišnjeg odmora samohrane i druge majke s malom decom uživaju povlastice, jer organi zacije u kojima su one zaposlene svojim samoupravnim opštim aktima, a u okviru zakonom određenog najkra ćeg i najdužeg odsustva, određuju njegovu dužinu; kao kriterijum pri tome služe i broj i uzrast dece odnosno položaj majke u staranju o deci. 2.4. Zakonodavstvo garantuje stalnost zaposlenja svim radnicima bez razlike. Svim radnicima, dakle i ženama, rad može da prestane protiv njihove volje samo u slučajevima koje određuje zakon. To su prvenstveno slučajevi težih kršenja radnih dužnosti, slučajevi kada radnik (radnica) neće da prihvati drugi rad ili da se osposobi za drugi rad ako rad koji trenutno obavlja nije više potreban radi ekonomskih poteškoća ili radi organizacionih ili tehnoloških poboljšanja; dalje, slu čajevi potpune radne invalidnosti; ako radnik ne pri hvati samoupravni sporazum o udruživanju u osnovnu organizaciju udruženog rada, ako na osnovu odluke suda mora izdržavati kaznu zatvora duže od 6 meseci, ako u slučajevima određenim zakonom Ispuni uslove za ličnu penziju. Zbog toga posebna zaštita stalnosti zaposlenja žena odnosno trudnica i majki s malom de com nije potrebna osim u izuzetnim slučajevima. Me đutim, takva zaštita, određena zakonom, potrebna je za žene koje rade kod privatnih poslodavaca. U ovom slučaju, naime, zakon dopušta I prestanak radnog od nosa protiv volje zaposlenih, osim kad se radi o trud nicama i majkama s malom decom. 163 �2.5. Uređivanje porodiljskog odsustva u cellni je u nad ležnosti republika i autonomnih pokrajina i u uređenju ovog pitanja postoje izvesne manje razlike. Najčešće je određeno da porodiijsko odsustvo traje 180 dana ne prekidno. U Vojvodini porodiljsko odsustvo traje 210 dana. Majka ima pravo da bira da li će posle poro diljskog odsustva raditi samo pola radnog vremena sve dok dete ne napuni od 8 meseci do godine dana (Ma kedonija, Slovenija), ili će iskoristiti porodiljsko od sustvo u ćelom najdužem zakonskom roku. U Hrvatskoj je uvedena mogućnost korišćenja dodatnog porodilj skog odsustva dok dete ne napuni 20 meseci. Međutim, odsustvo s posla u Sloveniji može da koristi i otac deteta ako neguje dete i ako su se on i majka deteta tako sporazumeli. Majka ima pravo na porodiljsko od sustvo i u slučaju da se dete rodi mrtvo ili da dete umre pre isteka porodiljskog odsustva, i to u tolikom trajanju dok se ne oporavi od porođaja i duševnog po tresa zbog gubitka deteta (45 dana). Naknada ličnog dohotka majke za vreme porodiljskog odsustva iznosi njen puni lični dohodak iz prethodne godine. Posle is teka porodiljskog odsustva majka ima pravo da nastavi isti rad ili drugi koji odgovara njenoj stručnoj spremi i daje joj mogućnost sticanja istog ličnog dohotka. 2.6. U sada važećem sistemu penzijskog i invalidskog osiguranja, koji inače važi za sve osiguranike bez ob zira na pol, žene su u izvesnoj meri povoljnije treti rane, jer mogu da steknu pravo na starosnu penziju već s 55 godina starosti, a ako se radi o porodičnoj penziji s 45 godina, dok muškarcima treba 60 godina starosti s istim najkraćim radnim stažom kao i za žene (20 godina). Žena bez obzira na starost stiče pravo na starosnu penziju (85 odsto od penzijske osnove, određene na osnovu valorizovanog iznosa ličnih doho daka osiguranika u određenom razdoblju) već posle 35 godina rada, dok muškarac tek posle 40 godina. Penzijsko kao i invalidsko osiguranje važi za sve za poslene, a i za slobodne profesije i uvedeno je od nosno uvodi se i za zemljoradnike i članove njihovih domaćinstava u skladu s prilikama i mogućnostima po jedinih republika i autonomnih pokrajina. Penzijsko i invalidsko osiguranje obuhvata pre svega pravo na starosnu i invalidsku penzjju, pravo na pro fesionalnu rehabilitaciju i zaposlenje u slučaju inva lidnosti, pravo na novčanu naknadu u slučaju telesne povrede i pravo na porodičnu penziju, ženski kao i muški članovi porodice osiguranika, a i neki članovi njegove šire porodice koje je osiguranik 164 �izdržavao, imaju u slučaju sm rti osiguranika pravo na porodičnu penziju ako zbog mladosti (manje od 15 go dina ili više ako se redovno školuju), starosti (na pri mer majka odnosno udovica u starosti najmanje 45 godina) ili iz drugih razloga ne mogu sami da se iz državaju. 3. Pravno uređenje položaja žene u braku, odnosa između roditelja i dece i slobodnog odlučivanja o rađanju dece 3.1. Po zakonima svih republika i autonomnih pokra jina, u čiju nadležnost spada uređivanje bračnih i po rodičnih odnosa, žena i muškarac su potpuno ravno pravni sa sklapanjem braka. Po zakonu SR Slovenije budući supružnici pre sklapa nja braka obavezno će posetiti bračno savetovalište da bi se na osnovu pravnih, socijalnih, zdravstvenih i dru gih saveta koje dobijaju što bolje priprem ili za zajed nički život. Po zakonu SR Hrvatske matičar će preporu čiti osobama koje nameravaju da stupe u brak da do dana venčanja posete odgovarajuću zdravstvenu ili drugu ustanovu i bračno savetovalište da bi se upo znale s mogućnostima i prednostima planiranja poro dice. Po novom zakonu o braku i porodičnim odnosima slično je uređenje i u SR Srbiji, kao i po porodičnom zakonu u*SR Bosni i Hercegovini; po tim zakonima matičar preporučuje budućim supružnicima ne samo da posete bračno savetovalište i zdravstvene ustanove već i da se uzajamno obaveste o zdravstvenom stanju. 3.2. Imovina koju poseduje svaki od supružnika prilikom sklapanja braka ostaje njegova svojina i on njome sa mostalno raspolaže i u braku. Imovina koju supružnici steknu radom u toku trajanja braka njihova je zajednič ka imovina, kojom oni zajednički upravljaju i raspolažu. U slučaju razvoda braka ta imovina se deli, a može se podeliti i za vreme trajanja braka bilo sporazumno bilo sudskim putem na predlog jednog od supružnika. Po zakonskom uređenju u SR Makedoniji i u SR Sloveniji, smatra se da su pri podeli zajedničke imovine supruž nika njihovi udeli jednaki. Ako se jedan ili drugi su pružnik ne slaže s podelom na dva jednaka dela, na njegov zahtev se sudskim postupkom može odrediti udeo svakog od supružnika na osnovu njegovog rad nog doprinosa. Drugi zakoni određuju da se udeo sva kog supružnika u zajedničkoj imovini, ako se oni ne mogu sporazumeti, određuje po njegovom doprinosu, koji obuhvata sve oblike rada i sudelovanja u upravlja 165 �nju zajedničkom imovinom, u njenom čuvanju i pove ćavanju. Novo zakonsko uređenje u SR Srbiji reguliše i imovinske odnose u porodičnoj zajednici i određuje da u slučaju kad u porodičnoj zajednici pored roditelja i dece žive i drugi srodnici koji svi zajednički privre đuju imovina stečena u takvoj zajednici pripada svim članovima te zajednice koji su učestvovali u njenom sticanju. 3.3. Po svim republičkim i pokrajinskim zakonima žena može zahtevati razvod braka iz istih razloga kao i mu škarac. Posle razvoda oba bivša supružnika imaju ista prava i iste dužnosti, što naročito važi za dužnost iz državanja drugog supružnika. Da bi što bolje zaštitili lično dostojanstvo obaju su pružnika i, sem toga, obezbedili interese žene i dece, zakoni republika i autonomnih pokrajina uvode moguć nost sporazumnog razvoda kao oblika koji supružnicima treba da omogući da ravnopravno i na najbezbolniji način raskinu svoj neuspešan brak. Po zakonu SR Hrvatske i po zakonu SR Bosne i Hercegovine spora zumni razvod je moguć samo ako supružnici nemaju maloletne zajedničke ili usvojene dece ili dece na ko ju oni imaju roditeljsko pravo. Po uređenju u SR Ma kedoniji i SAP Vojvodini sporazumni razvod braka mo guć je samo u slučaju ako su se supružnici sporazumeli i o izdržavanju i vaspitavanju dece. Po novom za konskom uređenju u SR Srbiji supružnici se moraju sporazumeti i o načinu svojih ličnih kontakata sa zajed ničkom decom, a po uređenju u SR Sloveniji i o izdrža vanju nezbrinutog supružnika, o obezbeđenju, vaspita vanju i izdržavanju zajedničke dece, o podeli zajednič ke imovine i o tome koji će od supružnika biti nosilac stanarskog prava. Međutim, u zakonodavstvu republika i autonomnih po krajina postoje očigledne razlike u regulisanju razvoda braka pre svega u slučaju kad samo jedan od supruž nika zahteva razvod sudskim putem. Dosad je takav razvod ocenjivan kao sankcija za neuspešan brak. Za koni u SR Bosni i Hercegovini, SR Srbiji, SR Sloveniji i SAP Vojvodini dosledno sprovode princip po kojem raz vod mora biti sredstvo za prekidanje nepodnošljivog braka, bez obzira na krivicu pojedinog supružnika za takvo stanje. Zakoni drugih republika i SAP Kosovo I novi zakon SR Hrvatske dopuštaju razvod braka na zahtev »krivog« supružnika samo u slučaju daljeg od vojenog života, koji ima za posledicu činjenicu da više nema mogućnosti za obnavljanje zajedničkog života supružnika. Takvo uređenje je posledica konstatacije da 166 �u nekim sredinama stvarni ekonomski položaj žena još uvek iziskuje takvo uređenje koje društvu omogućava da utiče na razvod utvrđivanjem krivice za bitnu poremećenost bračne zajednice. 3.4. Svi republički i oba pokrajinska zakona o izdržava nju supružnika po prestanku braka polaze, na jednoj strani, od težnje da se izdržavanje ne reguliše tako da odvraća od rada, a na drugoj strani, polaze od potrebe da se zaštiti supružnik u slučajevima kad se sam ne može izdržavati. Zato je u svim zakonima zapisano da na izdržavanje ima pravo onaj supružnik koji nije spo soban za rad odnosno onaj koji se ne može zaposliti. Oni zakoni koji su ostali pri tome da se utvrđuje »kri vica« za razvod određuju da pravo na izdržavanje ne može imati onaj supružnik koji je kriv odnosno koji je isključivo kriv za razvod braka. Po zakonima SR Bosne i Hercegovine, SR Hrvatske, SR Srbije i SR Slovenije u načelu pitanje krivice nije odlučujuće za određivanje dužnosti izdržavanja razvedenog supružni ka; pri tom zakoni SR Bosne i Hercegovine i SR Hrvat ske propisuju da nepodobno držanje supružnika u bra ku može biti uzrok da sud odbije njegov zahtev za iz državanje, zakon SR Slovenije upućuje sud da u odlu čivanju o izdržavanju uzima u obzir uzroke iz kojih je bračna zajednica postala neodrživa, zakon SR Srbije određuje da sud može odbiti zahtev za izdržavanje koji je podneo onaj supružnik koji je zlonamerno ili bez opravdanog razloga napustio drugog supružnika. 3.5. što se tiče položaja muškarca i žene koji žive u vanbračnoj zajednici, zakon SR Slovenije određuje da trajnija životna zajednica muškarca i žene koji nisu sklopili brak, iako bi to mogli učiniti, ima iste pravne posledice kao i formalni brak. Zakoni SR Bosne i Hercegovine, SR Hrvatske, SR Srbi je i SAP Kosovo izjednačavaju bračnu vezu i vanbračnu zajednicu muškarca i žene samo u pojedinim od nosima. Zakon SAP Kosovo to uređuje u određenim uslovima za nasleđivanje, podelu zajedničke imovine i za izdržavanje. Zakon SR Hrvatske određuje da iz vanbračne zajednice muškarca i žene nastaje obaveza za međusobno izdržavanje, a da pod zakonskim uslovima nastaju i druga imovinska prava i druge obaveze. Za koni SR Bosne i Hercegovine I SR Srbije Izjednačavaju životnu zajednicu muškarca I žene s brakom u pogle du prava na izdržavanje i drugih imovinskopravnih od nosa pod uslovima i na način koji su određeni zakonima. 3.6. Po svim zakonima republika I autonomnih pokrajina žena i muškarac su potpuno Izjednačeni kao roditelji. 167 �Međutim, u praksi je majka češće u težem položaju od oca. Zato novo zakonodavstvo u većini slučajeva po maže majci tako da starateljski i drugi organi posre duju u priznavanju odnosno utvrđivanju očinstva. Zakoni SR Bosne i Hercegovine, SR Crne Gore, SR Srbije i SR Hrvatske i SAP Kosovo omogućavaju starateljskim organima da podnose tužbu za utvrđivanje očinstva na sudu, ako to u ime deteta ne učini majka, a pretpo stavljeni otac ne priznaje očinstvo. Nejednak položaj žena s muškarcima u slučajevima kad se samo žene brinu o deci, nova zakonska rešenja pokušavaju da olakšaju nekim praktičnim merama. Nai me, često se nezakoniti očevi brinu za svoju decu sa mo na taj način što daju odgovarajući udeo za pokriće troškova za izdržavanje deteta. Zato neki zakoni daju starateljskim organima u nadležnost da pokrenu i vode u ime deteta postupak za određivanje alimentacije. Ponegde se određuju i posebne obaveze radne organizaci je u kojoj radi isplatilac alimentacije, odnosno ona se obavezuje na godišnju valorizaciju s obzirom na pove ćanje životnih troškova. Što se tiče utvrđivanja očinstva, novo zakonodavstvo u većini slučajeva uzima u obzir i mogućnost veštačkog oplođavanja kao jednog od načina slobodnog odlu čivanja o rađanju dece, koje je kao ustavno pravo od ređeno u saveznom Ustavu i u ustavima republika i autonomnih pokrajina. Zakoni republika i autonomnih pokrajina koji su doneti po novim ustavima određuju da nije dozvoljeno utvrđivanje očinstva deteta koje se rodilo s veštačkim oplođavanjem majke. Većina zakona, osim zakona SR Slovenije, sadrži odredbu po kojoj se mužu ne dozvoljava da se odriče očinstva u slučaju kad se saglasio s veštačkim oplođenjem svoje žene semenom drugog muškarca. 4. Pravno uređenje na nekim drugim područjima koje utiče na položaj žena 4.1. Društvena zaštita dece 4.1.1. Posle donošenja Ustava 1974. godine do početka 1975. godine u svim republikama i autonomnim pokra jinama doneti su novi zakoni o društvenoj zaštiti dece. U ovim zakonima razrađena su ustavna načela o dečjoj zaštiti i pobliže određeni pravni osnovi za formiranje i rad samoupravnih interesnih zajednica na području 168 �dečje zaštite, u okviru kojih se planira i sprovodi društvena zaštita dece. Sve te zajednice kompleksno planiraju zadovoljavanje potreba porodice i dece, dece pre svega od rođenja do upisa u osnovnu školu. Sve zajednice imaju takođe za datak da obezbede razvoj i funkcionisanje takozvanih neposrednih oblika dečje zaštite (pre svega dnevni bo ravak dece i njihovo čuvanje, vaspitanje i ishranu) i da usklađuju politiku društvene brige o deci s drugim samoupravnim interesnim zajednicama, pre svega ob razovnim, zdravstvenim i stambenim zajednicama. Po red ovih zadataka, većina zajednica brine se i o dečjem dodatku, ukoliko nisu u tu svrhu osnovane posebne zajednice odnosno ukoliko te zadatke ne izvršava druga interesna zajednica. 4.1.2. Prilikom primanja dece u vaspitno-zaštitne orga nizacije prednost imaju deca samohranih majki, vaspitno, materijalno ili socijalno ugrožena deca i deca za poslenih majki. Društvena briga o deci-đacima osnovnih škola organizovana je ishranom (školske kuhinje), produženim borav kom u školi koji postepeno prelazi u »celodnevnu« školu, i besplatnim udžbenicima, internatima, organizovanjem odmora odnosno rekreacije učenika za vreme raspusta i slično. 4.1.3. Poseban oblik društvene brige o deci jeste dečji dodatak kao novčana pomoć porodicama s nižim pri manjima za izdržavanje i vaspitanje dece. Granični iz nos dohotka na pojedinog člana porodice, koji još daje pravo na ovaj oblik društvene pomoći, različit je u republikama odnosno autonomnim pokrajinama I po pra vilu se godišnje revalorizuje u skladu s porastom lič nih dohodaka odnosno troškova života. Takođe se pre težno prilagođava specifičnim potrebama deteta. U poslednjim godinama broj dece koja Imaju pravo na dečji dodatak pomalo se smanjuje kao posledica opšteg podizanja životnog standarda, a i ugovorene politike samoupravnih interesnih zajednica koje se brinu za dečju zaštitu. One su svojim opštim samoupravnim normama preusmeravale sredstva za zaštitu dece, prvenstveno u neposredne oblike ove zaštite, u kojima već imaju prednost deca iz porodica s manjim priho dima ili deca koja imaju prednost iz drugih razloga (zdravstvenih, socijalnih itd.) u ovim oblicima zaštite. Sastavni deo ove politike jeste i uvođenje sistema dru štvenog subvencionisanja cene u ustanovama i oblici ma dečje zaštite da bi se osigurala dečja zaštita bez 169 �obzira na materijalne mogućnosti roditelja s tim što će roditelji s višim prihodima plaćati veći deo cene koštanja. 4.2. Zdravstvo 4.2.1. Ustav SFRJ iz 1974. godine određuje da svako ima pravo na zdravstvenu zaštitu, a zakonima se od ređuje u kojim slučajevima i onaj neznatan deo gra đana koji nisu osigurani ima pravo na zaštitu zdravlja iz društvenih sredstava. Zakoni republika i autonomnih pokrajina određuju da na zdravstvenu zaštitu iz dru štvenih sredstava imaju pravo sve žene u vezi s trud noćom, porođajem, materinstvom i kontracepcijom, a iz tih sredstava se finansira potpuna zdravstvena zašti ta novorođenčadi, dojenčadi, pretškolske i školske dece do kraja redovnog školovanja odnosno najdalje do navršene 26. godine starosti. Zakoni pojedinih repub lika i autonomnih pokrajina određuju i opseg zdrav stvene zaštite iz društvenih sredstava i za drugu omla dinu i posle ispunjene 15. godine života, pretežno u celini ili samo za određene slučajeve odnosno bole sti, ali i to najdalje do ispunjene 26. godine života. 4.3. Krivično pravo I u krivičnom kao u svem ostalom zakonodavstvu u SFRJ u skladu s ustavnom odredbom saveznog ustava i svih republičkih i pokrajinskih ustava, položaj žene je jednak položaju muškarca. Aii to, naravno, ne isklju čuje posebnu zaštitu koja proizlazi iz ustavne odredbe 0 posebnoj društvenoj zaštiti majke, deteta i porodice. Tako se prema odredbi novog krivičnog zakona SFRJ smrtna kazna, koja se po ustavu izriče samo izuzetno 1 za najteže oblike teških krivičnih dela, ne može Izreći trudnici i maloletnici (maloletniku) koji još nisu napu nili 18 godina, dok se licima koja u vreme kad su po činila krvično delo još nisu napunila 21 godinu takva kazna može izreći samo za najteže vrste tih delikata. U novim republičkim i pokrajinskim krivičnim zakoni ma postoje, kao i do sada, odredbe da se smrtna kaz na ne srne izvršiti nad trudnom ženom. Trudnice odnosno majke s malom decom inače uživaju određene povlastice za vreme izdržavanja kazne (na radu, u odnosu prema njima za vreme trudnoće I po rođaja, u pomoći prilikom otpuštanja s izdržavanja kaz ne i slično). 170 �Krivična sankcija protiv majke koja oduzme život detetu na porođaju ili odmah posle porođaja mnogo je blaža nego inače za ubistvo. Zbog posebnog psihičkog stanja majke koje je vezano za porođaj, i ova odredba pred stavlja oblik posebnog pravnog tretiranja majke. Slič no je i u pogledu kažnjivosti u vezi s nedozvoljenim abortusom. Kažnjava se samo lice koje ženi prekine trudnoću kada iz zdravstvenih razloga abortus nije dozvoljen; sama žena se ne kažnjava za izvršeni ne dozvoljeni abortus. U poglavlju o krivičnim delima protiv radnog odnosa i socijalne sigurnosti između ostalog određeno je kaž njavanje lica koje se svesno ne pridržava propisa o zaštiti žena i omladine ili o zabrani noćnog odnosno prekovremenog rada, a i lice koje se svesno ne pri država propisa iz oblasti socijalnog osiguranja i time krnji prava drugoga. Prema poglavlju o krivičnim delima protiv braka, po rodice i omladine, između ostalih, kažnjavaju se lica koja žive u vanbračnoj zajednici s maloletnom osobom koja još nema 16 godina; Lice koje protivpravno oduz me maloletnu osobu onome kome je poverena, a i lice koje teško zanemaruje porodične obaveze i koje izbegava davanje izdržavanja osobi koju mora izdržavati. Pored ovih krivičnih odredaba koje štite i odgovaraju ći položaj žene na radu odnosno u braku i porodičnim odnosima, za položaj žena značajne su i one odredbe krivičnih zakona koje štite polnu neprikosnovenost čoveka i moral. Inkriminisana su pre svega sva dela ko ja znače polno nasilje ili zloupotrebu položaja kod polnih odnosa. U krivičnom zakonu SR Slovenije sma tra se kao kažnjivo i polno nasilje muža nad sopstvenom ženom. Milan GASPARI, savetnik Predsedništva SR Slovenije 171 ��Spisak zakona od posebnog značaja za pravni položaj žena u Jugoslaviji A) Radni odnosi Zakon o udruženom radu (Službeni lis t SFRJ br. 53/76 I 8/78) Zakon o radnim odnosima (Službeni lis t SR Bosne i Hercegovine br. 36/77 i 11/78) Zakon o radnim odnosima (Službeni lis t SR Crne Gore br. 36/77 i 39/77) Zakon o radnim odnosima radnika u udruženom radu (Narodne novine SR Hrvatske br. 11 /78) Zakon za rabotnite odnosi (Služben vesnik na SR Ma kedonija br. 45/77) Zakon o delovnih razmerjih (Uradni lis t SR Slovenije, št. 24/77 in 30/78) Zakon o radnim odnosima (Službeni glasnik SR Srbije br. 40/77, 41/77, 52/77 i 53/78) Zakon o radnim odnosima (Službeni lis t SAP Vojvodi ne br. 31/77 i 37/78) Zakon o radnim odnosima (Službeni lis t SAP Kosova br. 77/77 i 27/78) B) Odnosi u braku i porodici 1. U SR Bosni i Hercegovini se do donošenja novih republičkih zakona primenjuju odredbe saveznih zakona donetih pre novog ustava iz 1974. godine 2. Zakon o braku (Službeni lis t SR Crne Gore br. 17/73 i 21/73) Zakon o odnosima roditelja i dece (Službeni lis t SR Crne Gore br. 54/75 i 4/76) Savezni osnovni zakon o starateljstvu (Službeni list SFRJ 16/65) primenjuje se u SR Crnoj Gori kao republički zakon. Zakon o usvojenju (Službeni lis t SR Crne Gore br. 28/77) 3. Zakon o braku i porodičnim odnosima (Narodne novine SR Hrvatske br. 11/78 i 27/78) 4. Zakon za brakot (Služben vesnik na SR Makedoni ja br. 35/73, 28/74 i 13/78) Zakon za odnosite na rodftelite i decata (Služben vesnik na SR Makedonija br. 5/73 I 17/73) Zakon za posebnite procesni postopkl vo semejnlte sporovi (Služben vesnik na SR Makedonija br. 13/78) Zakon za staratelstvo (Služben vesnik na SR Ma kedonija br. 5/73) 173 �5. 6. 7. 8. 9. 10. Zakon za posvojuvanje (Služben vesnik na SR Ma kedonija br. 5/73, 17/73 i 49/74) Zakon o zakonski zvezi in družinskih razmerjih (Uradni list SR Slovenije št. 15/76) Zakon o braku (Službeni glasnik SR Srbije br. 52/74) Zakon o starateljstvu (Službeni glasnik SR Srbije br. 44/75) Zakon o usvojenju (Službeni glasni'k SR Srbije br 17/76) Zakon o odnosima roditelja i dece (Službeni glas nik SR Srbije, br. 52/74) Zakon o braku (Službeni list SAP Vojvodine br. 2/75 i 10/75) Zakon o odnosima roditelja i dece (Službeni list SAP Vojvodine br. 2/75 i 10/75) Zakon o starateljstvu (Službeni list SAP Vojvodine br. 24/71) Zakon o usvojenju (Službeni list SAP Vojvodine br. 24/76 i 29/76) Zakon o braku (Službeni 'list SAP Kosova br. 43/74 i 3/77) Zakon o odnosima roditelja i dece (Službeni list SAP Kosova br. 43/74) Zakon o starateljstvu (Službeni list SAP Kosova br. 30/76) Zakon o usvojenju (Službeni list SAP Kosova br. 30/76) Zakon o braku i porodičnim odnosima (Službeni list SR Srbije, br. 22/1980) Porodični zakon (Službeni list SR BiiH, br. 21/79) C. Odnosi u vezi sa ostvarivanjem prava na slobodno odlučivanje o rađanju dece Zakon o uslovima i postupku za prekid trudnoće (Službeni list SR Bosne i Hercegovine br. 29/77) Zakon o uslovima i postupku za odobravanje pre kida trudnoće (Službeni list SR Crne Gore br. 11/71) Zakon o zdravstvenim mjerama za ostvarivanje pra va na slobodno odlučivanje o rađanju djece (Narodne novine SR Hrvatske br. 18/78) Zakon o prekinuvanje na bremenosta (Služben ves nik na SR Makedonija br. 19/77) Zakon o zdravstvenih ukrepih pri uresničevanju pravice do svobodnega odločanja o rojstvu otrok (Urad ni list SR Slovenije št. 11/77) Zakon o uslovima i postupku za prekid trudnoće (Službeni glasnik SR Srbije br. 26/77) Zakon o uslovima i postupku za odobrenje prekida 174 �trudnoće (Službeni lis t SAP Vojvodine, prečišćeni tekst, br. 26/78) Zakon o uslovima I postupku za odobravanje preki da trudnoće (Službeni lis t SAP Kosova br. 47/77) D. Odnosi na području dečje zaštite Zakon o dječjoj zaštiti (Službeni lis t SR Bosne i Hercegovine br. 7/75 i 18/75) Zakon o socijalnoj i dječjoj zašiti i samoupravnim interesnim zajednicama socijalne i dječje zaštite (Slu žbeni lis t SR Crne Gore br. 31/74, 32/74 \ 4/78) Zakon o društvenoj brizi o djeci pretškolskog uzra sta (Narodne novine SR Hrvatske br. 51/74) Zakon za opredeleni oblici na opštestvena zaštita na decata i za samoupravnite interesni zaednici za opšte stvena zašita na decata (Služben vesnik na SR Ma kedonija br. 5/74 i 9/78) Zakon o družbenom varstvu otrok in o skupnostih otroškega varstva (Uradni lis t SR Slovenije št. 18/74 in 14/77) Zakon o dečjoj zaštiti i o samoupravnim interesnim zajednicama dečje zaštite (Službeni glasnik SR Srbije br. 48/74) Zakon o dečjoj zaštiti (Službeni lis t SAP Kosova br. 18/76) Zakon o samoupravnim interesnim zajednicama za zaštitu dece (Službeni lis t SAP Vojvodine br. 21 /74 i 5/78) E. Odnosi na području penzijskog i invalidskog osiguranja Zakon o osnovnim pravima iz mirovinskog i invalid skog osiguranja (Službeni lis t SFRJ br. 35/72, 18/76, 58/76 i 22/78) Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju (Slu žbeni list SR Bosne i Hercegovine br. 36/72, 8/74, 7/75 i 41 /75) Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju. (Služ beni list SR Crne Gore br. 28/72, 4/73, 11/74 i 16/78) Zakon o mirovinskom i invalidskom osiguranju (pre čišćeni tekst, Narodne novine SR Hrvatske br. 20/78 i 26/78) Zakon za penziskoto i fnvalidskoto osiguruvanje (prečisten tekst, Služben vesnik na SR Makedonija br. 39/78) Zakon o pokojninskem in Invalldskem zavarovanju (prečišćeno besedilo, Uradni lis t SR Slovenije, št. 19/77 In 30/78) 175 �Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju (Služ beni glasnik SR Srbije br. 51/72, 54/72, 9/74, 42/75, 53/75, 51/76, 26/77, 27/77, 40/77, 54/77 i 53/78) Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju (Služ beni list SAP Kosova br. 37/72, 13/74, 11/76, 26/77 i 48/77) Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju (Služ beni list SAP Vojvodine br. 26/72, 2/73, 19/73, 27/75 i 37/78) F. Odnosi na području zdravstvene zaštite Zakon o zdravstvu (Službeni list SR Bosne i Herce govine br. 37/75, 7/76 I 16/78) Zakon o zdravstvu (Službeni list SR Crne Gore br. 8/71 i 35/75) Zakon o zdravstvu (Narodne novine SR Hrvatske br. 32/70 i 41/70) Zakon za zdravstvo (Služben vesnik na SR Makedo nija br. 20/70, 11/71, 26/71 i 29/73) Zakon o zdravstvenem varstvu (Uradni list SR Slo venije št. 38/74, 1/75 in 31/76) Zakon o zdravstvenoj zaštiti i zdravstvenoj službi (Službeni glasnik SR Srbije br. 32/68, 41/68, 18/70, 24/70, 8/73, 52/74, 2/7.5 I 22/76) Zakon o zdravstvenoj zaštiti i zdravstvenoj službi (Službeni list SAP Kosova br. 55/75) Zakon o zdravstvenoj zaštiti i zdravstvenoj delatnostl (Službeni list SAP Vojvodine br. 24/72 I 30/76) G. Krivično pravo Krivični zakon SFRJ (Uradni list SFRJ br. 44/76, 36/77 i 56/77) Krivični zakon SR Bosne i Hercegovine (Službeni list SR Bosne i Hercegovine br. 16/77 1 19/77) Krivični zakon SR Crne Gore (Službeni list SR Crne Gore br. 26/78) Krivični zakon SR Hrvatske (Narodne novine SR Hrvatske br. 25/77 i 50/78) Krivični zakon na SR Makedonija (Služben vesnik na SR Makedonija br. 25/77 i 30/77) Kazenskl zakon SR Slovenije (Uradni list SR Slo venije št. 12/77 in 3/78) Krivični zakon SR Srbije (Službeni glasnik SR Srbi je br. 26/77, 28/77 I 43/77) Krivični zakon SAP Kosova (Službeni list SAP Ko sova br. 20/77) Krivični zakon SAP Vojvodine (Službeni list SAP Vojvodine br. 17/77 i 24/77) 176 �Rezolucija Skupštine SFRJ o unapređivanju položaja i uloge žene Polazeći od Programa Saveza komunista Jugoslavije, Ustava SFRJ, rezolucija X kongresa Saveza komunista Jugoslavije, Zakona o udruženom radu, kao i od sistem skih zakona koj<i su dali idejno-političku i normativno■pravnu osnovu za obezbeđivanje položaja i prava rad nog čoveka da odlučuje o svom radu i uslovima i re zultatima svoga rada, a tim e i za ostvarivanje ravno pravnog položaja muškaraca i žena i društvenog po ložaja žena u cei ini; — polazeći od postignutog stepena razvoja proizvodnih snaga i postignutih rezultata u razvoju socijalističkih samoupravnih odnosa u našem društvu i od činjenice da društveno-ekonomski i politički sistem osigurava muškarcu i ženi da snagom i inicijativom samoupravno udruženih i demokratski organizovanih radnika i radnih ljudi grade zajednicu slobodnih proizvođača u kojoj stvaraju mogućnosti za unapređivanje svojih životnih uslova i životnih usiova svojih porodica; — imajući u vidu određene teškoće i zaostajanja u ostvarivanju takvog položaja radnog čoveka, što se ne gativno odražavalo na ukupan razvoj našeg društva i socijalističkih samoupravnih društvenih odnosa, kao i na usklađen materijalni i socijalni razvoj društva; — a ocenjujući da je neophodna razrada društvenih stavova i sistematska organizovana društvena aktiv nost za poboljšavanje i unapređivanje društveno-ekonomskog položaja žena, kao i da je potrebno dalje raz vijanje međunarodne saradnje na unapređivanju dru štvenog položaja žena u svetu i njihovo uključivanje u razvoj, kao zajedničkog problema svih ljudi za čije rešavanje su posebno zainteresovane nesvrstane zemlje i zemlje u razvoju u borbi koju vode za novi međuna rodni ekonomski poredak; — Skupština SFRJ, na osnovu člana 281. stav 1. tač. 3. i 18. Ustava SFRJ, a u vezi sa članom 114. Poslovnika Skupštine SFRJ, na sednici Saveznog veća od 30. mar ta 1978. godine, donela je 177 �R ezoluciju o osnovnim pravcim a društvenog delovanja na unapređivanja društveno-ekonom skog položaja i uloge žene u s o c ija lis tič k o m sam oupravnom društvu I 1. Ostvarivanje ravnopravnosti muškaraca i žena u na šem socijalističkom samoupravnom društvu sastavni je deo borbe za samoupravne produkcione odnose i za celinu našeg društvenog i privrednog razvoja. Kao udru ženi radnik žena sve više postaje i neposredni činilac u odlučivanju i upravljanju društvenim poslovima. Time jača i njeno učešće u političkom životu. Sve je to deo dubokog društvenog preobražaja u kome se sve više prevazi l aze ostaci neravnopravnog položaja žena i nasleđene društvene podele rada. U dosadašnjem razvoju postignuti su značajni rezultati u zapošljavanju i obrazovanju žena, zaštiti materinstva, kompleksnoj društvenoj brizi o deci, podruštvljavanju poslova domaćinstva, učešću žena u samoupravnom političkom sistemu, opštenarodnoj odbrani i društvenoj samozaštiti, kao i u drugim oblastima društvenog ži vota: — u društvenom sektoru zaposleno je oko 5 miliona i 300 hiljada radnih ljudi, od toga oko 1 milion i 700 hiljada žena. Dve trećine žena zaposleno je u privredi. U društvenim delatnostima žene čine 3/5 od ukupnog broja zaposlenih; — postignuti su značajni rezultati u borbi za iskorenjivanje nepismenosti. Približavamo se potpunom obuhvatanju ženske dece osnovnim obrazovanjem (od ukup nog broja 47,7% je ženske dece), a od ukupnog broja učenika u školama srednjeg stupnja obrazovanja i stu denata 45% je pripadnica ženskog pola. Bitno je promenjena kvalifikaciona struktura zaposlenih žena. U strukturi zaposlenih sa srednjom školom ima 55% že na, sa višom 40% i sa visokom 30%. 2ene se sve vi še uključuju u razne vidove obrazovanja i stručnog osposobljavanja uz rad; — unapređena je zaštita materinstva u gradu i na selu. Oko 80% svih porođaja vrši se uz stručnu medicinsku pomoć. Porodiljsko odsustvo produženo je od 105 na 178 �180, odnosno 210 dana. Unapređena je i zaštita žena u vezi sa materinstvom; povećava se obuhvat dece raznim oblicima društve ne brige o deci, naročito dece zaposlenih roditelja. Po rasla je uloga udruženog rada u razvijanju raznih ob lika društvene brige o deci. Veća pažnja posvećuje se organizovanoj školskoj ishrani i produženom i celodnevnom boravku u osnovnoj školi. Stalno se unapre đuje zaštita dece čiji roditelji imaju niske lične do hotke, kao i socijalna zašita dece; — učinjen je određen napredak u rasterećivanju poro dice obezbeđivanjem društvene ishrane u organizacija ma udruženog rada, školama i dečjim ustanovama, otva ranjem jaslica i obdaništa. Opštim napretkom, elektri fikacijom sela, izgradnjom vodovoda u selima, razvo jem saobraćaja, trgovinske mreže, zanatskih usluga, in dustrije mašina i opreme za domaćinstvo znatno su olakšani poslovi u porodici i domaćinstvu; — sistem društvenog planiranja daje osnove za integrisanje socijalnog razvoja u ukupni privredni i dru štveni razvoj; — razvojem delegatskog sistema povećano je učešće žena u svim oblicima samoupravnog odlučivanja. Tako je u izborima 1974. godine u delegacijama osnovnih organizacija udruženog rada izabrano 30% žena, što približno odgovara i njihovom učešću u udruženom ra du. U skupštinama društveno-političkih zajednica, od opštine do federacije, više je žena delegata nego što je bilo u prethodnom periodu u predstavničkim telima. Takođe je značajno učešće žena u skupštinama samo upravnih interesnih zajednica, kao i organima upravlja nja u drugim samoupravnim organizacijama i zajedni cama; — u ostvarivanju koncepcije opštenarodne odbrane i društvene samozaštite sve veće je učešće i doprinos žena. One su u velikom broju zastupljene u jedinicama civilne zaštite i u raznim oblicima osposobljavanja za odbranu i zaštitu. Jugoslovenski odbor za Međunarodnu godinu žena Or ganizacije ujedinjenih nacija — 1975. godine uspešno je učestvovao u radu svetske konferencije Međunarod ne godine žena i dao značajan doprinos izgradnji sta vova sadržanih u dokumentima Organizacije ujedinjenih nacija i međunarodnih skupova. 2. I pored značajnih dostignuća u pogledu ravnoprav nosti žena i muškaraca u društveno-ekonomskom živo tu, još je nedovoljno učešće žena po osnovu rada u svim procesima Upravljanja i odlučivanja u društvu. 179 �Uslovl za ostvarivanje ravnopravnog društveno-ekonomskog položaja žena i muškaraca nisu uvek razrađeni kao aktuelan razvojni strukturni problem u tekućim, srednjoročnim I dugoročnim planovima razvoja organi zacija udruženog rada, mesnih zajednica, samoupravnih interesnih zajednica i društveno-političkih zajednica i nisu uvek predviđene odgovarajuće mere. U strukturi nezaposlenih preovlađaju žene od kojih je značajan broj stručno osposobljenih I kvalifikovanih; ima i otpora zapošljavanju žena; nije prevladana podela na tzv. muška i ženska zanimanja; nije dovoljno ostvarena dostupnost složenijih i odgovornijih poslova ženi; mali je procenat zaposlenih žena u privredno nedovoljno razvijenim područjima. Još u mnogim sredinama nisu stvoreni svi uslovi da žene individualni poljoprivredni proizvođači potpunije ostvaruju ustavni status neposrednog proizvođača, jer se nedovoljno vrednuje njihov rad. Nedovoljna usklađenost dosadašnjeg sistema obrazova nja sa potrebama udruženog rada još se odražava i na zadržavanje tradicionalnih ženskih zanimanja; nedovolj no se stvaraju uslovi za šire uključivanje žena u pro ces obrazovanja uz rad, zaostaje se u opštem i struč nom obrazovanju žena poljoprivrednih proizvođača. Biološka reprodukcija se nedovoljno tretira kao sastav ni deo društvene reprodukcije; nije dovoljno izučen sa držaj troškova biološke reprodukcije; nepovoljan je materijalni položaj žene pa i njene porodice za vreme porodiljskog odsustva zbog neadekvatne nakande za vreme odsustvovanja sa posla; zdravstvena zaštita za vreme trudnoće i porođaja nije dovoljno dostupna svim ženama u privredno nedovoljno razvijenim područjima zbog nedovoljno razvijene zdravstvene službe; nedo voljna je društvena solidarnost u snošenju troškova biološke reprodukcije stanovništva. Društvena briga o deci znatno zaostaje za potrebama i realnim mogućnostima, što se naročito odražava na zaostajanje zaštite dece zaposlenih roditelja, organizovanu društvenu ishranu dece i obuhvat dece predškol skim vaspitanjem i obrazovanjem, a naročito na selu. Nedovoljan je razvoj delatnostl za podruštvljavanje po slova u domaćinstvu. Učešće žena u samoupravnim organima i telima, a na ročito u delegacijama mesnih zajednica i delegatskim skupštinama, na rukovodećim i složenijim radnim ma stima u privredi i društvenim delatnostima, kao i orga nima društveno-političkih i društvenih organizacija ne 180 �odgovara njihovom doprinosu materijalnom i društve nom razvoju. I! Na osnovu iznetih ocena o ostvarenim rezultatima i problemima unapređivanja društveno-ekonomskog polo žaja i uloge žene u socijalističkom samoupravnom drutvu, Skupština SFRJ ukazuje: 1. Doslednim sprovođenjem Ustava SFRJ i Zakona o udruženom radu temlejno se ostvaruje društvena jed nakost muškaraca i žena. Dalji razvoj društvenih od nosa na osnovama samoupravljanja i uspešnlji eko nomski razvoj zavise i od stepena uključivanja žena u društveni i ekonomski razvoj. Razvojem socijalističkog samoupravljanja i materijalnih proizvodnih snaga stvara ju se uslovi za prevazilaženje nasleđene društvene podele rada prema polu i uslovi za unapređivanje socijal nih, obrazovnih, kulturnih, zdravstvenih i drugih huma nitarnih faktora razvoja društva. 2. Proces ostvarivanja jednakih uslova rada i života žena i muškaraca je veoma složen i moguć je samo ubrzanim celokupnim društveno-,ekonomskim razvojem sa odgovarajućim strukturnim promenama društva. Svi nosioci planiranja, radni ljudi u osnovnim organizacija ma udruženog rada i radni ljudi i građani u mesnim i samoupravnim interesnim zajednicama i društveno-političkim zajednicama u svojim planovima razvoja utvr đuju ciljeve i mere za unapređivanje radnih i životnih uslova. Na osnovu udruživanja rada i sredstava svi nosioci pla niranja treba da usklađuju svoje planove i da društve nim dogovorima i samoupravnim sporazumima o osno vama plana određuju i konkretizuju njihovo izvršavanje, opredeljuju svrhu i obim solidarnog i uzajamnog rešavanja životnih problema radnih ljudi, vreme za njihovu realizaciju i dr., kako bi osigurali mere za unapređiva nje: uslova stanovanja, društvene Ishrane, zaštite maj ke u vezi sa porođajem i roditeljstvom, dečje zaštite, obrazovanja i stručnog usavršavanja, razvoja svih dru štvenih delatnosti i uslužnih delatnosti kojima se podruštvljavaju poslovi u domaćinstvu i obezbeđuje dečja zaštita. Prilikom donošenja srednjoročnih i dugoročnih planova razvoja za naredni period treba imati u vidu i demo grafska kretanja i njihov povratni uticaj na ukupna kre tanja. U ove planove razvoja treba ugraditi odgovaraju će instrumente kojima će se uticati na uspešno ostva rivanje ciljeva socijalnog razvoja. 181 �Pitanja koja su od značaja za unapređivanje životnog, radnog i društvenog položaja radnih ljudi i građana, a naročito dece i porodice, treba da postanu u znatno većoj meri predmet naučnoistraživačkog rada. Zato je neophodno da se na tim zadacima, slobodnom razmenom rada, angažuju organizacije udruženog rada u ob lasti nauke i tako osigura da nosioci planiranja dono se odluke i na osnovu istraživačkih i naučnih podataka i saznanja. Potrebno je, na osnovu Zakona o osnovama sistema društvenog planiranja i o Društvenom planu Jugoslavije izgraditi obaveznu jedinstvenu metodologiju i minimum obaveznih jedinstvenih pokazatelja za celu zemlju, po trebnih za pripremanje, donošenje, ostvarivanje i pra ćenje planova socijalnog razvoja, kao delova planova ukupnog društvenog razvoja. Tim i ukupnim društvenim potrebama treba prilagoditi statistička i druga praćenja i istraživanja. Analize ostvarivanja planova razvoja osnovnih organi zacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizaci ja i zajednica, opština, republika i autonomnih pokra jina i federacije, treba da sadrže i to kako se u celini ostvaruju socijalni ciljevi, kako bi se upotpunile mere i aktivnosti za obezbeđenje skladnijeg razvoja društva u celini. 3. Polazeći od toga da je porast društvene produktivno sti rada uslovljen stepenom razvoja proizvodnih snaga društva i korišćenjem rada i znanja ukupnih ljudskih potencijala, planovi društveno-ekonomskog razvoja na svim nivoima treba da polaze od ukupnog radno spo sobnog stanovništva i da doprinose njegovom ravnomernijem uključivanju u proces rada, odnosno radno angažovanje. Za sprovođenje utvrđene politike većeg zapošljavanja od bitnog značaja je da se programima zapošljavanja u organizacijama udruženog rada i drugim samoupravnim organizacijama I zajednicama, kao I u društvenim do govorima I samoupravnim sporazumima o zapošljavanju obezbeđuje, pod jednakim uslovima, zapošljavanje žena, naročito mladih, školovanih i kvalifikovanih, na svim poslovima I u svim delatnostlma. Stoga je neophodno da organizacije udruženog rada i druge samoupravne or ganizacije I zajednice objektiviziraju kriterijume i uslove zapošljavanja i da se time, kao i odlučnijom akci jom suzbijaju ponašanja kojima se žena dovodi u teži položaj pri zapošljavanju i raspoređivanju na radne za datke I poslove i usmerava u društveno manje produk tivne grane i delatnosti. 182 �Podsticanjem bržeg razvoja poljoprivredne proizvodnje i razvojem novih produkcionih odnosa na selu na os novama Zakona o udruženom radu unapređivaše se društveno-ekonomski položaj svih radnih ljudi na selu. Udruživanjem neposrednih proizvođača, stvarnih nosila ca proizvodnje, a ne domaćinstava, žene zemljoradnice i mladi zemljoradnici, na osnovu svog učešća u stva ranju dohotka, treba ravnopravno da učestvuju u samo upravljanju i odlučivanju o dohotku i drugim pitanjima i da na toj osnovi ostvaruju svoju socijalnu sigurnost. Narasle potrebe društva za brže razvijanje male privre de i uslužnih delatnosti zahtevaju da se i dalje merama ekonomske, poreske, kreditne politike i drugim merama podstiče veće radno angažovanje u tim delatnostima, čime se doprinosi i podruštvljavanju određenih poslova porodice i domaćinstva. Bržim privrednim i opštim razvojem privredno nedo voljno razvijenih područja, kao i drugim merama treba obezbediti veću ukupnu zaposlenost, a u okviru toga, posebno žena. Poseban značaj u tom pogledu treba da ima, u prvom redu, veće usmeravanje sredstava ka izvorima radne snage i povezivanje udruženog rada raz vijenih i nerazvijenih područja. Neophodno je efikasnije sprovoditi Zaključke Saveznog veća Skupštine SFRJ o sprovođenju i daljem izgrađiva nju politike zapošljavanja od 18. jula 1975. godine i Društveni dogovor o osnovama zajedničke politike za pošljavanja u Socijalističkoj Federativnoj Republici Ju goslaviji, a u tom sklopu i stavove koji se odnose na zapošljavanje i ostvarivanje zaštite prava žena na pri vremenom radu u inostranstvu. 4. Reformom vaspitno-obrazovnog sistema treba da se stvore bolji uslovi za veću efikasnost školovanja i za usklađeniju profesionalnu orijentaciju prema potreba ma udruženog rada, što će doprineti i prevazilaženju tradicionalizma u profesionalnoj orijentaciji žene. Ne ophodno je da se u nastavnim programima obezbede sadržaji koji će doprineti izgrađivanju pravilnih shvatanja i ravnopravnih i humanih odnosa između muškaraca i žena u udruženom radu, porodici i društvu u celini. Primaran i neodložan zadatak je da sva deca i svi radni ljudi steknu potpuno osnovno obrazovanje, jer je os novno obrazovanje preduslov za svaki rad, samouprav nu aktivnost i dalje stručno obrazovanje. Programima razvoja osnovnih organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica treba obezbediti uslove da se žena uključuje u razne oblike obrazovanja uz rad, radi bržeg osposobljavanja za 183 �obavljanje složenijih i odgovornijdh poslova u procesu rada. Neophodno je da zadružni savezi, zadružne organizaci je, organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije I zajednice, kao i nadležni državni organi, razrade programe 1 organlzuju obrazovanje I osposoblja vanje žena na seoskim područjima, kako bi se one os posobile da u potpunosti i produktivno sudeluju u eko nomskom 1 društvenom razvoju. Ti programi treba da sadrže i pitanja iz oblasti zdravstva, Ishrane, planiranja porodice I si. 5. Posebna zaštita žena na radu treba da se zasniva na njenoj ulozi u biološkoj reprodukciji stanovništva, kao zaštita materinstva, a ne zaštita žene kao pola. U tom smislu potrebno je da se razrade mere zaštite u sa moupravnim I drugim opštim aktima organizacija udru ženog rada I samoupravnih interesnih zajednica. Polazeći od razvoja tehnologije, bolje organizacije rada, potrebe podizanja produktivnosti rada, efikasnijeg korišćenja kadrova i radnog vremena, ostvarivanja veće humanizacije rada i slično, neophodno je obezbediti adekvatniji raspored radnog vremena. U razvojnim pro gramima i planovima treba predvideti mogućnost skra ćivanja radnog vremena u jednom danu, kao i utvrditi načine ostvarivanja tog procesa. Potrebno je efikasnije stvarati uslove za rešavanje pro blema rada u noćnoj smeni svih radnika, uvođenjem savremenije tehnologije i bolje zaštite na radu, obezbeđivanjem uslova za smeštaj i brigu o deci za vreme noćnog rada roditelja, društvene ishrane I prevoza rad nika, zatim skraćivanjem trajanja radnog vremena u noćnoj smeni i si. Društvenim dogovorima, samouprav nim sporazumima 1 drugim samoupravnim opštim akti ma treba obezbediti da majka bez njene saglasnosti do određenog uzrasta deteta ne radi u noćnoj smeni, kao i da ne radi prekovremeno. Za efikasnije ostvarivanje poboljšanja uslova rada u noćnoj smeni svih radnika, a posebno radnika sa porodičnim obavezama, nužno jo usaglašeno i zajedničko delovanje osnovnih organizaci ja udruženog rada, mesnih i samoupravnih interesnih zajednica i društveno-političklh zajednica. Neophodno je da se svi zainteresovani društveni fak tori, a u prvom redu odgovarajući savezni organi, u okviru revizije konvencija Međunarodne organizacije rada i drugih međunarodnih konvencija založe za rešenja koja su u skladu sa naprednim shvatanjima o ulozi žene u razvoju društva. Potrebno je analizirati ostvari 184 �vanje i primenu m©đunarodnih konvencija koje se od nose na radne i životne uslove. 6. Polazeći od toga da su rađanje i roditeljstvo od naj šireg društvenog interesa, neophodno je obezbediti da zaštita materinstva i ostvarivanje roditeljstva pored porodice bude obaveza i osnovnih organizacija udruže nog rada, mesnih zajednica, samoupravnih interesnih zajednica, opština, republika i autonomnih pokrajina. Zakonima republika i autonomnih pokrajina, odnosno samoupravnim sporazumima treba obezbediti da se po rodiljsko odsustvo ne tretira kao odsustvo zbog bole sti i da naknada za vreme porodiljskog odsustva bude u visini ličnog dohotka koji je ostvaren u poslednjem tromesečju pre početka odsustvovanja, odnosno u v i sini prosečnog ličnog dohotka iz prethodnih dvanaest meseci, ukoliko je to povoljnije za korisnika porodilj skog odsustva, uz obezbeđenje odgovarajuće valoriza cije. Samoupravnim sporazumima i društvenim dogovorima, odnosno zakonima republika i autonomnih pokrajina, neophodno je obezbediti solidarnost i na nivou repub like, odnosno autonomne pokrajine u obezbeđivanju sredstava za naknade za vreme sprečenosti za rad usled rađanja. Na samoupravnim osnovama, uz odlučujuće učešće udruženog rada, neophodno je utvrditi razne oblike i uslove korišćenja porodiljskog odsustva. Takođe, treba omogućiti da i otac može koristiti deo odsustva radi nege novorođenčeta, kao i u slučaju bolesti deteta. Neophodno je obezbediti da zdravstvena zaštita bude dostupna svim ženama i da se zaštita materinstva i porođaji vrše u celini uz stručnu medicinsku pomoć i sprovodi preventivna zaštita i podiže zdravstvena kul tura putem raznovrsnih oblika zdravstvenog prosvećivanja i popularizacije mera za zaštitu zdravlja. Potrebna je određenija orijentacija na odgovarajuće me re potrebne za ostvarivanje ustavnog prava na slobod no odlučivanje o rađanju dece. Društveno-političke zajednice i druge samoupravne or ganizacije i zajednice treba da sagledaju položaj orga nizacija udruženog rada u kojima pretežno rade žene i preduzimaju odgovarajuće mere ekonomske i socijalne politike u solidarnom podmirivanju troškova biološke reprodukcije. 7. Društvenu brigu o deci treba razvijati kao ukupnost vaspitno-obrazovnih, zdravstvenih I socijalnih mera ko je deci obezbeđuju uslove za normalan razvoj, veću 185 �socijalnu sigurnost i socijalističko samoupravno obra zovanje i vaspitanje. Odlučnom i koordiniranom akcijom organizacija udruženog rada, mesnih zajednica, samo upravnih interesnih zajednica i društveno-političkih za jednica treba preduzimati mere za razvijanje i unapre đivanje društvene brige o deci, a naročito zaštite dece zaposlenih roditelja, organizovanje društvene ishrane školske dece i produženog i celodnevnog boravka u školi i širi obuhvat dece predškolskim vaspitanjem i obrazovanjem. U svim sredinama treba da se ulažu na pori da se svoj deci učine podjednako dostupni svi nivoi obrazovanja, bez obzira na pol i materijalne mo gućnosti. Na osnovu sagledanih potreba i interesa, radni ljudi u organizaciji udruženog rada i mesnoj zajednici utvrđuju program unapređenja društvene brige o deci, odlučuju o izdvajanju sredstava za realizaciju programa (sredst va iz dela fondova zajedničke potrošnje u organizaci jama udruženog rada, sredstva koja su udružena u sa moupravne interesne zajednice, namenska sredstva pri bavljena doprinosima od roditelja i građana i dr.) i vrše kontrolu namenskog korišćenja sredstava. U okviru samoupravnih interesnih zajednica i drugih nosilaca društvene brige o deci, kroz samoupravne spo razume i društvene dogovore o programu unapređenja društvene brige o deci treba da se stvaraju uslovi za brže udruživanje sredstava i slobodnu razmenu rada u ovoj oblasti. Stvarne potrebe zahtevaju da težište aktivnosti bude na bržoj izgradnji racionalnijih, jeftinijih i funkcionalnijih objekata za zaštitu dece, razvoju i organizovanju razno vrsnih pa i prelaznih oblika društvene brige o deci, povezivanju individualnog rada sa organizacijama udru ženog rada dečje zaštite, organizovanju društvene ishra ne u ško'lama i širem obuhvatu dece predškolskim obrazovanjem i vaspitanjem, u skladu sa potrebama i mogućnostima date sredine. Društvenu brigu o deci treba razvijati i putem razno vrsnih delatnostl za vaspitanje i zaštitu dece u poje dinim institucijama u mesnim zajednicama, aktivnošću društvenh organizacija i društava preko kojih radni lju di i građani dobrovoljno rešavaju svoje i zajedničke in terese deteta i porodice. Merama pospešiti objekata njem od 186 ekonomske politike i drugim merama treba jeftiniju i racionalniju izgradnju i opremanje i prostorija smanjivanjem, odnosno oslobađa komunalnih I drugih obaveza, bržim obezbeđi- �vanjem urbanističkih i drugih uslova za gradnju, sma njenjem, odnosno oslobađanjem od poreza na promet i drugih obaveza. Odgovarajućim merama ekonomske politike potrebno je obezbediti povoljnije uslove za proizvodnju i korišćenje predmeta opšte upotrebe namenjenih deci. Paralelno sa planovima izgradnje objekata dečje zašti te treba obezbediti osposobljavanje potrebnih kadrova za rad u njima. Većim uticajem korisnika i stvaranjem kadrovskih i drugih uslova za rad u više smena, za bolje iskorišćavanje postojećih kapaciteta, radno vreme organizacija udruženog rada dečje zaštite mora biti u skladu sa potrebama udruženog rada, roditelja i dece. Potrebno je izraditi standarde i normative delatnosti društvene brige o deci, razraditi sistem informisanja, evidencije i dokumentacije. Unapređenjem raznovrsnih oblika društvene brige o deci stvaraće se uslovi za prevazilaženje funkcije koju ima dečji dodatak. Međutim, dodatak na decu i dalje će imati funkciju pomoći porodicama sa nižim prima njima. U svim sredinama treba da se ulažu napori da se ubrzanije prevazilaze postojeće socijalne razlike i da se planovima razvoja i društvenim merama osigurava da svoj deci budu dostupni svi oblici društvene brige o deci, bez obzira na materijalne mogućnosti porodice. 8. Neophodno je ubrzati stvaranje uslova za podruštvIjavanje određenih poslova porodice i domaćinstva. Radnim ljudima treba omogućiti da imaju uvid u prob leme koji opterećuju radnu porodicu i domaćinstvo radi odlučivanja u OOUR-u i mesnoj zajednici o delu sred stava koja usmaravaju i udružuju za razvoj delatnosti kojima se podruštvljavaju poslovi porodice i domaćin stva. Prostornim i urbanističkim planiranjem u mesnim za jednicama i opštinama treba obezbediti sistematski programirani razvoj uslova života u stanu i naselju. Naselje treba da postane jedinstvena celina društveno i racionalno organizovanih delatnosti u kome radni lju di društveno organizovano rešavaju svoje životne i po rodične poslove. U tom smislu naselja treba opremiti neophodnim sadržajima za normalan život porodice, a prema prioritetim a koje će utvrđivati sami građani. U planove razvoja mesnih zajednica i opština treba uključiti delatnosti za zadovoljavanje ličnih i zajednič kih potreba građana, delatnosti za zbrinjavanje i vas187 �pitanje dece u predškolskom dobu, produženi i ćelodnevni boravak u školama, društvenu ishranu za zapo slene i za članove porodice, ustanove za negu obolelih članova porodice i brigu o ostarelim licima, i druge oblike zdravstvene preventive dece i odraslih, servise za pranje i peglanje, održavanje čistoće u stanu, hemijsko čišćenje, opravke aparata za domaćinstvo, ob jekte za rekreaciju, snabdevanje, prostorije za društve ni život, parkove, dečja igrališta, bračna i porodična savetovališta za planiranje porodice itd. U planovima mesnih zajednica i planovima društveno-politčikih zajednica, delatnosti za podruštvljavanje po slova domaćinstva i pomoći porodici treba tretirati kao proširenu funkciju porodice, kao delatnosti od posebnog društvenog interesa. U skladu s tim, potrebno je utvr diti rešenja kojima se stvaraju povoljniji uslovi za raz voj ovih delatnosti. To podrazumeva povoljnija rešenja na području poreza, doprinosa, amortizacije, komunalnih usluga, poreza na promet, carina i dr. 9. Delegatski sistem pruža široke mogućnosti da rad nici u udruženom radu neposredno učestvuju u samo upravnom političkom sistemu. To je posebno značajno za prevazilaženje zaostajanja učešća žena u procesu odlučivanja. Kod ocene funkcionisanja delegatskog si stema jedan od bitnih pokazatelja njegovog istinskog ostvarivanja treba da bude i učešće žena u delegatskom sistemu. Doslednom primenom utvrđenih principa ka drovske politike treba obezbediti da učešće žena u svim samoupravnim organima i na rukovodećim funkcijama odgovara njihovom broju i doprinosu koji one daju ukupnom razvoju društva. Na svim nivoima i u svim sredinama neophodno je analizirati zastupljenost žena na odgovornim društve nim funkcijama i odgovornim poslovima i radnim za dacima u udruženom radu, i u okviru dogovorene ka drovske politike preduzimati mere za poboljšanje po stojećeg stanja. Isto tako, neophodno je obezbediti adekvatni je učešće žena u međunarodnim aktivnostima u celini, u diplomatsko-konzularnim i drugim predstavništvima, kao i organima za međunarodne odnose u republikama i autonomnim pokrajinama. Posebnu pažnju treba posvetiti izboru žena poljopri vrednih proizvođača u samoupravne organe u osnovnim zadružnim organizacijama, zemljoradničkim zadrugama i osnovnim organizacijama kooperanata i dr., srazmerno 188 �njihovom stvarnom doprinosu i ulozi u poljoprivrednoj proizvodnji. Veću pažnju treba posvetiti obrazovanju za vršenje sa moupravnih funkcija, i planskim uzdizanjem kadrova uticati na adekvatniju zastupljenost žena na odgovorni jim društvenim funkcijama. 10. Ostvarivanje ustavnih odredbi o pravima i dužnosti ma svih radnih ljudi i građana da se osposobljavaju, pripremaju i organizuju za odbranu zemlje, ističe potre bu još većeg angažovanja žena u opštenarodnoj odbra ni i društvenoj samozaštiti. Neophodno je učiniti napo re za povećanje učešća žena u rezervnom sastavu Jugoslovenske narodne armije i jedinicama teritorijaine od brane i za raspoređivanje na određene dužnosti za koje imaju odgovarajuću spremu. Neophodno je razmotriti i utvrditi na kojim dužnostima u Jugoslovenskoj narodnoj armiji u miru, kao i u kojim organima i telim a koja se bave pitanjima narodne odbrane, mogu u većoj meri biti angažovane žene i u tom smislu određenim aktima i merama stvoriti mogućnost za veće angažovanje žena. Radi što potpunijeg obučavanja za odbranu i zaštitu neophodno je i žensku omladinu šire obuhvatiti obu kom za sticanje praktičnih vojnih znanja i veština. Veća zastupljenost žena u svim delaftnostima i na ruko vodećim mestima ima veliki značaj i za jačanje opštenarodne odbrane. 11. Sredstva javnog informisanja (štampa, radio-te'levi zija i dr.) treba neprestano da afirmišu ulogu i dopri nos žena ukupnom društvenom razvoju, humanizaciju odnosa u porodici, suzbijanje shvatanja i ponašanja ko ja su suprotna samoupravnom opredeljenju, aktivnost na unapređivanju podruštvljavanja poslova porodice i domaćinstva, društvenu brigu o deci, prilagođavanje radnog vremena potrebama radnih ljudi i dr. III 1. Polazeći od datih konstatacija i ocena, kao i od utvrđenih stavova u vezi sa unapređivanjem društveno-ekonomskog položaja i uloge žene u socijalističkom samoupravnom društvu, Skupština SFRJ smatra da dalje unapređenje socijalističkih društvenih odnosa na os novama samoupravljanja i uspešniji ekonomski razvitak je pretpostavka i znači veće uključivanje žena u dru štveni i ekonomski razvoj. Skupština SFRJ preporučuje da organizacije udruženog rada, mesne zajednice, samo upravne interesne zajednice i društveno-političke za jednice redovno razmatraju ovu problematiku, sagleda 189 �vaju stanje i postignute rezultate kao sastavni deo os tvarivanja planova razvoja, da donose konkretne mere za dalje unapređivanje društveno-ekonomskog položaja žena i da stalnom koordiniranom akcijom u svojim sre dinama stvaraju uslove za ostvarivanje jednakih pra va, obaveza i odgovornosti žena i muškaraca u sistemu samoupravnog udruženog rada i društvu u celini. Sprovođenje Rezolucije zahteva da Stalna konferencija gradova, Privredna komora Jugoslavije, savezi samo upravnih interesnih zajednica i druge samoupravne or ganizacije i zajednice na nivou federacije razrade od ređene stavove, kao i da pokreću inicijative i koordi niraju rad niza drugih samoupravnih i drugih subjekata na sprovođenju stavova i zaključaka. 2. Skupština SFRJ obavezuje Savezno izvršno veće da razradi operativni i dugoročni program mera i aktivnosti za sprovođenje ove rezolucije. Savezno izvršno veće treba da razmotri koje društvene stavove valja ugrađi vati u društvene dogovore i propise koji se donose za sprovođenje plana, kao i koje mere (poreske, carinske i druge ekonomske mere) treba preduzeti u tekućoj godini, u srednjoročnom i dugoročnom periodu, radi stvaranja povoljnijih uslova i podsticanja aktivnosti u udruženom radu, mesnim zajednicama, samoupravnim interesnim zajednicama i društveno-političkim zajedni cama za rešavanje pitanja kojima se doprinosi unapre đenju društveno-ekonomskog položaja žena i ostvariva nju jednakih prava, obaveza i odgovornosti žena i muš karaca u sistemu samoupravnog udruženog rada. Savezno izvršno veće i savezni organi uprave treiba da stavove iz ove rezolucije ugrađuju u odgovarajuće predloge zakona i drugih opštih akata koje predlažu Skup štini SFRJ i koje donose u okviru svojih prava i duž nosti. Prilikom podnošenja izveštaja o sprovođenju društve nog plana razvoja Jugoslavije Savezno izvršno veće treba da obaveštava Skupštinu SFRJ i o ostvarivanju ove rezolucije, kao i o merama koje preduzimaju savezn i organi u okviru prava i dužnosti federacije. » 3. Savezno izvršno veće treba da obezbedi redovno izveštavanje Skupštine SFRJ, kao i Organizacije ujedi njenih nacija o realizaciji Svetskog plana akcije za os tvarivanje ciljeva Međunarodne godine žena u našoj zemlji, kao i drugim pitanjima. Potrebno je da Savezno izvršno veće aktivno učestvuje u realizaciji Akcionog 190 �programa ekonomske saradnje prihvacenog u Kolombu prihvaćenog na predstojecoj konferenciji nesvrstanih zemalja o ulozl predstojećoj ulozi zena u razvoju. žena 4. Skupstina SFRJ pratice ostvariv.anje zadataka koji su Skupština pratiće ostvarivanje utvrdeni ovom rezolucijom i, u okviru svojih prava i utvrđeni duznosti, preduzi·mati !mere za nji'hovu dosUednu rea:l'idužnosti, preduzimati mere njihovu dostlednu reali zaciju. 191 ��Osnovni sta tistički podaci o ženi u jugoslovenskom društvu STANOVNIŠTVO PREMA P O P IS IM A 1953. I 1971 Ukupno Broj Procenat stanovništvo lica na aktlvnog IJoprlvred- u hiljadam a 1 doma- u ukupnom nog u ukup- ćlnstvo Procenat po- stanovništvu nom stanov---------- svega SFRJ žena svega nlStvu žene 1953 16 991 8 760 4,3 46,3 30,7 60,9 1971 20 523 10 446 3,8 43,3 30,7 38,2 Bosna i 1953 2 847 1 462 5,0 42,5 26,9 62,2 Hercegovina Crna Gora 1971 3 746 1 912 4.4 36,7 22,7 40,0 1953 420 218 4.6 36,4 20,0 61,5 1971 530 270 4.3 32,7 19,9 35,0 Hrvatska Makedonija 1953 3 936 2 075 3,8 47,7 31,8 56,4 1971 4 426 2287 3,4 45,5 34,0 32,3 — Kosovo — Vojvodina 5,3 40,8 22,9 62,7 4.7 38,3 23,4 39,9 1953 1 504 813 792 3.7 40,8 35,6 1 727 891 3.4 48,4 40,8 41.1 20,4 1953 6 979 3 568 4,6 48,4 32,6 66,7 1971 — Uža te rito rija 645 1 647 1971 Srbija 1 305 1971 Slovenija 1953 8 447 4 273 3.8 45.7 32.4 44,0 1953 1971 4 464 2 286 4,4 52,4 38,6 67,2 5 250 2 665 3,6 51,5 40,1 44,1 1953 1971 1953 1971 816 399 6,4 33,2 10,9 72,4 1 244 607 6,6 26,0 8,4 51,5 1 700 889 3.5 45,4 26,7 62,9 1 953 1 001 3,2 42,7 26,5 39,0 193 �s ta n o v n iš tv o s ta ro 10 i v is e g o d i n a p re m a o b r a z o v n o m n iv o u U P O P IS IM A 1953. I 1971 U procentima Bez Školske spreme I s 1— 3 razreda osnovne Škole 4— 7 razreda osnovne Škole 1 osnovna Škola VISa 1 Srednja Škola svega svega svega žene 42.1 24.2 50,1 43,7 6,6 57,4 56,1 15,2 Bosna 1 Hercegovina 1953 1971 67,2 51,9 32,0 80,7 28,5 17,2 36,2 48.5 50,9 Crna Gora 1953 47.2 62,8 46,6 44,3 33,8 1971 25,6 30,5 35,7 37,1 23,2 57,4 54.3 13,9 SFRJ 1953 žene 1971 Hrvatska 1953 1971 — Uža te rito rija — Kosovo — Vojvodina 194 0,1 6,1 2.8 1.8 0,5 1.1 0,1 9.0 3,8 2.8 1.2 0,3 7.3 18,5 12,3 60,1 36,1 3.8 2.2 61,3 59,1 11.1 11,2 23,0 8,0 24.9 31,6 1953 15.2 14,6 72,7 78,0 6,8 6,5 66,8 1953 43,2 55,8 48,9 25,9 1953 1971 44,5 35,3 60,7 28,0 71,2 36,8 82,5 56,1 47,2 55,2 74,0 39,6 53,2 34,3 39,8 28,4 50,1 33,5 18,8 24,0 1953 1971 2.0 58,2 1953 1953 1971 0,3 62,2 1971 Srbija 0,6 2.8 0,3 3,8 10,0 60,8 1971 Slovenija 5,3 žene svega žene 59,8 43,8 18,0 50.7 1971 M akedonija 4.1 10,8 24,7 51,7 63,0 60,8 50,5 14,5 36,8 62,5 63,9 6,6 14,7 7.0 15,0 2.3 6,9 7.5 17,4 visoka Škola 6,9 17,0 3,5 9.4 4,0 0,7 3.2 0.3 2.6 0,8 1.7 2,1 1.1 1.3 0,3 3.0 0.7 3,0 1,9 0,3 0.8 04 2.1 0,0 10,2 3,4 1.1 3,7 3,1 10,4 0.1 1.3 0,5 2,6 1.8 0,4 0,2 1,5 �NEPISMENO STA N O VNIŠTVO STARO 10 I V IS E G O D IN A PO STAROSTI I POLU U P O P IS IM A 1953. I 1971 U procentima Ukupno 10— 19 nepism eni godina 20— 34 35— 64 65 I vISe godina svega žene svega žene svega žene svega žene svega žene SFRJ 1953 25,4 17,3 16,3 26,2 36,7 49,6 54,7 64,9 15,1 35,8 22,2 12,2 1971 3.1 4.0 5,2 8,6 21,6 32,3 42,8 52,7 Bosna i 1953 40,2 57,2 23,3 17.3 31,2 50,6 63,0 81,5 81,5 91,9 Hercegovina 1971 23,2 35,1 4,2 6,1 11,7 20,3 39,7 59,1 70,2 83,7 Crna Gora 1953 30,1 44,5 7,4 3,5 17,3 29,4 48,9 69,6 60,8 92,7 1971 16,7 25,6 2,7 3,3 3,5 5,7 26,2 41,1 58,9 77,9 1953 16,3 22,4 5,3 6.8 6,8 10,5 23,8 32,1 44,9 53,9 1971 9,0 12,9 1.3 2,6 29,3 36,1 35,7 48,3 15,9 23,7 37,3 11.1 55,0 16,2 1953 1.3 20,0 1.8 72,8 78,9 93,0 1971 18.1 25.1 4,0 4,9 5,4 8,6 29,3 41,9 65,2 1953 2.7 2,8 1.0 8.4 0,9 2,9 2,8 10,4 1971 1,2 1.3 0,8 0,7 1.1 0,6 79,0 11,4 0.6 1,2 3,9 3,9 1953 27,9 40,5 11.7 16,7 17,2 28,2 1,1 40,9 57,6 60,7 73,7 1971 17,3 25,7 3,7 4,6 5.0 8,0 23,8 36,4 49,0 63,0 1953 29,5 44,9 9,9 15,1 16,5 28,7 46,0 68,3 69,3 87,1 1971 17,6 27,5 2,2 2.6 3,5 5.6 23,9 38,5 54,9 74,4 1953 54,8 72,1 37,2 46,0 70,4 77,0 91,2 92,8 98,2 1971 31,5 42,8 10,3 44,8 13,8 15,1 24,8 56,7 76,3 83,7 1953 12,9 17,0 5,0 5,3 7.6 19,0 22,0 31,5 91,1 38,0 1971 9.0 12,8 2,3 2,4 3,2 11.1 4,8 11,8 17,1 22,8 27,5 Hrvatska Makedonija Slovenija Srbija — Uža te rito rija — Kosovo — Vojvodina 195 �PRIRODNO KRETANJE STANOVNIŠTVA Na 1000 stanovnika Broj stanovnika u hiljadam a SFRJ živoro đenih 1952 16 798 29,8 1978 umrlih 17,3 40,2 Umrla odoj čad na 1000 prirodnog priraštaja 11,8 8,7 živoro đenih 18,0 105,1 33,8 113,9 Bosna i 1952 21 968 2 791 Hercegovina 1978 4 133 17,3 12,5 5,9 Crna Gora 1952 416 32,0 9.3 1978 582 18,0 6.1 Hrvatska 1952 3 913 23,4 12,3 1978 4 578 14,8 11,1 10,7 4,1 21,6 Makedonija 1952 1 280 39,9 14,0 25.9 129,8 14,2 57,5 64,3 16,2 8,6 27,7 11.4 32,4 22,7 11,9 80,4 1978 1 835 21,2 Slovenija 1952 1 498 22,8 1978 1 812 17,8 7,0 10,4 10,4 Srbija 1952 6 900 28,5 11,8 16,7 1978 9 028 17,7 1952 4 407 27,4 9.1 10,8 8.6 16,6 1978 5 499 15,0 5.8 1952 793 44,7 9.2 17.4 1978 1 526 32,0 6.2 1952 1 700 23,8 12,1 1978 2 003 14.1 10,9 27,3 102,3 — Uža terito rija — Kosovo — Vojvodina SREDNJE TRAJANJE 2IV O TA PO SO C IJA LIS TIČ K IM 12,4 7.4 103,0 37,8 87,0 26,3 27,3 25,8 145,9 69,8 113,2 11.7 3,2 16,4 REPUBLIKAMA I A U T O N O M N IM POKRAJINAMA 1952--1 9 5 4 1 9 6 0 -1964 1974— 1975 muSkarcI žene muSkarcl žene muSkarcl žene 56,9 59,3 62,3 66,9 66,5 Crna Gora 52,6 58,4 65,4 Hrvatska Makedonija 59,0 54,9 63,2 55,1 69,0 61,8 69,5 66,7 66,6 Slovenija 63,0 57,1 66,1 58,8 59,1 48,6 58,3 61,1 45,3 62,1 59,2 62,0 64.3 60,8 66,2 62,7 64,8 65,4 62,6 71,7 54,8 59,9 71,9 64,7 67,0 55,5 68,3 66,7 67,3 68,5 65,5 67,1 SFRJ Bosna I Hercegovina Srbija — Uža terito rija — Kosovo — Vojvodina 196 57,1 63,6 70.8 73,9 73,5 70,2 74,2 71,1 72,7 67,4 72,7 �ŽIVO R O Đ ENI PREMA MESTU S O C IJA LIS TIČ K IM POROĐAJA REPUBLIKAMA I STRUČNOJ I A U T O N O M N IM POMOĆI PO PO K R A JIN A M A U procentima Rođeni uz stručnu pomoć Rođeni u zdravstvenoj van zdravstvene o rg anizacije organizaciji 1959 1978 1959 1978 SFRJ Bosna 1 Hercegovina 42,2 83,3 10,1 2,2 25,1 78,9 4,6 2.6 C m a Gora 43,7 88,2 1.6 2,1 Hrvatska 52,7 97,1 22,5 1.7 3,8 4.8 Makedonija 35,4 73,5 Slovenija 73,5 99,2 24,7 0,4 Srbija 45,0 78,3 7.5 2,1 — Uža te rito rija 51,8 92,3 0,8 — Kosovo 16,6 44,4 1.6 1,2 — Vojvodina 61,1 96,3 32,4 2,9 3,6 UCESĆE ZAPOSLENIH ŽENA U UKUPNOJ ZAPO SLENO STI*) U procentim a 1964 1974 1976 24,8 21,5 29,2 24,9 33,9 29,2 34,5 29,5 Industrija 1 rudarstvo 24,4 30,2 33,0 33,6 Poljoprivreda 1 ribarstvo Šumarstvo 23,0 18,6 20,5 21.5 13,7 6,8 7.4 8,2 8.3 6,9 8,8 11,0 32,4 12,2 14,4 9.1 13,9 41,8 47,1 21,0 21,3 25,4 1954 UKUPNO Privredne delatnosti Građevinarstvo Saobraćaj 1 veze Trgovina 1 ugostiteljstvo Zanatstvo Stambena 1 komunalna delatnost Vanprlvredne delatnosti Kulturna 1 socijalna delatnost Društvene delatnosti 1 državni organi 48,9 21.1 58,7 38,7 31,3 30,8 41,8 51,7 56,6 57,6 51,8 56,3 59,6 60,5 42,0 48,3 50,3 27,3 *) Godišnji prošek zaposlenih u društvenom sektoru I sektoru Individualne svojine. 197 �PROSECNE STOPE RASTA ZAPOSUAVANJA 1954— 1964 1964— 1974 1954— 1974 1954— 1979 UKUPNO Muškarci 6.1 2.3 4.1 5.4 3.5 43 3.6 2ene 7,8 1.6 3.8 53 5.7 UČEŠĆE ZAPOSLENIH 2ENA PO S O C IJA LIS TIČ K IM REPUBLIKAMA 1 A U T O N O M N IM POKRAJINAM A 1979*) Procsnat zaposlenih žena Ukupno zaposlenih radnika svega u privrednim delatnoetlma u hiljadama SFRJ Bosna I Hercegovina C m a Gora Hrvatska M akedonija 8lovenlJa Srbija — UZa te rito rija — Kosovo — Vojvodina 5 615,0 798,0 121,3 1 369,9 409,3 779,5 2 137,0 1 421,5 187,6 547,9 353 303 31,0 38,8 29,9 43,9 32,6 33,0 20,4 35,2 *) DruStvenl sektor I sektor Individualne svojine. 198 303 253 263 34.0 28,0 393 27,8 28,0 183 303 o vanprl« vrednlm delatnostlma 583 553 493 64,7 49.1 70,8 543 55.7 32,1 813 �UCESĆE 2ENA U U KUPNO M BROJU ZAPOSLENIH O D G O VAR AJU ĆEG STEPENA STRUČNOG OBRAZOVANJA (K V A L IF IK A C IJ E ) PO D E L A T N O S T IM A *) S tanje 31. decem bra 1976 Procenat zaposlenih žena odgovarajućeg atepena k v a llflkovani 41,6 53,6 50,4 6,2 21.5 38,8 34,1 Privredne delatnostl 29,9 23.4 26,0 47,1 47,3 6,0 21,0 36,5 30,1 Industrija I rudarstvo 39,9 22,4 23,2 44,5 55,7 3,6 20,2 46,4 38,8 Poljoprivreda I ribarstvo 19,7 10,9 16,7 40,7 30,2 5,0 6,5 17,0 21.5 šumarstvo 8.7 8,2 22,9 31,5 23,5 2.3 2.2 3.8 8.7 Vodoprivreda 9.8 11,2 20,7 34,9 33,3 0,5 4.6 Građevinarstvo 7.9 18,2 18,9 34,8 30,8 0,7 1.1 1,3 2,8 2,8 5.4 n ekvallf I kovani vlsokokva llflk o v n l 33.1 polukvaliflkovanl visoko 34,6 niže vISe UKUPNO srednje svega stručnog obrazovanja Saobraćaj 1 veze 13,1 21,7 21,2 37,9 24,7 0.5 2.2 9.7 16,4 Trgovina 46,1 29,0 31,9 58,7 56,3 22,7 53,2 32,0 28,3 U gostiteljstvo 1 turizam Zanatstvo 80,9 33,3 33,3 58,4 68,5 20,7 49,5 76,5 77,8 17,0 12,1 13,7 34,4 53,0 2,3 9.7 30,6 37,1 delatnost 17,9 25,1 22,1 45,0 27,5 1,5 4.9 13,5 17,9 Flnansljske 1 druge usluge 49,1 30,4 41,6 61,8 64,5 7,4 23,7 35,0 46,5 Vanprivredne delatnostl 56,0 40,6 52,0 65,2 60,6 9,2 32.2 75,9 73,1 Obrazovanje 1 kultura Zdravstvo 1 socijalna zaStlta 52,8 44,2 55,4 57,3 57,4. 8,4 24,6 66,4 68,2 74,1 4 7,0 72,1 85,6 74,6 16,5 51,6 85,5 84,6 42,8 28,9 30,5 51,1 55,4 4,8 18,7 61,9 61,3 Stambena 1 komunalna DruStveno-polItlčke zajednice 1 organizacije *) Samo druStvenl sektor. 199 �LICA KOJA TRA2E ZAPOSLENJE PREMA STEPENU STRUČNOG OBRAZOVANJA 1979 GodISnJI prošek Kvallflkaclona Ukupno struktura u h llja - Procenat--------------------dama tena ukupno žene UKUPNO 762 53,7 100,0 100,0 S visokim , vISIm 1 srednjim obrazovanjem 175 63,1 22,9 Vlsokokvallflkovanl 1 kvallflkovanl 138 92 357 18,1 12.1 46,9 26,9 13,2 Polukvallflkovanl 1 s nižim stručnim obrazovanjem 39,0 60,0 Nekvallflkovanl r a z v o j s k o ls t v a po n iv o im a 1 9 3 8 /3 9 — 53 JZ Osnovne Škole Škole 1938/39 9190 1945/46 10 666 1975/76 1977/78 13 442 Srednje Škole 1938/39 VISe 1 visoke Škole 1945/46 1975/76 1977/78 1938/39 1945/46 1975/76 1978/79 13 188 1 086 959 ...* ) 26 33 303 349 46,4 1 9 7 7 /7 8 Ukupno školska godina 13.5 Učenika učenika u Procenat na 1 hiljadam a učenica nastavnika 1 471 1 442 2 856 2 831 211 114 833 919 17 25 394 440 42,5 42,0 47.1 47,5 34.1 29.8 45,3 45,6 23.3 38,9 39,9 39,5 42 50 22 21 16 8 17 17 14 20 • • • 19 *) Ukupan broj Škola se ne može dati, pošto bi to u toku realizacije proceea reforme srednjeg obrazovanja značilo v lieatru ko prikazivanje pojedinih obra zovnih Institucija. 200 �ZASTUPLJENOST UCENICA U SREDNJIM ŠKOLAMA, 1977/78 Struktura učenica po procenat vrstama škola u učenica U čenici Škole ukupno procentim a 919 070 Srednje škole — ukupno 45,6 100,0 37,5 29,9 7.6 62,5 11.7 27,4 6.1 0.8 0.1 0,2 11.9 1.3 6.1 0.9 0.1 Obrazovanje prema programu reforme 963 339 488 Prva faza (zajednička osnova) 631 273 442 Druga faza (završni stepen) 332 66 046 46,3 45,8 48,3 1 824 579 582 45,3 Obrazovanje koje n ije obuhvaćeno programom reform e ško le za kval iff kovane radnike 548 181 251 27.1 Tehničke i druge stručne škole 742 213 079 Tehničke škole 319 85 705 51 9723 53,9 29,9 33,8 23.4 15,6 73,7 66,4 86 JI 73,1 24,4 73,3 58,6 52,2 Poljoprivredne škole šumarske škole 7 1 606 Saobraćajne škole 23 5 167 Ekonomske škole 193 67 852 A dm inistrativne škole 31 8 371 100 29 519 18 M edicinske škole 5 136 O stale tehničke škole Opštetehnlčke škole 4 *) Ukupan škola ae ne može 4535 450 broj 7 918 49 G im nazije 951 31 Škole za obrazovanje nastavnika Um etnlčke škole 171 848 d a ti, Jer bi to u toku M 0.6 21,4 re a liz a c ije procesa reform e srednjeg obrazovanja znaSllo višestruko prikazivan je poje dinih obrazovnih In stitu cija. 201 �ZASTUPLJENOST STUDENTKINJA NA VISOKIM ŠKOLAMA 1078/79 GODINE Studenti Škole Fakulteti 198 Struktura studentklnja ukupno procenat po vrstama studentklnja Škola u procentima 314 276 39,9 100,0 46,5 16,7 55,5 52,8 84,9 24,5 5,8 9,6 7,6 1,6 1,6 Pri rodno-matematlčkl Tehnički 14 15 734 71 72 322 M edicinski 12 17 248 3 718 Farmaceutski 4 4 Poljoprivredni 8 9 846 Šumarski 4 3 063 Veterinarski 3 Biotehnički 1 2 436 1 355 Stomatološki Ekonomski 22 Za spoljnu trgovinu 1 Za turizam I spoljnu trgovinu Za hotelijerstvo 1 Za turizam 1 ugostiteljstvo Pravni 1 2 385 62 596 2832 751 770 1 395 20 58 108 23,8 32,2 40,6 46,5 56,1 43,4 41,0 25,1 48,1 1,9 0,6 0,8 0,4 23,2 1.3 0.3 0,3 0,1 22,3 M eđufakultetskl studij za socijalni rad 1 302 Političkih nauka 4 8 976 3 012 1 746 Organizacionih nauka 1 Za organizaciju 1 Informatiku Filozofski 1 7173 30,7 100,0 1 1 1 2 539 2 987 1 180 467 15,9 66,2 12,9 131 114 693 13,8 48,9 24.1 23,5 38,9 29 8 4 19 756 4855 5 144 1 951 29 119 18,1 10,4 83,4 20,3 47,7 30 314 45 8 4 Za novinarstvo PedagoSkl 1 291 2 Za Industrijsku pedagogiju DefektoloSkl 2 164 1 536 2 2 804 5 1 16 5 1 3 325 1 663 Likovna umetnoat Prlmenjena umetnoat Muzička umetnoat Za pozorlšte, film , radio 1 televiziju 1 965 302 1 729 586 Visoke Škole 4 Tehnička Ekonomsko-komercIJalna Za organizaciju rada Za fizičku kulturu 1 VISe Škole 202 7 3582 3 Tehničke Saobraćajne M edicinske Poljoprivredne Ekonomske 0A 27,8 10 2 Akademije umetnostl 0,2 2,8 0,6 12,6 2,6 0,1 1.0 0,4 1.6 0,4 0,1 100,0 20,1 9.8 58,8 11.5 FlloloSkl Za fizičku kulturu Za narodnu odbranu 87,1 38,8 17,2 45,0 52,0 70,3 36,8 58,2 33,7 73,3 14,8 7,3 39,7 29,6 45,4 48,3 6 15 sr,o 100,0 8,0 1,1 9.6 0,9 31,2 �Struktura Studenti studentklnja procenat po vrstam a ukupno škola u studentklnja Škole p rocentim a Pravne 1 upravne 4 6 671 47,5 7,1 S tatistička 1 51 58,8 0,1 Pedagoške 39 25 628 51,6 29,7 Za socijalne radnike 5 4 196 67,0 6.3 Za radnike unutrašnjih poslova 2 1 014 8,1 0,2 Za organizaciju rada 2 2 901 16,1 1.0 16 13 437 15,8 4,8 Za obrazovanje radnika SPECIJALISTI, M A G IS T R I I DOKTORI N A U K A S p e c ija lis ti I m agistri Doktori nauka 1962 do 1945 1976 1977 1978 do 1978 1976 1977 1978 1978 UKUPNO 14 284 1 567 1 900 1 937 9 635 715 687 772 Muškarci 10 878 1 204 1 413 1 442 7 845 590 548 629 2ene Procenat žena 3 406 23,8 363 23,2 487 25,6 143 495 1 790 125 139 25,5 18,6 17.5 20,2 18,5 KADROVI I KAPACITETI U ZDRAVSTVU 1939 Lekarl I stomatolozi Stanovnika na 1 lekara Srednje medicinsko osoblje Bolesničke postelje Stanovnika na 1 postelju 4 3 3 31 754 236 852 665 501 1950 5 3 4 49 138 021 158 754 329 1975 1977 31 059 687 67 406 34 1 3 7 126 000 169 130 135 167 763 78 516 203 �KORISNICI ZDRAVSTVENOG OSIGURANJA U hiljadama 1947 Indeks 1978 1978 1947 Osigurana lica 2 963 1 197 16 939 169 77 1 469 509 869 Starosnih 28 Porodičnih 64 546 414 1 950 646 1 597 9 612 601 Aktivni oslguranlci Korisnici penzija Invalidskih O stali oslguranlci POTROŠNJA IZABRANIH 571 489 5658 661 PREHRAMBENIH PROIZVODA PO ČLANU D O M A Ć IN STVA U kilogramima Sva domaćinstva 1963 Pšenično 1 raženo brašno Radnička domaćinstva 1973 1963 1973 101,8 91,6 49,9 33,0 Kukuruzno brašno 32,8 Kromplr 56.7 Ostalo povrće 69,8 15,1 59,0 88,9 2.5 45.6 87,7 Sveže voće 1 grožđe 48,3 67,0 3.9 48,1 73,5 56,2 9.6 8.4 24,0 1.4 8.7 8.7 35,7 3.3 97,0 8.9 73,3 4.6 91,2 8.5 M eso Sveža riba Jestivo u lje , litara Životinjske 1 druge b iljn e masnoće M leko, litara 18,4 32,2 1.0 4.9 2.9 7,9 80,2 5,5 M lečnl proizvodi Jaja. broj 74 Šećer 10,6 129 15,9 77 14,1 75,0 11.8 6,7 135 16,2 PROCENAT D O M A ĆINSTAVA S N EK IM TRAJNIM POTROŠNIM DOBRIMA Radnifika Sva domaćinstva domaćinstva 1963 Električni I plinski šporetl Bojleri Frižideri Usisivači Televizori Veš-mašlne Putnička kola 204 1973 1963 1973 38,9 14,4 25,1 15,0 28.1 60,7 28,9 53,5 29,8 52.1 68,9 28,6 48,8 31,5 55.7 86,3 47,6 79,8 553 81.4 10,9 7,9 34,9 17,8 21,3 18,2 59,7 32,8 �ŠEMA DELEGATSKOG SISTEMA 1978 B i r a č i osnovne organizacije udruženog rada i radne zajednice 5008234 Birači državni koji rade u mesnim organi sredstvima, samostalne zajedni obavljaju i društvenoza rad cama profesionamu -političke u svojini 14 422 069 građana delatnost organizacije 229 966 56 4 5 4 3 913 974 Društveno-političke organi zacije 14 4 2 2 0 6 9 I 53 702 (5,1%) ' 469 459 (33,6%) 1849 (21,2% ) članovi delegacija lovi, P ia r deleg<adja 130735 (9 ,9 % ) Članovi Članovi Članovi ■ Članovi delegacija delegacija delegacija delegacija 9 2 4 34 (19.9 % ) 39037 (38,0% ) Veće udruženog rada Veće mesnih zajednica DruštvenopditiČko veće r- -delegata 22741 (ia.8%f -deiegata 13&31 (11.5% )' -delegata 13463( 22AX) Skupštine opština -delegata 50035( 1. 8%) 7 Veće udruženog rada ĐruŠtveno-poliiičko veće Veće opština -delegata 880(21,9%)* -delegata 533(14,3% )* -delegata 502 (20,9%) Skupštine republika i autonom nih pokrajina -delegata 1915 ( 19.5 %) Savezno veće -delegata 2 2 0 ( 20 , 0 %) Veće republika i pokrajina -delegata 88 ( 10,2 % ) Skupština SFRJ -delegata ' 308 ( 17. 2 % ) Objašnjenje: u zagradije dat procenat žena Bez podataka za SR Sloveniju .je r se ne biraju stalni delegati UČEŠĆE ŽENA SKUPŠTINAMA U SKUPŠTINI SFRJ. REPUBLIČKIM I PO K RA JIN SKIM U procentim a 1958 Skupština SFRJ 1963 1967 1969 1974*) 1978 7,0 19,6 13,3 7,9 13,6 17,2 5,5 4.7 13,3 8,4 18,0 9.7 10,3 13,7 21,5 16,1 24,3 20,0 25,2 16,1 12,2 18,6 8,1 7,9 18,3 11.3 17,5 5,3 3,5 8,2 6.3 8,8 7,6 12,3 13,0 15,6 11,9 17.2 15,6 26,0 19,1 16,9 24,1 22,2 Republičke i pokrajinske skupštine Bosna i Hercegovina Crna Gora Hrvatska Makedonija Slovenija Srbija — Kosovo — Vojvodina IM 17,0 17,7 9.1 16,6 12,4 20,0**) 25,6 21,6 24,5 *) Do 1974. godine podaci se odnose na poslanike u okviru predstavničkog skupštinskog sistem a. Za 1974. podaci se odnose na delegate u okviru delegatskog sistem a prema Ustavu SFRJ Iz 1974. godine. * * ) Samo delegati u društveno-polltičkom veću. 205 �UČEŠĆE ŽENA U OPSTINSKIM SKUPŠTINAMA U procentima 1958 1963 1967 6,0 164 94 Bosna 1 Hercegovina 3,5 18.1 Crna Gora Hrvatska 3,1 6.5 Makedonija 5,1 Slovenija 124 20,1 Srbija 5,8 — — Uža te rito rija — SFRJ — Kosovo 1974*) 1978 6,9 154 174 8.0 6,0 15,6 17,6 144 6.6 194 94 7,8 34 7.1 11.1 14 4 12,7 12,6 16,6 284 2 8 4 **) 18,9 17,7 — 114 — — — — — — 5,1 7,2 — Vojvodina 1969 — 44 7,1 — 14 4 — 154 14,0 7.5 104 124 16.1 204 234 *) Važi napomena uz prethodnu tabelu. * * ) Samo delegati u društveno-polltlčkim većima. UČEŠĆE ŽENA U R A D N IČ K IM SAVETIM A O R G A N IZAC IJA RADA PRIVREDNIH I DRUŠTVENIH DELATNOSTI 1976 GODINE UDRUŽENOG Delegati radničkih saveta — radnici OUR u kojima se obrazuje radnički savet ukupno procenat OUR u kojima se ne obrazuje radnički savet ukupno žena žena UKUPNO Industrija 1 rudarstvo Poljoprivreda 1 ribarstvo Šumarstvo Vodoprivreda Građevinarstvo Saobraćaj 1 veze Trgovina U gostiteljstvo 1 turizam Zanatstvo Stambena 1 komunalna delatnost Flnansljske 1 druge usluge Obrazovanje 1 kultura Zdravstvena 1 socijalna zaStlta 206 344 839 115 456 20 279 6 290 1 266 30 724 19 647 40 023 13 807 8 407 8 446 7 310 50 917 22 667 26,5 23,1 225 739 16 361 11.5 8,0 1.0,0 16 693 1 307 502 94 13,2 29,5 41,4 9 021 2 758 11 010 5 942 5 734 7 269 10 656 112 495 16,5 16,2 28,7 404 594 procenat 25 991 414 28,1 16,4 18,8 12,0 15,9 24,2 33,9 45,5 26,2 21,5 36,2 47,7 62,7 �BROJ M E S N IH ZAJED NICA I Č LA NO VA ORGANA S A M O U P R A V U A N JA M E S N IH ZA JED NICA 1977 Broj mesnih Članovi organa sam oupravljanja zajednica koje m esnih zajednica su dostavile ukupno IzveštaJ procenat žena 10 018 178 107 7,2 1 200 35 843 16,7 7 351 109 837 3,4 1 467 32 427 9,8 1 285 33 410 5,6 162 2 426 5,3 Hrvatska 2 655 37 826 7,7 Makedonija 1 240 11 612 2,4 953 19 786 15,3 Srbija 3 723 73 047 6,4 — Uža te rito rija SFRJ Ukupno Gradske Seoske M ešovite Bosna 1 Hercegovina C m a Gora Slovenija 2 887 53 823 5,9 — Kosovo 319 8 359 4.7 — Vojvodina 517 10 865 9,9 AKTIVNOST M E S N IH ZA JE D N IC A U 1976 Seoske M ešo vite Ukupno Gradske 178 74 42 62 Osnovne ustanove Za dnevni boravak dece — Ustanove — Obuhvaćena deca 15 104 9 497 1 557 4 050 O m ladinski klubovi 754 179 406 169 Biblioteke 214 40 126 48 428 844 122 680 197 133 109 031 — Nabavljene knjige Đačke kuhinje — Deca korisnici 358 44 232 82 89 639 20 622 44 388 24 683 Aktivnosti O pism enjavanje — Kursevl 331 45 227 59 — Opism enjeni 12 435 1 984 7 808 2 643 Kulturno-zabavne priredbe — Priredbe 22 559 3 505 13 083 5 971 5 785 1 029 2 998 1 758 — Posetlocl u hiljadam a Zdravstveno prosvećlvanje — Kursevi — Slušaocl 1 788 422 926 440 126 776 29 104 62 303 35 369 8 276 34 691 918 1 702 5 893 1 465 26 604 6 385 Komunalna izgradnja i uređenje naselja Putevl u km — Izgrađeno — Opravljeno Mostovi 1 propusti — Izgrađeno — Opravljeno Zasađeno stabala Uređeno zelenih površina u ha Pošumljeno površina u ha Novoizgrađenl objekti — Trafostanice — Priključne električne mreže u km — Vodovodni rezervoari — Vodovodne razvodne mreže u km — KanalIzaclone mreže u km 10 285 326 4S2 8 569 7 847 1 390 9 814 824 647 542 891 443 126 868 1 461 154 888 689 12 737 630 10 895 329 1 212 1 919 230 676 1 209 4 591 2 144 5 161 556 1 777 477 1 606 297 7 2 7 2 044 708 369 100 87 602 1 247 1 475 480 207 �Vida Tomšič Rođena je 1913. godine u Ljubljani, gde je završila Pravni fakultet. Na Univerzitetu je pristupila naprednom studentskom pokretu, a 1934. godine je postala član Komunističke partije Jugoslavije. Na V konferenciji KPJ 1940. go dine u Zagrebu, na kojoj je održala referat O žens kom pitanju i radu među ženama, izabrana je za člana Centralnog komiteta KPJ. Godine 1941. bila je među osnivačima časopisa »Naša žena«, koji i danas izlazi. U toku narodnooslobodilačkog rata od 1941. do 1945. godine obavljala je više istaknutih dužnosti. Već 1941. godine kao ilegalac zatvorena je i osuđena od fašističkog vojnog suda na 25 godina robije. Posle kapitulacije Italije bila je jedan od organizatora pre komorskih brigada u južnoj Italiji, odakle se vraća u zemlju i aktivno učestvuje u na rodnooSlobođilačkoj borbi. Odlikovana je Ordenom narodnog heroja. Posle oslobođenja veoma je zapažen njen rad u poli tičkom životu zemlje. Između ostalog, bila je predsednik Skupštine SR Slovenije i predsednik Veća na roda Skupštine SFRJ, predsednik Centralnog odbora Antifašističkog fronta žena Jugoslavije i predsednik Saveznog saveta za planiranje porodice. Učestvuje i u spoljnopolitičkim aktivnostima Jugoslavije kao član parlamentarnih delegacija, delegacija na zasedanjima Organizacije ujedinjenih nacija, Komisije za socijalni razvoj EGOSOC-a, kao i na mnogim međunarodnim skupovima, naročito onima koji se bave pitanjem ljud skih prava i položaja žena. Sada je član Predsedništva SR Slovenije, predsednik republičkog Saveta za međunarodne odnose, član CK Saveza komunista Jugoslavije i redovni profesor za porodično pravo na Pravnom fakultetu u Ljubljani. Objavila je više govora, predavanja, intervjua i člana ka o političkim i društvenim temama. Na engleskom jeziku izašao je 1975. godine izbor njenih tekstova pod naslovom Status of Women and Family Planning in Yugoslavia, a knjiga njenih članaka Žena, rad, poro dica, društvo izašla je u dva izdanja na slovenačkom jeziku (1976. i 1978. godine). 208 ��VidaTomšič U RAZVOJU SOCUALISnČKE SAMOUPRAVNE JUGOSIAVUE JP � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Žena u razvoju socijalističke samoupravne Jugoslavije Publisher An entity responsible for making the resource available Novinsko-izdavačka radna organizacija Jugoslovenska stvarnost Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource SH Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Žena u razvoju socijalističke samoupravne Jugoslavije Subject The topic of the resource U ovoj publikaciji prikazujemo napore i dostignuća na putu k punoj ravnopravnosti žena u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji. Naše viđenje borbe za ravnopravnost i emancipaciju žena zahtevalo je da prikažemo tu borbu u istorijskoj perspektivi i kao sastavni deo borbe radničke klase i radnog naroda za socijalno i nacionalno oslobođenje. Što se tiče ciljeva i metoda borbe za ravnopravnost žena, smatramo da je potrebno stalno postavljati pitanje: ravnopravnost u odnosu na koga i u kom pogledu? Ako pokušamo da odgovorimo na tako postavljeno pitanje, odmah možemo utvrditi da se ne radi samo o nekim formalnim pravima žena koja bi ih izjednačavala s postojećim pravima muškaraca. Poznato je da i muškarci, naročito radnici, radni seljaci i radna inteligencija u određenim društvenim uslovima ne uživaju sva prava, odnosno da su mnogi i obespravljeni. Prema tome, nema ljudske emancipacije ako ona ne obuhvata oba pola. Zato nije moguće prikazivati borbu protiv neravnopravnosti žena izvan okvira zajedničke borbe radničke klase i svih naprednih društvenih snaga za ostvarenje svih čovekovih prava. U ovoj knjizi ćemo pokušati da pokažemo kako su se postavljali ciljevi borbe i kojim putem odnosno kako su se oni ostvarivali u Jugoslaviji. (Iz uvodnog teksta) Creator An entity primarily responsible for making the resource Vida Tomšič Publisher An entity responsible for making the resource available Novinsko-izdavačka radna organizacija Jugoalovenska stvarnost — OOUR Jugoalovenski pregled, Beograd Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Urednik: Božidar Đurović Rights Information about rights held in and over the resource Novinsko-izdavačka radna organizacija Jugoalovenska stvarnost — OOUR Jugoalovenski pregled, Beograd Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 42-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 212 str. brak domaćinstvo emancipacija industrijalizacija nesvrstani NOB obrazovanje porodica radnički pokret ravnopravnost žena samoupravljanje udruženi rad Vida Tomšič zdravstvo žene u socijalizmu ženske organizacije https://afzarhiv.org/files/original/cea8b65a8cdc7e0971622441ad42958e.pdf 16aadf9c7c30588c5de5a862fb2cfbca PDF Text Text Naziv: ZENE U ISTORIJI SEMBERIJE, dopunjeno izdanje Autorka: Tanja Lazic lstrazivacice: Tanja Lazic, Ljubinka Vukasinovic, Radmila Zigic Lektura i redaktura: Mirjana Stankovic Recenzentkinja: doktorka filozofije Milena Karapetrovic Zasto govorimo o zenama? Dizajn: Ljilja Lukic Stampa: Dekor Art, Bijeljina "Talking about men without talking about women is like clapping hands with one hand only" ' i Vice versa Urednica izdanja: Radmila Zigic lzdavac: Organizacija zena ,Lara" Beogradska 38, Bijeljina Za izdavaca: Mariana Stankovic lzdavanje publikacije omogucila: OPSTINA BIJELJINA Gradani Bijeljine licnim donacijama 1 ~ ! I I I \ �Rijec izdavaca Pred Varna je dopunjeno izdanje knjige Zene u istoriji Semberije. Zahvalne smo Opstini Bijeljina sto je prepoznala vaznost ovog istrazivanja i odobrila nam simbolicna, ali znacajna sredstva da otpocnemo pisanje istorije zenske emancipacije u Semberiji. Taka smo bile u mogucnosti da bar u leksikonskoj formi javnosti priblizimo zene koje su do .1990. godine svojim aktivnostima ostavile trag u javnom zivotu Semberije. Ova nije bio lak posao. Stavise, vrlo cesto smo osnovne podatke o zenama Semberije s kraja XIX i pocetka XX vijeka pronalazile samo na grobljima, gdje su se na oronulim spomenicima tek nazirale godina ro<ienja i smrti, iii imena bliskih srodnika. Za neke podatke trebalo je dugo i istrajno izlistavati lokalne skolske godisnjake, arhive, novine iii skromnu gradu sakupljenu u Muzeju Semberije, dok smo neke pronalazili u arhivskim, muzejskim, biblioteckim i drugim institucijama Bosne i Hercegovina, Srbije i Hrvatske. Stoga se najiskrenije zahvaljujemo: Maticnom uredu opstine Bijeljina, Muzeju Semberije, Narodnoj biblioteci ,Filip Visnjic" Bijeljina, OS ,Petar Kocic" Brodac, Organizaciji SUBNOR-a Bijeljina, Arhivu BiH Sarajevo, UABNOR-u Sarajevo-Centar, Maticnom uredu grada Dubrovnika, Muzeju pozorisne umetnosti Srbije u Beogradu, Jevrejskom istorijskom muzeju u Beogradu, Vojnomedicinskoj akademiji u Beogradu, i naravno svim autorima i autorkama cije smo publikacije i istrazivanja korislile. Neke od predstavljenih biografija nastale su na osnovu licnih kazivanja iii kazivanja clanova njihovih porodica i potomaka zbog cega im iskazujemo posebnu zahvalnost, kao i svim zainteresovanim za nas projekat koji su svojim predlozima, savjetima iii ispravkama pojedinih podataka omogucili da nas rad bude sto sadr:Zajniji i uvjerljiviji. U tom smislu posebno su pomogli Mirjana-Seka Brenjo, Petar llic, Radomir Nikolic, Bozidar £Jurkovi6, Mirzeta Tomljanovic. Mila Stanojevic i Zoran Midanovic. Fotografije koje smo koristile u knjizi su iz privatnih kolekcija i fundusa Muzeja Semberije. Pisanje ove skromne knjige predstavlja svojevrstan dug nasim prethodnicama, ali i znaeajnu lekciju koju smo naucile. Sada smo sv- 5 �jesne koliko je vazno da sto vise napisanog ostavimo o nasim savremenicama kako buduca zenska istorija ne bi ostala samo zbir prazmh stranica. A lekcije koje dan as ucimo, frontovi koje otvaramo, pitanja na koja trazimo odgovore, nisu nikakve novine, nego same slijed vee stvorene staze zenskog pokreta koji sa puna napora grad1 nove drustvene odnose nasuprot definisanoj matrici patrijarhalnog drustva. Trudile smo se da pomirimo sve nase razlike nastale tokom burne istorije ovih prostora; da sastavimo gradansku i socijalisticku Bijeljinu i istaknemo crtu multikulturalnosti koju je ovaj grad oduvijek imao. lako najcesce podijeljene u nacionalne organizacije nase prethodnice su nekada zajedno, a nekada odvojeno, ulagale znimje i energiju da poboljsaju zivot zena svoga doba u suglasju sa prilikama u kojima su zivjele; da najsiromasnijima medu njima daju sansu za buducnost, da sire ideje prosvjecenosti medu tada mahom nepismenom zenskom populacijom. One koje su pristupale socijalistickom i antifasistickom pokretu prije i u toku Drugog svjetskog rata, pokazivale su hrabrost i posvecenost koja ne smije da bude izbrisana; kao sto se ne moze zanemariti doprinos generacija stasalih u drugoj polovini XX vijeka koje su na tekovinama vee priznatih zenskih prava 'vojevale' neke nove bitke i nastavljale dalje sa osvajanjem do !ada nezamislivih ciljeva za Zen e. lzvore koje smo koristile nastojale smo da oslobodimo ideoloskih obojenosti. Ne uzimajte nam za zlo ako to nismo sasvim uspjele Tanja Lazic Ljubinka Vukasinovic Radmila Zigic 6 Njena pr.ica - zenska istorija Semberije Dvije godine nakon objavljivanja publikacije Zene u istoriji Semberije (prve takve vrste u Bijeljini) autorke Tanja Lazic i Ljubinka Vukasi~ovic potpisuju i drugo dopunjeno izdanje. Urednica izdanja je Radmila Zigic, predsjednica Organizacije zena ,Lara" iz Bijeljine. Pionirski poduhvat, kada je rijec o istoriji Semberije, pokazuje sve skriveno bogatstvo istorijskih arhiva i neispricanih svjedocanstava ovih prostora i ukazuje koliko nedovoljno poznajemo i malo istrazujemo vlastito nasljede. Zarobljeni u svakidasnjici zaboravljamo okrenuti se u proslost i zahvaliti se anima koji/e su omogucili/e da mjesta u kojima zivimo budu ono sto jesu dan as. lstorija kao nauka, ne samo na nasim prostorima, jos uvijek ima mnogo praznina kada je rijec o zenskoj istoriji. lstina, mnogo toga se i promijenilo u decenijama iza nas i to prvenstveno zato sto su zene same shvatile koliko ostaju nevidljive uprkos velikom doprinosu razvoju drustva, te su umjesto daljeg ostajanja u sjeni, odlucile da svijet mijenjaju. Ova knjiga rezultat je takvih nastojanja i dugog mukotrpnog rada ciji rezultati pokazuju da je vrijeme posveceno ovom poslu bilo vrijedno tog truda. Najvazniji dio knjige cini sezdeset pet zapisa o zivotima izuzetnih zen a, koje su obiljezile istoriju Semberije iii svojim mjestom rodenja iii profesionalnim i zivotnim angazmanom. Ovdje ih sve treba spomenuti jos jedanput, jer imena izuzetnih i vrijednih zen a mnogo se lakse zaboravljaju od imena muskaraca. To su: Hanumica Osmanbegovic, Magdalena-Maga Zivanovic-Nikolic, Kruna (rod. Dragojlovic) Acimovic, Milica (rod. Dakovic) Krstic, Marija (rod. Ceranic) Todorovic, Jovanka (rod. Jovicic) Aleksic, Rifka (rod. Danon) Alkalaj, Zorka (rod. Eric) Dukanovic, Jelena (rod. Skibinska) Sersavicki, Milica Micic, Desanka (rod. Urosevic) Ludvik, Ljerka Pejcic, Marija (rod. Bauer) Dordevic, Sofka (rod. Vasiljevic) Nikolic, Slavka (rod. Kesic) Tosic, Koviljka (rod. Tepavac) Psoncak, Olga (rod. Marasovic) Danilovic, Radojka Lakic, Herta (rod. Baum) Gospic, Zorka Marinkovic, Hajrija (rod. Alijagic) Jahic, Mirjana Mijojlic, Sofija Mijojlic, Zorka-Zora Pajkanovic, Mineta Jahic, Atifa-Tifa Lipnicevic, Fadila Lipnicevic, Cvjetana (rod. Spasojevic) Jeftic, Andelija-Anda (rod. Stevanovic) Radovanovic, Roza Papo, Zora Nikolic, Mirjana-Seka (rod. Eremic) Brenjo, Zorka VuceljaJosipovic, Cvija-Cica (rod. lvic) Trisic, Asija (rod. Kavazovic) Cemerlic, 7 �Koviljka-Kova (rod. Mitrinovic) Radisic, Sena Resic, Fatima-Fata Lipnicevic, Vukica (rod. Ostojic) Nikolic, Nada (rod. Tadic) Simeunovic, Nevenka (rod. Kicanovic) Tadic, Milica Tomic, Desanka (rod. Lalatovic) Lazarevic, Milica Sudar-Manojlovic, Ljubica Jovicic-Stancic, Rahela Seka (rod. Volah) Altaras, Milica Zoric, Justina Kerkezovic, Radmila (rod. Nikolic) Kajmakovic, Husnija Hadzisalihovic, Rada (rod. Latas) Stepanovic, Mara (rod. Narancic) Perkovic, Nevenka (rod. Lazarevic) Dokic, Danica-Dana (rod. Bilanovic) Rasinac, Darinka-Dara (rod. Perisic) Tesic, Almasa (rod. Selimovic) Ramadanovic, Jasminka (rod. Hajric) Hujdurovic, Rasida-Rasa (rod. Hrustic) Gehajic, Angelina-Gina Rikic, Marija (rod. Buric) Rabrenovic, Ljiljana (ro5f. Malic) Lukic, Zagorka-Zaga (rod. Simic) Stancic, Dubravka (rod. Zivkovic) Ostojic, Stojanka-Seka (rod. flukanovic) Zakic, Admira Gurdic. Bile su to darodavke, pjesnikinje, uciteljice, osnivacice i upraviteljice skola, osnivacice kulturnih i prosvjetnih zenskih drustava, revolucionarke i partizanke, upravnice domova za ratnu sirocad, doktorice, aktivistkinje Antifasistickog fronta zen a, humanistkinje, ... U tim za-pisima ponekad je rijec o tek nekoliko recenica, o nepotpunim informacijama, o fragmentima, ali ani su mazda jos znacajniji od cjelovitih tekstova, jer nas podsjecaju na jedan bog at zivot od kojeg ostaje tek malo u prasnjavim arhivama i na marginama, a da je drustvo pravednije i zahvalnije sigurno se to ne bi dogodilo. Sada smo u prilici da u tim minijaturama, ociscenim od prasine i iznesenim na svjetlo, ponovo vidimo bogatstvo zenskog svijeta i iskustva koje je po patrijarhalnim nazorima bilo i ponegdje se i dalje smatra tek ostavstinom za kucne skrinje ostavljene na tavanu iii u podrumu. Godine njihovog rodenja pokazuju i sve mijene istorijskih zbivanja, posebno one vezane za promjene u :Zivotu zena i sticanje prava koja ce im omoguciti da postanu dio javne sfere, a da ne ostanu samo neimenovane supruge, domacice i majke zasluzne tek za uspjehe supruga i djece. odno-oslobodilacke borbe. Mnoge od njih upravo zbog svoje hrabrosti i beskompromisnog suprotstavljanja fasizmu zavrsavaju zivot u koncentracionim logo rima, zatvorima i u borbi. Po zavrsetku rata, one koje su bile aktivne u Komunistickoj partiji nastavljaju svoje aktivnosti u okviru Antifasistickog fronta zena, u okviru razlicitih lokalnih i republickih ustanova i institucija. lpak, i dalje malo je zena na vodecim funkcijama. Ravnopravno ucesce u obrazovanju u socijalistickoj Jugoslaviji jeste temelj koji je omogucio zenama da daleko vise ucestvuju i iskazu svoje sposobnosti u razlicitim oblastima zivota, jer sad mogu da se bave razlicitim profesijama za razliku od generacija zena prije njih. Zato ne iznenaduje, da u ovim zapisima mozemo sada pronaci i prvu poslanicu u dr:Zavnoj skupstini, prvu sutkinju, prvu rudarsku inzinjerku, prvu farmaceutkinju, prvu fotografkinju, ... Ta odrednica ,prva" pokazuje nam da to vrijeme borbe za zenska prava nije toliko daleko u istoriji koliko se danas mnogima cini. Posebno !reba spomenuti da su autorke knjige istakle i vaznost zenske borbe za one koje su dvostruko potcinjene, jer su obiljezene invaliditetom, a njihova ucesce u drustvu i dan as je otezano manje zbog njih samih a vise zbog drustva opterecenog stereotipima i predrasudama. Pregledno predoceni biografski zapisi predstavljaju tek dio knjige. U prvom dijelu publikacije u okviru uvodnog teksta predocen je kako opsti istorijski pregled borbe za ravnopravnost zena u Bosni i Hercegovini od kraja XIX vijeka do danas, taka i pregled zenskih drustava, zenski aktivizam i politicki an!Ja:Zman na prostoru Semberije. Drugo dopunjeno izdanje publikacije Zene u istoriji Semberije metodoloski slijedi nacin rada koji se primjenjivao i u prvom izdanju - istrazivanje dostupne istoriografske grade u arhivima, muzejima, privatnim zbirkama u Bosni i Hercegovini i regionu. S obzirom da su u ovu knjigu uvrstene biografije zena koje svojim angazmanom obiljezavaju drugu polovinu dvadesetog vijeka dobar dio izvora jesu usmena svjedocanstva, a to znaci da je skupljena i nova grada koja maze posluziti za dalje istrazivacke projekte kako danas taka i u buducnosti. Mart, 2012. Na pocetku dvadesetog vijeka zene se uglavnom bave prosvjetnim, kulturnim i humanitarnim radom. U nesto vecem broju politicki angazovane zene postaju izmedu dva svjetska rata i to uglavnom kao clanice socijalistickih i komunistickih organizacija, a kasnije kao ucesnice nar- 8 Milena Karapetrovic 9 �ZENE U ISTORIJI SEMBERIJE � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Žene u istoriji Semberije Subject The topic of the resource Društveni položaj žena u Semberiji Creator An entity primarily responsible for making the resource Tanja Lazić, Ljubinka Vukašinović, Radmila Žigić Source A related resource from which the described resource is derived UABNOR Centar Sarajevo Publisher An entity responsible for making the resource available Organizacija žena "Lara" Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Rights Information about rights held in and over the resource Organizacija žena "Lara" Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 47-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 239 str. 1941-1945 aktivistkinje Bosna i Hercegovina društveni položaj Jugoslavija Kraljevina Jugoslavija NOB obrazovanje politika prosvjećivanje Semberija žene ženska istorija ženski pokreti https://afzarhiv.org/files/original/43a3ce4f6d3d224053173bed50105754.pdf 0c020318ffbd5631d6e2fec080918ca0 PDF Text Text Šemsa Galijašević Žene Tešnja u NOP-u O učešću omladinki Tešnja i okoline u NOP-u i partizanskim jedinicama, dosta je pisano u knjizi Advana Hozića „Tešanj i Tešanjski kraj 1918.-1945 g.“ Ovom prilikom bih željela da istaknem saradnju sa našim pokretom starijih generacija žena tog grada. Podatke za ovaj tekst sam koristila iz „Pripremnih materijala“, pisanih priloga za izradu Monografije NOB-a na ovom području. Izvjestan dio teksta za ovu temu, u navedenim „prilozima“, lično sam napisala, pošto su mi ti problemi bili prilično poznati, jer sam bila član Sreskog komiteta KPJ za Tešanj, zadužena za sektor AFŽa, a kasnije i sekretar Sreskog odbora ove organizacije. Znatan dio podataka iz ovih pripremnih materijala nije ušao u publikaciju Advana Hozića. Zbog toga sam se odlučila da neke interesantnije navedem u ovom tekstu. I prije formiranja odbora Antifašističkog fronta (AFŽa) u Tešnju i njegovom širem području, mnoge žene su pomagale ili bile aktivno uključene u NOP. To se prije svega odnosilo na prikupljanje razne pomoći za partizane i njihove porodice, osobite odjeće, obuće, hrane, lijekova i drugih materijala i upoznavanje svojih sugrađana sa istinom o NOB-u. Formiranjem narodne vlasti zajedno sa omladinkama su pomagale ranjenicima i bolesnim partizanima, što je bilo aktuelno s obzirom na to da se tifus i dalje širio. Održavale su ili učestvovale u analfabetskim tečajevima i tečajevima zdravstvenog prosvjećivanja, pomagale u zbrinjavanju ratne siročadi, učestvovale na radnim akcijama okopavanja i sakupljanja usjeva na Ademaginoj vili, što se vidi iz priložene fotografije, kao i u raznim drugim aktivnostima. (fotografija: Tešanj 1945. „Kozaračko“ kolo poslije radne akcije) Veliki broj žena Tešnja je bio preko svoje djece krvno vezan za partizane, pošto je znatan dio omladine bio uključen u NOP ili u NOB. Sve te majke i sestre su u svojoj duši nosile ljubav i najljepše želje za naše borce. Mrzile su okupatore, četnike i ustaše i odupirale se nepravdi. Tu svoju ljubav često nisu mogle sakriti, pa su je ponekad ispoljavale i na raznim skupovima. Tako je majka partizana i saradnika NOP-a Izudina, Huse, Sabire i Sibe Mulabećirović, na jednom „mevludu“ javno ustala protiv kleveta partizanske omladine. Rekla je da su naša djeca u partizanima najbolja i najpoštenija i da je srećna što je ona majka takve djece. Ovoj majci, nažalost, oba sina se nisu vratila iz partizana. Poginula su i ona ih više nikada nije mogla zagrliti. Ljubav prema NOP-u je kod nekih žena bila osvijetljena i produbljena sviješću o socijalnim nepravdama i željom da se izmijeni društveno uređenje zemlje. Takve su bile Anka Sefić, Ziba Galijašević, kao i mnoge napredne omladinke Tešnja. Bilo je neorganizovanih žena, ali su svim svojim srcem osjećale težak položaj žene u dotadašnjem životu i žarko želile da budu ravnopravne, više prosvijećene i poštovane. Takva je bila Fatima Hafizović. Iako domaćica, uvijek je nešto čitala kako bi što više saznala i pomogla u borbi za bolji položaj žene u porodici i društvu. �Ili npr. Hajra Saračević, radnica, teškog materijalnog stanja, vezala je sve svoje nade za sina Muhameda, partizana, naprednog, skromnog, pametnog. Od njega je mnogo naučila o borbi za bolji i humaniji život. Svom svojom dušom je bila za partizane. Postoji mnogo primjera izvanrednog požrtvovanja i velike hrabrosti takvih žena, kao što su majka i supruga Muhe Džafe iz Raduše, Raza Džonlagić, Zekija Galijašević, Ela Barukčić iz Dragolovaca i mnoge žene sa tešanjske opštine Stanari. Porodica Muhe Džafe je mjesecima krila i često hranila poznate partizane Edhema Pobrića i Adema Hercegovca. Muho je održavao veze sa pokretom u Tešnju i obavljao teške i važne kurirske poslove. Sjetimo se ko je sve prolazio korz kuću Hamde i Raze Džonlagić. Koliko je Raza nahranila partizana i njihovih kurira, koliko je sastanaka mnogih partizanskih obavještajaca održano kod njih, koliko je materijala i razne pomoći prošlo kroz njihove ruke u Kaloševiću. Kako je Razi bilo teško kada je nekoliko dana hranila i krila u svojoj kući 23 člana tešanjske omladine na njihovom putu u partizane. Da su je otkrili domobrani, četnici, ustaše, Nijemci ili razne milicije cijela bi joj porodica bila ubijena, a sva njihova imovina zapaljena. Za svoj požrtvovani rad, neke žene Tešnja su i stradale. Tako su npr. ustaše i Nijemci hapsili Anku Sefić, Milenu Perović, Olgu Nišević, Vasvu Trukić Galijašević, Nurku Čehajić, Zekiju Galijašević i druge. Zekija je uhapšena 08.09.1944. godine, dan prije potpunog i definitivnog oslobođenja Tešnja. Evo kakva su njena sjećanja na taj ratni doživljaj: „U julu 1944. godine otišao mi je muž u partizane. 8. septembra, u ranim jutarnjim časovima, na vrata moje kuće na Ravnima, pojavilo se dvadesetak naoružanih njemačkih vojnika i grubim lupanjem su zahtijevali da im otvorim. U kući sam bila sama sa šestero djece, od kojih je najstarije imalo 12 godina. Prestrašena, otvorila sam im vrata. U tom momentu, jedan vojnik, koji je govorio naš jezik, uhvatio me za glavu, stavio mi pištolj pod vrat i tražio da mu kažem gdje mi je muž i gdje su partizani. Ja i djeca smo bili strašno uplašeni. Ipak sam im uspjela reći da ne znam i da ovdje nema partizana. Dugo su me ispitivali, a onda su pretresli svu kuću i pomoćne objekte, tražeći oružje i pisane materijale. Nisu ništa našli. Ipak su pokupili i sa sobom ponijeli dječiju odjeću, sašivenu od platna sličnog vojničkom. U pratnji svih tih vojnika dovedena sam u zgradu Ademagine banke, koja je tada bila „Ustaški stan“. Tu su me više vojnika i jedan sudija ispitivali cijeli dan. Stalno su mi prijetili da će mi djeca ostati bez oca i bez majke. U jednom trenutku, jedan vojnik je dreknuo na mene, ponovo mi stavio pištolj pod grlo zavrćući mi glavu, tražeći da kažem gdje su partizani koji dolaze u moju kuću, gdje je oružje i drugi materijali. Strašno sam se uplašila i čini mi se na trenutak izgubila svijest. Donijeli su mi vode, ali sam odbila govoreći da postim. Ustvari, bojala sam se da mi šta ne daju od čega bih morala govoriti. Tako su me ispitivali i maltretirali do kasno uveče. Počela sam plakati i moliti da me puste preko noći djeci. U to je došao Hadžibeg Ajanović i dugo ih molio da me puste jer djeca stalno plaču i uzbunjuju komšiluk. Obećao im je da će me on lično ujutro opet dovesti i da on garantuje za mene. Nakon toga su me pustili kući. Tu noć, na veliku sreću, partizani su napali Tešanj i oslobodili ga.“ Napomenula bih da su velika aktivnost u NOP-u ispoljile i žene nekih srpskih sela, naročito stanarske opštine, koja je tada pripadala Tešanjskom srezu, kao i žene npr. hrvatskog sela Dragalovci, također sa ove opštine. Mnoge od njih su zbog toga i stradale. O njihovoj aktivnosti pisano je u pripremnim materijalima za monografiju Tešnja i u knjizi Advana Hozića. �Tako je npr. Leksija Božić iz Vitkovaca, krajem 1941. godine predala partizanskom komandantu Danku Mitrovu i Mirku Đekiću 53 puške. Ona je kasnije bila član sreskog odbora AFŽa. Pošto su ove teritorije često oslobađane, nekada i u dužim periodima, formirani su mnogi seoski, opštinski i okružni odbori AFŽa, ranije nego u Tešnju. Aktivnost žena na ovim područjima, prije ili poslije formiranja navedenih odbora, bila je osobito pojačana 1943. I 1944. godine, odnosno dolaskom jačih partizanskih jedinica. Četinici su bili svjesni opasnosti koja im prijeti od takvih žena, pa su ih proganjali, mučili i ubijali. Tako su, pored ostalih, ubili Jerinu Pejić, predsjednicu Seoskog odbora AFŽa u selu Ostružna, a kasnije i predsjednicu Okružnog odbora AFŽa za Prnjavor, učiteljicu Zoricu Jotanović iz Čečave. Njoj su četnici ubili muža i maloljetno dijete. Na Stanarskoj opštini, učešće žena u NOP-u je bilo vrlo izraženo. Kao što se navodi u prilozima za Monografiju Tešnja i njegovog šireg područja u NOP-u, sjećanje Ele Barukčić iz hrvatskog sela Dragalovci, na stanarskoj opštini, pokazuje visoku političku svijest tih naših žena. Ona kaže: „Četnici su nanijeli najviše zla našem kraju i treba slaviti onaj dan kad su došli drugovi komunisti sa tešanjske strane i spriječili paljenje Dragalovaca, koje su palili četnici sa prnjavorske strane. Tada je sa još desetak kuća zapaljena i moja. Partijsko rukovodstvo je sačuvalo ovaj kraj od klanja, a bratstvo i jedinstvo je tada očuvano. Gutić je u Prnjavoru 1941. govorio da Srbe treba pobiti. Veliki šovinista je bio i pop Brekalo iz Sivše. Isto tako u Čečavi je četnički komandant, nakon dizanja tri prsta, rekao: „Braćo Srbi, kroz godinu dana, šokačko i tursko uho ne smije među nama postojati!“ Ela kaže da je Ibriš Smailbegović sa Kulaša, davao hranu za partizane, a ona ju je sa drugim ženama pripremala u kazanima. Ela Barukčić je bila prva žena član narodnooslobodilačkog odbora i odbora AFŽa u selu Dragalovci. Sreski odbor AFŽa za Srez Tešanj je formiran 23.03.1945. Za prvu predsjednicu izabrana je Ćamila Ajanović, a za sekretara Šemsa Galijašević. Sve žene koje su ranije radile za NOP, nastavljaju sada sa još više žara. Stalno im se pridružuju nove, naročito iz partizanskih porodica, koje su sve mnogobrojnije. Tako, oslobođenjem Tešnja od okupacije, velikim proširenjem oslobođene teritorije u BiH i konačno oslobođenjem cijele naše zemlje, rad AFŽa postaje sve masovniji, a njegove forme raznovrsnije. Teško je nabrojati imena svih žena Tešnja koje su bile uključene u ove aktivnosti. Pored omladinki, kojih je bilo najviše i o kojima je posebno mnogo pisano, kao i žena koje smo već spomenuli u početku ovog teksta, navest ću neka imena kojih se sada sjećam. U održavanju analfabetskih tečajeva (naravno volonterski, bez ikakvih naknada), i uopšte u prosvjećivanju naših žena, naročito su se isticale Zlata Dedović, Hašmeta Imamović, Mevlida Alikalfić, Grozda Tešić i druge. Aktivnosti na raznim pordučjima antifašističke borbe i borbe za oslobođenje su ispoljile: Mina Hodžić, Minka Subašić, Krista Tešić, Nikolija Pejić, supruga Steve Matkovića, Bisera Begović, Kosovka i Štefica Smailbegović, Hava Šišić, Milica Tanasić, sestre Anđa i Nata Jovanović (dok su bile u Tešnju), Zulejha Pašalić, Zejna Turalić, Hava Bilašević, sestre Ankica i Jovanka Božić, Hasnija Morankić, Emira Ferizbegović i druge. �Na kraju ću napomenuti da su da područja Tešnja u narodnooslobodilačkom ratu 1941.-1945.g. sa puškom u ruci učestvovale mnoge mlade žene. Od njih su tri poginule, a kao žrtve fašističkog terora stradala je 51 žena na širem području Tešnja. Njihova imena su navedena u knjizi „Tešanj i Tešanjski kraj 1918.-1945“. U životu svih žena, a osobito Muslimanki, tokom rata i poslije oslobođenja, dešavaju se krupne promjene. To je naročito izraženo na selu. Do rata su žene bile isključene iz skoro svih tokova društvenog, a pogotovo političkog života. Bile su vezane isključivo za kuću, djecu, muža i zemlju. Nepismenost među ovim ženama bila je ogromna. Čim se zadjevojče Muslimanke su se morale kriti od pogleda svih muškaraca, izuzev rođaka. Pravno su bile slabo zaštićene, te nisu bile izjednačene sa muškarcima. U velikoj mjeri su bile ekonomski ovisne od svojih muževa, njihove naravi, dobrote i kulture. Dešavalo se da su od muževa bile napuštene, bez lične krivice i bez odgovarajućeg materijalnog obezbjeđenja ili obeštećenja. Poslije narodnooslobodilačkog rata, svi ljudi naše zemlje se pravno izjednačuju pred zakonima, bez obzira na nacionalnu i vjersku pripadnost ili pol. Uvodi se isto porodično pravo za sve, brakovi se sklapaju i razvode u državnim institucijama, što ne smeta da se privatno obave i vjerski običaji, pa prema tome i šerijetski. Žene se sve više uključuju u razne vidove društvenih aktivnosti. Veliki broj ih se opismenjava. Ženska djeca se sve više školuju. I na kraju, žene Muslimanke skidaju „zar“, to oličenje mraka i podčinjenosti, te otkrivaju svoje lice. Ovu akciju skidanja „zara“ pomažu sve napredne i progresivne snage društva. Veliku podršku tome daju i napredni vjeroučitelji Tešnja. Objašnjavaju da otkrivanje ne predstavlja nikakav grijeh. Važno je da je žena čestita i poštena, a ne da li joj je lice otkriveno itd. U skidanju „zara“ prednjače žene partizanskih porodica. Neke su se morale boriti sa zaostalim pogledima svojih muževa. Međutim, kada „zar“ skinu starije žene, naročito iz uglednih porodica, onda i oni to prihvataju. Tako npr. na Ravnima, u neposrednoj blizini Tešnja u kući Arifa Mularifovića održan je sastanak nekih žena tog naselja, na kojem su se trebale dogovoriti o otkrivanju. Tada je ustala Atifa, žena Smaila Hodžića, i prva rekla „ja skidam zar“. Ona je bila iz ugledne porodice Ahmetefendije Hodžića, koji je također davao podršku ovoj akciji. To je uticalo na lakše odlučivanje ostalih žena, a osobito njihovih muževa. Mnoge su se žene kasnije sjećale tužnih, a istovremeno i komičnih slučajeva vezanih za ovu veliku akciju. Neke su govorile da se osjećaju kao gole pred pogledom muškaraca, osobito onih za koje su znale da su se interesovali kako izgleda neka od njih, a koji ih sada prvi put vide bez „zara“. Neke starice su žalile što su veliki dio svog života provele u mraku, i blagosivljale one koji su to „izmislili“. Tako je otprilike, ostvarena ova velika promjena u životu žena Muslimanki. Tada su svim ženama bili otvoreni putevi za bolji i pravedniji život i ravnopravnije odnose sa muškarcima. Zakon je za to dao velike mogućnosti. Svi društveni odnosi su je usmjeravali u tom pravcu, bez obzira što su mnoge žene dugo zadržavane tradicijom i patrijarhalnim pogledima, da brže pođu tim putevima. To je bilo mnogo više izraženo na selima nego u gradovima, gdje se tradicionalni odnosi brže mijenjaju. Iz godine u godinu u Tešnju se povećavao broj školovanih žena, pa i u njegovim selima. Mnoge su se ubrzo poslije rata, nakon završenih srednjih škola, upisale na fakultete. Školovanje u avnojskoj �Jugoslaviji poprima masovni karakter. Ono je obavezno i besplatno za sve. Kao rezultat takve prosvjetne politike i velike društveno-političke aktivnosti na tom polju, mnoge žene Tešnja stiču akademska zvanja kao prosvjetni radnici, ljekari, farmaceuti i inžinjeri. Njihov se broj stalno povećavao. Prosvjećivanju žena na selu se također posvećuje sve veća pažnja. Ova politika u poslijeratnoj Jugoslaviji se zasnivala na shvatanju da je školovanje najznačajniji put u emancipaciji žena i bržem razvoju cjelokupnog društva. Sarajevo, 20.02.2003. � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Žene Tešnja u NOP-u Subject The topic of the resource Narodnooslobodilački pokret Creator An entity primarily responsible for making the resource Šemsa Galijašević Source A related resource from which the described resource is derived Edhem Pobrić, Zapisi : NOB 1941-1945 u Centralnoj Bosni i sjećanja nekih učesnika tih događaja iz Tešnja Publisher An entity responsible for making the resource available autor Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2004 Rights Information about rights held in and over the resource autor Language A language of the resource BCS Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 46-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 5 str. 1941-1945 AFŽ Bosna i Hercegovina NOB NOP Šemsa Galijašević Tešanj https://afzarhiv.org/files/original/eec69d010f18e03a225e86a053a8236f.pdf f6331ba1946714de16316412d82951a6 PDF Text Text Nadežda MITRAŠEVIĆ FORMIRANJE INICIJATIVNIH ODBORA AFŽ-a I NJIHOV RAD NA KOZARI U PRVOJ POLOVINI 1943. GODINE Antifašistički front žena, masovna politička i borbena organizacija žena Jugoslavije, osnovana 6. decembra 1942. godine1) na konferenciji u Bosanskom Petrovcu, jeste, u stvari, organizaciono oformljenje ženskog pokreta koji je nastao i razvijao se pod rukovodstvom Komunističke partije Jugoslavije još prije drugog svjetskog rata, u okviru opštenarodne borbe za političku i nacionalnu slobodu protiv fašističke opasnosti. Poslije zavođenja šestojanuarske diktature 1929. godine, kada se Partija pred terorom i zbog gubitka masovne baze, poslije zabrane sindikata i drugih radničkih organizacija, povukla u duboku ilegalnost, dolazi do zastoja i u radu žena antifašistkinja. Međutim, sa aktivizacijom Partije od 1932. godine pa nadalje, aktivira se i rad žena. Sve veći broj žena se prima u Partiju, sve veći broj uzima aktivno učešće u akcijama radničke klase a počinju i samostalno da djeluju ženske organizacije. Centralni komitet KPJ početkom 1934. godine daje svim partijskim organizacijama »Upute za rad među ženama«2' u kojima je istaknuta uloga žena u revolucionarnom pokretu i razrađeni zadaci za dalji rad. Pored ostalog, u Uputama se ističe da je jedan od zadataka: »Povećanje broja žena u Partiji i omladini, uvlačenjem radnica, radničkih žena i studentkinja koje su se istakle u borbama ili koje treba odgojiti i osposobiti za masovni rad među ženama. Davanje odgovornih funkcija drugaricama u Partiji, omladini i ostalim revolucionarnim organizacijama ...« da bi se izveo zaključak« . . . treba raditi tako, da radnice i proleterske žene steknu ubeđenje, da je naša partija jedini ozbiljan borac za njihove interese i da jedino boreći se pod njenim rukovodstvom mogu poboljšati svoj ekonomski, politički i društveni položaj. A to su i zadaće naše partije prema radnim ženama.«3' Organizovani rad žena počinje 1936. godine4' a učvršćuje se i dobija određene ciljeve i zadatke konsolidovanjem KPJ 1937. godine. U Beogradu se pokreće list »Žena danas« sa ciljem da okupi što veći broj antifašistkinja u borbi protiv rata i fašizma. List otkriva ženama Jugoslavije kakve zločine fašizam sprema ženama čitavog svijeta na primjerima patnji španskog naroda. Pored toga, list je imao značajnu ulogu u razvijanju političke svijesti žena u borbi za ravnopravnost u akciji za sticanje prava glasa. Aktivnost Narodnog frnota imala je snažnog odraza i na aktivnost žena i njihovo masovnije učešćće u pokretu. Uslied neposredne opasnosti od izbijanja drugog svietskog rata, Partija donosi odluku na Zemaljskom savjetovanju KP maia 1939. godine^ o izgrađivanju kadrova nepoznatih neprijatelju, pa se između ostalog, kaže: »Organizaciono pitanje je skoro najkrupnije pitanje ovog časa. U vezi s ratom i sve većim progonima pred nas se postavlja važna zadaća: osigurati spretnim organizacionim merama kontinuitet rukovodstva i čvrstu povezanost svih delova partije. Već danas treba obezbediti sve forme od mobilizacije i hapšenja. ) »Borba« br. 30. 13. decembar 1942. godine MR BIH Sarajevo, Inv. br. 43565, 2) Žene Srbije u NOB-u, Beograd, Nolit, 1975, str. 10. 3) Isto. 4) Tito Josip Broz: Govor na prvoj zemaljskoj konferenciji AF2-a. 288 �Zato moramo što hitnije podići i izgraditi nove, klasnom neprijatelju nepoznate kadrove, a naročito žene. Ne sme biti ni jednog foruma bez ženskih članova. Ako su većina kadrova do sada podcenjivala važnost uvlačenja žena u KP — onda sada moraju postati svesni činjenice da je stvaranje ženskih partijskih kadrova naš najvažniji organizacioni zadatak,«5' U okviru priprema za V konferenciju KPJ, širom zemlje održavane su pokrajinske, oblasne i mnogobrojne okružne i mjesne konferencije Partije, na kojima su iznošeni rezultati prethodnog rada i zacrtani zadaci budućeg rada. U Rezoluciji partijske konferencije KPJ za Bosnu i Hercegovinu, održane 27-28. jula 1940. godine, između ostalog, stoji: »Part. org. moraju mnogo ozbiljnije pristupiti radu među radnim ženama. Potrebno je uvlačiti žene u sve akcije, vodeći neumornu borbu za ostvarenje načela: za jednak rad jednaka plata i postavljati uvek i specijalne zahteve žena. Potrebno je i dalje voditi akcije za opšta ženska prava (pravo glasa, ravnopravnost pred zakonom itd.). Partijske organizacije moraju posvetiti više pažnje pripremanju žena za ulazak u partiju i uzimati sve poštene i borbene radne žene u partiju.«6' Postavljeni zadaci na Zemaljskom savjetovanju, kao i na pokrajinskim savjetovanjima, potvrđeni su i na V zemaljskoj konferenciji KPJ, održanoj od 19-23. oktobra 1940 godine.7' Na savjetovanju je, pored ostalog, podnesen i referat o borbi i aktivnosti žena za njihova prava, a ujedno prihvaćeni principi rada na okupljanju žena svih društvenih slojeva oko revolucionarnog proletarijata. Stečeno iskustvo u radu u periodu koji je prethodio ratu i rezultati koji su postignuti, došli su do punog izražaja u narodnooslobodilačkoj borbi. Sa razvijanjem NO borbe, u cijeloj zemlji raste angažovanost žena antifašistkinja, kako na oslobođenoj, tako i na neoslobođenoj teritoriji, bilo u radu u pozadini, bilo kao aktivnih boraca u vojnim jedinicama. Tako je tokom narodnooslobodilačke borbe Antifašistički front žena bio snažan oslonac Komunističkoj partiji, Narodnom frontu, te organima narodne vlasti u političkom radu sa narodom i na omasovljenju same borbe. O značaju i ulozi žene u narodnooslobodilačkoj borbi kaže se u raspisu Oblasnog komiteta KPJ za Bosansku krajinu: »Uloga žena u narodnooslobodilačkoj borbi postaje sve značajnija i može se reći da su žene primile gotovo polovinu tereta u ovoj teškoj borbi naroda za oslobođenje.«8' Zbog toga što se Antifašistički front žena, iako je postigao vidne rezultate u svom radu, nije razvio u masovnu i organizaciono čvrstu organizaciju, iz koje treba da izrastaju novi rukovodioci, CK KPJ donosi odluku o sazivanju Zemaljske konferencije na kojoj će prisustvovati delegati Antifašističkog fronta žena iz cijele zemlje, sa oslobođene i neoslobođene teritorije. Ovom konferencijom u Bosanskom Petrovcu, na kojoj su usvojeni zadaci za budući rad, AFŽ postaje jedinstvena organizacija svih žena Jugoslavije. Ti zadaci su omogućili dalji organizacioni razvoj AFŽ-a ne samo na oslobođenoj nego i na neoslobođenoj teritoriji. Pristupa se osnivanju mjesnih, seoskih, okružnih i pokrajinskih odbora čiji je osnovni zadatak mobilizacija i aktivizacija žena u borbi protiv okupatora i domaćih izdajnika. U toku 18 mjeseci oslobodilačkog rata, iako nije bilo čvrste organizacije AFŽ-a, žene svih krajeva naše zemlje učestvuju aktivno kao borci u borbi za oslobođenje, pružaju veliku pomoć vojsci prikupljanjem hrane, odjeće i sanitetskog materijala, uzimaju učešća u radu narodnooslobodilačkih odbora za učvršćenje narodne vlasti, zbrinjavaju izbjeglice i djecu, djeluju na kulturnoprosvjetnom polju itd. I pored ovakvog raznovrsnog djelovanja, u Rezoluciji donesenoj na Konferenciji u Bosanskom Petrovcu stavlja se u zadatak orga5) 6) 7) 8) »Proleter" br. 1—2, januar—februar 1940, str. 6. »Proleter« br. 9—10—11, 1940, str. 24. »Proleter« br. 1, Januar 1941. Arhiv CK S K B I H , fond Oblasnog KPJ za Bos. krajinu, 1942/1. 289 �nizacijama AFŽ-a da se pronalaze novi oblici borbe prema uslovima u raznim krajevima i da se stečena iskustva prenose iz jednog kraja zemlje u drugi. Obzirom da organizacija AFŽ-a nije čvrsto provedena u svim krajevima, delegatkinje na Konferenciji dobijaju zadatak da, po povratku na teren, organizuju formiranje inicijativnih odbora9' koji bi djelovali 2-3 mjeseca i izvršili pripreme za formiranje stalnih opštinskih, okružnih i oblasnih odbora, zavisno od terena koji se odborom obuhvata. Sprovođenju zadataka Rezolucije o stvaranju čvrstih organizacija AFŽ-a i radu na njenom omasovljenju, na Kozari se pristupa početkom 1943. godine. Prilikom formiranja inicijativnih odbora, koristi se iskustvo omladinske organizacije, koja je organizovano radila od samog početka ustanka, pa se vrlo često za predsjednicu ili sekretara inicijativnog odbora AFŽ-a bira član SKOJ-a. Prilikom izbora inicijativnog odbora AFŽ-a u selu Devetacima je za predsjednicu izabrana skojevka Draginja Šurlan, takođe i u Petkovcu skojevka Ljubica Varićak.10' Na prvom osnivačkom sastanku su se uglavnom davala uputstva za dalji rad na omasovljenju pokreta i iznosio značaj same organizacije. Prema sačuvanim dokumentima, može se utvrditi tačan datum formiranja slijedećih odbora: MEĐEĐA: jan.-feb. 1943. godine11', predsjednica Radosava Marin; PRIJEDOR, februar 1943. godine12', predsjednica Brković13', sekretar Zdravka Stojanović, blagajnica Živana Borojević, članovi Bači Mato, Lenka Nikolić, Jelena Janjić i dva skojevca kao kuriri i veza sa slobodnom teritorijom; DEVETACI, 27. marta 1943. godine, predsjednica Draginja Šurlan, član SKOJ-a, sekretar Mira Vujanović, blagajnica Mara Vujanović; PETKOVAC, 28. marta 1943. godine, predsjednica Ljubica Varićak, član SKOJ-a, sekretar Dara Rabat, član SKOJ-a, blagajnica Jelka Jelisavac; SVODNA, 29. marta 1943. godine, predsjednica Mika Bakić, sekretar Sava Kragulj, blagajnica Ljilja Knežević, odbornica Joka Tramošljanin; PRUSCI: 4. aprila 1943. godine, predsjednica Milena Lujić, sekretar Smilja Janković, blagajnica Joka Dejanović; DUMBRAVA, 5. aprila 1943. godine, predsjednica Ljuba Sarić, sekretar Cvijeta Đurica, blagajnica je naknadno izabrana;14' GRABAŠNICA, 5. aprila 1943. godine, predsjednica Pava Marin, sekretar Vuka Stojaković, član SKOJ-a, blagajnica naknadno izabrana;15' AHMETOVCI, 6. aprila 1943. godine, predsjednica Marija Banjac, sekretar Zorka Zgonjanin, blagajnica Cvijeta Mijić; BLAGAJ (DERVIŠI), 10. aprila 1943. godine, predsjednica Milica Kantar, sekretar Milanka Vejnović, blagajnica Đuja Vujanović, delegat za opštinski odbor AFŽ-a Ikonija Zgonjanin, PETRINJA, 15. aprila 1943. godine, predsjednica Milka Mijatović, sekretar Mika Jajčanin, blagajnica Mara Janjuz; BABINAC, 16. aprila 1943. godine, predsjednica Ilinka Tramošljanin, sekretar Jovanka Vukmirović, blagajnica Joka Čolić; BAČVANI, 16. aprila 1943. godine, predsjednica Ljuba Zlokapa, sekretar Mara Ostojić-Marjanović, blagajnica Mara Zlokapa, odbornica Kosa Martinović; SLABINJA, 18. aprila 1943. godine, predsjednica Milja Bajalica, sekretar Stojka Balaban, blagajnica Mileva Kondić, delegat za opštinski odbor AFŽ-a Anđa Karan, odbornice Milica Vujanović i Anđa Zekić; 290 9) 10) 11) 12) 13) 14) 15) »Žena danas«, list AFŽ-a Jugoslavije, br. 31, Januar 1943, str. 6. Zbirka arhivske građe MR BiH Sarajevo, inv. br. 13440. »žene BiH u NOB«, Sarajevo, Svjetlost, 1977, str. 662. Isto, str. 581. Ime nije utvrđeno. Ime nije utvrđeno. Ime nije utvrđeno. �VOJSKOVA, 24. aprila 1943. godine predsjednica Vuka Reljanović, član SKOJ-a, sekretar Stanka Međed, član SKOJ-a, blagajnica Ljupka Zlojutro, odbornice Stanka Reljanović i Marica Zlojutro; JABLANICA, 27. aprila 1943. godine, predsjednica Stanka šešum, sekretar Vida šešum, blagajnica Radosava šešum, odbornica Jelka šešum i Mara Babić; DONJI PODGRADCI, 28. aprila 1943. godine, predsjednica Milja Sitnica, sekretar Mara Babić, blagajnica Bratislava Veljić, odbornice Rosa Slijepčević, Jovanka Bralić i Anka Malešević; MILOŠEVO BRDO, 28. aprila 1943. godine, predsjednica Gospava Gligić, sekretar Danica Ugrenović, član NOO, blagajnica Joka Kotur, član NOO, odbornice Pava Ugrenović i Cvijeta Subotić, član NOO; SOVJAK, 29. aprila 1943. godine, predsjednica Lepa Milošević, sekretar Kosa Babić, blagajnica Persa Bjelajac, odbornica Grozda Bjelajac; GORNJI PODGRADCI, 30. aprila 1943. godine, predsjednica Branka Dojčinović, sekretar Gospava Ivanović, blagajnica Petra Ivanović, odbornice Zorka Ivanović i Gospava Benk; GRBAVCI, 2. maja 1943. godine, predsjednica Vidosava Cvijić, sekretar Zorka Bavuljić, blagajnica Vukosava Čekić, odbornice Draginja Adžić i Miljka Blagojević;16' GUNJEVCI, juni 1943. godine, predsjednica Marija Petrović, sekretar Jela Bijelić i odbornica Bosa Biga;17' SUVAJA, početkom 1943. godine, predsjednica Radosava Biga, sekretar Milica Biga, odbornice Persa Biga i Ljuba Jerić; 18 ' MRAZOVCI, prva polovina 1943. godine, predsjednica Jovanka Ručnov, ostale članice odbora Draginja Dragičević i Milja Ručnov.19' Žene su vrlo ozbiljno shvatale svoje dužnosti i prihvatale se povjerenih zadataka, često i u najtežim trenucima svoga života. Prilikom izbora Inicijativnog odbora 4. aprila 1943. godine u selu Pruscima, za blagajnicu je predložena Joja Dejanović. Iako je to bilo nakon kratkog vremena kako su joj u borbi sa neprijateljem 26. marta 1943. godine20' poginula dva sina i popaljena sva imovina, prihvatila je ponuđenu dužnost sa čvrstim ubeđeniem u konačnu pobjedu narodnooslobodilačke vojske. Inicijativni odbori AFŽ-a pri formiranju bili su sastavljeni od pet članova: predsjednica, sekretar, blagajnica, delegatkinja za opštinski odbor AFŽ-a i odbornica.21' Na izbornim sastancima, pored izbora članova odbora, ukazivano je na značaj organizacije AFŽ-a, njenu ulogu u NOB-u, razrađivana uputstva za dalji rad i postavljani direktni zadaci u potpomaganju rada obavještajne službe i sakupljanju dobrovoljnih priloga za vojsku i vojne bolnice. Izvještaji o formiranju inicijativnih odbora, odnosno o akciji omasovljenja Antifašističke organizacije žena, dostavljani su komandama partizanskih jedinica na tom terenu i organizacijama KPJ. Nakon formiranja inicijativnih odbora, održavani su redovni sastanci, u kraćem ili dužem vremenskom razmaku, na kojima je razmatrano izvršenje zadataka i postavljani novi. Pored toga, na sastancima je redovno razrađivana partizanska štampa: »Sa fronta slobode«, »Tito Krajišnicima«, list »Udarnica«22', »Žena danas, »Radio vijesti« i dr., kao vid informisanja o događajima u borbenim jedinicama i društvenopolitičkim organizacija na neoslobođenoj i oslobođenoj teritoriji. Omasovljenje organizacije je teklo veoma brzo. U Prijedoru je ubrzo po formiranju inicijativnog odbora AFŽ-a radom organizacije bilo obuhvaćeno više žena: Gašić Dara, Lela Sučević, Dragica Lazić, Persa Krajinović, Mileva 291 16) 17) 18) 19) 20) 21) 22) Zbirka arhivske građe MR BIH Sarajevo, Inv. br. 13440. »Jene BIH u NOB«, Sarajevo, »Svjetlost«, str. 682. Isto, str. 397. Isto, str. 651. Zbornik IV. kn). 11. dok. 290, str. 559. Zbirka arhivske građe MR BiH Sraajevo, Inv. br. 13440. »Udarnica« Je list AFŽ-a Slavonije koji Je takođe raspačavan i u ovom dijelu Bosanske krajine. �Alač, Anđa Babić, Đuja Stojanović, Ljuba Radetić, Joka Jeličić, Mira Trubajić i Persa čupović.23' Od žena koje su obuhvaćene radom organizacije naplaćivana je članarina, obavještavane su o događajima, dobijale su potrebnu pomoć u odjeći, hrani ili u političkom radu. Na prvom sastanku poslije formiranja inicijativnog odbora 17. maja 1943. godine u Donjim Podgradcima, predloženo je da se organizacija AFŽ-a proširi sa još 20 drugarica. Proširenom sastanku u Miloševom Brdu 21. maja 1943. godine prisustvovalo je 30 drugarica, u Gornjim Podgradcima 26. maja 1943. godine prisustvovalo je takođe 30 žena. U Jablanici na sastanku odbora 25. maja 1943. godine predloženo je da se održi prošireni sastanak 30. maja i tom prilikom je utvrđena lista od 111 žena koje treba pozvati. Sastanku je prisustvovalo 50 drugarica, a 3. juna 1943. godine proširenom sastanku u Grbavcima je prisustvovalo 40 drugarica. Agitaciju za omasovljenje organizacije vršile su same aktivistkinje u sklopu svojih redovnih poslova — prilikom okupljanja u mlinovima gdje su dolazile u dodir sa ženama iz drugih sela koja nisu obuhvaćena organizacijom, zatim prilikom ispomoći na podizanju popaljenih kuća, kao i pri obradi polja. 0 svakoj ovakvoj agitaciji ili akciji referisano je na sjednicama odbora, proširenih ili u užem sastavu. Većina žena obuhvaćenih radom organizacije, bile su nepismene pa se u mnogim selima, odmah po osnivanju prvih odbora AFŽ-a, obrazuju i analfabetski tečajevi za opismenjavanje. U selima koja su bila blizu većih ustaških centara, kao na pr. Bosanska Dubica ili Prijedor, u cilju zaštite od iznenadnog napada neprijatelja, članice AFŽ-a organizovale su stražarsku službu. U mnogim mjestima članice AFŽ-a preuzimale su na sebe i brojne druge obaveze, posebno u selima u kojima nije bilo muškog življa. Tako su žene u selu Gunjevcima bile glavna radna snaga na zadacima pokreta. Jedan od veoma važnih zadataka je bilo zbrinjavanje ljetine. U tu svrhu se već u proljeće 1943. godine formiraju omladinske radne čete, koje su, pored omladinki, okupljale i žene, a često su one bile i mnogobrojnije. Požnjeveno žito se nosilo na desetine kilometara na leđima do Kozare i partizanskih magazina. Briga oko ranjenika skoro uvijek je bila zadatak žena i njihove organizacije. Hrana, odjeća i druge potrepštine organizovano su nošene do partizanskih bolnica u Kozari u određenim vremenskim razmacima, u 15 dana ili kraće, zavisno od količine prikupljene hrane ili pak od vojne situacije. Isto tako je ženska organizacija pomagala narodnooslobodilačkim odborima oko ishrane partizanskih jedinica na terenu. Sve ove zadatke obavljale su žene uz svoje obaveze u kući 1 prema ukućanima. O velikim zalaganjima žena i njihovom rodoljublju, između ostalog, u svom članku »Pojačajmo politički rad među ženama« Dušanka Kovačević kaže: »čuvena kozarska udarnica Ljuba Anić, kojoj je 58 godina, nije nijednom izostala iz akcija koje vrši radna četa u njenom selu«.24' Dalje izlažući mišljenje da treba jačati organizaciju AFŽ-a, navodi: »Kod žena postoji još ustručavanje da kažu svoje mišljenje, da utiču na odluke koje se donose na konferenciji, da ispravljaju pogreške koje se čine u selu, da osude nepravedan postupak ili nebrigu za interese naroda, koja se dešava kod narodnooslobodilačkih odbora. A baš one partizanske majke i sestre, koje su danas domaćini, u većini slučajeva mogu pružiti veliku pomoć porodicama boraca i sirotinji, kako u izgradnji kuća, sjetvi, tako i u pravilnoj raspodjeli tereta na sela,, u zdravoj kritici narodnooslobodilačkog odbora. Zato ih treba oslobađati i učiti«. Da bi se ubrzao rad na učvršćivanju organizacije, započinje se sa organizovanjem kurseva za rukovodioce AFŽ-a. Jedan takav kurs organizovan je koncem juna 1943. godine,25' kojem je prisustvovalo 20 drugarica. Zadatak 23) tene BiH u NOB, Sarajevo, Svjetlost, 1977. str. 581. 24) »Nova žena-, list AF2-a BiH, br. 2, april 1945, str. 8. 25) Arhiv CK SK BiH, fond Oblasnog komiteta za Bosansku krajinu, 1943/319. 465 �kursa bio je postizanje najosnovnijih znanja u radu na učvršćivanju organizacije AFŽ-a. Po završetku kursa, drugarice su trebale ući u sastav privremenog Inicijativnog okružnog odbora AFŽ-a, kao i novoformirane sreske odbore AFŽ-a. Od 25. avgusta do 5. septembra 1943. godine26' održan je u selu Strigovi kurs za 19 drugarica. Na kursu su prerađivane slijedeće teme: »Narodnooslobodilačka borba i važnost učešća u njoj«, »Žena i fašizam«, »Žene u Savezu Sovjetskih Socijalističkih Republika«, »Organizaciono pitanje AFŽ-a«, »Komunistička partija i žene«, »Pregled političke situacije od 1918. godine pa sve do narodne revolucije«. Nešto kasnije, u jesen 1943. godine, odnosno od 10. do 25. oktobra, održan je još jedan kurs u selu Podgradcima. Kursu je prisustvovala 21 drugarica. Pošto se osjetila potreba za čvršćim povezivanjem svih okružnih, sreskih, opštinskih i seoskih odbora AFŽ-a, Inicijativni oblasni odbor AFŽ-a donosi odluku da se 5. septembra 1943. godine27' održi Oblasna konferencija AFŽ-a za Bosansku krajinu na kojoj će se izabrati Oblasni odbor. Delegatkinje za Oblasnu konferenciju su morale biti birane na seoskim i opštinskim konferencijama, sazvanim u tu svrhu. Birane su i delegatkinje sa neoslobođene teritorije. Sa terena Okružnog odbora AFŽ-a za Kozaru trebalo je biti birano 15 delegatkinja. Pripreme za Oblasnu konferenciju su tekle uporedo sa izborima za opštinske, sreske i okružne odbore. Prema statističkim podacima Okružnog komiteta KPJ za Kozaru od 20. juna 1943. godine28', na terenu Kozare organizacije AFŽ-a u prvoj polovini 1943. godine su bile slijedeće: SK KPJ Bosanska Dubica: seoskih odbora AFŽ-a 42, opštinskih 3, sreskih nema, ukupno odbornica 83; SK KPJ Bosanski Novi: seoskih odbora AFŽ-a 27, opštinskih 2, sreskih nema, ukupno odbornica 119; SK KPJ Prijedor: seoskih odbora AFŽ-a 16, opštinskih nema, sreskih nema, ukupno odbornica 83; SK KPJ Bosanska Gradiška: seoskih odbora AFŽ-a 9, opštinskih nema, sreskih nema, ukupno odbornica 47. 26) 2ene BIH u NOB, Sarajevo, Svjetlost, 1977, str. 634. 27) 1RP Sarajevo, kat. br. 1973, inv. br. 5054. 28) Arhiv CK SK BiH, fond OK KPJ za Kozaru, 1943/12. 500 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Formiranje inicijativnih odbora AFŽ-a i njihov rad na Kozari u prvoj polovini 1943. godine Subject The topic of the resource Antifašistički front žena Creator An entity primarily responsible for making the resource Nadežda Mitrašević Source A related resource from which the described resource is derived Joco Marjanović, Kozara u narodnooslobodilačkoj borbi i socijalističkoj revoluciji (1941-1945): radovi sa naučnog skupa održanog na Kozari (Mrakovica) 27. i 28. oktobra 1977. Publisher An entity responsible for making the resource available Nacionalni park Kozara Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1980 Rights Information about rights held in and over the resource Nacionalni park Kozara Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 42 str. AFŽ Antifašistički pokret Narodnooslobodilačka borba žene borci ženski pokreti https://afzarhiv.org/files/original/e890a5ad663627f05de8a25c74d40aee.pdf e7295585d3a2b0bc9a75c81412f0d213 PDF Text Text RADISAV S. NEDOVI] ^A^ANSKI KRAJ U NOB 1941 – 1945. @ENE BORCI I SARADNICI • 1 �Recenzent DRAGOQUB – DRAGAN S. SUBOTI] Izdava~ki odbor Milo{ URO[EVI], predsednik Vidoje @IVKOVI] Miodrag JAKOVQEVI] Vera TODOROVI] Vladimir Vlajko JOVANOVI] Spasoje MILOVAN^EVI] Previslav VULI]EVI] Aleksandar Aco JOVANOVI] Dimitrije ILI] Za izdava~e PANTELIJA VASOVI] Izdava~i OKRU@NI ODBOR SUBNOR-a, OP[TINSKI ODBORI SUBNOR-a ^A^KA, GORWEG MILANOVCA I LU^ANA 2 �RADISAV S. NEDOVI] ^A^ANSKI KRAJ U NOB 1941 – 1945. • @ENE BORCI I SARADNICI ^A^AK, 2010. 3 �Srpske majke i sestre, koje ste u ovoj te{koj i krvavoj borbi dali najboqe svoje sinove, zahvaqujem vam na onome {to ste do danas doprinele nad~ove~anskoj borbi na{ih naroda, zahvaqujem vam na ogromnim `rtvama koje ste podnijele za spas svoje otaxbine, za spas na{ih naroda, na{e slobode i nezavisnosti... Va{e du`nosti su mnogostruke. Na{em frontu, na{im borcima treba pomo}. Vi, srpske `ene, i sve `ene u Jugoslaviji, mo`ete ubla`iti tu nesta{icu... U svakom selu, u svakoj varo{i, napregnite sve svoje snage, sabirajte materijal, odje}u, sredstva za `ivot, namirnice, kako bismo mogli na{im borcima na frontu dati bar minimum... Pomognite nam da stvorimo istinsku narodnu vlast, za koju su od 1941. godine ginuli najboqi sinovi Srbije i ostalih naroda Jugoslavije... Tito (Iz govora na mitingu `ena Srbije u Beogradu 28. januara 1945) Ovaj kongres nije samo manifestacija solidarnosti `ena Jugoslavije, manifestacija bratstva i jedinstva, smotra va{ih snaga, pregled va{eg dosada{weg rada, nego je i va`an sastanak na kome vi, `ene Jugoslavije, treba da odredite smjernice svoga rada... Ne}u se osvrtati na va{ rad, u pro{losti, na va{e zasluge u borbi, koje su ogromne i za koje imate priznawa, ne samo svih naroda na{e zemqe, nego i ~itavog slobodoqubivog ~ovje~anstva. Danas pred nama stoje te{ki zadaci. Na{i najva`niji zadaci su u~vr{}ivawe na{e narodne vlasti, vaspitavawe djece, na{eg mladog nara{taja, na{ih budu}ih pokoqewa, u~vr{}ewe bratstva i jedinstva, izgradwa na{e zemqe... Majke i sestre imaju zadatak da na{u djecu ve} odmalena vaspitavaju u novom duhu, u duhu qubavi prema na{oj domovini, prema na{oj Jugoslaviji, u duhu qubavi prema tekovimnama bratstva i jedinstva, u duhu qubavi prema novoj vlasti... Tra`imo da se na{oj djeci usadi u du{u onakva qubav kakvu su nosili na{i borci na bojnom poqu.* _______ Tito (Iz govora na Prvom kongresu AF@ Jugoslavije u Beogradu 17. juna 1945) * Heronine Jugoslavije, „Spektar“, Zagreb, 1980. 4 �SVEDO^ANSTVA ZA PONOS I DIVQEWE Termin „^a~anski kraj u NOB“ kao osnovni naslov gotovo svih publikacija {tampanih u ^a~ku sa tematikom Narodnooslobodila~ke borbe uzet je za podru~je dana{wih op{tina ^a~ak, Lu~ani i Gorwi Milanovac, odnosno podru~je ^a~anskog ratnog okruga, koji je pokrivao Okru`ni komitet KPJ. Sem naseqa koja se danas nalaze u sastavu ovih op{tina, OK KPJ za ^a~ak delovao je i u naseqima: Toli{nica (op{tina Kraqevo), Luke, Lisa i Osonica (Ivawica), Virovo, Dragojevac, Mirosaqci, Tre{wevca i Cerova (Ariqe) i Lopa{, Pilatovi}i i Prilipac (Po`ega). Retko je gde priroda bila tako dare`qiva i izda{na u stvarawu lepota, retkosti i zanimqivosti kao na ovom podru~ju. Nalazi se u centraloj Srbiji. Zbog umerenih klimatskih uslova, ovo podru~je je bilo naseqeno i pre dolaska Slovena, {to potvr|uju stara nalazi{ta materijalne kulture – ilirske humke u Atenici, rimske terme u centru ^a~ka i mnoga druga. Tu su i danas savremene saobra}ajnice, poput Ibarske magistrale i `elezni~ko ~vori{te, vezano u Po`egi sa prugom Beograd – Bar i vezom za koridor Beograd – Ni{ – Skopqe. Tu je i Ov~ar Bawa sa deset uglavnom sredwevekovnih manastira – riznicom srpskog trajawa i opstajawa. Samo tako, ili boqe re~eno zbog svega toga, na ovim prostorima vekovima je ispisivana burna politi~ka i kulturna istorija. Bili su popri{te zna~ajnih doga|aja koji su mewali tokove istorije, a istovremeno – kolevka zna~ajnih li~nosti koje su istoriji ovog kraja i {ire davale svoj pe~at. Od pada srpske dr`ave pod vlast Osmanlijskog carstva 1459, pa do kraja H¤£££ veka ovo podru~je bilo je pod vla{}u Turaka. Po`areva~kim mirom 1718. ^a~ak i podru~ja na levoj obali Zapadne Morave potpali su pod vlast Austrougarske, da bi ga Turci ponovo osvojili 1739. godine. Usledili su srpski ustanci, u kojima su qudi ovog dela Srbije masovno u~estvovali od 1804. do 1815. godine. U~e{}e naroda u oba ustanka bilo je masovno i slobodarstvo je sve vi{e postajalo na~in `ivqewa stanovnika ovog kraja potvr|uju}i to heroizmom, ne samo Tanaska Raji}a i saboraca u Boju na Qubi}u 1815. Slobodarstvo naroda ovog dela Srbije iskazivano je i u oslobodila~kim ratovima od 1876 do 1878. godine. 5 �U prvoj polovini HH veka srpski narod je vodio ~etiri oslobodila~ka rata (1912, 1913, 1914 – 1918), i najzad, za oslobo|ewe zemqe od fa{izma u Drugom svetskom ratu. Sve ovo skupa i mnogo drugoga uticalo je na razvoj slobodarstva srpakog naroda, koji je znao da iznedri i Kara|or|a, i Milo{a Obrenovi}a, i Tanaska Raji}a, i Dragutina Gavrilovi}a. Wihov herojizam, samopregor i qubav prema sopstvenom narodu vaspitno su uticali na nove generacije, pogotovu ro|ene u prvoj dekadi HH veka, krajem druge i po~etkom tre}e dekade HH veka. Generacije su se divile i vaspitavale vi|ewem Boja na Qubi}u 1815. godine: „A u Srba na brdu Qubi}u, u wih be{e vrlo malo vojske. I bez pu{ke i bez britke sabqe, pola boso, pola obuveno, po dvojica jednom sabqom seku po dvojica jednom pu{kom tuku“. Generacije ~a~anskog kraja sa ponosom su sledile re~i svoga zemqaka majora Dragutina Gavrilovi}a, koji je u odbrani Beograda u Prvom svetskom ratu rekao svojim borcima: „Vojnici, junaci! Vrhovna komanda izbrisala je na{ puk iz brojnog stawa... Na{ puk je `rtvovan za ~ast otaxbine i Beograda. Vi nemate vi{e da brinete za svoje `ivote koji ovoga ~asa ne postoje. Zato napred u slavu!“ Sem ovih ratni~kih pokli~a u kojima su `ene na svoj na~in u~estvovale, za generaciju ro|enu krajem druge i po~etkom tre}e dekade HH veka zbog svega onoga {to su prethodni ratovi doneli, nove generacije su nu`no prihvatile te uzore kao uslov za puko pre`ivqavawe. @ene ~iji su mu`evi oti{li u rat 1912. i, sa malim prekidom, ratovali do 1918. bile su jedini sto`er od koga je zavisila porodica. One su ra|ale po desetinu dece koja zbog uslova `ivota nisu pre`ivqavala ni detiwstvo. De{avalo se da te `ene ra|aju decu i na wivi. Ta `ena majka vodila je brigu o deci, o stoci, o svemu {to je sa~iwavalo porodi~nu zadrugu. Ta `ena je na obrama~i nekoliko kilometara nosila neki od proizvoda do prvog gradskog naseqa da bi to prodala i kupila soli, ili gasa (petroleja) za lampu. Na ko{uqari nosila je do reke ve{ da bi ga oprala. Brinula je da slanina, obe{ena iznad pro~evqa na tavanu, dotraje do drugog posjeka. Ta `ena, Srpkiwa, umesto deterxenta, ve{ i posteqinu otkuvavala je u ce|u; umesto sredstava za prawe sudova koristila je koprivu. 6 �Ta `ena, supruga, majka, snaha... za sve je imala i snage i vremena i svojim samopregorom uticala je na vaspitavawe svoga podmlatka. Jednostavno, za wu nije imalo odmora, ni radnog vremena, jer, da bi sve ovo uradila, ustajala je u „svanu}e“, a legala najkasnije, kada je sve u ku}i „namirila“. Ona je i prela i plela, a mnoge od wih su i tkale {arenice, „gubere“, }ilime... Zbog uslova koji su joj onemogu}avali da de~ji ve{ kupuje u trgovini, gajila je konopqu, potapala je i kiselila u „mo~ilu“, odvajala vlakno od pozdera na trlici, tkala te`inovo platno, rukom {ila ko{uqe. Ta na{a `ena pre`ivela je {to nije ni jedna `ena Evrope: da joj svekri, mu`evi i sinovi ratuju od 1912. do 1918, pre`ive golgotu Albanije i da se pobedonosno vrate porodicama. Ona je znala i mogla da poturi le|a i da zajedno sa vojnicima izgura top (koji se zaglavio u blatu, a volovi su bili nemo}ni) na polo`aj. I ne samo to: iz wenih o~iju `ario je prezir okupatorskom vojniku na svakom koraku i susretu i koraku i zato ni malo nije ~udno {to je vojni zapovednik za Srbiju general Beme u naredbi nema~kim vojnicima 25. septembra 1941. godine, pored ostalog, rekao: „Srbija je u martu ove godine sramno pogazila ugovor o prijateqstvu s Nema~kom da bi sa le|a napali nema~ke trupe koje su se prikupqale protiv Gr~ke. Kao oluja prohujala je zemqom nema~ka odmazda. Ako ovde ne postupimo svim sredstvima i sa najve}om bezobzirono{}u, na{i }e se gubici pewati do neizmernosti. Va{ je zadatak da prokrstarite zemqom u kojoj se 1914. potocima lila nema~ka krv usled podmuklosti Srba mu{karaca i `ena. Svaki koji blago postupa, gre{i o `ivote svojih drugova. On }e biti pozvan na odgovornost bez obzira na li~nost i stavqen pred ratni sud“. Druga generacija `ena Srbije, koja puni stranice ove po mnogo ~emu nesvakida{we kwige wihove su unuke, k}eri i snahe, ro|ene krajem Prvog svetskog rata ili neposredno po wegovom zavr{etku. One su imale donekle boqe uslove `ivota i odrastawa, ali ne sme se zaboraviti da je to posleratno stawe bilo prebogato brojem dece koje je, samim tim, pratilo nevi|eno siroma{tvo, uz prenagla{enu potrebu za radnom snagom. Te mnogo~lane porodice zahtevale su od tih „devoj~uraka“ da budu „pri ruci“ majci, koja nije znala {ta pre treba da uradi. Da li da namiri decu, da spremi obrok, da nahrani stoku, da stigne na wivu i vo}wak... Ovo nagla{avam sa razlogom, jer je to bilo vreme kada je u Srbiji preko 80% `ivqa bilo na selu. 7 �Iako su se uslovi `ivota popravqali ta generacija mladih `ivela je u „uxericama“, ku}icama koje su se sastojale od jedne sobe, retko poplo~ane. Polovina ku}e je bila od brvana sa pro~evqem i verigama na sredini i otvorenim tavanom nad tim delom ku}e. Spavalo se na krevetima sa slamaricom od te`ine napuwenom {a{om. Retko je puwena slamom. Ta generacija „rado“ je postila sve poste, hranila se „muruznicom“, a p{eni~ni hleb me{en je samo za „blage dane“. To je bilo vreme kada je premalo `enske seoske omladine poha|alo sva ~etiri razreda osnovne {kole. Na prste se moglo izbrojati broj devoj~ica koje su nastavile {kolovawe u sredwoj {koli, a jedina sredwa {kola u ~a~anskom kraju bila je Gimnazija. Izme|u dva rata u ~a~anskom kraju po~eli su da se sna`nije razvijaju zanati, koje je izu~avala prvenstveno mu{ka populacija sa sela. Dvadesetih godina pro{log veka Gimnazija u ^a~ku je imala prve maturante. Iako malobrojni u~enici gimnazije i u~enici na zanatu, stanuju}i uglavnom na seskom podru~ju, po~eli su da uti~u na promene u na~inu `ivota na selu organizuju}i prela, igranke, mobe i druga sastajali{ta. Po~elo je, vi{e nego do tada, dru`ewe omladine van ku}nog praga. Polovinom tre}e decenije stasala je ve}a grupa maturanata ^a~anske gimnazije. Neki su zavr{avali i studije u ^ehoslova~koj, Poqskoj, Austriji ili Francuskoj. Me|u wima vidno mesto zauzima dr Dragi{a Mi{ovi}. Oni su znali i umeli, okupqaju}i mlade qude preko legalnih organizacija (sportska dru{tva, literarna udru`ewa, kwi`nice i ~itaonice) da sugra|ane upoznaju sa dostignu}ima sredina u kojima su se {kolovali. Uvi|aju}i potrebu za postojawem sredstava za informisawe, jedan iz plejade fakultetski obrazovanih – diplomirani pravnik \or|e – \oko Milovanovi} osniva 1932. godine list „^a~anski glas“, u kome su saradnici bili svi vi|eniji i obrazovaniji qudi sredwih godina. Tematika napisa bila je socijalne sadr`ine. Gotovo da nije imalo {tampanog broja ovog lista u kome nije bio pou~an ~lanak, pre svih, iz pera dr Dragi{e Mi{ovi}a. Ponajvi{e obra}alo se seoskoj sredini, koja je bitno zaostajala za gradskom. Da bi se u ovome uspelo, ni~u u selima kwi`nice i ~itaonice, kao mesto sastajawa seoske omladine. Posebna pa`wa je posve}ena seoskoj `enskoj omladini sugeri{u}i savremeniji na~in `ivqewa i u postoje}im uslovima, sa naglaskom da bolesti, naro~ito tuberkuloza, posebno napadaju siroma{ne. Poseban vid delovawa bio je organizovawe skupova, koji su neretko prerastali u te8 �~ajeve od po nekoliko dana, na kojima su predava~i bili dr Mi{ovi} i drugi znalci. U selima su to bile u~enice Gimnazije. Omiqeno sastajali{te tih aktivista bili su slave ili neki drugi „blagdani“. Rezimiraju}i na neki na~in stawe u kome su qudi, pogotovu na selu, `iveli, dr Mi{ovi} je i ovo rekao u zdravici na doma}inovoj slavi: „Di`em ovu ~a{u vina u zdravqe radnog naroda, radnika i seqaka. Di`em ovu ~a{u u ime istine, pravde i slobode, protiv mraka i tiranije i eksploatacije. Di`em je u zdravqe seqaka koji muze ali mleko, sir i kajmak ne jede, seqaka koji stoku hrani a meso ne jede, seqaka koji ropski radi ali plodove svoga rada ne u`iva, radnika koji palate zida a u uxericama `ivi, radnika koji `eleznice podi`e a stotinama kilometara ide pe{ke da posao na|e...“ Na jednom od posledwih politi~kih zborova, u oktobru 1938. godine, dr Mi{ovi} je rekao: „Nama se podme}e da smo za krv, za revoluciju a mi bez ikakvog straha i pla{ewa otvoreno progla{avamo da mi nismo ni za kakvu krv, jer nam je svaka kap krvi radnog ~oveka isuvi{e draga i skupa. Mi ho}emo da izvojujemo pravo slobode i hleba za sve. Mi ne}emo da robovi postanu gospodari a gospodari robovi, ve} ho}emo da svaki ~ovek ima obezbe|enu egzistenciju pod jednakim uslovima da ho}e da radi. Kada budemo osvojili ta prava, ako neko poku{a da nam ih otme, mi }emo se hrabro odupreti i boriti da ih o~uvamo, pa neka se ta na{a borba naziva kako ho}e“. Jednom drugom prilikom istakao je: „Protiv nas je prosuto more la`i. Ka`u da smo pla}enici Moskve, a mi smo samo verni potomci Kara|or|a, Hajduk Veqka, Tanaska Raji}a i drugih koji su se borili za slobodu svoga naroda i koju borbu mi nastavqamo. Mi izjavqujemo da ne}emo dozvoliti da nam komanduje ni Rim, ni Berlin, ni Moskva“. Razgovaraju}i sa bugarskim studentima u ^a~ku, Doktor, pored ostalog, ka`e: „Moramo po}i sasvim drugim putem ako ne `elimo da se svet pretvori u jednu veliku ludnicu kakva je bila 1914. godine. Tu nije bilo pobednika i pobe|enih. Svi smo pobe|eni. Oslobodimo se okova, skinimo mr`wu sa o~iju, sagorimo sve stare otrcane pojmove koji nam zakre~avaju lobawe. Sve nam je zajedni~ko i pro{lost i nesre}e koje smo pre`iveli pogre{kom nekoliko qudi“. Namerno sam se osvrnuo na delovawe i zasluge Doktora, koji je snagom svoje li~nosti, jer su wegove, tada izgovorene, re~i dobile punu potvrdu u bliskom nastupaju}em vremenu, a nisu mnogo izgubile od aktuelnosti ni danas. 9 �Imaju}i sve ovo u vidu, nije nimalo slu~ajno {to je u na{em gradu ^a~ku 1934. godine, uvi|aju}i da nam preti opasnost od fa{izma, koji se razmahnuo u Evropi, po ugledu na Francusku, formiran Narodni front slobode, organizacija koja je okupqala slobodoqubive gra|ane. Antifa{isti~ko opredeqewe naroda i zahtev za pravedniju organizovanost u dru{tvu postaje u ~a~anskom kraju svojina ogromnog broja stanovnika, {to je manifestovano i prilikom sahrane dr Mi{ovi}a – na umrlici je pisalo: „U borbi za demokratiju, mir i hleb i slobodu pao je kao `rtva na{ drug i prijateq dr Dragi{a Mi{ovi}“. U potpisu – Akcioni odbor: Radni~ko socijalisti~ka grupacija, Demokratska stranka, Zemqoradni~ka stranka i Narodna radikalna stranka“. Na Doktorovoj sahrani u januaru 1939. godine bilo je oko 15.000 gra|ana iz raznih delova zemqe. Povorka je krenula u 10 sati ispred ^a~anske crkve, a na grobqe u ^a~ku su stigli oko 17 sati. Oglasilo se vi{e od 30 govornika. Na nadgrobnom spomeniku Doktoru, ~ije je podizawe finansirano dobrovoqnim prilozima, zapisano je: „Radni narod svome prvoborcu“. Jedino se tako mo`e shvatiti masovnost partizanskog pokreta u ~a~anskom kraju, pa nije ni malo slu~ajno nare|ewe dr Turnera, dr`avnog savetnika Tre}eg Rajha, na~elnika {taba Vojnog zapovednika za Srbiju, 22. juna 1941. godine Milanu A}imovi}u, u kome se, pored ostalog, ka`e: „Na osnovu zadwih ratnih doga|aja, molim da se odmah izvr{i prema ranijem sporazumu sa Vama hap{ewe svih vode}ih komunista... Na kraju `elim da Vam skrenem naro~itu pa`wu na varo{i: Ni{, Kragujevac, U`ice i ^a~ak“. Na osnovu ovog nare|ewa, izvr{eno je jedno od prvih streqawa u Srbiji, na igrali{tu FK „Borac“ 20. jula 1941. godine, 12 gra|ana me|u kojima je i jedna `ena. To opredeqewe stanovni{tva, a pogotovu `enske populacije, naro~ito se osvedo~ilo ogromnim naporom da se novembarskih dana 1941. spre~i po~etak bratoubila~kog rata, kako je pisalo na parolama i na proglasima koje su `ene pisale. Narodno jedinstvo, u `eqi da se nanese poraz okupatoru nizom akcija na podru~ju ~itavog ~a~anskog kraja, primoralo je nema~ku komandu ^a~ka da {tampa i rastura proglas u kome se ka`e: „Od danas pa do daqe naredbe ceo qubi}ki srez u odnosu prema okupatorskim vlastima nalazi se u iznimnom – opsadnom stawu, a op{tine Qubi}ska, Mili}eva~ka, Br|anska, Preqinska i Miokova~ka u ratnom stawu“. 10 �Na op{tem narodnom zboru kod Sokolane u ^a~ku sve politi~ke gra|anske partije ^a~ka govorima svojih predstavnika 18. novembra upu}uju apel, u kome se, pored ostalog, ka`e: „Narod ho}e da sam odlu~uje svojom sudbinom i da se wegove `eqe izvr{avaju i zahtevaju 1. – Da se ujedine sve borbene patriotske snage u op{tem ustanku protiv okupatora. Ovo jedinstvo mora biti ~vrsto, istinsko i iskreno, jer je i krvqu zape~a}eno protiv okupatora. 2. – Da {tabovi ustani~kih snaga odmah okrenu svoje odrede prema neprijatequ i na bazi zajedni~ke borbe i iskrene saradwe postave temeqe za izgradwu prave narodne vojske, jedinstvene, oslobodila~ke i slobodarske. 3. – Da se na bazi pune slobode i demokratije organizuje privremena narodna vlast, u op{tini, okrugu i na oslobo|enoj teritoriji uspostavi Sud, omogu}i slobodna trgovina i pomogne narodna privreda“. Posle Prve neprijateqske ofanzive i pada slobodne teritorije, U`i~ke Republike, u ~ijem sastavu je bio i ~a~anski kraj, od jednog od najbrojnijih partizanskih odreda Jugoslavije sa oko 3.000 boraca sa oru`jem povuklo se i ~inilo sastav Druge proleterske brigade samo 198 boraca (^a~anski bataqon). Nezapam}enom teroru sunarodnika ravnogoraca bili su izlo`eni borci ^a~anskog NOP odreda i svi oni koji su ma na kakav na~in u~estvovali u ustanku. Jednostavno, to je bilo vreme kada je ~ovekov `ivot bio najjeftiniji. Krajem 1942. poku{ano je da se Odred obnovi, ali, zbog terora koji je vladao na ovim prostorima, straha koji je postojao kod stanovni{tva i zime koja je bila na pragu, od te namere se odustalo. Ve} u februaru 1943. Odred je ponovo formiran, uglavnom od qudi koji su do tada ilegalno `iveli i u jednoj neravnopravnoj borbi 5. marta, u Ostri, od 25 boraca, koliko je Odred brojao, 14 je poginulo i dva pre`ivela su uhap{ena i streqana u logoru na Bawici. Nekoliko dana pre ovog doga|aja, u bunkeru u Vapi uhap{eni su ~lanovi Okru`nog komiteta KPJ za okrug ~a~anski. Odred je ponovo formiran, ali on nije vi{e bio velika vojna snaga, pa je krajem 1943. prikqu~en Prvoj {umadijskoj brigadi i napustio ~a~anski kraj. Kao {to se vidi, otpor fa{izmu i wegovim saradnicima na prostoru ~a~anskog kraja nikada nije prestao. On je satkan od pobeda i poraza, patwi i stradawa. Ali, sve ve}i teror koji je primewivan prema stanovni{tvu ~a~anskog kraja omogu}io je da narod postane – ODRED. Na spomeniku u Ostri stihovima pesnika 11 �Slavka Vukosavqevi}a osvedo~eno je: „Petog marta 1943 u borbi protiv 500 stotina neprijateqskih vojnika ovde je 14 poginulo i 11 pre`ivelih partizana potvr|ivalo istoriju Srbije, koja se nikad nije mirila sa ropstvom. I OVO ZNAJTE POTOMCI: U TOKU OSLOBODILA^KOG RATA 1941 – 1945 ^A^ANSKI PARTIZANSKI ODRED UMIRAO JE I RA\AO SE SVEDO^E]I DA JE SLOBODA GUBILA NEKE BITKE ALI NIKAD NIJE IZGUBILA RAT“. Jo{ dramati~niji podatak daje saop{tewe Prekog suda Drugog ravnogorskog korpusa od 25. avgusta 1944. godine, u kome se ka`e: „Zbog aktivne saradwe sa teroristi~kom grupom komunista, zbog organizovawa i {irewa usmene i pismene propagande protiv Jugoslovenske vojske u otaxbini, kao i zbog vrbovawa pripadnika ove vojske da se odmetnu i da pristupe grupi komunisti~kih terorista osu|eni su na smrt od strane Vojnog prekog suda ££ ravnogorskog korpusa i streqani su na dan 25 avgusta...“ Slede imena osam zemqoradnika, jednog radnika i dve doma}ice, od kojih je jedna imala devetoro dece. Svih 11 nisu streqani, ve} zaklani. Na kraju saop{tewa se ka`e: „Skre}e se pa`wa stanovni{tvu da }e se kazniti smr}u svako lice koje bude sara|ivalo sa teroristi~kom grupom komunista ili na ma koji drugi na~in RADILO PROTIV JUGOSLOVENSKE VOJSKE U OTAXBINI“. S obzirom da posle 1941. godine ^a~anski partizanski odred „Dr Dragi{a Mi{ovi}“ nije predstavqao iole zna~ajnu vojnu formaciju i da je krajem 1943. u{ao u sastav Prve {umadijske brigade, ravnogorci su se posebno ustremili na `ene. Tako su od neutvr|enog broja pripadnika NOP-a Nemci streqali, pored 497 mu{karaca i 18 `ena. Me|u 702 `rtve koje su usmrtili ravnogorci `ena je bilo 99. Za ~u|ewe je okrutnost ravnogoraca prema `enama, jer me|u 209 zaklanih bila je 61 `ena. Bestijalnost koju su ispoqavali prema ovim nesre}nicama neshvatqiva je zdravom razumu. Po pravilu, mla|im `enama prvo su oduzimali ~ast da bi im kasnije kasapili grudi; jednostavno su ih mrcvarili i klali. Ova okrutnost naro~ito je ispoqena 1943. godine posle dogovora komandanta korpusa sa komandantima brigada „da se uni{ti sa porodicama biv{ih partizana“. Me|u 4.642 pripadnika ^a~anskog NOP odreda „Dr Dragi{a Mi{ovi}“, koji su slobodi darivali svoje `ivote, bilo je 456 `ena, od kojih 161 nije bila udata. Dugi niz godina sara|ivao sam sa Radisavom Nedovi}em na obradi materijala NOB-e ~a~anskog kraja i uvek sam se ~udio od 12 �kuda kod tog ~oveka toliko osetqivosti i upornog tragawa za dokumentima da bi se svaki doga|aj i svaki pojam {to vernije istra`ili i objasnili. Divio sam se i divim wegovoj snazi da u poodmaklim godinama mesecima istra`uje u desetimana publikacija, u moru pro~itanih zapisa hroni~ara i naratora koji su bili svedoci tog veli~anstvenog vremena i generacija koje su se `rtvovale na oltaru slobode. Boqe nego mnogi drugi i pozvaniji od wega, i obrazovaniji, u poimawu vrednosti ratovawa. Zahvaquju}i wemu, ova na neki na~in jedinstvena publikacija otima od zaborava vreme u kome su `ene imale vidnu ulogu u odbrani najmilijih, slobode i ogwi{ta od zavojeva~a i od onih koji nisu hteli ili nisu mogli da shvate {ta za `enu kao sto`er porodice zna~i ponos izra`en slobodom i protkan materinstvom. Trude}i se da {to vernije prika`e i vreme i `ene kao aktere u tom mno{tvu razli~itosti u kojima su se nalazile i na{le, iz zapisa o wima zadivquju}e znala~ki je uspeo da oko wihovih karaktera satka pri~e dostojne divqewa. Mo`da ga je ponegde ponela emocija opisuju}i prevelike tragedije u kojima su se neke na{le, nagla{avaju}i wihov bol, ali ni trenutak nije potisnuo ni tragedije majke koja je izgubiv{i jednog sina ili k}erku izgubila sve. Od do sada objavqenih publikacija ili zapisima koji su, kao svedo~anstva deponovani u istorijskim arhivima ili drugim institucijama, posle ove kwige ne}e ostati samo neki statisti~ki broj, ve} primer za ugled potomcima i budu}im istra`iva~ima, svedo~anstvo da je srpski narod imao na stotine Jovanki Orleanki. Iako je na{ jezik bogat izrazima, neka mi je dopu{teno da u nedostatku pravih, ili mojom nemo}i da ih na|em da Nedovi}u odam priznawe, ne mogu da o}utim zahvalnost. Dragoqub – Dragan S. SUBOTI] 13 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Čačanski kraj u NOB 1941-1945.: žene borci i saradnici Subject The topic of the resource Narodnooslobodilačka borba Creator An entity primarily responsible for making the resource Radisav S. Nedović Source A related resource from which the described resource is derived web Publisher An entity responsible for making the resource available Okružni odbor SUBNOR-a; Opštinski odbori SUBNOR-a Čačka, Gornjeg Milanovca i Lučana Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2010 Rights Information about rights held in and over the resource Okružni odbor SUBNOR-a; Opštinski odbori SUBNOR-a Čačka, Gornjeg Milanovca i Lučana Language A language of the resource SRP Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 39-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 493 str. Narodnooslobodilačka borba NOB partizanke žene borci žene heroji https://afzarhiv.org/files/original/16881fe8ebdd4a569d619417977dbf7d.pdf a2343b7170f86817d01af92d6c46b24f PDF Text Text �HISTORIJSKI ARHIV U KARLOVCU �REPUBLIČKA KONFERENCIJA SSRN HRVATSKE KONFERENCIJA ZA DRUŠTVENI POLOŽAJ ŽENE I PORODICE, ZAGREB HISTORIJSKI ARHIV U KARLOVCU Redakcija LJERKA BEGIĆ, NEDA DRAKULIC, BEŠKA FRNTIĆ, KATICA MESAROŠ, MILICA POSAVEC, dr ĐURO ZATEZALO Odgovorni urednik Dr ĐURO ZATEZALO Štampa Štamparski zavod »Ognjen Priča« Zagreb �Desanka Stojić KARLOVAC, 1987. �Knjigu izdajemo u čast 50-godišnjice dolaska Josipa Bro^a Tita na čelo Komunističke partije Jugoslavije, 50-godišnjice osnivanja Komunističke partije Hrvatske i 45-godišnjice Prve zemaljski konferencije AFZ Jugoslavije Vrhovni komandant NOV i POJ Josip Broz Tito ��Predgovor Monografiju Prve ženske partizanske čete čitao sam s velikim interesom. Literarno i historijski u ovoj knjizi obrađene su, kao rijetko gdje, ondašnje prilike — geneza Ženske čete. Ovo štivo je satkano od ratnih događaja i bio grafskih podataka pripadnica Čete, ali i iz imena naših drugarica koje su, na teritoriju Like iz po kreta ličkih žena, emanirale Prvu žensku četu. Lika je bila strateško-politički prostor, gdje je naša Partija već davno prije rata ugradila Revoluciju, svoje ljude, svoje Ličane Oreškovića, Radu Končara i brojne druge... — svoju Marka Tako je i Prva ženska partizanska četa izrasla iz borbenog raspoloženja u Lici, kao rezultat revo lucionarnog poleta ličke omladine, služeći kao pu tokaz u formiranju ostalih ženskih četa, a knjiga o njoj je historijsko-politički vrijedna i danas, jer analizira psihologiju i osobenost žene u NOB-u, njene patnje, stradanja i vjeru u novo vrijeme. Da kažem još nešto: Ono što nam autorica daje u ovom spisu nije samo fotografija, dokumenta cija, historiografija i slično. To nije samo goli 7 �prilog historije Prve ženske partizanske čete — nabrajanje datuma, ljudi, zbivanja i drugo. Drugarica Stojić je dala u svom djelu široku panoramu na kojoj se razvijala naša revolucija, a koju su tamo, u ličkim krajevima, čvrsto uzele u ruke naše žene, majke, njihova djeca-muškarčići i djevojčice. Autorica nam ističe značenje možda najbolje ovim riječima: žene u NOB-u — »Omladinke Like odazvale su se pozivu Partije i SKOJ-a, spremne da pođu teškim, ali slavnim pu tovima borbe za slobodu i bolje sutra. Bile su svje sne da će svojim učešćem u prvim borbenim redo vima najviše pridonijeti i borbi za emancipaciju žena, za njihov bolji i pravedniji život.«. Vrijednost njenog pisanja jest baš to, kako su Tito — naša Partija i oslobodilački rat — udah nuli dušu Revolucije i digli na noge baš one koji su čekali svoje vrijeme. S literarne i estetske strane to je tekst izvan rednih dosega i emocija, da ne govorim o politič kim kriterijima. Sve je to autorica uspješno ispreplela. To, na ravno, može samo onaj tko zna i tko to nosi u srcu — samo taj može sve to predočiti mladim generacijama. A to je u ovoj knjizi najvrednije! U Zagrebu, 30. 10. 1986. Jakov BLAŽEVIĆ 8 �Uvod Osvještavanje i oslobađanje ličke žene teklo je uporedo s osuvremenjivanjem ličkog sela. Taj put bi se mogao okarakterizirati kao vrlo postepen. Sve do prvog svjetskog rata lička žena se bez pogovora brinula o djeci i kući, plela je i tkala, vezla. U doba velike ekonomske krize, kad muš karci masovno odlaze na rad u zapadne zemlje i rudnike Jugoslavije, žena se bavi i poljoprivred nim poslovima te uzgojem stoke. Kako je lička zemlja škrta, a onovremeno oruđe primitivno, ta ko su sitna gospodarstva u prosjeku bila na gra nici bijede i žena se morala nadljudski dovinjavati da bi prehranila mnoga dječja usta. Dakle, najelementarniji opstanak bila je velika briga ličkog stanovništva toga vremena, pa se ri jetko pohađala osnovna škola, jer su i djeca bila potrebna kao pripomoć u poljoprivredi i stočar stvu. Stoga je u Lici evidentiran ogroman posto tak nepismenog stanovništva, što su ga u većem dijelu sačinjavale djevojke i žene. Iako će se to stanje iz temelja promijeniti tek 9 �s NOB-om, začetak promjene je u periodu između dva rata. Nakon oktobarske revolucije i formira nja KPJ napredne ideje pomalo prodiru i u ličko selo. No, tek s osnivanjem partijskih i skojevskih organizacija dolazi do političkog buđenja ličkog sela. U tom periodu i žene se počinju zanimati za obrazovanje, djecu upisuju u škole, a one poha đaju razne analfabetske i domaćinske tečajeve. Sa sviješću da se zemlja može lakše i brže obra đivati interesiraju se za moderan način obrade, tako i za higijenske mjere, zdravlje i ishranu djece i odraslih. Sva ta saznanja usvajaju zajedno s ostalim pro gresivnim idejama i stavovima, s kojima ih upo znaje napredna omladina. Komunistički orijenti rani studenti, učitelji i srednjoškolci u tome im pomažu i opskrbljuju ih s progresivnom litera turom. Aktivnost članova KPJ i SKOJ-a bila je vrlo uticajna na području Like od 1936. godine nadalje. No, pošto je KPJ bila u ilegali, svoje djelovanje na mase provodila je preko legalne organizacije »Seljačko kolo« koje je formirano u okviru Sa mostalne demokratske stranke u svrhu prosvje ćivanja sela. Do 1938. godine, dakle, godinu dana od početka formiranja društva, osnovani su u mnogim selima Like ogranci »Seljačkog kola«, među kojima i ne koliko ogranaka s aktivnim ženskim omladinskim sekcijama. �Te su ženske sekcije radile u mnogim mjestima širom Like, kao na primjer: Babin Potok, Končarev Kraj, Trnavac, Turjanski, zerce, Visuć, Divoselo i drugdje. Čuić Krčevina, Je U nekim selima kotara Gospić, Perušić i Otočac, KPJ je na žensku omladinu djelovala preko organizacje »Seljačka sloga«. Ženske sekcije okupljale su iz dana u dan sve više članica u organiziranom političkom radu. pomoć u hrani Žene su vrlo predano sakupljale i odjeći za španske dobrovoljce, te zajedno s muškom omladinom održavale pri redbe revolucionarnog karaktera po okolnim se lima i gradovima, isticale crvene zastave povodom Prvog maja i proslave oktobarske revolucije. Na sastancima tih naprednih grupa čitala se na predna literatura socijalne tematike, kao i publi kacije: »Žena danas«, »Seljačka misao«, »Naša brazda«, »Ženski svijet« itd. Cilj ovih organizacija, pod uticajem Partije i SKOJ-a, bio je razvijanje bratstva i jedinstva, ši renje borbe protiv nacionalizma i šovinizma te upozoravanje na opasnost od fašizma i rata. Tako je Partija u neprekidnom političkom djelovanju među dane. masama vršila pripreme za predstojeće O radu ženskih sekcija iz sela Babin Potok i Končarev Kraj najbolje govore zapisnici Naranče Končar i pisma Lucije Borjan sa sastanaka sek cije, a koji su pohranjeni u arhivu Muzeja naroda i narodnosti Jugoslavije u Beogradu. 11 �Rad i omasovljenje ženskih sekcija dobij a na širini nakon Prve okružne konferencije KPH za Liku jula 1940. na Plitvicama, kao i nakon Pete zemaljske konferencije KPJ, održane oktobra 1940. u Zagrebu. Tom prilikom su određeni i pri marni zahtjevi u odnosu na žene, koji su ušli u Program KPJ, što su se naročito progresivno odrazili na rad i omasovljenje ženskih ličkih sek cija. Žene Like su u to vrijeme prolazile teško raz doblje, ali prvi puta se oslobađaju svih stega što su ih tradicijom stekle. To će dokazati u danima koji su upravo nadolazili, strašni dani okupacije i proglašenje tzv. Nezavisne Države Hrvatske, dani pokolja i stradanja. Taj period narod je doživio kao krajnje rasulo. Svakodnevne opasnosti, neredi, izgoni i pokolji ostavili su dubok trag u svakom čovjeku, a odrasli su uz to preživljavali i patnje djece. Strah, neiz vjesnost i nesigurnost čitala se s lica ljudi, jer su divljanja, teror i nasilja ustaša iz dana u dan po primala sve stravičnije razmjere. Narod je ostao sam u košmaru koji do tada nije poznavao, bez ičije zaštite i pomoći. No, nikako ne sasvim sam. Ubrzo je uslijedio Proglas KPJ i poziv na usta nak. Saznanje da se podiže ustanak pružilo je olakšanje i samopouzdanje masama. Muškarci se u velikom broju odazivaju i organiziraju u vojne jedinice, dok za žene još nije bilo mogućnosti zbog pomanjkanja oružja. 12 �U partizane su, odmah po dizanju ustanka, pri stizale mnoge omladinke i žene sa završenim sred njim medicinskim školama. Među prvima su bile: Slava Blažević, Desanka Marunić, Janja Hrženjak, Boja Tišma, Mica Žigić, Milica Šainović, dr Slava Očko i druge. One su dale veliki doprinos u orga nizaciji bolničkih tečajeva, prihvatilišta za ranje nike, ambulanti, kao i sanitetske službe u bolnici Bijeli potoci. Borbeni polet ličke omladine Nakon dizanja tičko previranje ustanka nastaje masovno poli kod ličke omladine. Ona je dala bezrezervnu podršku općenarodnom pokretu. Skojevke, antifašistkinje te omladinke iz predratnih ženskih sekcija mnogo su pridonijele da narod brže usvoji ciljeve NOB-a, kao i u raskrinkavanju politike okupatora i domaćih izdajica. Skojevke su organizirale omladinke i žene u radu na raznovrsnim zadacima: sakupljanju hra ne, obuće, odjeće, oružja i raznog drugog materi jala za potrebe prvih partizanskih jedinica. Orga nizirale su skloništa i prihvatilišta, opskrbljivale ranjenike. Skojevke su bile inicijatori u formira nju omladinskih radnih četa, koje su otimale lje tinu ispred neprijatelja, kopale rovove, dizale pruge i prenosile ranjenike. 13 �Koristio se svaki skup i sastanak da bi se popu larizirao NOB, pa tako i lička prela: »Drugarice, hajdemo na prelo Partizanim’ praviti odijelo . . . « Lička prela dobivaju pomalo drugi izgled. Nisu to više neozbiljni sastanci momaka i djevojaka u zabavne svrhe. Ozbiljna su vremena dala svoj pe čat i prelima. Djevojke pletu više nego prije. Pletu čarape, maje i rukavice .. . »To je za naše drugove partizane, što se pro bijaju šumama i planinama po snijegu za našu slobodu. Rade tako djevojke, rade žene, i starice rade. I pjesme su drukčije nego prije. Pomalo ne staju stare bećarske pjesme i niču nove o parti zanima i narodnoj borbi. To postaju svakodnevne teme razgovora na prelima i sastancima . . . « (Članak iz »Vjesnika« br. 9, od pros. 1941. god.) Mnoge su omladinke već u jesen 1941. inzistirale na uključenju u operativne jedinice, ali im iz opravdanih razloga to nije omogućeno. Tek počet kom 1941. godine pet djevojaka iz Bruvna, kotar Gračac odlazi u bataljon »Gavrilo Princip«, kas nije »Bićo Kesić« i to: Grozdana Krajnović, Sava Radaković, Zorka Japundžić, Sokica Pokrajac i Soka Kolundžić. Nešto ranije nekolicina djevo jaka stupila je i u bataljon »Marko Orešković«. 14 �Tako su i u ostale ličke odrede u 1941. godini dola zile omladinke. Među prvim djevojkama koje su se borile s puškom u ruci bila je poznata omla dinka Jela Končar iz Končareva Kraja, koja je kasnije, prilikom borbe na Tušiloviću, teško njena na bunkeru i od zadobijenih rana umrla. Već početkom 1942. nezaustavljiv je ra odaziv, kako muške tako i ženske ličke omladine, u par tizanske jedinice u kojima se kovalo borbeno je dinstvo srpske i hrvatske omladine, što je bila najbolja garancija naše pobjede. To put osuječenja planova okupatora je i bio jedini izdajničke politike vrhova građanskih stranaka, a narod se time spasio četničke kame i ustaškog noža. U to vrijeme štabovi NOP odreda i skojevska rukovodstva na terenu formiraju veći broj muš kih omladinskih četa, i s njima organiziraju vojno-političku obuku radi popune svojih jedinica s novim borcima iz redova omladine. »OMLADINSKI BORAC«, organ SMG za Hrvat sku, br. 3, juni 1942. godine, pod naslovom SKOJ KAO ORGANIZATOR OMLADINSKIH ČETA, is tiče slijedeće: »Da bi doprinio što više narodnooslobodilačkoj borbi i olakšao rad naših komandi, SKOJ je dao inicijativu za stvaranje omladinskih četa. SKOJ je izvršio mobilizaciju omladine za te čete i svr stao veliki broj omladine u njih. On je primio na sebe organizaciju smještaja i ishrane. Preduzeo je političko odgajanje i uniformiranje tih četa. 15 �Njegovi rukovodioci neumorno rade na političkom i kulturnom odgajanju omladine u duhu narodnooslobodilačke borbe .. .« U to vrijeme ženska je omladina sve energičnija u traženju da se odobri formiranje ženskih omla dinskih četa. Uvidjevši njen borbeni polet OK SKOJ-a daje inicijativu, pa je više dogovora o tome pitanju vođeno s OK KPH za Liku i ličkom grupom NOP odreda. Na OK SKOJ-a inzistirao je na čelu s Katom Pejnović. sprovođenju i Okružni inicijative odbor AFŽ-a Iako je, zbog opravdanih razloga, u prvo vri jeme bilo dosta otpora, borbeno je raspoloženje ženske ličke omladine prisililo vojno-političko ru kovodstvo Like da odobri formiranje ženskih omladinskih partizanskih četa. Odluka OK SKOJ-a za Liku Zbog takvog borbenog raspoloženja ženske omla dine Okružni komitet SKOJ-a, u suglasnosti s Okružnim komitetom KPH za Liku i Štabom Gru pe NOP odreda za Liku, na svom sastanku u selu Krbavici, polovinom juna 1942. godine, donosi odluku o formiranju PRVE ŽENSKE LIČKE PAR TIZANSKE ČETE. Skojevska rukovodstva na te renu preuzela su obavezu u prikupljanju kandi data za četu. U četu se javio daleko veći broj omladinki nego što 16 je četa mogla primiti. Omladinke Like oda �zvale su se pozivu Partije i SKOJ-a, spremne da pođu teškim, ali slavnim putevima borbe za slo bodu i bolje sutra. Bile su svjesne da će svojim učešćem u prvim borbenim redovima najviše pri donijeti i borbi za emancipaciju žena, za njihov bolji i pravedniji život. Zbog poteškoća u smještaju i bojazni kako će se ženska omladina snaći u prvim borbenim redo vima, u četu su primljene 74 omladinke i jedna žena. Nekolicina od primljenih bile su već u sa stavu partizanskih jedinica koje su ih uputile na vojno-političku obuku. Tako je 25. augusta 1942. u selu Trnavcu, neda leko Korenice, formirana PRVA ŽENSKA LIČKA PARTIZANSKA ĆETA. Koliko je poznato to je prva ženska vojna formacija u svijetu, do tada jedinstven primjer u NOP-u Jugoslavije. Nije slu čajno da je to ustaničko selo — Trnavac — bilo određeno za formiranje i domaćina obuke Prve ženske omladinske čete, jer je i ranije imalo svoju naprednu političku prošlost. Neposredno prije rata u njemu je formirana partijska i skojevska organizacija. One su politički djelovale na mase preko ogranka »Seljačkog za nadolazeće dane. kola« pripremajući ih Prva ženska četa bila je sastavljena pretežno od skojevki koje su u nju došle već idejno-politički orijentirane, jer su bile pod uticajem komunista — naprednih ljudi iz svoje bliže okoline. Za političkog komesara čete postavljena je Na- 2 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CETA 17 �ranča Končar, dotadašnji član Okružnog komi teta SKOJ-a za Liku, koja je prisustvovala i sjed nici Komiteta na kojoj je donesena odluka o for miranju čete. Po naredbi Štaba Grupe NOP od reda za Liku, Štab 2. NOP odreda uputio je na stavnike vanca, »Krbava« voda u iz do vojnoborbene tada zamjenika i vodnika bataljonu obuke — Đuru komandanta Iliju Vukmirovića, »Mičo Radakovič«, podučavanje partizanki. ske partizanske čete Rado- bataljona komandira za vojno Povodom formiranja Žen neprijateljska propaganda služila se najpogrdnijim klevetama i lažima, kako bi spriječila politički uticaj Ženske partizanske čete na masovni odlazak omladine u jedinice Narodnooslobodilačke vojske. Da bih potvrdila autentičnost formiranja, na stanka i brojnog stanja Prve ženske partizanske čete, poslužit ću se samo nekim dokumentima koji se čuvaju u Vojnoistorijskom institutu u Beo gradu. Tako u Operativnom izvještaju Štaba Gru pe NOP odreda za Liku od 6. septembra 1942. piše: »Pri 2. odredu obrazovana je 1. ženska četa, ali o organizaciji te čete, njenom brojnom stanju i ostalom nismo dobili nikakav izvještaj. Nare đeno je da se taj izvještaj što prije dortavi«. Me đutim, u napomeni istog dokumenta se već kaže: »Komandir čete je Đuro Radovanac, a politički komesar Naranča Končar. Sastav čete činile su omladinke koje su dobrovoljno stupile u parti zanske redove.« 18 �U izvještaju Grupe odreda za Liku upućenom Prvoj operativnoj zoni 12. septrembra 1942. na vodi se da je formirana Prva ženska omladinska četa na sektoru Ličke grupe i da u svom sastavu ima 75 partizanki. I u hronologiji oslobodilačke borbe naroda Ju goslavije 1941—1945 zapisano je da je 25. augusta 1942. u selu Trnavcu kod Korenice, po naređenju Štaba Grupe NOP odreda za Liku, formirana Prva ženska četa od 75 najborbenijih seljanki i učenica iz Like, te da je poslije vojno-političkog kursa četa rasformirana, a partizanke su raspoređene u bataljone 2. brigade Narodnooslobodilačke vojske Hrvatske. Vojno-politička obuka Četa je bila smještena u Osnovnoj školi sela Trnavca. Djevojke su spavale u zgradi koja je pri padala školi, a u kojoj je bilo dosta sijena. Do tog vremena selo Trnavac nije stradalo od nepri jatelja pa je bilo u mogućnosti da prihvati četu. Narodnooslobodilački odbor bio je stalno u kon taktu s četom, starajući se o redovitoj dopremi hrane i vode kada bi je ponestalo u školskom bu naru. Četa je već 24. augusta 1942. bila na okupu pa su u toku dana izvršene sve potrebne pripreme 2* 19 �oko smještaja i ishrane. Djevojke su bile unifor mirane u odijela skrojena od talijanskih ćebadi i obojenog domaćeg platna. Sve su imale kape partizanke s petokrakom zvijezdom. Bile su oši šane na mušku frizuru zbog lakšeg održavanja hi gijene. Njih nekoliko vrlo su teško podnijele skra ćivanje dugačkih pletenica. Bile su stare od 15 do 25 godina. Samo nekoliko njih bilo je iznad dva deset godina starosti. Sava Miljanović je bila je dina žena u četi. Prosjek starosti bio je 18 godina. Nakon izvršenih priprema slijedećeg dana, 25. augusta 1942. godine, otpočela je obuka s četom. Prije toga sastavljen je plan rada koji se u toku obuke dopunjavao. Izvršena je smotra i održan sastanak, a zatim je četa položila partizansku za kletvu. Izvršena je djelomična podjela rada u četi. Organizaciju nastave gađanja i naoružanja izvo dio je Đuro Radovanac, dok je Ilija Vukmirović bio zadužen za strojnu obuku. Naranča Končar je organizirala politički rad s djevojkama, dok su kulturno-prosvjetni rad preuzele su imale poneki razred gimnazije. O koliko drugarice koje provođenju vojne obuke s četom navodim ne podataka o kojima piše Đuro Radovanac na str. 532—536. u Zborniku 10 Historijskog ar hiva u Karlovcu. Odmah poslije ustajanja bila je obavezna fiskultura, zatim umivanje i doručak. Prije podne izvo dilo se strojno pravilo, a poslije podne nastava ga đanja, 20 naoružanja te politički i kulturno-prosvjet- �ni rad. Za izvođenje nastave raspolagalo se jed nom puškom, pištoljem i manevarskom bombom, tako da su se omladinke upoznale s glavnim ka rakteristikama svakoga ovog oružja. Iz nastave gađanja, kojoj je dat poseban prioritet s obzirom na njenu važnost, četa je upoznata s najosnovnijim elementima iz teorije gađanja kao što su nišanjenje i okidanje. U vojnoj obuci pošlo se od jedinačne obuke na taj način što su vodovi i desetine bili postrojeni u dvije vrste — okrenute licem jedna nasuprot drugoj, a zatim im je objašnjena i praktično poka zana svaka radnja iz strojnog pravila. Nakon to ga su omladinke jedna drugoj naizmjenično komandovale i izvršavale određene radnje. Ova jedinačna obuka trajala je pet do šest dana. Po završe noj prethodnoj obuci određeni su komandiri vo dova, politički delegati i desetari između druga rica iz sastava čete. U obzir su došle one koje su zapažene u bržem usvajanju vojne obuke i bile energičnije. Tako su za komandire vodova postav ljene: Sofija Drakulić, Danica Mirić i Milica Obradović, a za političke delegate vodova Nena Lazić, Desanka Stojić i Kata Radaković. Također su po stavljeni i desetari, koji po pitanju obuke nisu puno izostajali iza komandira vodova. Pošto je određen četni kadar, prešlo se na desetičnu obuku koja je trajala nešto duže zbog uvježbavanja slo ženijih borbenih radnji. Prelaskom na vodnu obuku uvježbavane su sve 21 �složenije borbene radnje. Ovom obukom uvježba vano je niz radnji koje su se mogle postaviti u raznim situacijama, bilo da ih se izvršava samo stalno ili u sastavu čete. Komandiri vodova su se izvanredno analizirali u svim tim situacijama. Brzo su donosili odluke i izdavali naređenja pra vom vojnom terminologijom, što svakako treba istaći. Bilo bi nepravedno ne istaći i desetare, koji su uspješno komandovali desetinama, jer od nji hovog uspješnog voda kao cjeline. rukovođenja zavisio je i uspjeh Prelaskom na četnu obuku pristupilo se uvjež bavanju još složenijih borbenih radnji s četom kao cjelinom. Na kraju se prešlo na taktičnu obu ku: četa u napadu i odbrani, nastupanju te odstu panju i drugo. Ivođena je vježba — jedan vod u odbrani, a dva voda u napadu. Ukoliko je dolazilo do izvjesnih propusta, vježba se uvijek ponavljala sve dotle dok se pravilo ne izvede tačno. Poslije svake praktične vježbe redovno je s četom odr žana analiza vježbe. Cilj je bio da se konstatiraju svi uočeni nedostaci i skrene na njih pažnja, kao i to da se istakne sve ono što je bilo dobro. Na ovim sastancima bilo je bučne diskusije s obzirom da je u četi postojalo takmičenje po vodovima i desetinama. Ta velika želja da se bude najbolji u vodu, odnosno četi, dovodila je du bučnih disku sija. Dežurstvo, kao i stražarska i požarna služba, besprijekorno su funkcionirali. Pri 22 izvođenju obuke potrebno je bilo do kraj �nosti biti pažljiv prema pojedinim osjetljivijim omladinkama. Vodilo se strogo računa o njiho vom ponosu i dostojanstvu. Bilo ih je sramežlji vih, posebno onda kada je trebalo da izvedu neku komandu, tako da se svaki neuspjeh u tome vrlo neprijatno odražavao na njih. Međutim, hladno krvnim i strpljivim radom uspjelo se da i ovaj nedostatak bude kod njih u dobroj mjeri otklo njen. S obzirom na kratkoću vremena, koje je dato za obuku, sve je učinjeno da se rad ne bi ometao, jer je svaki čas bio planiran i dragocjen za sa vlađivanje gradiva. Četa je uz vrlo naporan rad u potpunosti izvršila svoj zadatak. Bilo je sluča jeva da su neke drugarice uslijed dnevnog optere ćenja čak i u snu komandovale, što je bio dokaz dnevnih naprezanja. Iako je prioritet dat vojnoj obuci, nije zapo stavljen niti političko-kulturni te prosvjetni rad. Održavana su politička predavanja, iznošene in formacije o našoj zemlji i o svijetu. Redovno su dobivani dnevni izvještaji o borbama u Lici, kao i o borbama koje su se vodile u drugim dijelovima Jugoslavije. Politički rad je oganizirala Naranča Končar, politički komesar čete. Svaki slobodan čas korišten je za opismenjavanje, što je bilo za svaku pohvalu. Četa je izdavala zidne novine ko je su redovito izlazile s vrlo aktivnim sadržajem i s puno humora. Kako su gotovo sve omladinke bile skojevke 23 �1 — to je Naranča Končar, zajedno sa sekretarom skojevske organizacije održavala skojevske Desankom sastanke. Stojić, Na tim redovito sastanci ma se obično raspravljalo o radu i ponašanju, kako za vrijeme obuke, tako i van nje. Na dnev nom redu češće je bila tačka — kritika i samokri tika. Bilo je tu i tamo izvjesnog pretjerivanja u kritici, što se može objasniti velikom željom da se obuka što bolje savlada. Po završetku obuke, 26. septembra 1942. go dine, četa je predata Štabu Grupe NOP odreda za Liku u Šalamuniću, gdje se tada nalazio. On je četu uputio na raspored u 2. ličku udarnu brigidu, koja se trebala uskoro vratiti iz zapadne Like. Komandir čete Đuro Radovanac vratio se u svoj bataljon »Krbavu«, a s četom je ostala kome sar Naranča Končar i vodnik Ilija Vukmirović. Ratna štampa o Prvoj ženskoj omladinskoj četi Uvidjevši koliki moralno-politički uticaj vrši Prva ženska četa na mase, ratna partizanska štampa dala joj je veoma širok publicitet, a time povećala njen politički značaj u podizanju svijesti i borbe nog poleta. Tako je »Lički partizan« broj 5. od 1. IX 1942. godine, unutar naslova »PRVA SKOJ-a ZA LIKU, objavio slijedeće: 24 KONFERENCIJA �»LIČKI PARTIZAN« br. 5. od 1. 9. 1942. ... Naročito je očit rad omladine u našoj vojsci. U našim partizanskim bataljonima ima ponajviše omladinaca, koji su često vodnici, delegati, koman diri, komandanti i politički komesari. Uz to da 25 �nas je formirano oko 10 omladinskih četa i jedna omladinska kursu.« ženska četa, koja se već nalazi na Mjesec dana kasnije »Lički partizan« broj 6. od 1. X 1942. godine objavio je članak Mladena Berovića, dopisnika Agitpropa Okružnog komiteta KPH za Liku, pod naslovom »MOJ SUSRET PRVON ŽENSKOM OMLADINSKOM ČETOM«. SA Dopisnik vrlo impresivno opisuje prirodu i svo je dojmove o susretu sa ženskom omladinskom četom te, između ostalog, navodi: » . . . Ali to što sam nedavno doživio ostavilo je na mene neizbrisive utiske. Bio je krasan dan — makar je jesen. Jabuke i šljive ponovo su cvjetale . . . pravo bablje ljeto. Svuda vidim otkose sijena i stogove zrelog žita. Jata čvoraka — jesenjih vjesnika — lete po ob zorju kao crni oblaci gonjeni burom. Bacim pogled udesno na zelena polja i ugledam jednu dugu kolonu kako se kreće ritmički. Mislio sam to je sigurno neka nova omladinska četa par tizana tek formirana. Ali, najednom se zaori pjesma skih grla i zaleprša veselo i snažno: iz mladih »Drugarice, hajte u borbu s nama, jer sloboda neće doći sama! Drugarice, hajmo s drugovima, jer sloboda mila nam je svima!«. 26 žen �Pohrlim im u susret sav radostan da ću imati prilike razgovarati s našim prvim partizankama o kojima se već toliko mnogo govori. — Smrt fašizmu, drugarice! — Sloboda narodu! — zaori se gromko iz nji hovih mladih grla. Kažem političkom komesaru čete drugarici N. (Naranči) da sam iz Agitpropa, da bih rado govo rio s drugaricama. Nato pada komanda: — Četa voljno! Savi se oko mene kolo drugarica kao kita polj skog cvijeća. Plamte oči vatrom mladosti i borbe nosti, rumene se od sUnca preplanula lica. Sve svježe, mlade i snažne«. Tom prilikom dopisnik intervjuira 7 drugarica Prve ženske omladinske čete, koje su dale iskaze prožete poletom i vjerom u slobodu — svjesne da se ona samo borbom može izvojevati i da za nju žrtve nisu uzaludne. Četiri od sedam intervjuira nih nisu dočelake slobodu za koju su se zdušno borile, ali su zato njihovi iskazi ostali vjerna slika tog doba. Pri intervjuiran ju drugarica Ženske omladinske čete dopisnik se poslužio skraćenicama pa je sto ga potrebno dati objašnjenje s prema redoslijedu datih iskaza. Prvu je intervjuirao Drakulić punim Sofiju imenima, — Koku, vodnika Prvog voda u ženskoj četi: »Kako si ti stupila u omladinsku četu?«, pitam drugaricu K., »šta ti je dalo podstreka?« 27 �»Mržnja protiv okupatora i njegovih pomaga ča ustaša i četnika«, govorila je ona vrlo ozbiljno. »Nisam bila zadovoljna radom u pozadini, težila sam uvijek za borbom. I da bih dala oduška svom raspoloženju, hoću da se s puškom borim protiv porobljivača naše zemlje . ..«. Nakon toga razgovarao lundžić Bosiljkom-Lolom: je s partizankom Ko- »Pričaj nam ti, drugarice, o svom životu«, oslo vim partizanku B. »Drugovi i drugarice iz naše masovne organiza cije Saveza mlade generacije govorili su mi o na šoj svetoj narodnooslobodilačkoj borbi, o uzroci ma koji su doveli do nje. To je bila moja prva po litička škola. Ja sam se silno oduševila. Išla sam s drugovima u borbu. Čula sam kako im kugle fijuču oko glava. Zavoljela sam borbu i čim sam čula da se osniva Ženska omladinska četa prija vila sam se .. .« Tko ti je ostao kod kuće, jesu li ti sprečavali da ideš u partizane?« »Ne!« — klikne ona s ponosom. »Kod kuće imam majku, malu sestru i dva brata. Jedan od njih već se javio u partizane, a ima svega 16 go dina. Jedan mi je brat poginuo nedavno na Udbini. Vidjela sam ga mrtva.« »A kako narod u vašem kraju gleda na odlaže nje žena u partizane?« »Ko nije za borbu i za partizane, taj ne treba da živi! 28 �— Tako narod govori u našem kraju, a majka mi je rekla na rastanku: »Hajde, kćeri, ali dobro se drži. Blago meni što vas opremani tim putem, a ne kao ona Božica Jovu u četnike. Vi se borite s puškom, a ja ću raditi u pozadini...« »Pričaj mi ti, drugarice, nešto o sebi?«, obra tim se drugarici N. iz Mogorića. (Odnosi se na Nenu Lazić koja je poginula 14. XI 1942. u borbi kod Slunja). »Mržnja protiv okupatora i ustaša, a osobito četnika, izdajica srpskog naroda i saveznika ustaš kih koji su klali naš narod«, siječe ona riječima, a oči joj sijevaju. »Borba protiv njih to mi je da nas jedina želja . . . « »Kako se slažeš s drugaricama?« »Odlično! Volim ih više nego sestru. Ovo je ne ko posebno drugarstvo, drugačije Sve smo prožete jednom mišlju od — onog prije. težnjom za oslobođenje našeg naroda. Svima nam je ista sud bina. Svi naši životi pretopili su se u jedno tijelo i jednu dušu.« Potom je dopisnik razgovarao s Desankom Stojić, sekretarom SKOJ-evske organizacije Ženske omladinske čete: »Upravim zatim sela Jošana.« slična pitanja drugarici D. iz » . . . Potiče me na borbu prolivena krv nevinog naroda, svijest i mržnja protiv svih izdajica i krvoloka. Osjećam samo jednu želju da se borim. 29 �Mislim da ne bih bila dostojna da dočekam slo bodu, ako i ja ne bih nešto pridonijela«. Zatim je dopisnik razgovarao s Bosiljkom Marčetić. Partizanka M. povijeda: »Ja sam iz iz Zrmanje, kotar neoslobođenog kraja. Gračac, pri Okupator i četnici tamo vrše užasan teror nad našim naro dom. Nisam više mogla to gledati. Odmah sam stupila u našu Žensku omladinsku četu. Hoću da se borim protiv okupatora, ustaša i četnika koje osobito mrzim. Oni su mučili moju majku. I ja sam bila šest nedjelja u zatvoru kod četnika. Go vorila sam s popom Đujićem i rekla sam mu u oči da ga mrzim.« »Kako izgleda taj sramni izdajnik?« »Kao vrag sa četiri roga.« (Svi se od srca smi jemo). »A gdje se četnici nalaze?« »Na Otriću u žici.« »A što četnici rade u žici?« »Idu u pljačku. Samo piju, žderu i viču: Eviva Musolini!« »A tko je uz njih u vašem kraju?« »Samo kukavice!«, uzvikne s prezirom. »Misle da će ih spasiti fašistički avioni i topovi. Osjećam da bih se protiv njih borila i golih šaka. Nemam riječi da izrazim mržnju protiv njih.« Tu zastane stisnuvši šake. U nastavku slijedi razgovor s Milicom — Mi- 30 �kom Vejnović, koja je kao bataljonski rukovodi lac SKOJ-a poginula 25. maja 1944. prilikom de santa na Drvar. »Nastavljam razgovor Vrela, kotar Korenica. s partizankom M. iz sela Kako si se ti priključila četi?« »Brat mi je pričao o ciljevima borbe. On je bio ranjen u borbi. . . Kad su ustaše i okupator palili kuće i vršili pokolje, moje je srce kipjelo mržnjom i osvetom. Jedva sam dočekala ovaj čas. Nisam mogla dozvoliti da moje ja ostanem u podazini. ..« »Pitam je dalje: drugarice odlaze, a da Mlada si, je li ti žao poginuti?« »Kada sinovi i sestre sretne zemlje Rusije na hiljade ginu za svoju slobodu, i nije im žao, zašto da ja žalim svoj život? Strašnije je ostati rob ne go poginuti za slobodu svog naroda!«, kazala je u neodoljivom zanosu, a oči su joj plamtjele. Svoj intervju dopisnik završava razgovorom s Narančom Končar, komesarom Prve ženske omla dinske čete. »I na koncu razgovaram s drugaricom N. polit, komesarom čete.« »U naš kraj dolazio je Rade Končar. Njegov lik, njegove plamene riječi, sve me je to uzbuđivalo, otvaralo mi oči. Narod je dolazio da sluša Radu koji je dizao klonuli duh, hrabrio u teškim časo vima ustaških pokolja. Ja sam se odlučila za borbu. 31 �Kad kam god radila na terenu, znala sam da je taj rad vrlo važan, ali uvijek mi je bila želja da idem tamo gdje je opasnost, gdje je borba. Sma trala sam da ću svome narodu više pomoći ako se s puškom borim.« »Kako si zadovoljna sa svojim partizankama?« »Moral je visok. One hrabrošću i velikim požrtvovanjem snose sve teškoće. U četi ima najviše seljanki, zatim nekoliko in telektualki, većinom gimnazijalke. Na kursu osim učenja vojničkoj vještini učilo se također o cilje vima narodnooslobodilačke borbe, a drugarice ko je nisu znale ni čitati ni pisati prošle su analfabetski tečaj. Sve mi s nestrpljenjem očekujemo prvi okršaj s neprijateljem. To nam je vruća že lja. Vjerujem da ćemo opravdati povjerenje koje drugovi u nas polažu . . . « Oprostim se našim borbenim pozdravom. Četa kreće. Opet se ori pjesma: »Izdajice, jađena vam majka, Platit ćete Končara i Marka« ... Ulazak čete u sastav 2. ličke brigade Sjećam se dobro dana dolaska na mjesto formi ranja, augusta 1942. godine. Bio je lijep sunčan dan. Sa svih strana Like, puteljcima niz padine 32 �planinskih masiva, stizale su u Trnavac pjevajući djevojke u grupama. Prešle su uvale i jezera ka ko bi 25. augusta stigle na svoje prvo ratno zborište. Većina ih je bila ispod 20 godina starosti. Seljačke marame su zamijenile titovkama, napu stile školske klupe i svoja polja da bi na poziv Partije i SKOJ-a krenule u obranu zemlje. Bile su veoma mlade, osjetljive i prerano sazrele, jer su osjetile sav užas života pod tuđinskom okupa cijom, preživljavajući obiteljske tragedije u krva vim ustaškim, četničkim i talijanskim represali jama. Na mjesto formiranja došlo je mnogo više djevojaka nego što je četa, zbog ograničenog bro ja, mogla primiti. Mnoge su bez odobrenja napu stile skojevsku organizaciju, općinske i kotarske komitete i došle u Trnavac, pa su se plačući vra ćale kućama. Formiranje Ženske omladinske čete kod izvjes nog dijela naroda i boraca izazvalo je čuđenje i nevjericu. Zar bi žene mogle biti vojnici? To je oduvijek bio muški posao. Na pravo žene za bor bu teško se privikavala većina seljaka patrijar halno odgojenih. Po njima je žena trebala ostati u kući, uz djecu i da obavlja kućne i poljopri vredne poslove. Nakon formiranja položile su zakletvu i otpo čele s vojno-političkom obukom, jer ju je trebalo završiti u toku mjesec dana. Djevojke su ozbiljno shvatile borbenu obuku i vojnu disciplinu. Za to vrijeme su nam neprijateljski avioni bombardira- 3 PRVA ŽENSKA LICKA PART. ČETA 33 �njem i mitraljiranjem vježbe na terenu. Tako je došao i često kraj ometali obuke. nastavu Krenule smo i u Šalamunić na raspored u Štab Grupe NOP odre da za Liku. Tamo nam je rečeno da ćemo ući u sastav 2. ličke udarne brigade, koja se tada nala zila na borbenom zadatku u zapadnoj Lici. Četa se vratila u Trnavac da sačeka naredbu vojnog rukovodstva. Za to vrijeme vodnik Ilija Vukmirović izveo je s djevojkama u Trnavcu, kod brda Živulje, manevarsko gađanje iz puške. Tih dana održala se i ratna vježba s Drugom ženskom om ladinskom četom, koja je tada već bila formirana i nalazila se na obuci nedaleko od Trnavca u selu Turjanskom. Saznale smo da se 2. brigada vratila iz zapadne Like i da se nalazi na kratkom odmoru u okolnim selima Korenice. Međutim, od rukovodstva ne sti že nikakvo naređenje. Prolaze dani, nestrpljive smo. Saznajemo da kod nekih vojnih rukovodilaca postoji bojazan i kolebanje da možda nisu preuranili s tom odlukom — masovnim odlaskom žena u vojsku. To je za nas bio užasan šok i uvreda zbog nepovjerenja. Bilo nam je strašno. Kako se sada vratiti u svoja sela ošišane, da nam se ru gaju i podsmjehuju? Odlučile smo se dokazati, iako smo bile svjesne da neće biti lako i da je vojnički život težak, ali je potreba za borbom do oslobođenja bila jača od svega. 34 �Zahtijevamo od Korenicu u Štab komesara čete da nas vodi u 2. ličke brigade. Krećemo pu- teljcima preko Mrsinja i 13. oktobra stižemo u Korenicu. Komesar i vodnik odlaze u Štab bri gade na dogovor dok smo čekale u stroju. Minute su bile duge kao sat. Nervozne smo i napete zbog bojazni da nas brigada ne prihvati. Nakon pola sata komesar se vraća s Jakovom Blaževićem i komesarom brigade Pepom Babićem. Saopćava nam da je donesena odluka i da ulazimo u sastav 2. ličke udarne brigade. Odu ševljenju nema kraja. Zatim nam je govorio Jakov Blažević, sekretar OK KPH za Liku. Govori nam o teškoćama puta na koji smo krenule i kakve trebamo biti. U svom govoru izlaže sažeto ono najvažnije, jer za duži razgovor nije bilo vremena. Pažljivo slušamo sva ku njegovu riječ i dajemo obećanje da opravdati povjerenje koje nam je ukazala Partija i SKOJ. Pozdravljamo se borbenim pozdravom ćemo s dru gom Jakovom i krećemo u stroju za brigadom. Prolazimo kroz Korenicu i ostala sela. Ispraćaju nas brižne oči u kojima se vidi čuđenje i sažalje nje. Čule smo primjedbe: »Sve će izginuti, rano moja, i razboljeti se. Težak je vojnički život i za muškarce, a kamoli za ženu«. Istog dana u suton pristižemo ćiti, a brigadu sutradan na jezerima. krećemo na Tu Kordun ćemo na preno borbeni zadatak. 3* 35 �Đorđe J. Orlović u svojim sjećanjima piše: » . . . Pored ostale popune, na Plitvicama 13. ok tobra uveče, na prvom konaku marša za Kordun, u sastav četa...« brigade ušla je kompletna Prva ženska Druga lička brigada bila je sastavljena od se ljaka, s vrlo malo radnika i intelektualaca. Teško je u glavama nekih momaka prodiralo shvaćanje o ženi borcu s puškom u ruci. Smatrali su da je ženi mjesto u pozadini. Govorili su: »Samo će nam smetati«. Bilo je i iskrenog sažaljevanja da nećemo izdržati sve teškoće koje nas čekaju. Iz vjesnu podršku imale smo od rukovodećeg kadra, naročito političkog. Bodrile smo se uzajamno i čekale prve borbe. Trebalo se dokazati, a bilo je to teško i krvavo dokazivanje. Zbog masovnog odaziva ženske omladine u je dinice NOV, a po uzoru na Prvu žensku četu, u Lici su, od 10. septembra do 15. oktobra, formira ne još četiri ženske omladinske partizanske čete. Pokroviteljstvo i organizaciju četa preuzela su skojevska rukovodstva na terenu i štabovi ličkih NOP odreda, koji su u dogovoru sa Štabom NOP odreda za Liku obezbijedili nastavnike iz vojne obuke. Ćete su bile formirane isključivo na vojničkom principu — podijeljene na desetine i vodove. Duž nosti vodnika, delegata i desetara vršile su same omladinke. 36 �Druga ženska omladinska četa Ova četa je organizirana od djevojaka iz svih lič kih sela. Odluku o njenom formiranju donio je OK SKOJ-a i Štab Grupe NOP odreda za Liku. Ona je formirana od stotinu omladinki 10. sep tembra 1942. u selu Turjanskom. OK SKOJ-a za Liku uputio je za komesara čete Katu Bubalo, predratnu revolucionarku, stu denticu iz Beograda, a za komandira je postav ljen Luka Čanak. Nakon završene vojno-političke obuke počet kom decembra 1942. godine, po povratku 1. i 2. udarne brigade iz Banije, četa je rasformirana, a omladinke su raspoređene po brigadama 6. divizi je kao borci, bolničarke i vezisti. Komesar čete Kata Bubalo u svom pismu ob javljenom u listu »ŽENA U BORBI« broj 9. str. 14. i 15. od decembra 1942. godine, između osta log, izvještava: » . . . Kad smo došle u štab 6. divizije dobile smo raspored. Neka je otišla u vod za vezu, neke za bolničarke, a neke kao borci po brigadama. Drug komandir je raspoređivao i mi smo se do brovoljno javljale. Bilo je dosta muke pri odabi ranju za bolničarke, jer je svaka htjela da bude borac s puškom u ruci. Nas je sve vukla samo jedna želja i misao: dobiti pušku i tući se s ne prijateljem. Sve smo mi čule o našim drugarica- 37 �»ŽENA U BORBI« br. 9. od decembra 1942. 38 �39 �I ma iz Prve ženske čete. One su se pokazale kao dobri i neustrašivi borci. Mi treba da postanemo takve i još bolje, govorile smo Moramo dokazati svima da smo borimo kao i naši d r u g o v i . . . « među sobom. sposobne da se Ženska omladinska četa odreda „Velebit“ Štab 1. NOP odreda »Velebit« i KK SKOJ-a Gos pić, formirali su sa svog terena, 15. septembra 1942. u selu Zavode kod Pavlovca, Žensku omla dinsku četu od 40 omladinki. Za komesara čete postavljena je Anđa Obradović iz Divosela, a Štab NOP odreda »Velebit« uputio je za komandira Branka Rudića, u Bosni. koji je početkom 1944. poginuo Partizanski vjesnik »VELEBIT« od 7. septem bra 1942. objavio je članak VAŽNOST STVARA NJA PRVE OMLADINSKE ŽENSKE ČETE U LI CI, na teritoriju 1. ličkog se, između ostalog, navodi: NOP odreda u kome » . . . Stvaranje Prve ženske čete treba da poslu ži kao uzor i podstrek našim ženama i omladinkama za što prije organizovanje ženske čete na sek toru našeg 1. odreda . ..« Objava ovog članka u pomenutom listu tivno se odrazila na masovni odaziv ženske omla- 40 pozi �Partizanski vjesnik »VELEBIT« od 7. septembra 1942. 41 �dine, koja je uglavnom pristizala iz sela kotara Gospić. Nakon dvomjesečne obuke ova četa je polovi nom novembra 1942. godine, u začelju bataljona »Božidara Adžije« u sastavu 4. ličkog NOP od reda, krenula za Kordun i 18. novembra 1942. sti gla na Veljun. Nakon par dana četa je rasformira na, a djevojke su raspoređene po bataljonima i u četu za vezu 1. ličke udarne brigade, u čiji sa stav je ušao i 4. lički NOP odred. Omladinke ove čete pokazale su se kao neustrašivi borci na bor benom putu 6. proleterske divizije. Ženska omladinska četa 3. NOP odreda Štab 3. ličkog odreda i KK SKOJ-a D. Lapac for mirali su, 20. oktobra 1942. u selu Kestenovcu ne daleko Lapca, Žensku omladinsku četu od 76 omladinki. Četa je uglavnom organizirana s terena kotara D. Lapac, a nekolicina djevojaka je došla iz nekih sela kotara Gračac. Štab 3. NOP odreda uputio je za komesara če te Miću Medića, a za komandira Dušana Majstorovića. U to vrijeme list »PARTIZANSKA ZVIJEZDA« od septembra 1942. godine, broj 14., str. 12, unu tar naslova MEĐU NIMA izvještava: 42 DRUGARICAMA — PARTIZA �»Po ugledu na druge odredbe i naš odred for mirao je Žensku četu. One još nisu učestvovale u borbama. Vježbaju se u istom jem, u političkom izgrađivanju . . .« rukovanju oruž U dopisu KK SKOJ-a D. Lapac — OK SKOJ-u za Liku navodi se: « . . . R e d o v n o obilazimo i Žensku četu kojoj smo isto dali pomoć u ishrani i prikupljanju plah ta za šivanje odijela. Dostavljamo vam spisak Ženske čete, koji smo mi primili preko naše kancelarije, dočim se broj no stanje povećalo na 76 drugarica. SF — SN! Drugarskipozdrav Kotarski rukovodilac SKOJ-a S. Štikovac, v.r.« D. Lapac 5. X 1942. Nakon dvomjesečne vojnopolitičke je oko 10. decembra 1942. predata obuke četa na raspored Štabu 6. divizije u selu Omsici kod Gračaca. Tu je četa rasformirana, a omladinke su raspoređene po brigadama u jedinice veze i saniteta, a neke i za borce. Ženska omladinska četa 4. NOP odreda Prilikom napada Talijana na Kosinj, početkom oktobra 1942. godine, grupa djevojaka iz tog mje sta nosila je za bolnicu ranjenike 2."brigade i 4. 43 �ličkog NOP odreda. Spustivši se u Krbavsku do linu, ranjenike je preuzela bunićka omladina. Kako je borba još trajala, a narod izbjegao iz Kosinja, ove se djevojke nisu mogle vratiti u svoje rodno mjesto. Upućene su u selo Turjanski. Tu je po odluci OK SKOJ-a i 4. ličkog NOP odre da formirana Ženska četa. Sastavu čete u Turjanskom priključila se nekolicina omladinki iz Otoč ca, Škara i Brloga jer zbog ograničenog broja ni su mogle biti primljene u Drugu žensku omladin sku četu, koja se tada nalazila na obuci u istom selu. Četa od 40 omladinki formirana je 15. oktobra 1942. godine. Štab 4. ličkog odreda preuzeo je or ganizaciju čete i uputio nastavnike za vojnu obu ku. Dok se četa okupljala, dužnost komandira vr šio je Grga Lulić. S obzirom da je isti morao otići na drugu dužnost, Štab 4. NOP odreda uputio je za komandira čete Živka Vukmanovića iz bataljona »Božidar Adžija«. OK SKOJ-a za Liku posta vio je za komesara čete Mandu Hećimović (Kučišec) iz Perušića, člana KK SKOJ-a Perušić. U svom sjećanju komandir čete Živko Vukmanović, između ostalog, navodi: « . . . Pored obuke u izučavanju strojnih radnji: gađanja, stražarske službe i borbene obuke, dao sam inicijativno da drugarice u slobodno vrijeme i kad god postoje uslovi izučavaju Morzeovu az buku, jer je tada bilo u toku formiranje jedinica za vezu po brigadama, a predviđajući da će neka 44 �od djevojaka ići i u ove jedinice. Ova problema tika mi je bila dobro poznata jer sam to učio prije rata. Drugarica Manda je s četom izvodila političku nastavu (političke informacije), zidne novine i drugo. U stvari, ja sam se uglavnom bavio voj nom obukom, a Manda je rješavala sva druga pi tanja: oko reda, discipline, ponašanja i svih dru gih problema . . . « Nakon završene vojno-političke obuke četa je ušla u sastav 4. ličkog NOP odreda, s kojim je u začelju bataljona »Matija Gubec« krenula 15. novembra za Kordun i nakon nekoliko dana stigla na Veljun. Četa je do prve borbene akcije na Lovinac, Medak i Raduč, koncem decembra 1942. go dine, ostala u bataljonu »Matija Gubec«, a nakon toga omladinke su raspoređene po jedinicama 6. divizije. Prvo borbeno krštenje Dok su ostale ženske čete nastavile s obukom, Pr va četa se uključila u sastav 2. ličke udarne bri gade, te je na začelju njene kolone kretala za Kordun gdje je brigada upućena po borbenom za datku 1. operativne zone Hrvatske. Nakon neko liko dana napornog marša stižemo u Veljun gdje smo i prenoćili. Tu smo u vodovima raspoređene 45 �u bataljone i dobile nešto oružja. Napomenuli su nam da bombe ne smijemo ih sačuvamo za krajnji čas. upotrijebiti, već da Vjetar je s okolnih brežuljaka donosio miris paleža. Talijani harače po Kordunu — ubijaju, pa le i pljačkaju. Stiže naredba za pokret. Spuštamo se puteljcima prema Korani, preko koje se preba cujemo i nastavljamo kretanje u pravcu Poloja. Na pomolu su događaji koje još nismo doživjele. U sutonu se provlačimo kroz njive pokrivene bujadima ju. U i približujemo se neprijateljskom položa selu osvijetljenom od plamena zapaljenih kuća čuje se dreka Talijana, rika krava i kokoda kanje kokošiju. »Talijani se bezbrižno časte, prisjest će im gozba.«, reče jedan borac. Stiže kurir koji prenosi naređenje Štaba brigade o planu na pada. Noć je 17. oktobra 1942. pomalo spuštala svoja krila i zavila okolicu sela u mistični polumrak. U svakom od nas uzvitlala se još snažnije sva ona mržnja i bijes prema zlikovcima, koji su nanijeli nevinom narodu strahovite patnje i stradanja. Ne strpljivo čekamo čas kad ćemo najuriti te fašisti čke žabare, te »junake« nad nevinom djecom i že nama, da im pla+imo za sve ono što su učinili. Pala je naredba za juriš. Sručili smo se zajed no s drugovima na palikuće i ubice. Nastala je užasna pometnja — borba prsa o prsa. U trku hvatamo konjicu i skidamo oficire s konja. Oti mamo oružje i naoružavamo se, jer su mnoge ušle 46 �u borbu goloruke. S vremena na vrijeme dočeku jemo grupe pješadije, koja je bježala prema Perjasici. Hvatamo talijanske vojnike koji su se razbježali po šumi. Uspaničeni Talijani bježe u svoje vučje brloge — glavom bez obzira. Da bi se spasili, skrivaju se u krošnje hrastova, odakle ih skidamo. Kukaju: »Mia, mama, ima malo bambino!« Misle na svo ju djecu, a našu ubijaju i spaljuju u kućama. Partizanske ženske čete ne zaostaju iza svojih suboraca. Junačke primjere pokazuju: Bosiljka Lola Kulundžić, Zorka Gajić, Bosiljka Marčetić, Jeka Radaković, Nena Lazić, Anđa Serdar i druge. Mica Bjelobaba, vidjevši mrtvog brata koji je po ginuo na tenku, ubija talijanskog oficira na ko nju. No, gotovo se nijedna ne može posebno izdvo jiti. »Ne samo jedna, već sve drugarice bez razlike pokazale su u ovoj velikoj bici da su i vješte oruž ju i vrlo hrabre.«, navodi »Udarnik«, glasilo 2. partizanske udarne brigade. U osvit dana ukaza se stravična slika sela. Zga rišta, leševi djece, žena i staraca. Bolno je bilo slušati plač preživjelih, koji su izgubili svoje naj bliže. Svuda se osjetila zločinačka ruka neprija telja. No, u borbi je poginulo i dosta Talijana, koji su se, bježeći ispred naših, opskrbili kokošima opljačkanima od ubogog stanovništva. Oni koji su pogođeni pri bijegu čvrsto su umirući stisnuli ne- 47 �»UDARNIK« izdan povodom 3-godišnjice 2. brigade 6. proleterske divizije augusta 1945. 48 �4 PRVA 2ENSKA LICKA PART. ČETA 49 �suđenu hranu, pa se njivama pružao zaista čudan prizor: žive kokoši lepršaju iz ruku mrtvih crno košuljaša. Ne zove naš narod uzalud Talijane kokošarima. Narod Korduna u borcima je gledao oslobodi oce. Glasilo »ŽENA U BORBI« broj 9. od decem bra 1942. godine, pod naslovom KAKO SE BO RE LIČKE PARTIZANKE iznosi: »Narod odušev ljeno dočekuje partizane, koji su osvetili popa ljene kuće, stare bake grle naše partizanke. One su njihov ponos«. Prvo borbeno krštenje prošlo je neočekivano povoljno. Pohvaljene smo pred strojem. Priznato nam je da smo i mi pridonijele uspjehu brigade u polojskoj nevjerice. borbi. Raspršile su se sve sumnje i Tako je u listu »ŽENA U BORBI«, u novembar skom broju 7—8, u članku OMLADINKE U BOR BI, objavljeno: »Kad je organizirana Ženska omladinska četa, među mnogim drugovima, našim partizanima, vla dalo je mišljenje da će vojne jedinice omladinki biti samo neki prirepak i da drugarice neće biti u stanju podnijeti onaj napor koji od nas iziskuje naša partizanska borba. Drugaricama je bilo te ško naslutiti primjedbe, preko njih i dodavale: ali su strpljivo prelazile — Druže, vidjet ćemo! ... ... Sa sumnjom se gledalo na borbenu vješti nu drugarica, međutim, sve te sumnje su se da 50 �nas rasplinule kao laka ljetna jutarnja magla. Na še drugarice, naša Prva lička četa omladinki do bila je pravo vatreno krštenje, sa svim vrstama neprijateljskog oružja: konjicom, artiljerijom, tenkovima i avionima. Na našem putu kroz Kordun naša 2. partizan ska udarna brigada, u čijem je sastavu bila i četa omladinki, sukobila se s jakim neprijateljskim motorizovanim, te jakom tenkovskim neprijateljskom i pješačkim konjicom. snagama Fašistički okupator — palikuća spremio je jaku ofenzivu na oslobođeni dio Korduna u pravcu: Donje Dubra ve — Slunj i na svom putu sve je palio, ništio i pljačkao. Prisjelo mu je! U borbi koja se razvila mlade partizanke, zajedno sa svojim drugovima partizanima, neustrašivo su jurišale na neprija teljsku konjicu, kamione, pa čak i tenkove. Kao da su to davni, stari i iskusni borci, a ne mlade se ljanke koje su tek jučer prvi puta primile pušku u ruku«. O Prvoj ženskoj četi, kao i o njenoj akciji na Poloju, između ostalih, komentira i list »OMLA DINSKI BORAC«, broj 2, oktobra 1942. godine, ovim riječima: » . . . I njihova se najveća želja najzad ostvarila. SKOJ ih je mobilizirao i to njih 70 najborbenijih seljakinja, radnica i učenica iz čitave Like. Mobi lizirao ih je i poslao na vojno-politički kurs, koji je sam SKOJ pripremio i kojim je on uz pomoć vojnih stručnjaka rukovodio. 4* 51 �»ŽENA U BORBI« br. 7—8 od novembra 1942. 52 �53 �Svršivši vojno-politički kurs, omladinke su upu ćivane u okršaj. Dodijeljene su 2. ličkoj brigadi i ne sluteći ušle u borbu mnogo brže no što su i mislile. Neprijatelj je neočekivano nadirao prema Ko rani. Brigada je stupila u djelovanje i s njom 70 omladinki. To je bila jedna od najvećih bitaka ko je su do sada vodili hrvatski partizani. Omladin ke u streljačkom stroju sa svojom braćom odjed nom su se našle pred 7 neprijateljskih tenkova. Teren je bio dosta ravan. Nigdje se zakloniti od čeličnih mašina. Omladinke se nisu zbunile. Zajedno drugovima krenule su na juriš . . . sa svojim Bezbroj je primjera junaštva, samoprijegora i brzog snalaženja koje su pokazale omladinke Hr vatske u svojoj prvoj oružanoj borbi s okupato rom. Počevši od komandanata pa do komesara, svi se slažu da su omladinke sjajno položile ispit. »Idu u prethodnicu kao muškarci«, veli jedan vodnik. »Kod mene su čak bodrile neke drugove«, dodaje jedan politički komesar. Tako su omladinke osvjetlale obraz u velikoj bici kod Poloja i Perjasice. One imaju čast da su zajedno sa svojim drugovima izvojevale jednu od najvećih pobjeda Narodnooslobodilačke vojske u Hrvatskoj . . . « 54 �Dokazivanje u narednim borbama Ratni listovi sa svih strana naše zemlje Ženskoj četi poklonili su izuzetnu pažnju, naročito povo dom učešća u borbama na Kordunu i Baniji. »RIJEČ ŽENE«, glasilo AFŽ-a Korduna, okto bra 1942. godine, broj 3, u članku NAŠE BRIGA DE, o tome pitanju izvještava slijedeće: » . . . u borbama kod Perjasice i Tušilovića na ročito su se istakle drugarice Ličanke. U 2. brigadi ima oko 70 drugarica, a Perjasica je mnogima bi la prva akcija. Usprkos tome crne košulje su za pamtile ove naše junačke Ličanke . . .« U istom broju lista »RIJEČ ŽENE« objavljen je članak JUNAČKE LIČKE PARTIZANKE JURI ŠAJU NA TENK I ROVOVE, u kome se, između ostalog, navodi: »U borbama s talijanskim fašističkim okupato rom kod Gornjeg Poloja, gdje je zaplijenjen veliki ratni plijen, istakle su se naše hrabre partizanke. S drugovima, ne prezajući od smrti, nalijetale su u talijanske redove i jurišale na tenkove ... Fa šistički pljačkaši čudili su se poletu i hrabrosti ovih naših junakinja. Nakon završene akcije kod Perjasice naše bri gade krenule su dalje na put prema Tušiloviću. Neprijatelj se dobro utvrdio. Svuda bunkeri, bod ljikava žica. Ništa ne smeta. Juriš na bunkere. Ne prijatelj tuče iz topova, bacača mina. Sve se di- 55 �»OMLADINSKI BORAC« br. 7. od oktobra 1942. 56 �mi. Oganj i pakao. Ali, naši junački udarnici juri šaju na bunkere. Među njima su i drugarice. U jednom takvom jurišu na bunkere na Macutovom brdu jurišala je i Jela Končar iz Končareva Kra ja. Nije dočekala konačni uspjeh ove akcije .. .« Taj je članak objavljen kao posve identičan tekst i u listu »PRIMORKA« (Glasilo AFŽ-a Hrvat skog primorja, broj 1. decembra 1942. godine), a 0 borbenom poletu partizanki Prve ženske pisala je i »BORBA«, »VJESNIK« i drugi listovi. čete Borba na ustaško-domobranski garnizon na Tušiloviću iziskivala je mnogo napora i vještina, na ročito pri osvajanju bunkera na glavicama oko Tušilovića. To je bila druga borbena akcija partizan ki Prve ženske čete, koja se po složenosti i žestini razlikovala od prethodne borbe. I u ovom sukobu partizanke su pokazale zamašnu hrabrost, moral 1 vojničku disciplinu. Tako je i njihovom zaslu gom neprijateljsko uporište ubrzo osvojeno. Nakon oslobođenja Tušilovića 2. lička brigada se vraća prema Lici, pa 29/30. oktobra 1942. na pada ustaška uporišta na vanjskoj obrani Biha ća: Rakovicu, Jelov Klanac, Poljanak i Čatrnju. Tom prilikom na brdu iznad Čatrnje pogiba veli ka patriotkinja Zorka Gajić, prva poginula dje vojka naše čete. Njena smrt sve nas je snažno po tresla. Usprkos učestalim ustaškim napadima i teškom ranjavanju u obje noge neprestano se bra nila, ubivši u tom košmaru trojicu ustaša, a zad njim je metkom sebi oduzela život. 57 �»RIJEČ ŽENE« br. 3. od oktobra 1942. 58 �Borbe su se redale jedna za drugom: Ličko Pe trovo Selo, Željava, Lađevac, prvi pa drugi napad na Slunj — gdje pogiba druga partizanka Ženske čete, mlada gospićka gimnazijalka Nena Lazić. Omladinke se već bore kao iskusni borci. Svo 59 �jom borbenošću i nadalje pozitivno djeluju na po let i entuzijazam drugova. U listu »ŽENA U BORBI«, decembar 1942. go dine, broj 9, u okviru članka, KAKO SE BORE LIČKE PARTIZANKE, navodi se: » . . . Na Rakovici — ustaškom gnijezdu — že stoka borba. Drugarice partizanke se već bore kao stari borci,. .. U Petrovom Selu one se takmiče s najhrabri jim partizanima. Hvataju žive ustaše. Oslobađa se Petrovo Selo, Bihać, Vaganac, mje sto za mjestom. Svaka borba znači novi uspjeh naših partizanki . . .« U teškom vatrenom okršaju u Dvoru na Uni 27. XI 1942. ranjeno je šest partizanki Ženske čete.* Među ostalim izbačena je iz stroja i Bosiljka Marčetić, koja je oktobra 1943. poginula u selu Turovcu kao član Općinskog komiteta KP Otrić — Zr manja. Glasilo 6. divizije NOV Hrvatske »LIČKA DIVI ZIJA«, januara 1943. godine, broj 1, donosi još nekoliko primjera smjelosti iz redova Prve žen ske čete: » . . . Ranjena drugarica Petrović Bosiljka osta je i dalje kod svog teškog mitraljeza. Ona neće ni ranjena da ostavi svoje drugove i mitraljez .. . * U Dvoru na Uni ranjena je Naranča Končar, komesar Žen ske čete, Bosiljka Petrović, Mara Dukić, Milja Ugarak i teško ranjena Milica Obradović. 60 �»PRIMORKA« br. 1. Od decembra 1942. 61 �I Želja i ljubav ranjene drugarice Danice Mirić da bude u svojoj jedinici bila je toliko jaka da se vratila među svoje drugove ne dočekavši da pot puno ozdravi. . .« 62 ��Sin naše čete Teški su oblaci najavljivali kišu i sve više se spu štali na opustjelo kih jezera. selo Čatrnju nedaleko Plitvič U koloni po jedan, borac iza borca, svaki sa svo jim mislima i strepnjama, a opet jedinstveni, pri bližavamo se zadnjem zaseoku ovog sela, u kome smo noć ranije napali ustaški garnizon. Borba je prošla. Povlačimo se prema Plitvicama, ali pod uticajem neprijatelske vilno stanovništvo marcima. i propagande sklonilo se izbjeglo po je ci obližnjim šu- Tamna i prohladna oktobarska noć. Sve više nas zaogrće u svoj tmurni ogrtač. Samo u dalji ni, bit će da je zadnja kuća, zapaljena ustaškim bacačem mina, dogorijevao je plamen. (Spomen na protekle okršaje). Ali, ne samo to. Isprva u nevjerici, zatim sve jasnije čuli smo plač, upravo vrisku djeteta, što je dopirala iz kuće koja je do gorijevala. Odlučno sam istrčala iz kolone da bi spasila di jete, samo što brže jer su krici postojali sve gr čevitiji. »Pazi da to nije zasjeda!«, upozorio me vodnik. »To je kuća jednog ustaše.« No, ja sam već bila daleko, preletjevši uzbrdi cu do kuće i, u zadnji čas, dok su već lizaji vatre zahvaćali biljčić i robicu šestomjesečne bebe, iz- 64 �»BORBA« br. 28. od 25. novembra 1942. 5 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CETA 65 �vukoh je pred razjarenim požarom. Bilo je to mu ško dojenče od 6 mjeseci. Čim sam ga spasila, prestao je plakati. Još dugo me čvrsto držao svo jim malini ručicama iz bojazni da ga ne ostavim. Kad sam dostigla svoju četu, drugovi nisu zna li da li da se smiju ili negoduju. Mnogi su se pi tali što ću s djetetom i zaključili da ću četi za dati nemilu brigu. A zatim uslijediše šale: »Ima mo jednog više u brojnom stanju i trebovanju«, čulo se sa svih strana. »Ne treba ti puška, imaš dijete, pa kad oslobodimo Jugoslaviju, bit ćeš ko mandant djece«, reče mi jedan borac. »Kako će mo ga zvati?«, upita drugi. »Sin naše čete«, odgo vori vodnik. I tako ga prozvasmo SINOM ČETE. Sinu čete je išlo u prilog što smo tri dana imali slobodno, za vrijeme logorovanja na Plitvičkim jezerima. Tako smo svaki čas poklanjali njemu. No, sigurno da ga je smetala kiša koja je svako dnevno padala, a bili smo bez ikakvog zaklona pa je noću, pripijen uz mene ispod šatorskog krila, češće plakao. Tada sam i ja znala krišom zapla kati, ne samo nad njegovom već i nad sudbinom ostale djece koja su patila u ratu. Svi su borci nešto pridonijeli u »odgoju« Sina naše čete, za vrijeme njegovog čeličenja u parti zanima. Tako mu je u mom odsustvu vodnik sta vio oveći komad mesa u usta. Mali ga je isprva po kušao izbaciti, no meso mu se ipak spustilo du blje u grlo pa poče grcati. 66 �»Udavi mi dijete!«, jedva sam uspjela, sva ušpuhana od trčanja, progovoriti, izvlačeći mu ovče tinu iz usta. »Jesmo rekli da je Sin naše čete? Neka onda je de meso kao pravi, šta će mu vodurina!« i ne trepnuvši odgovori vodnik. Drugarice su mi u brizi oko dječačića najviše pomagale. Iz svojih torbi vadile su sve što su ima le da bi ga mogle u suho presvući. Kata Radaković i Danica Stojić zamjenjivale su me kad sam mo rala na stražu. Najveći problem bila je ishrana djeteta. Stalno ista juha iz vojničkog kazana izazivala mu je že lučane smetnje. Pred kraj logorovanja počeše se vršiti pripreme za napad na Ličko Petrovo Selo, a s time je došao krajnji čas da riješim problem djeteta. Jedina na da je bila četni kuhar, ali on mi odgovori: »Neću ja čuvati to kopilče«. Bilo je već kasno da ga nosim u Korenicu i go tovo u bezizlaznoj situaciji najednom ugledam jednog starca koji se preko Plitvica uputio prema Čatrnji. Tako je slučaj htio da sam mu pronašla djeda. Uz suze i plač djeteta rastala sam se sa Si nom čete. Nakon oslobođenja, kad se naša jedinica našla na Kordunu nedaleko Čatrnje, spremila sam se u posjet Sinu čete. Čim sam prišla kući, odmah sam spazila snažna i čila dječačića od tri godine, kako se u trku spušta niz stepenice i jurca dvorištem. �Pomislih: »To je, vjerojatno, taj koga sam u ok tobru 1942. čeličila na Plitvičkim jezerima.« Tada sam saznala koliko je ovaj slučaj pozitiv no djelovao na razvoj NOP-a i širenje bratstva i jedinstva u tom selu, kao i u okolici. Povratak za Liku Nakon borbi na Dvoru na Uni, početkom decem bra 1942. godine, 1. i 2. brigada se vraćaju za Li ku. U prolazu kroz lička sela borce je gledalo s poštovanjem i divljenjem ličko stanovništvo. A kako i ne bi. Svaki od nas ličnim primjerom po žrtvovanosti i predanosti ciljevima NOB-a bio je dostojan član svoje brigade. Tako su i stasite par tizanke Prve ženske čete posebno primljene jer se o njihovom entuzijazmu, disciplini i političkoj svijesti, naročito o neustrašivosti, već pročulo i pisalo u mnogim ratnim publikacijama. Omladina je na sastancima i radnim akcijama pjevala pje sme o Prvoj ženskoj četi. Nakon kratkog odmora slijedio je napad na ne prijateljska uporišta: Lovinac, Medak, Raduč, Ričice i Smokrić, 25. decembra 1942. Pored već is kazanih partizanki Prve ženske čete u navedenim borbama učestvovale su i pripadnice ostalih žen 68 �skih četa i pokazale se veoma hrabre, iako im je to bila prva borbena akcija. Nakon ovih okršaja, koji su na žalost nakon pe todnevnih napora završili povlačenjem naših sna ga, Druga brigada 6. ličke divizije prebacila se u okolicu Gračaca kako bi, u noći 14/15 januara 1943. godine, izvršila napad na ozloglašeno četničko-talijansko uporište u Gračacu i Đekić Gla vici. No, ova se borba ubrzo pokazala kobnom. Zbog dolaska velike neprijateljske pomoći i vre menskih nepogoda brigada je pretrpjela ogromne gubitke, naročito Udarni bataljon koji se probio u centar grada i opkoljen se branio iz podruma kuće oko koje se obruč sve više stezao. Tu pogiba neustrašiva partizanka Prve ženske čete Anka Kosanović, kao i Olga Lukić, odvažna djevojka Druge ženske čete. Na Đekić Glavici u bataljonu »Ognjen Priča«, jurišajući na četnički bunker, pogiba mlada dje vojka Zorka Dukić nedaleko od svog rodnog sela Deringaja. Vodena je stihija neprestano nadirala iz potoka i rječica noseći sve pred sobom povukla je u po nor teže ranjenike i nekoliko boraca. Partizanku Prve ženske čete Mariju Bogdanović bujica je iz bacila nedaleko sela Kijana, gdje su je seljaci pronašli premrzlu u nesvjesnom stanju. U toj ne izvjesnoj situaciji partizanke su davale moralni podtsrek borcima, što je naročito došlo do izra žaja u udarnom bataljonu, koji se u podrumu op- 69 �»LIČKA DIVIZIJA« br. 1. od januara 1943. 70 �71 �koljene kuće zadnjim snagama borio za opstanak. Tu se istakla neustrašiva partizanka Prve žen ske čete Anđa Serdar. Zamijenila je poginulog mitraljesca i kosila neprijateljske vojnike koji su ju rišali na dijelove Udarnog bataljona. I sve ostale su se, ne gubeći prisebnost, istakle u toj borbi, ukazujući pomoć ral — bodrile. ranjenicima, dizale borbeni mo Posljedice četvrte neprijateljske ofenzive Četvrta neprijateljska ofenziva nemilosrdno je ha rala po Lici, kao i po ostalim krajevima Jugosla vije, nanijevši velike gubitke slobodnom teritori ju. Po snijegu i hladnoći vodile su se oštre borbe sve do kraja februara 1943. Prodrijevši u unutraš njost Like neprijatelj je već po drugi puta popalio skoro sva ustanička sela, a civilno je stanovništvo pretrpjelo ogromne strahote. Braneći slobodnu teritoriju na svim položaji ma, borci su se nadljudski borili kako bi onemo gućili plan neprijateljskih jedinica. Danonoćno, u najvećoj ciči zimi, pružali su grčeviti otpor nepri jateljskim snagama, koje su sve više stezale obruč oko slobodne teritorije Like. U na 74 toj užasnoj situaciji s djecom i zavežljajima leđima narod je bježao kroz snježne namete, �sklanjajući se ispred neprijatelja u planinske ma sive Plješivice i Velebita. Kolone ispred Bosni, izbjeglica iz Korduna i njemačkih snaga, koje su preživljavale su strahovite Banije bježeći nadirale prema patnje i stra danja. Takvu tragičnu situaciju pogoršavala je epi demija pjegavog i trbušnog tifusa, koje su izbjeg lice prenosile na ličko stanovništvo. Iznemogli od gladi, hladnoće, napornog puta i tifusa, mnogi su svoje kosti ostavljali na stazama ličke vrleti. Epidemija tifusa nije mimoišla ni vojne jedini ce, a mnogi su zbog ranjavanja, smrzavanja i raz nih drugih bolesti izbačeni iz stroja. Smrt je bila naš svakodnevni pratilac. Tako je iz istih razloga u četvrtoj Ginulo se. neprijatelj skoj ofenzivi izbačeno iz stroja skoro polovica pri padnica Prve ženske partizanske čete. Na položaju Ljubova poginule su hrabre omladinke: Pera Klašnja i Milka Lukić, pomoćnik komesara čete, a na Vrpilima u povlačenju prema Korenici i Sladić Ivančević Dušanka. Mnoge su ranjene na položajima koje je držala brigada. Njih četiri: Milka Grković, Soka Ljubović, Danica Mirić i Milka Pokrajac su kao ranje nici prešle s Centralnom bolnicom ofenzive na Neretvi i Sutjesci, gdje su preboljele i tifus. U četvrtoj neprijateljskoj ofenzivi poginula je Marica Dešić, junakinja iz Brušana, pripadnica Omladinske čete odreda »Velebit«. Kobnog janu ara 1943. izložila se pogibelji štiteći odstupnicu �svoje jedinice. Opkoljena na brdu iznad Ličkih Osredaka ubila je četničkog mitraljesca i vodnika, a kako se nije mogla izvući, posljednji je metak sačuvala za sebe. »Drugovi, odstupajte, ja imam najviše municije, ja ću vas štititi dok se ne prebacite!« Tako je go vorila drugarica Marija iz Brušana svojim drugo vima u borbi s četničkim bandama na Dabinoj strani, piše list »ŽENA U BORBI«, broj 10—11, januar—februar 1943. Poslije četvrte neprijateljske ofenzive u inter vencijama naših jedinica aprila mjeseca 1943. na Perušičkoj kosi pogiba mlada visućka skojevka Dragica Cvjetičanin, a u napadu na Široku Kulu smiona omladinka Soka Priča i komesar Druge ženske čete velika patriotkinja Kata Bubalo. U borbama duž sjeverne Dalmacije ranjena je nekolicina djevojaka pa i Danica Tepavac na Mo krom Polju. Netom po oslobođenju poginula je u saobraćajnoj nesreći. U istoj borbi teško je ranje na Jeka Čanković, delegat voda, i na putu za bol nicu ubrzo umrla. „Nagari, neslani Jovane!“ U jeku četvrte neprijateljske ofenzive desio se je dan događaj koji se kao vic prepričavao do kraja rata. To je samo još jedan od dokaza da su naši borci imali duha i sklonosti za šalu, čak i kad je 76 �strašna zima ledila sve ispred sebe, a jedini je ogrjev bila paklenska vatra neprijateljskog oružja. Borac Sava Vranić uputio se s porukom Ko mande Prve čete prema Štabu bataljona »Ognjen Priča«. Od danonoćnog nespavanja, slabe ishrane i vidljivosti, posrtao je i upadao u namete kameni tog Ljubova. Neprobojna koprena ove februarske noći 1943. i snježni plašt urotili su se protiv Save. On je tek instinktivno kročio kroz bespuće i na mete. Da bi zaštitio glavu od hladnoće, na titovku je navukao pletenu kapu od domaće vune. Uza sve tegobe naredbu je izvršio. Vraćajući se u četu jak vjetar mu nanosi snježne pahuljice u oči, a studen ga već opijala. Pa ipak činilo se Sa vi da povratak nešto dugo traje. Upravo kad je to pomislio, ugleda improviziran bunker ozidan od kamena. Konačno je stigao. Brzo uđe da bi malo odahnuo i zaštitio se od hladnoće. Taman kada je htio pozdraviti prisutne, jedan će mu: »Jel’ ladno?« »Jest, bogami!«, odgovori Sava. U bunkeru su bila dva vojnika, mitraljezac i njegov pomoćnik. I oni su zbog hladnoće također zaštitili glavu vunenim kapama. »Ali ovdje je pu no toplije«, pomisli Sava, »samo da mi je nešto pregristi«. »Esi li gladan? Imamo kruva i slanine«, ponu di ga pomoćnik. »Esam, bogami kao vuk«, zadovoljno će Sava, a zatim malo promisli pa upita: »A odakle vam?« 77 �»ŽENA U BORBI« br. 10—11. januar-februar 1943. 78 �79 �»Donijeli nam malo prije«, odgovori mitralje- zac. Taman kad je halapljivo zagrizao podobar mad, zapuca s druge strane, našto će mitraljezac: »Al’ pucaju majku im njievu!« »Pucaju, pucaju, sunce im kalajisano!«, ko potvrdi Sava punih usta. No, ova dvojica ne sačekaše da Sava završi već zavikaše u glas: »Nagari, neslani Jovane!« Od ovih riječi Savu prođoše trnci. To je bila ustaška poštapalica pa mu je u trenu bilo jasno da je zabunom upao u ustaški brlog. Od šoka mu zastade usred grla onaj ustaški komad kruha i slanine. »Bjež!«, reče u sebi te se jednom rukom uhvati za zidić, a drugom, da bi dobio na zamahu, za prvo što mu je bilo pri ruci — povelik ranac pun municije. Tako je s najvećom snagom pogodio u suprotnom pravcu, no zbog traume zaboravio je ispustiti pozamašni teret municije. Dok mu je snježna pomrčina išla u prilog, grabio je prema položaju svoje čete ne ostavljajući se tereta, ko jeg je poput slijepog putnika teglio sa sobom. »Pa to je njijev!«, čuo je iznenađenog ustašu, dok ga je kiša metaka pratila po putu. Tako po praćen ustaškim rafalom izbio je na čuku gdje se nalazila Komanda njegove čete. »Na koga pucaju?«, upita komesar čete. »Na mene.«, zadihano odgovori Sava. »Kako na tebe?«, u čudu će komandir. 80 �»Bio sam u ustaškom rovu i divanio s njima«, reče Sava. »Ma ti si lud«, nadovezaše se ostali. Jedino je vodnik, koji ga je pažljivo promatrao, primijetio da Sava nosi i nešto što ne spada u njegovu ratnu spremu. Tako je ustaški ranac s municijom bio najbo lji dokaz da je Sava zaista doživio izuzetnu dogo dovštinu, tj. našavši se u teškom položaju, isko ristio ustašku neopreznost i iznenadivši ih uspio se izvući nepovrijeđen. Drugi dan se u bataljonu pročulo da je Sava za lutao u ustaški brlog gdje su ga lijepo počastili, a usput je od njih dopremio pun ranac municije. Od Like do Srbije Putujući za Bugojno u sastav 1. proleterskog kor pusa, 11—19. novembra 1943. godine, 6. ličku divi ziju zadesila je žestoka zima i vijavica, naročito na brdu Čemernici. To je bila hladnoća pri kojoj se krv ledi u žilama pa su i najjači znali pokleknu ti. Pod tim vrlo teškim uvjetima mislile smo na cilj koji nas čeka, nismo se prepustile ornami i snu te ni jedna od nas tu nije okončala svoj život. Kako se u to vrijeme formirala 35. divizija, za njeno popunjenje upućena je nekolicina partizan ki naše čete pa tako i Bosiljka — Lola Kolundžić i Soka Keča, koje su u njoj i poginule. 6 PRVA 2ENSKA LICKA PART. CETA 81 �»LIČKA ŽENA U BORBI« br. 14—15. maj-juni 1945. 82 �6* 83 ��85 �86 �Od broja ranjenih i oboljelih drugarica visoki je postotak ušao u sastav jedinica koje su operi rale na teritoriju Like, nastavljajući borbenim pu tem sve do oslobođenja, a neke su upućene na or ganizirani društveno-politički rad u pozadinu. 17. decembra 1943. bili smo na Šuicama. Već 7. januara 1944. kod Mrkonjić-Grada poginula je jed na od heroina naše čete Draga Končar. Kako je upala u njemačku zasjedu, zarobljena i zlostavlja na, Draga ipak svakim svojim činom daje otpor neprijatelju pokazujući izuzetnu snagu i patrioti zam. S velikim entuzijazmom borile smo se i u dr varskoj operaciji, gdje kao sekretar SKOJ-a bataljona »Marko Orešković« pogiba Milica Vejnović, a kao slušalac oficirske škole Danica Orlić. Tom prilikom su četiri drugarice naše čete teže ranje ne, a većina ih se u ovoj akciji posebno istakla. Tako je Mica Bjelobaba spasila sovjetskog voj nog izaslanika, dok je komesar Internog odjela bolnice 1. korpusa Jovanka Budisavljević, uz po moć bolničkog osoblja, izbavila sve ranjenike iz Drvara i prebacila na Mlinište. Obje su za te podvige odlikovane kao i Dragica Ninković, koja je mitraljezom iz ruku pogi nulog druga ubila nemali broj njemačkih pado branaca. Nešto kasnije, Koričani iznad 12. jula 1944. godine, u šumi Glamoča pogiba pomoćnik kome sara čete Ljuba Šainović. 87 �Džepne novine 88 �89 �Oko 20. jula 1944. godine 2. brigada, u sastavu 6. proleterske divizije, kreće s terena Blagoja na veliki marš za Srbiju. Taj forsirani marš preko rijeke Vrbasa, Rače, Bosne, Sutjeske, Pive, Tare i Lima te bosanskih i crnogorskih vrleti, nepresta no prati njemačka SS divizija »Princ Eugen«, a u stalnom je sukobu i s ostalim neprijateljskim jedinicama. Na ovom iscrpljujućem putu od Like preko Bo sne i Crne Gore, partizanke Prve ženske čete po nijele su se dostojanstveno i odvažno, kako bi svo jim primjerom dale podstrek ostalima. U nošenju oružja i svim ostalim zadacima ravnopravno su se izmjenjivale s drugovima, a noću umjesto od mora krpale su, šivale i prale odjeću borcima. Prelaskom 6. proleterske divizije za Srbiju i drugarice Ženske čete su se pokazale dosljednim sudionicima svih borbi koje su se vodile na tom teritoriju, posebno u teškoj borbi na Valjevu sep tembra 1944. Tu ginu dvije djevojke — Stojanka Matijević i Soka Medić, u nastojanju da pomognu ranjenim drugovima. Od Beograda do Zagreba U beogradskoj operaciji također su učestvovale partizanke Prve ženske čete, koje su iza sebe ima le teški borbeni put, a nerijetko i po nekoliko 90 �ranjavanja. Tada su već mnoge bile na rukovode ćim dužnostima kao delegati voda, komesari četa, omladinski i sanitetski rukovodioci. U to vrijeme gotovo su sve bile članovi KPJ i vrlo aktivne kao komunisti, pa su mnoge prisutne kao delegati na 1. partijskoj konferenciji 6. proleterske divizije u Šidu, 27. februara 1945. godine, o kojoj sam u svom ratnom dnevniku zapisala slijedeće: Konferenciju je otvorio sekretar divizijskog ko miteta Dane Ćuič i pozdravio prisutne članove CK KPJ: Edvarda Kardelja, Franca Leskošeka, Mijalka Todorovića — Plavog, kao i ostale počasne uz vanike i delegate. U uvodnom izlaganju sekretar divizijskog miteta Dane ćuić, između ostalog, je rekao: »Naša konferencija je sazvana da se ko analizira bilans našeg dosadašnjeg rada, te da se preispi taju nedostaci i propusti koji koče daljnji razvoj i da se donesu potrebni zaključci za budući po litički i vojnički razvoj naše divizije. Imenovani je predložio slijedeći dnevni red: 1. Politički referat — pol. komesar Nikica Pejnović, 2. Organizacioni referat — sekretar divizijskog komiteta Dane Ćuič 3. Vojnički referat — komandant divizije Đoko Jovanić 4. Pozdravni telegrami Nakon podnesenih referata, koje su delegati do bili umnožene, te diskusije delegata konferencije ♦ 91 �POLITDELEGAT MILKA POKRAJAC l x brošure »Žena vojnik«, izdanje Glavnog odbora AFŽ Hrvatske, 1945. g. Naš delegat kod straže pri Štabu 1. ud, brigade XXXV. divizije je drgarica Milka Pokrajac. Na prvi pogled ne čini se da je ta mirna i tiha drugarica prešla najteže golgote u historiji našega rata. Među prve drugarice, koje su riješile da puškom u ruci svete nebrojena stradanja našeg naroda, jest Milka. Ona je neustrašivi borac u bataljonu »Stojana Matica« u VI. diviziji. U IV. ofenzivi, za vrijeme najtežih borbi na Ljubovu, zadobiva ona dvadeset i sedam rana od bacača. Kao teškog ranjenika prebacuju je drugovi preko Bosne za Crnu Goru. Ona još i danas osjeća na sebi stradanja IV. i V. ofenzive. Sjeća se i stradanja naših ranjenika na Zelen-Gori, koji su ubijeni na najsvirepiji način. Ona se tada spasila pukim slučajem Nakon što su Milki zacijelile rane. vraća se u vojnu jedinicu. Ona je opet borac VII. divizije, gdje je ponovno ranjena u borbi kod Pljevlja. Za vrijeme liječenja u bolnici dobiva trbušni, zatim pjegavi tifus. Sve to preboljeva, i kad je zbog tih rana i bolesti bila poslana u pozadinu, Milka se suprotstavlja i odlučno traži da je povrate ü vojnu jedinicu. Ona je danas pri štabu I. udarne brigade XXXV. di vizije. Mi smo ponosni i gordi na drugaricu Milku, koja je spremna da I život da zi spas i dobrobit svoje domovine. Lalić Jovanka dopisnik I. udarne brigade XXXV. divizije XI. korpusa Politdelegat Milka Pokraj ac 92 �— uzeo je riječ član CK KPJ Edvard Kardelj, ko ji je, između ostalog, rekao: »Komunisti su inžinjeri boraca tj. vi komunisti 6. divizije snosite odgovornost za političko djelo vanje i vojničku spremnost u vašoj diviziji. Voj ničko i političko osposobljavanje boraca važno je iz dva razloga: 1. Oslobađanje naše zemlje od okupatora i do 2. maćih izdajica Osposobljavanje vojske koja će i poslije ra ta znati braniti tekovine NOB-a od napada neprijatelja, koji već sada pokušava rovariti u našoj zemlji.« Kardelj je u svom opširnom izlaganju govorio o vanjskoj vojnopolitičkoj situaciji, popularizaci ji organa narodne vlasti i narednim zadacima u oslobođenoj zemlji. U proboju sremskog fronta, 12. aprila 1945. gdje se neprijatelj strahovito borio pri izvlačenju svo jih snaga, poginule su naše posljednje tri omla dinke, tako reći u osvitu slobode. Jeka Radaković, Borka Rapaić i Anđa Serdar stradale su pri vrše nju dužnosti kao referenti Saniteta bataljona. 93 �Druže, drži vezu! Nakon proboja sremskog fronta desio se jedan slučaj, koji nas je bar za trenutak sve nasmijao. U noći između 18/19. aprila prolazili smo ob roncima Dilj-gore srvani umorom. Naše brigade su se upravo približavale Slavon skom Brodu, a iza njih su marširale prištapske jedinice, među kojima i saniteti brigada. Drugarica Neđa Obradović, bolničarka Saniteta 1. brigade, u jednom se trenu u mrkloj noći su dari s vojnikom ispred sebe. Misleći da je zaostao iz prethodne naše jedinice kroz polusan izdera se: »Druže, drži vezu!« Vojnik, kojemu je mogla jedino konture naslu titi, mamuran i iscrpljen odgovori: »Ja vol!« Drugarica Neđa, koja se do tada već posve raz budila, začuđena njegovim odgovorom, odbrusi: »Ma nisi ti samo vol, već i parip što ne držiš vezu!« Tek tada je Nijemac dobro čuo s kim razgova ra, a isto tako i jedinica kojoj je pripadao, pa se razbježaše glavom bez obzira na suprotnu stra nu od Saniteta, a pritom je i Sanitet shvatio o če mu se radi i nagodio što dalje od te njemačke je dinice. Drugi dan su borci saznali za strku na začelju, koja je nastala zbog toga što su Sanitet 1. brigade i njemačka pozadinska jedinica uvidjeli da ne pri 94 �padaju istom stroju, nakon što noć mirno hodali jedni za drugima. su skoro cijelu Nakon oslobođenja Slavonskog Broda naše su jedinice nastavile munjevito napredovanje prema Zagrebu. U žestokom sukobu na Čazmi nesvaki dašnju je hrabrost pokazala Mica Momčilović, ko ja je po ranjavanju komandira povela 2. četu bataljona »Ognjen Priča« u protunapad. Dana 9. maja 1945. dijelovi 6. proleterske divi zije s drugim jedinicama JNA ušli su u Zagreb. Izvršivši i zadnji zadatak okončan je dugačak i težak ratni put 6. proleterske divizije, a time i pripadnica Prve ženske omladinske partizanske čete. Od sedamdeset i pet djevojaka-boraca poginulo ih je dvadeset i tri, a rat su preživjele pedeset i dvije drugarice, koje su se po završetku oružane revolucije uklopile u životne tokove sredina u ko jima su se našle. Odmah su se aktivirale u društveno-političkom radu i ostale vjerne ideji za koju su se borile. Sad mi ostaje još jedino da zaključim, a ja bih se pri tome poslužila citatom iz predavanja OD AMAZONKE DO PARTIZANKE, našeg velikog pje snika i borca Vladimira Nazora (1. januar 1944. godine, Otočac): » . . . I mi se možemo ponositi što smo u ove te ške ali velike dane dali svijetu nov tip žene — že nu partizanku.« 95 �Prikaz borbi u kojima su ginule i ranjavane partizanke Prve ženske čete BORBA Tušilović, 24. 10. 1942. Rakovica — Čatrnja 29/30. 10. 1942. POGINULA — Zor ka Gajić RANJENA Mara Zorić Mica Momčilović Sofija Ugarković Mica Počuča Ličko Petrovo Selo 3. 11. 1942. — Dušanka Popović Prvi napad na Slunj 7. 11. 1942. — Danica Mirić Milica Čortan Nevenka Lazić — Drugi napad na Slunj 14. 11. 1942. Dvor na Uni 26/27. 11. 1942. Lovinac 25. 12. 1942. Bosiljka Marčetić Milica Obradoviđ Naranča Končar Bosiljka Petrović Mara Dukić Milja Ugarak — Milka Grković Danica Mirić Gračac 14/15. 1. 1943. Zorka Dukić Anka Kosanović Milica Čortan Dušanka Čuić Jelka Dozet Desanka Stojić 4. neprijateljska ofanziva januar-februar 1943. g. Milka Lukić Pera Klašnja Dušanka SladićIvančević Danica Mirić Soka Ljubović Milka Pokrajac Dragica Ninković Desanka Stojić 96 �Široka Kula 19/20. 4. 1943. Soka Priča Dragica Cvjetičanin — Na Gospić i okolicu i početak maja 1943. Mica Počuča Sofija Drakulić Vida Končar Milica Vejnović Sjeverna Dalmacija Jeka Čanković juni-august 1943. Mokro Polje, Dinara, Kijevo, Vrlika Jovanka Budisavljević Milica Čuić Zorka Grbić Danica Stojić Danica Tepavac Mutilić, početkom septembra 1943. Mileva Kovačević — Desanka Stojić Šuice 17. 12. 1943. Anđa Vukmirović Mrkonjić-Grad 7. 1. 1944. Draga Končar Desant na Drvar 25. 5. 1944. Danica Orlić Milica Vejnović Koričani, iznad Glamoča, 12. jula 1944. Ljuba Šainović -- Na rijeci Limu augusta 1944. — Jovanka Budisavljević Val j evo, polovinom septembra 1944. god. — Bosiljka Petrović Dušanka Popović Mica Počuča Mara Zorić Stojanka Matijević Soka Medić 7 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CETA 97 �Na sremskom frontu april 1945. Jeka Radaković Borka Rapaić Anđa Serdar Selo Turovac, Gračac, kao pol. radnik koncem oktobra 1943. Bosiljka Marčetić Dnopolje, kod D. Lapca, u 35. diviziji, oktobar 1944. g. kontuzovana Mica Delie Bosiljka — Lola Kolundžić Korita, kod Slunja, Soka Keča u 35. diviziji, marta 1945. MJESTO Kod Slunja, augusta 1945. POGINULA U SAOBRAĆAJNOJ NESREĆI Danica Tepavac -- UMRLA — Jesikovac, T. Korenica, u jesen 1946. god. -- Ljuba Žakula Apatin 16. 11. 1973. — Mileva Dmitrašinović Beograd 23. 12. 1985. — Đuro Radovanac 98 �STATISTIČKI PODACI 23 poginule u NOR-u 1 poginula nakon oslobođenja u saobraćajnoj nesreći 2 umrle poslije rata 27 ih je ranjeno, a neke su ranjene i po nekoliko puta 25 ih je preboljelo pjegavi i trbušni tifus 18 nosilaca »Partizanske spomenice 1941« 22 ratna vojna invalida 27 rezervnih vojnih starješina Nacionalni sastav: Sve Srpkinje Socijalni sastav: 71 seljanka i 4 đaka Memorijalni muzej Prve ženske partizanske čete Formiranje, postojanje i djelovanje isključivo žen ske vojne borbene formacije — jedinstven je pri mjer ne samo u jugoslavenskim, već i u inozem nim razmjerima pokreta otpora. Isto tako, obi ljem prikupljenog originalnog materijala i doku mentacije opravdava se postojanje i daljnje djelovanje Memori jalnog muzeja Prve ženske par tizanske čete, koji je otvoren septembra 1977. u selu Trnavcu na teritoriju Titove Korenice i kao takav pristupačan je široj javnosti. Velik je značaj spomenutog Muzeja kako u pogledu njegovanja i prenašanja borbenih tradi- 7* 99 �Zgrada Memori jalnog muzeja Prve ženske čete u Trnavcu kod Titove Korenice. cija na mlađe generacije, tako i zbog zahvalnosti ženama-borcima i zbog čuvanja uspomena na svi jetle likove drugarica poginulih u borbi za slobo du, bratstvo i jedinstvo. Navedene činjenice obavezuju naše društvo da ovaj dio povijesti i kulturne baštine prezentira javnosti i sačuva od zaborava, kako bi se na ovim tradicijama odgajale mlađe generacije. Borbeni put Prve ženske partizanske čete vjer no potvrđuje riječi druga Tita iz govora održanog na Prvoj zemaljskoj konferenciji AFŽ-a Jugoslavi je, decembra 1942. godine u Bosanskom Petrov cu, gdje je, između ostalog, rekao: » . . . Ja mogu kazati da su žene u toj borbi, po svom heroizmu, po svojoj izdržljivosti, bile i jesu u prvim redovima — i svim narodima Jugoslavije čini čast što imaju takve k ć e r i . . . « 100 �Ženska omladinska sekcija »Seljačkog kola« Babin Potok — Končarev Kraj, jula 1939. Polaznice djevojačkog domaćinskog tečaja na Plitvičkim jezerima, 1939. �Selo Krbavica u kojem je polovinom juna 1942. OK SKOJ-a donio odluku o formiranju Prve ženske omladinske partizanske čete. Dio panorame sela Trnavca u kojem je formirana Prva ženska četa. �Odbor AFŽ-a sela Divosela 1942. Žene nose borcima hranu na položaj. �Dovoz ranjenika u bolnicu Bijeli potoci u 4. neprijateljskoj ofanziva, februara 1942. Na slici ranjena Desa Stojić, delegat voda u bataljonu »Ognjen Priča«. Bolničarke bolnice Krbavica 1943. �Prenos ranjenika 2. brigade 6. ličke divizije sa Šuica (kod Kup resa) decembra 1943. Bataljon »Ognjen Priča« prelazi preko Tare 25. augusta 1944. �Medicinski bataljon 6. proleterske divizije po oslobođenju Beograda oktobra 1944. Prva partijska konferencija 6. proleterske divizije 27. februara 1945. godine u Šidu. �Sanitet 2. brigade 6. proleterske divizije marta 1945. u Malim Vašicama — sremski front. Transport ranjenika 2. brigade 6. proleterske divizije kod Zeline 7. maja 1945. u nastupanju jedinica u Zagreb. �Bataljon saniteta 6. proleterske divizije na dan oslobođenja Zagreba, 8. maja 1945. Sastanak referenata saniteta 2. brigade u Dubravi kod Zagreba, 2. maja 1945. �LIKOVI BORACA �Naranča (Petra) Končar-Rodić POLITIČKI KOMESAR ČETE Rođena je 1921. u Končarevom Kraju, Korenica, Hrvatska, kao prvo od osmoro djece Petra i So fije — Soke, rođene Čuić. Nakon osnovne škole živjela je s porodicom u selu baveći se, sve do po lovine 1941. godine, zemljoradnjom i domaćin stvom. Za obitelj Petra Končara, stolara, život je bio težak, kao i za većinu porodica u Končarevom Kra ju. Radilo se mnogo da bi se nekako preživjelo. Upravo zbog toga 1929. godine Petar odlazi na rad u Belgiju, da bi svojom zaradom olakšao život brojne porodice. Dolaskom u Belgiju uviđa težak položaj radničke klase i odmah se uključuje u rad sindikalnih radničkih organizacija. Tu je upo znao metode i oblike organizirane borbe radničke klase protiv izrabljivanja. Nakon povratka kući neumorno radi na podizanju političke svijesti lju di i propagira revolucionarne ideje. Naročitu je 111 �pažnju posvećivao radu s omladinom. Zbog svo je revolucionarne aktivnosti već je 1935. hapšen i zatvaran kao komunista. Godine 1937. u selu je formirana partijska organizacija. Usmjerena očevim odgojem Naranča se vrlo mlada politički aktivirala. Početkom 1938. godi ne postala je član SKOJ-a, a već sredinom 1940. član Partije. Pored drugih jom žena vanja do aktivnosti rukovodila je Sekci pri »Seljačkom kolu« od njenog osni početka 1941. Uz kulturno-prosvjetni rad, žene su se sistematski upoznavale s politič kom situacijom u zemlji i svijetu te pripremale za nadolazeću borbu protiv fašizma. Rezultat rada bio je masovni odaziv na poziv KPJ u NOB. takvog Naranča se u vrijeme ustanka nalazila u Drva ru, gdje je bila izabrana u Glavni odbor AFŽ-a za Drvarsku dolinu, a to je ujedno bio prvi odbor AFŽ-a u Jugoslaviji. Krajem septembra 1941. vra tila se u Liku, u svoje rodno mjesto. U oktobru iste godine postala je član Okružnog komiteta SKOJ-a za Liku, a bila je i sekretar Općinskog ko miteta SKOJ-a za Korenicu. Odlukom Okružnog komiteta SKOJ-a za Liku ona preuzima dužnost komesara Prve ženske om ladinske čete, koja je formirana 25. augusta 1942. u selu Trnavcu. Ulaskom te čete u sastav 2. ličke udarne brigade, raspoređena je na dužnost zamje nika političkog komesara 2. čete bataljona »Og njen Priča«. Prilikom borbe u Dvoru na Uni, 27. 112 �novembra 1942. godine, ranjena je i otpremljena na liječenje u bolnicu na Bijele potoke. Nakon izlaska iz bolnice bila je sekretar Općin skog komiteta Komunističke partije Plitvički Ljeskovac i član biroa KPH za Korenicu. Početkom 1944. odlazi u sjevernu preuzima KPH u dužnost Koprivnici, Hrvatsku sekretara Kotarskog a iste krajem godine i komiteta prelazi na dužnost u Glavni štab Hrvatske gdje ostaje do oslobođenja. Od juna mjeseca 1945. do početka 1963. radila je u Centralnom komitetu SR Hrvatske, a nakon toga nastavila je rad u Gradskoj skupštini Zagre ba. S tog radnog mjesta otišla je u mirovinu 1974. godine. Uz svoje radne i društvene obaveze, te obaveze majke koja je odgojila dvoje djece, stekla je i vi soko stručno obrazovanje. Ostala je aktivan društveno-politički radnik vr šeći razne dužnosti, počevši od mjesnih do savez nih organa. Član je Savjeta SRH. Po činu je kapetan I klase. Ratni je vojni invalid 60 posto. Nosilac je »Partizanske spomenice i više ratnih i mirnodopskih odlikovanja. 8 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CETA 1941.« kao 113 �Sofija (Bogdana) Drakulić-Bogojević KOMANDIR 1. VODA Rođena je 1925. u selu Rijeka, Korenica, u zanatlijskoj porodici od oca Bogdana i majke Drage. Otac je bio pekar, a majka domaćica. Osnovnu školu i četiri razreda gimnazije završila je u Korenici. Rat ju je zatekao u petom razredu gimna zije u Gospiću. Nakon okupacije zemlje vratila se roditeljima u Korenicu. Oca su joj ubile ustaše pa je majka s djecom otišla u selo Rijeku. Tamo su imali kuću i nešto zemlje. Pekarsku radnju njenog oca uzeli su Talijani i ona im je služila za kuhinju, a magazan za municiju. Čitava njena obitelj učestvovala je u NOP-u, a troje starijih nosioci su »Partizanske spomenice 1941«. Od prvih dana ustanka Sofija aktivno radi za NOP, zajedno sa starijom sestrom Milicom ko ja je poginula krajem 1943. kao borac 13. divizije. Njih su dvije bile partizanski kuriri i prikupljale su informacije o namjerama i kretanju neprijate lja u Korenici i okolini. Nabavljale su sanitetski materijal za partizanske bolnice. U jesen 1941. smjelo su izvele pravi podvig. Naočigled Talijana i ustaša odvele su liječnika da previje ranjene par tizane, koji su rane zadobili u borbama na Ljeskovcu i Plitvičkim jezerima, a teško ranjenog bor ca dovele su na liječenje u bolnicu. Uzimale su neprijatelju oružje i municiju te otpremale parti- 114 �zaskim jedinicama. Jednog dana dobile su zadatak da u talijanskom garnizonu rasture letke štampa ne u Drvaru. Nakon obavljenog zadatka krenule su iz grada, ali su ih neprijatelji stigli i uhvatili na cesti. Starija sestra odvedena je u logor, a So fija kao maloljetna stavljena je u kućni pritvor. U novembru 1941. uspijeva pobjeći pa su je drugovi sklonili u selo Krbavicu, gdje je nastavila da aktiv no radi u omladinskoj organizaciji. 25. augusta 1942. godine postala je borac Prve ženske omladinske čete. Nakon vojno-političke obuke raspoređena je u bataljon »Stojan Matić« 2. ličke udarne brigade. Osam mjeseci kasnije pre šla je na rad u kulturno-prosvjetnu ekipu 6. ličke divizije i tu ostaje sve do prelaska divizije u Sr biju. Tada je završila sanitetski tečaj i bila raspo ređena u protukolski artiljerijski divizion za za mjenika referenta saniteta. Po proboju sremskog fronta odlazi u bolnicu teških ranjenika kao se stra instrumentarka u operacionoj sali. Demobili zirana je s dužnosti komesara niže sanitetske ško le 1. armije u činu potporučnika. Član KPJ postala je u bataljonu »Stojan Matić« novembra 1942. Nakon demobilizacije radila je u Ministarstvu unutrašnjih poslova SFRJ u Beogradu. Bila je se kretar partijske organizacije svog odjeljenja, a završila je i tečaj partijske izgradnje. Kao dobro voljac učestvovala je na izgradnji Omladinske pru ge Šamac—Sarajevo i bila udarnik. 8 * 115 �Naranča Končar Rodić Sofija Drakulić Bogojević Nevenka Lazić Nena Danica Mirić 116 �Radila je u redakciji pionirske štampe kod Branka Čopića, a kasnije u Ministarstvu građevi na FNRJ. Godine 1949. iz porodičnih razloga vraća se u SR Hrvatsku i do 1956. godine radi u Općinskom i Kotarskom narodnom odboru u Titovoj Korenici, a zatim prelazi u Zagreb gdje radi u Narodnom odboru općine Trnje. Penzionirana je 1963. go dine. Sama je odgojila svoja dva sina. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom zaslu ga za narod i Ordenom bratstva i jedinstva. Nevenka Nena (Save) Lazić POLITIČKI DELEGAT 1. VODA U ličkom obitelji selu rođena Mogoriću je 1925. u višečlanoj Nevenka — trgovačkoj Nena Lazić. Bilo ih je osmero djece — četiri brata i četiri se stre. Dugogodišnjim mukotrpnim radom i odrica njem roditelji su im omogućili osnovno obrazova nje u rodnom selu. Troje djece — Nena, Anka i Dušan, (sve troje su poginuli kao borci u NOR-u), iako pod vrlo teškim uslovima školovanja djece u staroj Jugoslaviji, nastavili su srednju školu u Go spiću, dok je najstariji sin Mile učio zanat u Ba natu. Djeca su rasla u skladnoj obiteljskoj atmo sferi, a od djetinjstva i rane mladosti odgajana su u rodoljublju i patriotizmu. 117 �Nevenka Lazić je već u gimnazijskim klupama stekla prve spoznaje o revolucionarnom radnič kom i omladinskom pokretu. Voljela je mnogo či tati što joj je omogućilo širinu pogleda na svijet, kao i saznanje da kroz život treba ići s idealima i za njih ako treba i poginuti. Nije mogla ostati po strani, uključila se u naprednu grupu srednjo školske omladine. Sudjeluje u akcijama koje je pod rukovodstvom Komunističke partije i kroz legalne forme organizirala napredna omladina. Tada se, iako mlada, idejno-politički formirala u odlučnog borca protiv vladajućeg reakcionarnog režima. Aprila 1941. prekida gimnaziju u petom razre du i odmah nakon proglašenja tzv. Nezavisne Dr žave Hrvatske bježi sa sestrom Ankom i bratom Dušanom, koji su također pripadali naprednom omladinskom pokretu, u svoje rodno selo. U nji hovu kuću zalazili su članovi Okružnog i Kotar skog komiteta, članovi Komunističke partije i na predno orijentirani ljudi iz sela, po čijem se zadat ku u nekoliko navrata ilegalno prebacivala u Go spić, prenoseći razne obavijesti i poruke, a u po vratku donoseći sanitetski materijal u Mogorić. Nakon dizanja ustanka s velikim se žarom uključila u rad i zadatke omladinske organizacije u selu. Sudjeluje u organizaciji sabirnih i radnih akcija, pomaže u pisanju i umnožavanju radio-vijesti, koje prenosi po okolnim selima. Posebno se 118 isticala na organiziranju kulturno-prosvjetnog �rada u selu. Zbog svoje izuzetne aktivnosti, no vembra 1941. godine, primljena je u skojevsku or ganizaciju. Cijela njena obitelj učestvovala je Otac Sava jedan je od organizatora u NOR-u. ustanka u Mogoriću i borac s puškom u ruci od 1941. Četve ro starijih stupili su u jedinice NOV 1942. godine, dok je majka Soka s mlađom djecom radila za NOP u pozadini. U aprilu 1942. prilikom napada Talijana i četni ka Nena je učestvovala u obrani Mogorića. Nosi la je partizanima hranu na položaj i javljala po datke o kretanju neprijatelja. O tome je razgovarala s dopisnikom Agitpropa OK KP za Liku, prilikom njegovog susreta sa Žen skom četom septembra 1942. g: »Jesu li tebi dopustili roditelji da ideš u voj sku?« » . . . I još kako! Ta svi su moji u partizanima. Otac i brat ovdje, a drugi brat u Srbiji. Ja sam već bila u borbi kada su Talijani napali Mogorić. Čet nici su vodili preko sedam hiljada Talijana, ali naši hrabri partizani su ih raspršili. Neobično sam se radovala kad sam čula da je poginulo mno go talijanskih oficira. Ja sam tada našim donosi la hranu na položaj i javljala im vijesti o kretanju neprijatelja . . .« (Moj susret s Prvom ženskom omladinskom četom, »Lički partizan«, broj 6) Nena se nije zadovoljila radom u pozadini, već se, nakon obavijesti o odluci OK SKOJ-a za Liku, 119 �dobrovoljno četu. Na dolazi te je javila u Prvu žensku omladinsku vojno-političkoj obuci u Trnavcu posebno do izražaja njena skromnost i drugarstvo izuzetna sposobnost poticaja za akciju. Vrlo aktivna u političkom i kulturno-prosvjetnom životu čete. Organizira izdavanje četnih zidnih no vina, tečaj nepismenih, kojima u slobodno vrije me nesebično pomaže pri učenju. Također se za laže i u savladavanju vojne nastave. Aktivnost u kulturno-prosvjetnom radu nastav lja i u bataljonu »Stojan Matić«, u koji je raspo ređena nakon uključenja Prve ženske omladinske čete u sastav 2. ličke udarne brigade. Vrlo je za paženo i njeno političko djelovanje među borci ma, a i među narodom, prilikom prolaska jedini ca kroz sela. Ne izostaje ni u izvršenju borbenih zadataka. U prvoj borbenoj akciji, prilikom suko ba s talijanskim okupatorom na Polo ju kod Per jasice 17. 10. 1942. godine, izvukla je s poprišta borbe teško ranjenog zamjenika komandanta 2. udarne brigade Lazu Radakovića, previla ga i ot premila u bolnicu. U daljnjim borbama svog bataljona na Tušiloviću, Rakovici, Ličkom Petrovom Selu, Željavi, Vagancu i prvom napadu na Slunj, stalno je u prvim redovima u izvršenju borbenih zadataka. Nena Lazić bila je visoka, vitka, povučena i veo ma jednostavna djevojka. Bila je tako vitka da se činilo da će se slomiti pod težinom puške na 120 �ramenu. Njeno najčešće ozbiljno i zamišljeno lice izgledalo je još ozbiljnije zbog prirodno sijedog čuperka kose koji ju je činio posebnom. Maglovita jesenska noć 14. novembra 1942. Iz vršen je napad na ustaško-domobransko uporiš te u Slunju. Bila je to Nenina posljednja borba i posljednja noć. Nalazila se u prvom borbenom stroju u zaklonu, s bombom u ruci. Neprijatelj ska vatra bila je paklenska. Namještajući se za bo lji položaj i pregled, u momentu kada je pokuša la da tempira i baci bombu na neprijateljsko mi traljesko gnijezdo, pokošena je s bočne strane ra falom. Rana je bila veoma teška s malo izgleda da preživi. Borci su je izvukli s poprišta borbe i otpremili u brigadno prihvatilište. U besvjesnom stanju prebačena je na Bijele potoke. U bolnici je odmah izdahnula bez riječi i jauka kraj svojih ratnih drugarica — Milice Čortan i Danice Mirić, koje su ranjene u prethodnoj borbi na Slunju. Nena je bila druga poginula partizanka ženske partizanske čete te se njena smrt Prve teško dojmila ostalih. Danica (Stojana) Mirić KOMANDIR 2. VODA Rođena je 1925. u selu Mirić Štropina, Plitvička jezera, Korenica, Hrvatska, u siromašnoj radnič koj porodici Stojana i Latinke> u kojoj je bilo 121 �osmero kod djece. kuće i Nakon pomagala završetka roditeljima škole u ostala je poljoprivredi i domaćinstvu. U junu 1941. ustaške su vlasti iselile sve sta novništvo plitvičke općine u Bosnu. Tako se Da nica sa svojom porodicom smjestila u okolicu Dr vara. Bila je u kući poznatog ilegalca Nikole Kotle. Tu ju je zateklo dizanje ustanka te se pod uticajem naprednih ljudi uključila u NOP. Septembra 1941. vratila se s ostalim narodom u Liku i u svom rodnom mjestu nastavila aktiv no raditi za NOP. Decembra 1941. godine, zbog pokazane aktivno sti, primljena je u skojevsku organizaciju. Kao skojevka radila je na organiziranju omladine u SMG, aktivirajući mlade na radnim i drugim akci jama. 25. augusta 1942. stupila je u Prvu žensku om ladinsku partizansku četu, jer je smatrala da će u operativnoj jedinici najviše pridonijeti NOB-u. Nakon završene vojno-političke obuke raspore đena je u bataljon »Stojan Matić« 2. ličke udarne brigade. U svim borbenim akcijama svoje jedinice isticala se i bila veoma hrabra. Prilikom borbenog napada na Slunj, 7. novem bra 1942. godine, ranjena je i otpremljena na li ječenje u bolnicu na Bijele potoke. Kada je ozdra vila, vratila se u svoj bataljon, ali je u borbi na Lovincu lakše ranjena i liječena ambulantno. U 4. neprijateljskoj ofenzivi po treći je put ranjena i 122 �s transportom teških ranjenika otpremljena u Bo snu u Centralnu bolnicu pri Vrhovnom štabu. S tom je bolnicom prešla ofenzivu na Neretvi i iz držala sve napore svakodnevnog pokreta i borbe. Učestvovala je i u petoj neprijateljskoj ofenzivi na Sutjesci, gdje je preboljela i pjegavi tifus. Nakon što je ozdravila stupila je u 1. brigadu 6. divizije u kojoj je ostala do decembra 1943. godine, kada se vratila u svoju matičnu jedinicu. Postavljena je za zamjenika referenta saniteta 2. brigade 6. divizije. U toj je jedinici prošla preostali dio bor benog puta i zamornog marša od zapadne Bosne do Srbije, u svakodnevnoj borbi i brizi za ranje nike. U decembru 1944. otišla je iz 6. proleterske di vizije s još nekoliko drugarica na rad pri Vrhov nom štabu. Odmah po dolasku bila je raspoređena u UDB-u za grad Beograd, gdje je ostala do 1946. Nakon toga upućena je u Sanitetsku školu u Lju bljani, a poslije završenog školovanja raspoređe na je na rad u VMA-a u Beogradu. Penzionirana je 1968. u činu majora. Ratni je vojni invalid (40 posto). Nosilac je više ratnih i mirnodopskih odliko vanja. 123 �Desanka (Nikole) Stojić-Marčetić POLITIČKI DELEGAT 2. VODA Rođena je 1925. u selu Jošani, Udbina, Hrvatska, u srednje imućnoj seljačkoj porodici od oca Ni kole i majke Jelene, u kojoj je bilo devetero dje ce. Nakon završetka osnovne škole pohađala je gimnaziju u Zagrebu, zatim u Korenici gdje ju je rat zatekao. Nakon okupacije zemlje vratila se roditeljima na selo. Od prvih ustaničkih dana veoma je aktivno ra dila za NOP, posebno se angažirajući na kulturno-prosvjetnom radu s omladinom u selu. Budući da je rasla i razvijala se pod uticajem komunista — članova svoje porodice, ni njezin put nije mogao biti drugačiji od onog koji je proklamirala KPJ. U prvim danima ustanka u njenoj rodnoj kući bio je smješten partizanski vod, koji je držao položaj prema neprijateljskom uporištu na Udbini. Desa je s omladinom preuzela svu brigu oko ishrane i opskrbe tog voda. Dokazavši se na takvim i dru gim zadacima, u oktobru 1941. primljena je u SKOJ. U februaru 1942. postavljena je za sekre tara skojevske organizacijie u Jošanu. U augustu iste godine doživjela je svoje prvo ratno kršte nje učestvujući u drugom partizanskom napadu na Udbinu. 25. augusta 1942. stupila je u Prvu žensku omla dinsku partizansku četu, u kojoj je izabrana za 124 �sekretara skojevske organizacije. Po završetku vojno-političke obuke raspoređena je vi 1. četu bataljona Odmah »Ognjen Priča« nakon dolaska 2. ličke udarne brigade. u bataljon postavljena je za političkog delegata voda i za rukovodioca kulturno-prosvjetnog rada u bataljonu. U decembru 1942. primljena je u KPJ. U bataljonu »Ognjen Priča« ostala je sve do decembra 1944. godine, kada je upućena na duž nost komesara Saniteta 2. brigade 6. proleterske divizije. Kao borac i rukovodilac u prvim borbe nim redovima prošla je čitavi put 2. brigade 6. proleterske divizije »Nikola Tesla«. Demobilizira na je marta 1946. u činu kapetana. U toku rata ranjavana je tri puta te je ratni vojni invalid (70 posto). Citava njena uža porodica, osim jedne sestre, nastradala je u NOR-u uglavnom kao aktivni učes nici NOB-a. Nakon demobilizacije došla je u Zagreb, zapo slila se i obavljala ove dužnosti: bila je upravitelj kinematografa, član Općinskog komiteta SKOJ-a Črnomerec, personalac u Tvornici »Franck«, na stavnik Gradske partijske škole Zagreb, upravnik Sindikalne škole Mjesnog sindikalnog vijeća, a zatim službenik u RSUP-u Hrvatske i u CK SK Hrvatske. Završila Hrvatske. je Aktivna je srednju u partijsku školu društveno-političkim pri CK SK organizacija- 125 �ma, a posebno je istrajna u njegovanju i preno šenju tradicije NOB-a na mlađe generacije. nas živi u Zagrebu. Majka je ženskog djeteta. Da Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Za zasluge u ratu odlikovana je Partizanskom zvijezdom III reda, a za poslijeratne zasluge: Or denom zasluga za narod sa srebrnim zracima i Plaketom Saveznog odbora SUBNOR-a. Milica (Sime) Obradović-Milošević KOMANDIR 3. VODA Rođena je 1924. u selu Birovača, Donji Lapac, Hrvatska, kao drugo od četvero djece u zemljo radničkoj porodici Sime i Jeke. Kada je imala 7 godina, ostala je bez majke. Tada se o djeci bri nuo otac i njegovi roditelji. Osnovnu školu nije završila, a čitati i pisati naučila je od starijeg bra ta Petra. Do rata je živjela u rodnom mjestu ra deći u poljoprivredi i domaćinstvu. Nakon dizanja ustanka i Milicu je zahvatio bor beni polet na platformi poziva KPJ za borbu. Uključila jući u se u omladinsku sabirnim iradnim organizaciju učestvu akcijama. Organizira omladinke i žene na pletenju i šivanju odjeće za prve partizanske jedinice. Na osnovu te aktivno sti primljena je u SKOJ već u jesen 1941. godine. U augustu 1942. odlazi u Prvu žensku omladin 126 �sku tičke partizansku obuke četu. Nakon raspoređena je završene u vojno-poli- 2. četu bataljona »Ognjen Priča« 2. ličke udarne brigade. Kao borac učestvovala je u svim akcijama svo je jedinice na Kordunu i Baniji, ispoljavajući ve liku hrabrost i izdržljivost. Prilikom borbe u Dvo ru na Uni, 27. novembra 1942. godine, teško je ranjena pa je otpremljena na liječenje. Liječena je u mnogim bolnicama u Lici (oko sedam mje seci), a za to je vrijeme preboljela i pjegavi tifus. Kada je donekle zaliječena, a još nije bila spo sobna za napore u operativnoj jedinici, izabrana je u Općinski komitet SKOJ-a Donji Lapac i ra dila na terenu kao politički radnik do augusta 1943. Tada ponovno odlazi u operativnu jedinicu, ovog puta u bataljon »Stojan Matić« 2. ličke udar ne brigade, gdje je do oktobra 1943. vršila duž nost zamjenika referenta saniteta, a tada je upu ćena na sanitetski kurs pri Štabu 2. ličke brigade. Nakon završenog kursa raspoređena rijski divizion 6. ličke divizije. je u Artilje Ubrzo je, međutim, upućena u 35. diviziju gdje je bila kratko vrijeme bolničarka, a zatim referent saniteta diviziona. Na toj dužnosti zateklo ju je i oslobođenje. U članstvo KPJ primljena je novembra 1943. Po završetku rata upućena je u vojno-medicinsku školu u Beogradu, koju je završila 1948. go dine. Novembra 1949. demobilizirana je na lični zah- 127 �Desanka Stojić Marčetić Milica ObradovićMilošević Kata Radaković Priča Savka Bjegović Obradović 128 �tjev a i zbog zdravstvenih razloga. Rezervni je ka petan. Ratni je vojni invalid (90 posto). Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Poslije demobilizacije aktivira se u društveno-političkim organizacijama. Birana je u izvršne or gane RSV i SUBNOR-a. U nekoliko navrata bila je član sekretarijata Saveza komunista u Mjesnoj zajednici »Sava« u Beogradu, gdje i sada živi sa svojom porodicom. Za svoju aktivnost u društveno-političkim organizacijama nekoliko je puta po hvaljivana. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod III reda i Ordenom bratstva i jedinstva. Kata (Ise) Radaković-Prica POLITIČKI DELEGAT 3. VODA Rođena je 1924. u selu Mogorić, Gospić, Hrvatska, u porodici Ise i Jeke, u kojoj je bilo devetero dje ce. Otac joj je bio lugar, a majka domaćica. Os novnu školu završila je u selu Vrepcu, gdje joj je otac službovao, a zatim i Srednju žensku stručnu školu u Gospiću. Na školovanju u Gospiću Kata je pripadala gru pi napredne omladine. Na njenu političku taciju imali su uticaj starija sestra Danica, koja 9 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CETA orijen 129 �je kao maturant učiteljske škole bila član KPJ, i brat Dušan, gimnazijalac, član SKOJ-a. Nakon okupacije zemlje, kada su uslijedile us taške represalije, otac joj je odmah uhapšen, mu čen mu i bezuspješno prisiljavan da prizna gdje su djeca i kojoj organizaciji pripadaju. Poslije talijanskog Proglasa o zaštiti Srba pušten je iz zatvora, te je s čitavom obitelji interniran u Dal maciju. Kata je u to vrijeme bila kod tetke u Vrepcu. Tu ju je zatekao ustanak pa se odmah priključila ustanicima. U međuvremenu se cijela porodica na šla u rodnom Mogoriću, gdje je pristupila NOP-u. Kata se angažirala u omladinskoj organizaciji, a osim toga održavala je vezu s ilegalcima iz Gos pića. U novembru 1941. primljena je u SKOJ. Augusta 1942. stupa u Prvu žensku omladinsku četu. Nakon vojno-političke obuke u Trnavcu ras poređena je u 2. četu bataljona »Ognjen Priča« 2. ličke udarne brigade. U tom bataljonu ostaje do odlaska na sanitetski kurs, koji je održavan u Korenici. Po završetku kursa raspoređena je u 3. ličku brigadu na dužnost referenta saniteta bata ljona »Velebit«. Kasnije je obavljala dužnost upravnika ambulante 3. ličke brigade. Član KPJ postala je juna 1943. U stalnoj borbi i brinući se za ranjenike pro šla je borbeni put i zamorni marš 6. proleterske divizije od Bosne do Srbije. Nakon oslobođenja Valjeva upućena je za referenta saniteta Inžinje- 130 �rijske brigade pri Vrhovnom štabu gdje je ostala do decembra 1945. Tada je demobilizirana u činu potporučnika. Izlaskom iz Armije udala se i rodila troje djece. S mužem oficirom češće je mijenjala mjesta bo ravka, ali je u svim tim sredinama ostala društveno-politički aktivna. Danas s porodicom živi u Beogradu. Za ratne zasluge odlikovana je: Orde nom za hrabrost i Ordenom zasluga za narod III reda. Savka (Jovana) Bjegović-Obradović Rođena je 1921. u Divoselu, Gospić, Hrvatska, gdje je završila osnovu školu. Potječe iz vrlo si romašne seljačke porodice. Roditelji su, osim nje, imali još dvoje djece. Zbog teškog ekonomskog stanja u obitelji otac je otišao na rad u Kanadu, ali se više nije ni javio. Tako se odlaskom oca na rad u tuđinu njihova materijalna situacija nije izmijenila. Divoselo je bilo jedno od rijetkih sela u Lici koje je imalo jaku partijsku i skojevsku organi zaciju. Te organizacije, kao i napredni studenti i srednjoškolci, imale su velik uticaj na mase, na ročito na omladinu. Nakon dizanja ustanka omladina Divosela ma sovno se odazvala pozivu Partije za borbu pro 9* 131 �tiv okupatora i narodnih izdajica. Tako se i Savka opredijelila za NOP i uključila u rad na provo đenju zadataka omladinske organizacije. Učestvo vala je u sakupljanju hrane, obuće i odjeće, izra di odjevnih predmeta, kopanju rovova, dizanju ljetine ispred neprijatelja i nošenju ranjenika. Zbog takve aktivnosti primljena je u SKOJ jula 1942. Na sastanku skojevske organizacije dobrovolj no se javila za Prvu žensku omladinsku četu koja je formirana u selu Trnavcu, gdje je završila vojno-političku obuku. Ulaskom te čete u sastav 2. udarne brigade jan Matić«. raspoređena je u bataljon »Sto- Učestvovala je kao borac u svim borbenim akci jama, koje je vodila njena jedinica u Kordunu, Baniji i Lici do proljeća 1943. godine, kada se raz boljela od pjegavog tifusa i kožne bolesti. Preba čena je u bolnicu na liječenje, a nakon nekoliko mjeseci upućena u Lički partizanski odred, gdje je ostala do kraja 1943. U to vrijeme umrla joj je majka od posljedica ranjavanja. Zbog naruše nog zdravlja, vraćena je u Divoselo, gdje nastav lja aktivnim radom u pozadini do kraja rata. Nakon oslobođenja ostala je djece u Divoselu i jedno se privredom preko SRZ. Kasnije spiću i nakon sticanja uvjeta vinu. Sa svojom porodicom i selu. 132 s mužem i troje vrijeme bavila poljo se zaposlila u Go 1966. otišla u miro danas živi u Divo �Član KPJ postala je koncem 1943. Za ratne zasluge odlikovana je Ordenom zaslu ga za narod II reda. Milica-Mica (Gavre) Bjelobaba-Tišma Rođena je 1918. u selu Mutilić, Udbina, Hrvatska. Potječe iz seljačke porodice od oca Gavre i maj ke Dragojle. Nakon završene osnovne škole osta la je u obiteljskom domu baveći se domaćinstvom i zemljoradnjom. Kapitulacija bivše Jugoslavije zatekla rodnom selu. Nakon proglašenja tzv. ju je u Nezavisne Države Hrvatske izbjegla je iz svog rodnog doma i sklonila se kod prijatelja, jer je bila na spisku onih koje je trebalo uhapsiti. Nakon dizanja us tanka pomaže NOP učestvujući u sabirnim akci jama i u izradi odjevnih predmeta za prve us- taničke jedinice. U proljeće 1942. odlazi u bataljon »Ognjen Pri ča«, koji je u augustu iste godine upućuje na obu ku u Prvu žensku omladinsku četu u selo Trnavac. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković«. Po sebno se istakla 17. oktobra 1942. u borbi s Ta lijanima na Gornjem Poloju. U njenoj neposred noj blizini, skačući na talijanski tenk, gine joj rođeni brat Nikša, a ona, trenutak kasnije, hrabro 133 �je likvidirala talijanskog oficira na konju ne stra hujući za vlastiti život. Tjedan dana kasnije po kazala je izuzetnu hrabrost kao bombaš na betoni rane bunkere prilikom uporište u Tušiloviću. napada na neprijateljsko 0 borbenim podvizima Mice Bjelobabe pisali su tada mnogi ratni listovi: »Žena u borbi«, »Om ladinski borac«, »Udarnik«, i drugi, a u dva na vrata pohvaljena je dekretom Štaba brigade. U bataljonu »Mićo Radaković« ostala je do de cembra 1942. Tada se razboljela te je otpremljena u divizijski sanitet na liječenje. Nakon ozdravlje nja ostala je na dužnosti bolničarke u Sanitetu 6. divizije, a kada je ta divizija odlazila za Bosnu, upućena je u Sanitet 2. ličke brigade na dužnost glavne sestre. U tom vremenu prilikom dužeg za državanja u Drvaru, početkom 1944. godine, odr žala je kurs za četne bolničarke u brigadi, za što je posebno pohvaljena. Također se istakla u de santu na Drvar, u spasavanju sovjetskog vojnog izaslanika koji je prilikom spuštanja padobranom bio povrijedio nogu, a za čiju njegu i ishranu je bila zadužena. Nakon toga ponovo se vratila u Sanitet 2. lič ke brigade na istu dužnost, s kojim je prešla na poran pokret od zapadne Bosne do Srbije, u stal noj borbi i nesebičnoj brizi za ranjene i bolesne borce. Učestvovala je u oslobođenju Beograda, prešla sremski front, Slavoniju i učestvovala u oslobođenju Zagreba. 134 �Uslijed slabe ishrane i velikih napora već se za vrijeme rata razboljela od TBC pluća. Nakon oslo bođenja Beograda, koncem 1944. godine, liječila se u bolnici Novi Sad, a kasnije u bolnicama Za greba i Beograda. Nakon toga je demobilisana u činu zastavnika. Ostala je živjeti u Beogradu gdje je i zasnovala porodicu. Majka je dvoje djece. Član je KPJ od novembra 1942. Ratni je vojni invalid (50 posto). Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom bratstva i jedinstva i Ordenom zasluga za narod sa zlatnim vijencem. Marija (Miće) Bogdanović-Panjković Rođena je 1926. u selu Crna Vlast, Vrhovine, Oto čac, Hrvatska. Potječe iz siromašne seljačke poro dice od oca Miće i majke Milice. Otac joj je, kao zarobljenik u prvom svjetskom ratu, učestvovao u oktobarskoj revoluciji. Nakon povratka u Ju goslaviju svoje ideje i stavove prenosio je na svo ju djecu, kao i na bližu okolinu. Zbog toga je po stao sumnjiv bivšem jugoslavenskom režimu. Dolaskom tzv. Nezavisne Države Hrvatske otac joj je bio na spisku onih koje je trebalo likvidira ti, pa se krio po šumama. 135 �Dizanjem ustanka cijela njena obitelj uključu je se u NOP. Entuzijazam zahvaća i Mariju, iako je navršila tek petnaest godina. Pristupila je om ladinskoj organizaciji u kojoj se upoznaje s cilje vima NOB-a. Radi na prikupljanju prehrambenih i odjevnih predmeta za prve ustaničke jedinice, pomaže pri smještaju boraca po kućama, učestvu je u radnim i drugim akcijama. 25. augusta 1942. odlazi u Prvu žensku omladin sku četu. Nakon završene borbene i političke obu ke u selu Trnavcu raspoređena je u 3. četu bataljona »Ognjen Priča« 2. ličke udarne brigade. Tih dana primljena je i u članstvo SKOJ-a. Učestvovala je u svim borbenim akcijama koje je vodila njena jedinica na Kordunu i Baniji, a povratkom za Liku i u borbi na Lovincu. Prilikom teškog borbenog okršaja na Gračacu, polovinom januara 1943. godine, zahvaćena je vo denom bujicom koja ju je izbacila na polje neda leko sela Kijana. Tu su je smrznutu, iznemoglu i onesviješćenu pronašli seljaci i prenijeli u brigadno prihvatilište, odakle nje u Vrelo kod Korenice. je upućena na liječe Nekoliko mjeseci kasnije vraća se u svoje selo gdje je preboljela i pjegavi tifus. Kada je ozdra vila, nastavila je s aktivnim radom u pozadini, jer zbog iscrpljenosti nije više bila sposobna za napore u operativnoj jedinici. Polovinom 1943. primljena je u KPJ. U selu je obavljala dužnost sekretara partijske organizacije, a bila je i član 136 �Općinskog komiteta SKOJ-a Vrhovine. Na tim je zadacima radila sve do oslobođenja naše zemlje. Po završetku rata vraća se na zgarišta i s puno entuzijazma ne zemlje. nastavlja rad na izgradnji opustoše Zatim je s porodicom kolonizirana u Karađorđevo, gdje je pristupila SRZ i nastavila svoju poli tičku aktivnost sve do danas. Zasnovala je porodicu s kojom živi u Karađorđevu. Majka je dvoje djece. Anka (Miladina) Brkić-Đukić Rođena je 1925. u selu Mekinjar, Udbina, Hrvat ska, kao sedmo od osmero djece u seljačkoj po rodici Miladina i Milice. Osnovnu četverogodišnju školu završila je u svom rodnom selu. Iako je bi la odličan učenik, nije imala mogućnosti za dalj nje školovanje pa se prihvatila poslova u zemljo radnji i domaćinstvu. Bezbrižna mladost, kao i svih njenih vršnjaka, prekinuta je okupacijom zemlje i stvaranjem tzv. Nezavisne Države Hrvatske. I danas se sjeća upadanja ustaša u selo, njihovih represalija nad ne vinim stanovništvom i odvođenja ljudi u nepo vrat. Nakon straha i neizvjesnosti nastupili su dani s nadom u spas. Na poziv KPJ za ustanak, s osta lim djevojkama i mladićima u selu, uključuje se 137 �Milica Bjelobaba Tišma Marija BogdanovićPanjković Anka Brkić Đukić Jovanka BudisavljevićBroz 138 �u omladinsku organizaciju. S neskrivenim pono som prihvatila je zadatke koji nisu bili laki, a ni bezopasni, jer je svakodnevno prijetila opasnost iz neprijateljskih uporišta. Početkom 1942. primljena je u skojevsku orga nizaciju. U to vrijeme birana je za člana NOO-a u selu Mekinjar. Raditi tada u NOO-u nije bilo lako. Trebalo je sakupljati hranu, obuću i odjeću da bi se snabdjele partizanske jedinice koje su se nalazile na položaju. Augusta 1942. odlazi u Prvu žensku omladinsku četu u selo Trnavac. Nakon završene borbene obu ke raspoređena je u 3. četu bataljona »Mićo Radaković« 2. ličke udarne brigade. U toj je brigadi sudjelovala u svim borbenim akcijama koje je ona na svom borbenom putu vodila na Kordunu, Baniji, Lici i sjevernoj Dalmaciji. Jedno vrijeme je bila i delegat voda. Kako se u augustu 1943. razboljela, vraćena je kući na rad u pozadinu. Kada je ozdravila, aktivi rala se u omladinskoj i skojevskoj organizaciji. Osim toga, radila je na opismenjavanju žena i školske djece u selima Mekinjar i Kurjak sve do kraja rata. Poslije oslobođenja završila je Učiteljsku školu u Gospiću i kraće vrijeme radila kao učiteljica u Podlapači, zatim u Kurjaku. Kasnije se preselila u Kolut kod Sombora gdje je nastavila s radom u prosvjetnoj struci sve do odlaska u mirovinu 1971. godine. 139 �Majka je troje djece. Danas sa svojom porodi com živi u Somboru gdje je društveno-politički aktivna. Jovanka (Milana) Budisavljević-Broz Rođena je 1924. u selu Pecani, općina Bunić, Korenica, Hrvatska. Otac Milan i majka Milica ima li su petero djece — dva sina i tri kćeri. Otac je dugo bio na radu u Americi gdje se upoznao s borbom radnika za svoja prava. Pošto je bio du go odsutan, starije troje djece, Jovanka i njena dva brata, rasli su uz majku koja je u njima stal no pothranjivala i održavala ljubav prema ocu. Otac je bio veoma napredan čovjek. U njegovoj kući okupljali su se i držali sastanke napredniji ljudi i komunisti iz sela i okolnih mjesta. Tu je bi la smještena Čitaonica »Seljačkog kola« preko ko je su komunisti širili svoj uticaj. Tako je Jovanka kao veoma mlada djevojka imala mogućnost da prisustvuje tim sastancima i izvršava razne zadat ke vezujući se tako uz Komunističku partiju. Nakon izbijanja ustanka nastavila je organizira no svoju političku aktivnost. U toku 1941. prim ljena je u SKOJ i uspješno radila na omasovljenju skojevske i omladinske organizacije u svom selu te na uključivanju mladih u NOV. Pored ovih ak tivnosti često je dobivala i posebne zadatke — bi- 140 �la je kurir i vodič partijskim ilegalcima koji su iz Zagreba i drugih mjesta prve ratne godine dola z i l i u Liku. U Prvu žensku omladinsku formiranu u selu Trnavcu kod partizansku četu Korenice, stupila je 25. augusta 1942. Po završetku vojno-političke obuke raspoređena je u 3. bataljon »Mićo Radakovič« 2. ličke brigade gdje je ostala do 1943. Te godine ranjena je u borbama na Mokrom Polju, a nešto kasnije na putu za Bosnu preboljela je i pjegavi tifus. U KPJ primljena je u bataljonu 1942. godine. U Drvaru je postavljena za političkog komesara Interne bolnice 1. korpusa i dobila čin poručnika. Na toj dužnosti zatekao ju je i desant neprijatelja na Drvar. U toku desanta, zajedno s ostalim bol ničkim osobljem, uspjela je iznijeti sve ranjene i bolesne drugove iz Drvara na Mlinište. Za taj je podvig pohvaljena od Štaba 1. proleterskog kor pusa. Poslije desanta na Drvar bila je određena za šefa evakuacije naših ranjenika na liječenje u inostranstvo, a zatim premještena u Prateći bataljon Vrhovnog štaba. S tom je jedinicom prešla u Sr biju. Prilikom prelaska preko Lima 1944. godine ponovno je ranjena. Nakon dolaska u Srbiju, pa sve do kraja rata, vodila je brigu o ranjenicima i bila komesar bolnice. U vrijeme proboja sremskog fronta bila je šef prihvatilišta za transport ranjenika u Iloku. Na toj dužnosti dočekala je os lobođenje zemlje. 141 �Nakon završetka rata radila je neko vrijeme u Kadrovskom odjeljenju Generalštaba i pri Štabu Prve armije u Nišu. Krajem 1945. iz Niša je upu ćena u Beograd na dužnost domaćice kuće marša la Tita. Uz to je radila i na sređivanju Titove rat ne arhive i na umnožavanju raznih povjerljivih partijskih dokumenata. Uz rad je nastavila ratom prekinuto školovanje. Završila je daktilografski kurs, a nešto kasnije i gimnaziju te se upisala na filozofski fakultet u Beogradu — odsjek za književnost. Uporedo s tim učila je i dva strana jezika. 1947. godine uzela je iz doma za ratnu siročad i svoje dvije mlađe sestre koje su ostale bez roditelja, podizala ih i školovala. Godine 1952. udala se za Tita. Kao supruga predsjednika Tita s njim je dijelila i dobar dio njegovih brojnih svakodnevnih obaveza. Život joj je bio ispunjen radom i obavezama. Na brojnim putovanjima, na kojima ga je pratila i u zemlji i u inostranstvu, obilazila je mnoge kulturne, so cijalne, društvene ustanove i radne kolektive. I kao domaćica i kao gošća primala je i susretala mnoge strane državnike i njihove supruge. Prate ći Tita prisustvovala je mnogim radnim sastanci ma, svim našim poslijeratnim kongresima, konfe rencijama nesvrstanih zemalja i međunarodnim skupovima. Upoznala je i mnoge ženske pokrete u svijetu, susretala se i razgovarala s njihovim pred stavnicima. 142 �Nosilac je »Partizanske spomenice 1941« kao i više ratnih i stranih odlikovanja. Po činu je pu kovnik JNA. Danas živi u Beogradu. D ragie a (Bože) Cvjetičanin Rođena je 13. augusta 1925. u selu Visuću kod Ud bine, Hrvatska. Bila je četvrto dijete u porodici Bože i Savke (Bike). U rodnom selu završila je osnovnu četverogodišnju školu. Njen život do po četka drugog svjetskog rata nije se bitno razliko vao od života ostale djece i omladine u Visuću. Svakodnevni teški poslovi nisu mimoišli ni Dragicu. Aprilski rat 1941. zatekao ju je u Visuću kao šesnaestogodišnju djevojku. Nakon izbijanja op ćenarodnog ustanka — pod uticajem jake partij ske i skojevske organizacije u selu, Dragica se opredjeljuje za NOP te se aktivira u radu omla dinske organizacije. Sudjeluje u raznim sabirnim akcijama, izradi odjevnih predmeta, kopanju ro vova, prenošenju ranjenika, oružja, municije i slič no. Njena aktivnost bila je vidno zapažena pa je u jesen 1941. primljena u SKOJ. Kako je otpor stalno jačao, ta je organizacija, poput svih dru gih, pružala bezrezervnu podršku masovnom po kretu, angažirajući mlade za odlazak u NOV. Upo- 143 �redo s proširenjem borbenih akcija dobrovoljno se javlja za borbu prilikom napada na Udbinu. Tu postaje bolničarka i tad dolazi do izražaja njena velika odvažnost i humanost u izvlačenju i njego vanju ranjenika. Nakon toga, 25. augusta 1942. godine, ulazi u Prvu žensku omladinsku partizansku četu. Po za vršetku vojno-političke obuke raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković« 2. ličke udarne briga de. U sastavu tog bataljona učestvovala je u svim borbenim akcijama na Kordunu, Baniji i skoro čitavoj Lici. Već u prvom sukobu s neprijatelj skim jedinicama na Poloju i Tušiloviću pokazala je snagu svoje ličnosti u izvršenju borbenog za datka. Nesebično se zalagala u izvlačenju ranje nika iz najžešćih okršaja i uz opasnost za vlasti ti život. Po sjećanju mnogih očevidaca Dragica je bila borac izuzetne hrabrosti. Ona je u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, u okršaju na Šijanovom Klancu, uništila posadu talijanskog bunkera i za robila puškomitraljez. Zbog svoje hrabrosti, od važnosti i izdržljivosti često je bila pohvaljivana pred strojem i uzimana za primjer ostalima. Njen lik živi i danas duboko u našem sjećanju, vazda spremne za topao smiješak i iskreno drugarstvo, lik — reklo bi se krhke, međutim odvažne i snažne ličnosti. Negdje u martu 1943. kao delegat voda posje tila je Visuć i to je bio posljednji put da je vidje la svoje rodno selo. Vijest o smrti brata Petra, 144 �koji je strijeljan kao omladinski rukovodilac u Novom Bečeju, i sestre Milke, ubijene u bijegu — nije ju obeshrabrila već je osjećaj dužnosti i pa triotizma nadvladao bol obiteljske sudbine. Nedugo zatim, aprila 1943. godine, poginula je na Perušićkoj kosi i sahranjena na mjestu pogibije u zajedničku grobnicu s desetak drugova koji su istog dana poginuli od minobacača. Godine nisu izbrisale sjećanja na ljubav i ple menitost ove mlade visućke skojevke. Jeka (Stevana) Čanković Rođena je 1926. godine u selu Srednja Gora, kod Udbine, Hrvatska, od oca Stevana i majke Boje, gdje je završila i osnovnu školu. Razlog njenog opredjeljenja za NOB može se naći i u krajnje teškom položaju njene obitelji. Zarana se upoznala s potčinjenošću koju je nosio težak materijalni položaj, a i s potčinjenošću že ne koja se pokorno rvala s težinom zadataka i vre menom u kojem nije smjela o njima ni razmišlja ti, a kamoli izražavati bilo kakav protest. Godine 1941. bila je vrlo mlada djevojka, sko ro još djevojčica. Neposredna, susretljiva u opho đenju, neprestano je oživljavala sliku posvemaš- njeg sklada koji se širio kao dah mladosti što je pronosila. Iako je bila mlada, nakon izbijanja op io PRVA 2ENSKA LICKA PART. CETA 145 �ćenarodnog ustanka sva se unijela u pokret. Od mah se uklopila u omladinsku organizaciju sela. Radila odjeće, drugo. je na obuće, raznim zadacima: učestvovala u skupljanju radnim hrane, akcijama i U decembru 1941. primljena je u SKOJ u rod nom selu. Tada je već težila da se dokaže u nepo srednom okršaju s neprijateljem. Želja joj se ostvarila osam mjeseci kasnije ulaskom u sastav Prve ženske omladinske čete formirane u selu Tr na vcu. Nakon završene vojno-političke obuke ras poređena je u 2. četu bataljona »Ognjen Priča«. Od tada slijede dani borbe i skora smrt ove hrabre, pune života i životnim radostima sklone djevojke, koja je često spominjala svoje rodno se lo i pronosila njegovu pjesmu. Osim toga pisala je zapažene pjesme i članke za džepne novine, a učestvovala je i u drugim formama kulturnog ži vota u svojoj četi. No, juna 1943. godine u borbi s četnicima i Ta lijanima kod Mokrog Polja u Dalmaciji teško je ranjena. U to je vrijeme bila delegat 1. voda 2. čete bataljona »Ognjen Priča«. Drugovi koji su je ponijeli u bolnicu strepili su za njen život. Vidjelo se da je rana teška, ali su se nadali da će mladost pobijediti, da će Jeka preživjeti. Mladost, među tim, nije mogla zaliječiti ranu. Jeka je umrla na putu za bolnicu, nikada više ne vidjevši svoju Sre dnju Goru. A imala je samo — sedamnaest godina. 146 �Milica (Jovana) Čortan-Svilar Rođena je 1923. u selu Debelo Brdo, Bunić, Korenica, Hrvatska, u siromašnoj seljačkoj porodici od oca Jovana i majke Smilje. Osnovnu školu za vršila je u rodnom selu, a kako nije mogla nasta viti školovanje ostala je s roditeljima baveći se domaćinstvom i zemljoradnjom. Odmah po dizanju ustanka dva su joj brata stu pila u prve ustaničke jedinice. Pod uticajem bra će i komunista u selu aktivno se uključuje u NOP preko omladinske organizacije, a pored toga bi rana je u prvi Odbor narodne pomoći u selu. Po četkom 1942. izabrana je za člana Mjesnog NOO-a. Zbog svoje aktivnosti primljena je, novembra 1941. godine, u članstvo SKOJ-a, a 25. decembra 1942. i u članstvo KPJ. U sastav Prve ženske omladinske partizanske čete ušla je 25. augusta 1942. U selu Trnavcu za vršila je vojno-političku obuku i nakon toga ras poređena u Udarni bataljon 2. ličke udarne bri gade. U prvoj oružanoj akciji na Poloju, kao i dru gim borbama na Kordunu, bila je u prvim borbe nim redovima i isticala se hrabrošću. U prvom napadu na Slunj 7. novembra 1942. ranjena je u glavu i otpremljena na liječenje u bolnicu na Bi jele potoke. Polovinom januara 1943. prilikom teš kog borbenog sukoba naših jedinica s četnicima i Talijanima na Gračacu, posebno se istakla u iz vlačenju i pružanju prve pomoći ranjenim dru- 10* 147 �govima. Tom je prilikom ponovo ranjena i opet otpremljena na liječenje u bolnicu na Bijele po toke. Kada se oporavila i ozdravila, priključila se 8. kordunaškoj udarnoj diviziji, jer nije mogla sti ći svoju jedinicu koja je tada bila izvan Like. Raspoređena je u artiljerijski divizion za refe renta saniteta. Februara 1944. prekomandovana je za referenta saniteta artiljerijske brigade 26. dal matinske divizije u kojoj je prošla preostali dio borbenog puta učestvujući i u borbi na Trst maja 1945. U NOR-u poginuo joj je otac Jovan 1941. godi ne od ustaša, a brat Mane ubijen je 1945. u nje mačkom logoru kao ranjenik. Nakon oslobođenja demobilizirana je u činu sta rijeg vodnika i vratila se u svoje selo. Tu je na stavila aktivnim radom na obnovi i izgradnji opu stošene zemlje. Zasnovala je porodicu i s mužem oficirom i dvoje djece živjela po raznim mjestima u Jugoslaviji, uključujući se u svim sredinama u društveno-politički život. Danas živi u Karlovcu i angažirana je u mno gim mjesnim i općinskim društveno-političkim or ganizacijama. Od posljedica ranjavanja 70-postotni je vojni in valid. Za zasluge u ratu odlikovana je: Medaljom za hrabrost, Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod I i II reda i Ordenom bratstva i jedin stva. 148 �Jeka Čanković Dragica ćosić Milica Čortan Svilar Dušankaćuić 149 �Dragicä (Mile) Ćosić Rođena je 1919. u selu Rebić, Udbina, Hrvatska. Potječe iz le i majke nu školu, pomažući stvu. Na siromašne seljačke porodice od oca Mi Ane. U rodnom selu završila je osnov a nakon toga ostala u krugu obitelji roditeljima u zemljoradnji i domaćin njezinu političku orijentaciju već su pred rat imali znatnog uticaja članovi Partije iz njene bliže okoline, kao i sestra Desa ćosić (koja je umr la 1943. od posljedica rata kao član Oblasnog ko miteta SKOJ-a). Tako je Dragica prva primljena u SKOJ u selu Rebiću oktobra 1940. godine. Od dizanja ustanka pa nadalje uključila se u sve akcije NOP-a u selu. Omladinu organizira u razne akcije sakupljanja hrane, obuće, odjeće, iz rade odjevnih predmeta za prve ustaničke čete i vodove. Organizira ishranu partizanskog voda ko ji je držao položaj prema neprijateljskom uporiš tu na Udbini. U taj vod je stupila odmah nakon formiranja i bila zadužena za organizaciju ishrane voda. U tom je vodu ostala sve do odlaska u Prvu žensku omladinsku četu, formiranu 25. augusta 1942. u selu Trnavcu. Nakon završene vojno-političke obuke raspore đena je u bataljon »Mićo Radaković« 2. ličke udarne brigade. S tom je jedinicom prošla borbeni put u prvim borbenim redovima na Kordunu, Ba nici 150 i Lici. U četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi na �položaju na Šijanovom klancu ozlijedila je nogu i ruku. Vraćena je kući na terenski rad kao nespo sobna za operativnu jedinicu. Nakon povratka iz jedinice radila je i izvršavala partijske zadatke NOO-a Rebić i okolnim selima. Na tim je i slič nim zadacima ostala do oslobođenja. Član KPJ postala je aprila 1944. godine. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Poslije rata radila je dok nije stekla uvjete za mirovinu. Živi u Novom Sadu i danas je aktivna u društveno-političkom životu. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod II reda i Or denom bratstva i jedinstva. Dusanka (Mile) Ćuić Rođena je 1917. u selu Čuić Krčevina, Pl. jezera, Korenica, Hrvatska, u brojnoj siromašnoj seljač koj porodici. Nekoliko godina pred rat pripadala je naprednom omladinskom pokretu. Veliki uticaj na formiranje njene idejno-političke svijesti imao je njen stariji brat Rade, koji je još prije rata bio član KPJ. On ju je upućivao na čitanje i pomagao u proučavanju napredne literature. Pripadala je i ženskoj omladinskoj sekciji pri ogranku »Selja čkog kola«. Zbog te političke aktivnosti već u ap rilu 1941. primljena je u SKOJ. 151 �U junu 1941. ustaške vlasti iselile su sve srp sko stanovništvo iz plitvičke općine u Bosnu. Ta ko se i Dušanka sa svojom porodicom našla u okolici Drvara. Tamo se odmah priključila masov nom pokretu i ustanku. Septembra 1941. vraća se s narodom u Liku u svoje rodno mjesto ćuić Krčevinu. Odmah je po čela predano raditi na organiziranju antifašistič kih organizacija u selu, kao i na terenu općine Pl. Ljeskovac. Kao veoma aktivna postala je član op ćinskog rukovodstva SKOJ-a i član Kotarskog ko miteta SKOJ-a za Korenicu. U augustu 1942. dobrovoljno stupa u Prvu žen sku omladinsku četu. Borbenu obuku prolazila je u selu Trnavcu kod Korenice, u kojoj je vršila dužnost ekonoma. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u bataljon »Stojan Matić«. U tom je bataljonu učestvovala kao borac u svim borbe nim akcijama u Kordunu i Baniji, kao i u Lici. Pri likom borbe s četnicima i Talijanima polovinom januara 1943. u Gračacu — ranjena je, a nakon toga i preboljela pjegavi tifus. Polovinom 1943. vraćena je na politički rad na teren, jer zbog is crpljenosti te posljedica ranjavanja i bolesti ni je više bila sposobna za operativnu jedinicu. Uz mnoge obaveze i dužnosti bila je sekretar Komu nističke partije za Plitvički Ljeskovac do kraja rata. Poslije oslobođenja uključivala se u aktivni 152 �društveno-politički život sredina u kojima je ži vjela. Majka je dvoje djece i sa svojom porodicom ži vi u Zemunu. Član je KPJ od konca 1942. godine. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hra brost, Ordenom zasluga za narod II reda, Orde nom zasluga za narod sa srebrnim zracima, Orde nom bratstva i jedinstva sa srebrnim vijencem Ordenom bratstva i jedinstva sa zlatnim vijencem. i Milica (Janka) Ćuić-Rađenović Rođena je 1922. u Ćuič Krčevini, kod Pl. jezera, Korenica, SR Hrvatska. Potječe iz siromašne se ljačke porodice od oca Janka i majke Jeke. S rodi teljima je živjela do svoje sedme godine. Zbog po sebno teške ekonomske situacije u obitelji odlazi služiti u najam kod imućnije familije gdje ostaje do rata. U junu 1941. plitvička općina je opustjela jer su ustaše njeno stanovništvo protjerali u Bosnu. Ta ko se i Milica sa svojim roditeljima smjestila u okolici Drvara, gdje je zatiče dizanje ustanka. Sep tembra 1941. vratila se u Liku, te sa stečenim od ređenim iskustvom nastavlja rad za NOP u om ladinskoj organizaciji u selu. 153 �Početkom 1942. svestrano se angažira u SMG-e i postaje član skojevske organizacije. Augusta 1942. stupa u Prvu žensku omladinsku partizansku četu. Nakon završene vojno-političke obuke raspoređena je u Udarni bataljon 2. ličke udarne brigade. Prošla je borbeni put te brigade na Kordunu, Baniji i Lici. Posebno se istakla pri likom borbe na Gračacu januara 1943. godine, zbog čega je pohvaljena pred strojem. U toj brigadi ostala do polovine 1943. godine, kad je je ranjena u sjevernoj Dalmaciji — na Dinari od čet nika popa Đujića. Nakon liječenja i oporavka stupa u 1. bataljon 1. brigade 35. divizije gdje je obavljala dužnost bolničarke. Tu je januara 1944. primljena u član stvo KPJ. Nakon nekog vremena prekomandovana je za referenta saniteta bataljona u 31. sloven sku diviziju. Prije toga je završila sanitetski kurs. Demobilizirana je oktobra 1945. u činu starijeg vodnika. Udala se i posvetila odgoju svoje troje djece. Danas sa svojom porodicom živi u Beo gradu. Ratni je vojni invalid (90 postotni). Za ratne zasluge odlikovana je: Medaljom za hrabrost, Ordenom za hrabrost i Ordenom zasluga za narod III reda. 154 �Milica-Mica (Dušana) Delić-Đukić Rođena je 1923. u Bjelopolju, Korenica, Hrvatska, kao jedino dijete u siromašnoj seljačkoj porodici Dušana i Drage. Osnovnu školu završila je u svom rodnom selu. Nakon toga ostala je s roditeljima baveći se zemljoradnjom i domaćinstvom. Okupacija zemlje i uspostava tzv. Nezavisne Države Hrvatske zatekla je Micu u rodnom mje stu Bjelopolju, koje je u to vrijeme bilo izloženo stalnim ustaškim represalijama. Nakon dizanja ustanka uključuje se u omladin sku organizaciju. Prisustvuje skupovima i sastan cima omladine, upoznaje se s linijom KPJ za bor bu protiv okupatora i domaćih izdajnika i nastav lja svoju aktivnost po zadatku skojevske organi zacije. Decembra 1941. primljena je u SKOJ. Odmah zatim, pred sam napad na talijanski gar nizon u Korenici, prilikom dolaska Prve dalmatin ske čete u Bjelopolje stupa u nju kao kuharica. U proljeće 1942. prelazi na rad u Kotarski komitet KP Korenice gdje u svojstvu kuharice ostaje do ljeta 1942. godine. Kako se tim radom nije zadovoljila, tražila je od članova komiteta da joj odobre odlazak u Pr vu žensku omladinsku partizansku četu. Stupa njem čete u sastav 2. udarne brigade raspoređena je u Udarni bataljon. U članstvo KPJ primljena je polovinom 1943. U tom je bataljonu kao borac. Kasnije kao četna bolničarka prešla je čitavi bor 155 �beni put jedinice na Kordunu, Baniji, u Lici i sje vernoj Dalmaciji. Učestvovala je u četvrtoj, šes toj i sedmoj neprijateljskoj ofenzivi. Samoprije gorno je izdržala borbeni put i zamorni marš 6. proleterske divizije »Nikola Tesla« od Bosne pre ko Crne Gore, Sandžaka i Srbije. Učestvovala je i u oslobođenju Beograda. U prodoru na sremski front, u borbi kod Iloka — kontuzovana je i zado bila teški potres mozga pa je otpremljena na lije čenje. Nakon toga je prekomandovana za zamjeni ka referenta saniteta inžinjerijskog bataljona 6. proleterske divizije u kojem je ostala do septem bra 1945. kad je demobilizirana u činu vodnika. Nakon izlaska iz Armije zaposlila se i zasnovala porodicu. Bila je veoma aktivna u društveno-političkim organizacijama, te je vrlo često porodične obaveze podređivala društvenim. I danas je akti van društveno-politički radnik u sredini gdje živi. Za ratne zasluge odlikovana je: Medaljom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod III reda i Or denom rada sa srebrnim vijencem za poslijeratnu aktivnost. Mileva (Dragana) Dmitrašinović-Orelj Rođena je 1924. u selu Trnavcu, Korenica, Hrvat ska, u siromašnoj seljačkoj porodici Dragana i Evice, u kojoj je bilo šestero djece. Otac je radio u rudniku Trepči, gdje ga je i rat zatekao. Najsta- 156 �Milica ćuić Rađenović Milica DelićĐukić Mileva Dmitrašinović Orelj Jelka Dozet Blagojević 157 �rij i brat Milan zaposlio se u Beogradu te je kao komunista strijeljan 1941. na Banjici. Mileva je pomagala majci u zemljoradnji i u podizanju mla đe braće i sestara. U selu Trnavcu je prije rata postojala partijska organizacija, koja je veliku brigu posvećivala ra du među omladinom. Tako se i Mileva pod uticajem brata i komunista u selu uključila u napred ni omladinski pokret i od 1940. bila član ženske omladinske sekcije pri ogranku »Seljačkog kola«. Nakon dizanja općenarodnog ustanka cijela nje na porodica uključila se u NOP. Mileva se angaži rala u omladinskoj organizaciji sakupljajući hra nu, obuću i odjeću za prve ustaničke jedinice. Pre nosila je oružje, poštu, zbrinjavala izbjeglice te njegovala ranjenike. Na osnovu takve aktivnosti primljena je oktobra 1941. u skojevsku organiza ciju. Augusta 1942. stupila je u Prvu žensku omla dinsku partizansku četu, koja je formirana u nje nom rodnom selu. Vojno-političku obuku završila je u istoj školi u kojoj je učila osnovnu pisme nost. Prilikom ulaska čete u sastav 2. ličke udar ne brigade razboljela se na putu za Kordun, pa ju je brigadni sanitet otpremio na liječenje. Nakon prizdravljenja završila je bolnički pa je jedno vrijeme radila u sanitetima 35. divizije tečaj, i partizanskim ambulantama. Kao bolničarka bila je veoma humana prema ranjenicima, pokazujući svoje veliko požrtvovanje i pažnju prema boles 158 �nim i iznemoglim. Zbog toga su je svi borci pošto vali i voljeli, onako kakva je bila. Polovinom decembra skromnu, 1943. tihu upućena i požrtvovnu je na rad pri ZAVNOH-u, gdje je ostala oko osam mjeseci. Zatim je prekomandovana u Građevinski bataljon 4. vojne oblasti u svojstvu službenika. Iz ogulin skog vojnog područja demobilizirana je jula 1945. godine. Zasnovala je porodicu te je s mužem ko lonizirana u Apatin, radeći u SRZ-i do njenog uki danja. Kroz to vrijeme bila je veoma aktivna i u društveno-političkom životu. Kao primjeran ko munista dosljedno je provodila liniju Partije, čiji je član postala još u toku rata. Između mnogih primjera humanosti evo jednog koji rječito govori kako je veliko ljudsko srce ima la Mileva Dmitrašinović. Kada je došla u Apatin, muž je doveo sedam svojih sestara koje su ostale siročad. Ona ih je prihvatila, sve othranila i ško lovala. Ujedno je prihvatila i jednu djevojčicu od šest mjeseci, koja je ostala bez roditelja. Uz svo ju kćerku Bogdanku podigla ih je sve i u pravom smislu riječi zamijenila im majku. Mileva je bila dobroćudna, tiha, strpljiva i veo ma uporna, bila je odvažna, humana i pouzdana ličnost. Imala je veoma težak život i od ratnih posljedi ca dugo je i teško bolovala. Četiri godine bila je vezana za krevet. Posljedice rata i napornog života vidno su se odrazile na njen iscrpljeni organizam. 159 �Bolest, ta njena neželjena pratilja još iz ratnih dana, savladala ju je. Umrla je 16. novembra 1973. godine u 49. godini života. Sahranjena je u Apatinu i ožaljena od svoje porodice i svih onih koji su je poznavali kao izuzetnu ličnost. Jelka (Petra) Dozet-Blagojević Rođena je 1926. u selu Pećani, Bunić, Korenica, Hrvatska, gdje je završila i osnovu školu. Potječe iz siromašne seljačke porodice od oca Petra i maj ke Milke. Zbog teških socijalnih prilika otac na kon njezina rođenja odlazi na rad u Francusku. Kad je navršila osam godina, majka se preudaje. Jelka ostaje na brizi bake i pradjeda (majčine majke i djeda). Partijska organizacija u Pećanima već je pred rat imala uticaj na omladinu u selu radom u či taonici i drugim legalnim formama. Prema tome nije bilo slučajno što se nakon dizanja ustanka omladina masovno okupila na poziv KPJ za oru žanu borbu. I Jelka se probuđena borbenim po letom aktivirala na radu i zadacima omladinske organizacije u selu. Njena aktivnost naročito jača od početka 1942. godine, kad kroz SMG učestvuje svakodnevno u radnim i drugim akcijama. Tada je primljena i u skojevsku organizaciju. U to vrijeme umire joj majka prilikom porođa 160 �ja. Uskoro joj ustaše ubijaju baku Mariju, a pra djeda Stevana spaljuju u kući. Tako Jelka ostaje bez ikoga od rodbine. Augusta 1942. dobrovoljno se javlja i odlazi u Prvu žensku omladinsku partizansku četu u Trnavcu gdje čete u završava sastav vojno-političku obuku. Ulaskom 2. ličke brigade raspoređena je u Udarni bataljon. U tom je bataljonu bila sudionik mnogih bor benih akcija na Kordunu, Baniji i Lici. Naroči to se istakla prilikom teške borbe svoga bataljona s četnicima i Talijanima polovinom januara 1943. u Gračacu. U bezizlaznoj situaciji Jelka nije klo nula duhom. Pružala je pomoć ranjenicima, dodavala municiju, bodrila. Nije ostala nezapažena ni njena nepokolebljivost i izdržljivost u četvrtoj ne prijateljskoj ofenzivi te u napadu na Široku Ku lu, Gospić i okolicu. Početkom 1943. primljena je u članstvo KPJ. U junu 1943 oboljela je od pjegavog tifusa te je otpremljena na liječenje. Nakon ozdravljenja i oporavka raspoređena je u Šifrantsko odjeljenje Glavnog štaba Hrvatske. Tu je ostala do 17. apri la 1945. godine, kada je upućena na PTT tečaj u Split. Po završenom tečaju raspoređena je au gusta 1945. na rad u Direkciju PTT u Beograd. Dva puta je lakše ranjena, ali ratne invalidnine nema. Nakon oslobođenja zasnovala je porodicu. Sa suprugom je preselila u Knjaževac gdje je nasta- ] 1 PRVA 2ENSKA LICKA PART. CETA 161 �vila s radom u PTT do penzioniranja 1978. go dine. U mjestu boravka aktivirala se u društve- no-političkom životu te je dobila i povelju Skup štine općine Knjaževac za dugogodišnju aktivnost na tom terenu. Majka je dvoje djece. Marija Mara (Nikole) Dukić-Pavičić Rođena je 1925. kao šesto dijete Nikole i Marije Dukić u Dukić selu kraj Gračaca, Hrvatska. Za hvaljujući trudu majke, koja u zimi nije ispuštala iz ruku preslicu, a u proljeće i ljeti motiku i srp, te starijim sestrama i braći, kao i djedu — Mara nije osjetila sve tegobe koje su osjetili drugi čla novi porodice zbog prerane smrti njenog oca. Te ško se živjelo pa se i Mara već u ranijim godina ma uključila u podjelu rada radničko-seljačke obi telji. U sličnim su prilikama živjele i druge obitelji Dukić sela. Uz škrtu zemlju stanovništvo se bavi lo kirijanjem u gradu i na željezničkoj stanici. Mnogi su bili radnici u željezničkoj radionici ili kod nevelikog broja trgovaca i obrtnika. Stoga nije čudo što je u selu nekoliko godina prije ra ta bila formirana partijska organizacija, koja je djelovala preko »Seljačkog kola«, organizirajući prosvjetno-čitalačke grupe, priredbe, recitacije. 162 �Mara dobro pamti prvu recitaciju, pjesmu Alekse Šantića: »0, klasje moje!«, koju je sa žarom recitirala na priredbama »Seljačkog kola«. U ustaničkim danima 1941. navršila je šesnaest godina. Pratila je sva zbivanja od prvih ispaljenih metaka na gračačkom mostu do akcija u organi zaciji ustanka. Drugovi su joj davali zadatke, jer su je smatrali podesnom za kurirsku službu, za vezu s gradom. Nosila je poruke, kutije lijekova, ali joj je u sjećanju najviše ostao doživljaj kada je u kruhu iznijela pištolj pored talijanskih stražara. Zbog te aktivnosti primljena je u SKOJ kra jem 1941. godine. Jedna partizanska akcija izazvala je talijansku reakciju u selu, kojom prilikom je uhapšena i Ma ra zajedno s grupom mještana, ali okupator od nje — kao ni od drugih, ništa nije doznao. Izlas kom iz zatvora morala je izbjeći na oslobođeni te ritorij Tupaia i Bruvna gdje je nastavila s aktiv nim i organiziranim radom. Augusta 1942. odlazi u Trnavac u Prvu žensku omladinsku četu. U četu je stigla s vojničkom opremom i bluzom talijanskog vojnika, zbog če ga su je drugarice nazvale »Digo«. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u bataljon »Stojan Matić« kao borac. Nakon od ređenog vremena prekomandovana je na dužnost bolničarke 1. baterije topova, a zatim za referenta saniteta bataljona »Krbava«. beni put 6. proleterske divizije. u* Prošla je čitavi bor 163 �šavajući pogoditi cilj, pala je pokošena kim rafalom iz četničkog bunkera. mitraljes Drugovi koji su je veoma cijenili sjećaju se da je prije akcije bila dobro raspoložena, jer je na putu za Gračac posjetila svoju rodbinu u Deringaju. Ta osjećajna djevojka, koja je maštala o sretnom životu u miru i slobodi, nije dočekala ostvarenje svojih želja pa ni one najveće — da postane član Partije. Izgubila je život za slobodu, a imala je samo 19 godina. Bosiljka (Jove) Đerić-Krga Rođena je 1922. u selu Homoljac, Korenica, Hr vatska. Potječe iz siromašne seljačke porodice Jo ve i Milke, u kojoj je bilo devetoro djece. Bosilj ka je bila sedma po redu. Nakon završetka osnov ne škole nastavila je rad na zemljoradnji i doma ćinstvu. Rat ju je zatekao u rodnom selu. Nakon dizanja ustanka cijela njena porodica uključila se u NOP. Tako se i Bosiljka angažira u omladinskoj organi zaciji i već prvih dana ističe se u sakupljanju hra ne, obuće i odjeće. S ostalom omladinom prenosi hranu i oružje našim jedinicama, koje su držale položaj 166 na Šijanovom klancu, Končarevom Kra �ju i Turjanskom. Tako je radila prvu ratnu go dinu. Njena je aktivnost bila zapažena pa je organiza cija prima u SKOJ u decembru 1941. godine. No, htjela se dokazati kao borac s puškom u ruci pa 25. augusta odlazi u Prvu žensku omla dinsku partizansku četu u selo Trnavac. Nakon za vršene vojno-političke obuke raspoređena je u ba taljon »Mićo Radaković« 2. ličke udarne brigade. U sastavu te brigade učestvuje u svim borbama na Kordunu i Baniji, a kasnije i u Lici. U četvrtoj neprijateljskoj ofenzivi po ciči zimi u svakodnev nim borbama i zamornim marševima pokazuje ve liki samoprijegor i izdržljivost. Zbog primjernosti u izvršavanju borbenih zadataka primljena je fe bruara 1943. godine u KPJ. Pošto se veoma teško razboljela, otpremljena je septembra 1943. na bolničko liječenje u Otočac. Prvih dana po dolasku u bolnicu činilo se da će joj se morati amputirati noga, ali zahvaljujući ve likom zalaganju liječnika noga joj je spašena. Nakon izlaska iz bolnice više nije bila sposobna za napore u operativnoj jedinici. Komanda mjesta uputila ju je na rad u pozadinu gdje je nastavila s djelovanjem u pozadinskim organizacijama u selu. Početkom 1944. postala je član Općinskog ko miteta SKOJ-a za Korenicu i nastavila s organizaciono-političkim radom do kraja rata. Nakon oslobođenja udala se i nastavila živjeti 167 �u selu Vrelu baveći se zemljoradnjom i domaćin stvom. Među prvima je pristupila SRZ-u u kojoj je radila do njenog rasformiranja. Majka je jednog djeteta. Aktivna je u društveno-političkim organizacijama u mjestu u kojem danas živi. Zorka (Mile) Gajić Primjer istinskog borca i mnogih učesnika rata — danas znanog iz priča i raznih ratnih novina (»Žena u borbi«, »Lička divizija«, »Udarnik«). Ro đena je 1919. u Ploči, Gračac, Hrvatska. Rano os taje bez roditelja pa raste s djecom najstarijeg brata. Dizanjem ustanka uključuje se u NOP i postaje najaktivnija omladinka u selu. Septembra 1941. primljena je u skojevsku or ganizaciju. Od početka 1942. angažira se na formiranju or ganizacija SMG u svom i susjednim selima. Augusta 1942. godine s Dušankom Popović od lazi iz sela u Prvu žensku omladinsku partizan sku četu u selo Trnavac. Na vojno-političkoj obuci pokazuje zrelost. golemu vojničku ozbiljnost i političku Raspoređena je u 3. četu bataljona »Ognjen Pri ča« 2. ličke udarne brigade. U istom bataljonu 168 �Mara Dukić Pavićić Bosiljka Đerić Krga Zor ka Gajić Draga Glumac Drakulić 169 �ali u 2. četi bio je njen bratić Mile Gajić, koji je ubrzo nakon njezine smrti poginuo kao koman dir čete u borbi na Dvoru na Uni. Zorka se već u prvoj borbenoj akciji na Polo ju kod Perjasice pokazuje veoma spretnom u hva tanju talijanskih konjanika. Nekoliko dana kasni je prilikom napada na utvrđenje na Tušiloviću, bespoštedno juriša na betonirane bunkere ustaško-domobranskog uporišta. Tom je prilikom bila pohvaljena pred strojem. Treća borbena akcija ove zbog teškog života prerano odrasle djevojke — bila je i posljednja. Noć između 29. i 30. oktobra 1942. spustila je cr ni pokrov na Zorku Gajić, prvu poginulu parti zanku ženske omladinske čete, pa nas se njena smrt posebno dojmila. U fazi bihaćke operacije, na položaju na Čatrnji, Zorka je hrabra i uznosita kao i uvijek. Na usnama joj riječi koje liječe strah suboraca: »Svaka ne pogađa«. No, nedugo zatim neprijatelj joj je rafalom pokosio obje noge. Svje sna svoje situacije, a i toga da im ne smije dospje ti živa u ruke, pružala je otpor — ubivši onako polumrtva trojicu ustaša. U tim trenucima nepre kidno je uzvikivala: »Nećete me, zlikovci, živu uhvatiti! Partizan se ne predaje«. Tako je i bilo. Posljednji metak sačuvala je za sebe u momentu kad joj je neprijatelj bio nadomak. Time se okon čao njen život — pun odlučnosti i u najtragični jim situacijama. Kasnije se pronio glas da su joj ustaše mrtvoj 170 �odsjekle glavu i izložile na ulicama Bihaća, koji još nije bio oslobođen, kao primjer »krvave par tizanke«. Draga (Mile) Glumac-Drakulić Rođena je 1919. u selu Vrelo, Korenica, Hrvatska, u siromašnoj seljačkoj porodici od oca Mile i majke Evice. Djetinjstvo i mladost provela je u rodnom selu radeći na zemljoradnji i u domaćin stvu. Nakon dizanja ustanka opredjeljuje se za NOP i uključuje u rad omladinske organizacije. Radila je na sakupljanju hrane, obuće, odjeće te pletenju odjevnih predmeta za prve partizanske jedinice. Posebnu je aktivnost pokazala prilikom blokade talijanskog garnizona u Korenici u zimu 1941/ 1942. godine. Prenosila je partizanima na položaj odjevne i prehrambene artikle, koje je s ostalim aktivistima skupljala u selu. U snijegu do prenosila je ranjenike u razne bolnice. Koncem pasa 1941. primljena je u skojevsku organizaciju. Na takvim i sličnim zadacima radila je do 25. augusta 1942. godine, a tada je stupila u Prvu žensku omladinsku partizansku četu u selu Trnavac. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne briga de raspoređena je u bataljon »Stojan Matić«. Na borbenom putu te brigade učestvovala je u svim njenim akcijama na Kordunu, Baniji, a kasnije i 171 i �u Lici. U ljeto 1943. upućena je na viši sanitetski kurs. Po završetku tog kursa razboljela se od pje gavog tifusa i liječena je u bolnici. Kako je boleš ću bila dosta iscrpljena, nije više bila sposobna za operativnu jedinicu pa je raspoređena na rad u pozadini. Bila je sekretar Mjesnog NOO-a u se lu Vrelo, na kojoj ju je dužnosti zatekao kraj rata. Član KPJ postala je početkom 1945. u Vrelo. selu Poslije oslobođenja kolonizirana je u Bački Bre stovac. Nakon tri godine vratila se u Titovu Korenicu gdje je zasnovala obitelj. Majka je troje djece. Zaposlila se i nakon sticanja potrebnih uslova otišla u penziju. Danas sa svojom porodicom živi u selu Vranovači kod Titove Korenice. Za ratne zasluge odlikovana hrabrost i Ordenom zasluga za nom zvijezdom. je: Ordenom za narod sa srebr Zorka (Blagoja) Grbić-Vujović Rođena je 1922. u selu Plitvice, Pl. jezera, Korenica, Hrvatska. Odrasla je u višečlanoj seljačkoj po rodici Blagoj a i Marije u kojoj je bilo devetero djece. Na Zorku je kao najstariju pao veći dio obaveza u pomoći roditeljima u zemljoradnji i ču vanju stoke, kao i u podizanju mlađe braće i se- 172 �stara. No, osnovnu školu je ipak završila u svom rodnom mjestu. Nakon stvaranja tzv. Nezavisne Države Hrvat ske, u junu 1941. godine, čitava plitvička općina iseljena je u Bosnu. Tako se i Zorka sa svojom obitelji našla u okolici Drvara gdje ju je zateklo dizanje općenarodnog ustanka. U septembru 1941. vraća se s narodom u svoj kraj i odmah uključuje u aktivan rad s omladi nom. To je za nju, kao i za ostale ljude u selu, bio normalan put jer im nije bio nepoznat poziv KPJ za oružanu borbu. U njenoj je okolici i prije rata postojala živa politička aktivnost, naročito među omladinom koju je organizirala Partija i SKOJ (od raznih tečajeva do političkih akcija pu tem ženske omladinske sekcije pri ogranku »Selajčkog kola«). Početkom 1942. primljena je u skojevsku organizaciju. Nakon toga nastavila je s više obaveza i odgo vornosti svoju aktivnost u organiziranom radu. Augusta 1942. stupila je u Prvu žensku omladin sku četu u selu Trnavcu. Po završenoj vojno-političkoj obuci raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković«. Kao borac učestovala je u svim borbe nim akcijama svoje jedinice u Kordunu, Baniji i Lici, a zatim je postavljena za četnu bolničarku. Jula 1943. ranjena je u sjevernoj Dalmaciji pri likom borbe s četnicima i Talijanima na Kijevu pa je prebačena za Liku na bolničko liječenje u Podlapaču. 173 �Nakon ozdravljenja ponovo se vraća u svoj bataljon. Prolazi teški i naporan borbeni put i za morni marš 6. proleterske divizije od Bosne pre ko Crne Gore i Srbije. Učestvuje u oslobođenju Beograda i u borbama na sremskom frontu u stalnoj borbi i brizi za ranjenike kao referent sa niteta bataljona. U članstvo godine. KPJ primljena je u oktobru 1943. Ratni je vojni invalid 20 postotni. Demobilizirana je početkom 1946. u činu stari jeg vodnika. Zasnovala je porodicu i danas živi u Beogradu. Zaposlila vinu. se i stekla potrebne uvjete za miro Za zasluge u ratu odlikovana je: Medaljoni za hrabrost i Ordenom za hrabrost. Mil ka (Marka) Grković-Prstojević Rođena je 1924. u selu Srednja Gora, Udbina, Hr vatska. Potječe iz seljačke porodice od oca Marka i majke Boje. Nakon završene osnovne škole ra dila je s roditeljima u poljoprivredi. Ubrzo je sta sala u lijepu djevojku, ali je rat prekinuo sva mla dalačka maštanja. Na poziv KPJ za ustanak veoma je aktivno uze la učešća u provođenju zadataka NOP-a, a poseb 174 �no se angažira na okupljanju mladih u omladin sku organizaciju. Novembra 1941. primljena je u SKOJ. Od decembra 1941. bila je jedno vrijeme borac u Srednjogorskoj četi, koja je držala položaj pre ma Podlapači i Pločanskom klancu. Početkom 1942. angažira se u selu kao član aktiva na formi ranju organizacije SMG-e. U augustu 1942. stupa u Prvu žensku omladin sku četu, a nakon vojno-političke obuke reaspoređena je u Udarni bataljon 2. ličke brigade. Bila je borac 3. čete tog bataljona, u kojoj je vršila dužnost sekretara skojevske organizacije. Odmah je primljena i u članstvo KPJ. U svojoj jedinici učestvovala je u borbama na Kordunu i Baniji, a nakon povratka 2. brigade u Liku teško je ranjena na Cvituši 25. decembra 1942. prilikom napada na Lovinac. Otpremljena je na bolničko liječenje na Bijele potoke. Za vrijeme četvrte neprijateljske ofanzive, u januaru 1943. godine, s grupom teških ranjenika prebačena je za Bosnu u Centralnu bolnicu Vrhovnog štaba. S tom je bolnicom kao teški ranjenik prešla ofanzivu na Neretvi, zatim i petu neprijateljsku ofanzivu na Sutjesci. Nakon proboja obruča u petoj neprijateljskoj ofanzivi pripojila se 10. hercegovačkoj brigadi. U 2. bataljonu te brigade kao delegat voda, a zatim pomoćnik komesara čete, sudjelovala je u borba ma za oslobođenje Hercegovine, a zatim jednog 175 �dijela Bosne. Kasnije je prekomadovana na duž nost referenta Saniteta artiljerijske brigade 29. di vizije, s kojom je prošla borbe u Sloveniji kao i borbu za Trst. Na toj dužnosti zatekao ju je kraj rata. U martu 1946. demobilizirana je u činu poruč nika. Nakon demobilizacije zasnovala je obitelj. Maj ka je dvoje djece. Kasnije se zaposlila i nakon sticanja potrebnih uslova otišla s porodicom živi u Beogradu. Ratni je vojni invalid 50 posto. Za ratne zasluge u odlikovana mirovinu. je: Danas Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod II reda, Par tizanskom zvijezdom III reda te Ordenom brat stva i jedinstva sa srebrnim vijencem. Evica-Dunjka (Bude) Jelavac-Šijan Rođena je 1923. u selu Krbavica, Bunić, Korenica, Hrvatska, u siromašnoj seljačkoj porodici od oca Bude i majke Savke, koji su uz dvije kćeri podiza li i četvero djece očevog brata. Osnovnu vršila je u rodnom selu, a nakon toga kao većina ličkih djevojaka baveći se njom i domaćinstvom. U porodici i selu še znaju po nadimku Dunjka. 176 školu za živjela je zemljorad svi je vi �Zorka Grbić Vujović Milka Grković Prstojević Evica Jelavac Šijan Soka Keča 12 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CEI A 177 �Rat ju je zatekao u rodnom selu u kojem su, nakon uspostave tzv. Nezavisne Države Hrvatske, našle utočište mnoge izbjeglice, kao i komunisti iz gradova. Od ustanka nadalje i u Krbavici su bila smještena rukovodstva vojnih i pozadinskih orga nizacija. Dunjka je, s ostalom omladinom iz sela, pružala bezrezervnu pomoć tim organizacijama. Učestvovala je u akcijama sakupljanja hrane, od jeće i obuće, pomoći bolnicama — a osim toga birana je u prvi odbor AFŽ-a u selu. U skojevsku organizaciju primljena je jula 1942. godine. 25. augusta 1942. stupila je u Prvu žensku omla dinsku četu koja je formirana u selu Trnavac. Poslije završene vojno-političke obuke raspore đena je u Udarni bataljon 2. ličke brigade. S tom je jedinicom učestvovala u svim njenim borbenim akcijama do juna 1943. Tada je zbog promrzlih nogu teško oboljela i otpremljena u bolnicu na liječenje. Istovremeno je preboljela i pjegavi tifus. Zbog iscrpljenosti i posljedica bolesti više nije bila sposobna za napore u operativnoj jedini ci, pa je upućena na pozadinski rad. Radila je u odboru AFŽ-a, a bila je i sekretar skojevskog aktiva u svom selu do kraja rata. U članstvo KPJ primljena je juna 1945. godine. Nakon oslobođenja zemlje kolonizirana je za jedno s roditeljima u Kolut kod Sombora. Tu se udala i rodila dvoje djece. I danas živi u Kolutu sa svojom porodicom gdje 178 �je aktivna u društveno-političkim organizacijama, a naročito u Konferenciji za društvenu aktivnost žena. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hra brost, Ordenom zasluga za narod i Ordenom brat stva i jedinstva sa srebrnim vijencem. Pera (Bude) Klašnja Rođena je 1920. u selu Šeganovcu, Korenica, Hr vatska. Djetinjstvo i mladost provela je s rodite ljima baveći se, kao većina ličkih djevojaka, zem ljoradnjom i kućnim poslovima. Okupacija Jugoslavije i proglašenje tzv. Neza visne Države Hrvatske zatekla ju je u rodnom mjestu gdje je, kao i ostali narod njenog kraja, proživljavala psihozu čestih ustaških represalija. Nakon dizanja ustanka upoznaje se s ciljevima NOP-a što joj daje samopouzdanje i nadu u op stanak. Uključuje se u rad omladinske organiza cije u kojoj sudjeluje u svakodnevnim akcijama. Njena angažiranost za NOP naročito je zapažena decembra 1941. godine, prilikom napada naših je dinica na talijanski garnizon u Korenici. Sudjelo vala je u izradi odjevnih predmeta, sakupljanju hrane i ostalog materijala za bolnice te prenošenju i njegovanju ranjenika. U to je vrijeme primljena u skojevsku organizaciju. Od početka 1942. sve 12* 179 �srdno se angažira u SMG i kao skojevka prednjači u radnim i drugim akcijama. Iako je rad u pozadini bio veoma važan, želje la se i s puškom u ruci dokazati kao borac. Na sastanku skojevske organizacije prva se javlja i odlazi u Trnavac na vojno-političku obuku. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u bataljon »Stojan Matić«. Već u prvoj borbenoj akciji u okršaju s Talijanima na Poloju ističe se u hvatanju neprijateljskih vojni ka, koji su se noću razbježali po šumi. Očevici se i danas sjećaju kako je, prilikom napada na ne prijateljsko uporište na Tušiloviću, vješto tempi rala bombu na betonirani bunker. Njena je hra brost došla do izražaja i u borbama na Rakovici, Ličkom Petrovom Selu i u Dvoru na Uni. Kada se brigada vratila u Liku, sudjeluje u na padu na Lovinac i u teškom borbenom okršaju u Gračacu, u kišnoj noći i u vodi do pojasa ulaže krajnje napore u izvlačenju ranjenika. U tim teš kim akcijama činilo se da je ništa ne može poko lebati — ni čelik, ni krv, ni razrovane staze. Ipak, ta divna djevojka izražajnih bademastih očiju nije dočekala pobjedu. Usred zime, januara 1943. godine, u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi pala je pokošena rafalom kod kuća Rakića na Ljubovu. Svi su je poznavali kao veselu djevojku, voljela je društvo, rado je išla na prela po mjesečini i na žetelačke mobe po suncu. 180 �Zima 1943. njezina je posljednja zima. Nikada više nije zapjevala žetelačku pjesmu pod vrelim ljetnim suncem. Soka (Jovana) Keča Rođena je 1923. u selu Ponoru, Korenica, Hrvat ska. Već 1926. godine ostaje bez majke Save. Kako je otac imao još puno djece, prihvaća je ujak Pajo Knežević i odvodi sebi na Ljubovo. Koncem 1941. primljena je, na osnovu zapaže nog djelovanja u NOP-u, u skojevsku organizaciju. Augusta 1942. stupa u Prvu žensku omladinsku partizansku četu, raspoređena je u a nakon bataljon vojno-političke »Mićo obuke Radaković« 2. ličke udarne brigade. Nepokolebljivo se dokazivala u svim akcijama pa je već decembra 1942. postala član KPJ! I da lje se dokazivala iz borbe u borbu. Svaki je zada tak — a bilo ih je mnogo — izvršavala besprije korno i na vrijeme. Nakon odlaska 6. divizije u Bosnu upućena je s ostalim rukovodećim kadrom za popunjenje 35. divizije, koja je upravo tada formirana u Lici. Po stavljena je na dužnost referenta saniteta 1. bataljona 3. brigade 35. divizije. Na toj dužnosti pokazala je sve kvalitete u op 181 �hođenju taktična, s ranjenicima humana, i i narodom. posebno Bila je vrlo disciplinirana. U kontaktu s ranjenicima i bolesnima uvijek je pru žala riječi utjehe. U borbi s neprijateljem u Koritima kod Selišta — nedaleko Slunja, marta 1945. godine, na domaku slobode, hrabro je poginula u momentu kad je s poprišta ta bataljona. lom. borbe izvlačila Pokošena je ranjenog komandan neprijateljskim rafa Tako se više nikada nije vratila na Ljubovo. Iz dahnula je na škrtoj kordunskoj zemlji. Bosiljka Lola (Petra) Kolundžić Rođena je 1921. u seljačkoj porodici u selu Deringaj, Gračac, Hrvatska. Osnovnu školu nije po hađala već je od starijeg brata naučila čitati i pi sati. Do rata je živjela u krugu svoje obitelji po mažući im u zemljoradnji i domaćinstvu. Pored rada na poljoprivredi voljela je puno čitati, jer je bila svjesna činjenice da će u naobrazbi naći sebe i novi svijet kojem teži. Čitala bi sve do čega bi došla, a naročito naprednu literaturu koju bi ponekad dobivala od komunista i simpatizera. Okupacija Jugoslavije i proglašenje tzv. Neza visne Države Hrvatske zatekla ju je u rodnom se lu Deringaju. U situaciji ustaškog terora i pokolja 182 �znala je suosjećati s onima koji su u nevolji, podi jeliti s njima bol i ohrabriti ih. Zahvaljujući pred ratnom uticaju Komunističke partije na omladinu u Lici, Lola se već u ustanku našla na partijskoj liniji. Primljena je u SKOJ i nastavila organizira no svoju političku aktivnost. Radila je na okuplja nju omladine po zaseocima, omasovljenju skojevske organizacije u selu te na uključivanju mladih u NOV. Pored ovoga, često su joj povjeravani spe cifični zadaci koji nisu bili lagani ni bezopasni. Ilegalno bi se prebacivala u Gračac i sjevernu Dal maciju radi nabave oružja i municije. Prožeta čudesnim mladenačkim poletom težila je da se po tvrdi kao borac u direktnom okršaju s neprijate ljem, smatrajući da će time više pomoći svom na rodu. U jesen 1941. dobrovoljno stupa u Deringajsku četu, a zatim u bataljon »Stojan Matić« s kojim učestvuje u mnogim borbenim akcijama, među ostalim i u drugom napadu na Udbinu kada joj u neposrednoj blizini gine stariji brat Dušan. Nakon toga upućena je na vojno-političku obu ku u Prvu žensku partizansku četu. Tu se u Trnavcu posebno ističe po disciplini, marljivosti i drugarstvu, a sudjeluje i u izradi četnih zidnih novina. Stupanjem stav 2. ličke Prve ženske brigade partizanske ponovo odlazi čete u u sa bataljon »Stojan Matić«. Tu je u prvim borbenim akcija ma došla do izražaja njena izuzetna hrabrost i 183 �izdržljivost. Prilikom utvrđenja redovito se napada nalazila na neprijateljska u prvim redovima dobrovoljaca bombaša u izvršenju borbenog za datka. Jedno je vrijeme bila i mitraljezac, a osim toga uzdiže se i politički i ubrzo postaje politički delegat voda. Kad je polovinom novembra 1942. primljena u članstvo KPJ, ostvarila joj se davnaš nja želja pa je s još većim revolucionarnim zano som nastavila borbu sa svojom jedinicom. u U borbama na Kordunu, Baniji i Lici, a naročito četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, zbog primjer ne borbenosti i požrtvovnosti, bila je redovito pohvaljivanja pred strojem ili naredbom Štaba bri gade i divizije. Tako se 1943. u martovskoj nared bi Štaba 6. divizije navodi: »... U svim dosadašnjim borbama istakla se drugarica Bosa Kolundžić iz 1. bataljona 2. udar ne brigade kao neustrašiv borac i bombaš ...« I ratne su publikacije u tim teškim danima ob javljivale članke u za borbi o Lolinom slobodu. Njena posebnom prisutnost doprinosu u daljnjim borbama u Lici i sjevernoj Dalmaciji znatno se odrazila na borbeni moral boraca i naroda pa je za života postala legenda u Lici. Lola je bila visoka, snažna djevojka, uspravna držanja. Iz cijele njene pojave zračila je vitalnost, energičnost i odlučnost. Posjedovala je izuzetnu inteligenciju. Čim či progovorila, plijenila bi pri sutne svojim blagim i mirnim glasom. Posebno se doimala njena finoća i taktičnost u ophođenju 184 �s ljudima. Bila je izvanredan drug. Pomagala je slabim, osjetljivim i nježnim da se lakše prilago de teškoćama i da lakše prođu kroz ratne okršaje. Koliko bi puta na ciči zimi skinula svoj kaput i ogrnula slabijeg. Znala je iskreno suosjećati s čov jekom u nevolji. Nakon odlaska 6. divizije za Bosnu, u sastav 1. proleterskog korpusa, Lola je upućena s ostalim rukovodećim kadrom za komesara čete u 35. di viziju, koja se tada formirala u Lici. Pored dužno sti u jedinici politički se aktivirala u selima ispod Kamenskog, a povremeno je upućivana na okupi ranu teritoriju u okolici Donjeg Lapca na ilegalne zadatke. Tako je početkom oktobra 1944. godine, po za datku Štaba 1. bataljona 2. brigade 35. divizije, upućena u selo Dnopolje radi prikupljanja poda taka o brojnom stanju četnika i Nijemaca u Do njem Lapcu. Kako su četnici bili obaviješteni da se Lola nalazi u Dnopolju, opkolili su selo i po stavili straže iznad njega, dok je ona čekala oba vještajca koji je trebao stići iz Lapca. Vraćajući se iz Dnopolja, ispod brda Vršeljka, upala je u četničku zasjedu i ranjena, ali je i nadalje pru žala otpor do posljednjeg metka. Kad je vidjela da nema izlaza, aktivirala je bombu kojom se ubi la da im ne bi pala živa u ruke. Četnici su se na mrtvoj Loli osvećivali. Bacili su je u jednu udubinu i nisu dozvolili narodu da je zakopa. Kad su odbornici iz Dnopolja pokušali 185 �da je sahrane, upali su u četničku zasjedu pa su to kriomice učinila djeca vraćajući se u suton s bla gom kući. I sada se na livadi Stanine, na prelazu iz Dnopolja prema brdu Vršeljku, nalazi usjek gdje je Lola bila privremeno sahranjena. Njeni posmrtni ostaci preneseni su u Gračac i sahranjeni u grobnicu heroja. Lola je još za života, a posebno poslije smrti, postala pojam junaštva kod boraca i naroda. Ma ja 1971. Općinski odbor SUBNOR-a Gračac pred ložio je da dobije Orden narodnog heroja, ali je na žalost prijedlog kasno upućen. Draga (Stanka) Končar Draga Končar rodila se kao šesto i najmlađe di jete Stanka i Soke 1921. godine u selu Končarev Kraj, Plitvička jezera, Korenica, Hrvatska. Nika da nije upoznala oca jer je obolio i umro nekoliko mjeseci prije njenog rođenja. S tim je događajem predodređen život te višečlane porodice, koji su u borbi za osnovnu egzistenciju bili prisiljeni da rade za nadnicu kod imućnijih seljaka. To nije mimoišlo ni Dragu, koja je ostala i bez osnovnog obrazovanja. Bez obzira na sve nedaće Draga se politički an gažira, uključujući se u Žensku omladinsku sek ciju pri ogranku »Seljačkog kola« te učestvuje u 186 �Bosiljka Kolundžić Lola Draga Končar Vida Končar Milica Korać Belić 187 �mnogim aktivnostima koje i skojevska organizacija. je pokretala U društvu je bila neposredna, vesela. je se sjećaju stanovnici Končarevog Kraja. Ali, i suviše brzo došli su još teži dani. Ljeti 1941. partijska Takvom ustaške vlasti iseljavaju sve srpsko stanov ništvo iz plitvičke općine u Bosnu. Tako je i Dra ga sa svojom porodicom stigla u Drvar i Bosan sko Grahovo. U jesen 1941. vratila se s narodom u Liku. Od mah se angažirala u radu omladinske organizacije u svom selu pa je krajem 1941. primljena u SKOJ. U augustu 1942. stupa u Prvu žensku omladin sku partizansku četu, a nakon vojno-političke obu ke, na kojoj je savladala i osnovnu pismenost, raspoređena je u 2. četu ča« 2. ličke udarne brigade. bataljona »Ognjen Pri Učesnik je u svim borbama koje je njena jedi nica vodila na Kordunu, Baniji, Lici i sjevernoj Dalmaciji — uvijek u prvim redovima dobrovo ljaca u izvršavanju borbenih zadataka. Prelaskom 6. divizije u Bosnu, u međuvremenu je prekomandovana u 1. ličku brigadu za bolničarku, gdje je zapažen njen vrlo predan odnos prema ranjeni cima. Borci su je stoga veoma cijenili i od milja zvali »naša Draga«. Za vrijeme šeste neprijateljske ofanzive u bor bi između Mrkonjić-Grada i Jajca, kod sela Je zera, u hladnoj noći 7. na 8. januara 1944. godine, upala je s još dvojicom drugova u njemačku za 188 �sjedu. Očevici su kasnije pričali da su njemački fašisti naročito nju tukli i mučili, kako bi mogli fotografirati izmučenu i nemoćnu partizanku. Ali Draga je bila ponosna te im je kod svakog poku šaja fotografiranja plazila jezik i na druge im na čine onemogućavala da učine što su naumili. Strijeljali su je, ali cilj ostvarili nisu. Tako je mladi život, čudesno snažne djevojke Drage Končar, na zvjerski način ugašen. Vida (Nikole) Končar Rođena je 1925. u Končarevom Kraju, Plitvička jezera, Korenica, Hrvatska, kao šesto od devetero djece siromašne seljačke porodice Nikole i Milice. Završila je četiri razreda osnovne škole, a teške socijalne situacije u obitelji nije mogla staviti daljnje školovanje. Ostala je kod kuće veći se zemljoradnjom i domaćinstvom. U junu 1941. ustaške vlasti su iselile sve novništvo plitvičke općine u Bosnu. Tako se zbog na ba sta Vida zajedno s roditeljima smjestila u Bosansko Gra hovo gdje je dočekala dizanje ustanka. Tu se uključila u NOP noseći s ostalom omladinom hra nu, obuću i odjeću prvim partizanskim jedini cama. U septembru 1941. vraća se u Liku, u svoje rod no mjesto koje je bilo opustjelo, a sva imovina opljačkana. Odmah po dolasku nastavlja da radi 189 �za NOP, učestvujući u raznovrsnim akcijama om ladinske organizacije u selu. U oktobru 1941. primljena je u skojevsku orga nizaciju, što joj je dalo još više podstreka u aktiv nom radu za NOP. Augusta 1942. stupila je u Prvu žensku omladin sku četu i u selu Trnavcu završila vojno-političku obuku. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne bri gade raspoređena je u 2. četu bataljona »Ognjen Priča«. U toj jedinici učestvuje u svim borbama na Kordunu, Baniji, a zatim u Lici. U velikoj hlad noći za vrijeme četvrte neprijateljske ofanzive promrzle su joj noge. U proljeće 1943. ranjena je na Oštri prilikom napada na Gospić. Liječila se na Bijelim potocima i u Krbavici i u to vrijeme preboljela i pjegavi tifus. Nakon izlaska iz bolnice nastavila je aktivni rad u Kotarskom komitetu narodne omladine u Korenici, a bila je i sekretar skojevske organiza cije u Končarevom Kraju, jer zbog posljedica ra njavanja i bolesti nije bila sposobna za napore u operativnoj jedinici. Nakon oslobođenja radila je u Seljačkoj radnoj zadruzi u svom selu, a bila je i dobrovoljac na izgradnji Auto-puta bratstvo-jedinstvo. Uskoro se udala i s mužem preselila u Beograd gdje se za poslila. Jedno je vrijeme živjela u Osijeku, a da nas sa svojom porodicom živi u Beogradu. Aktiv na je u društveno-političkom životu u sredini gdje stanuje. 190 �Ratni je vojni invalid (50 posto). Za ratne zasluge odlikovana je stva i jedinstva sa srebrnim vijencem. Ordenom brat Milica-Mica (Petra) Korać-Belić Rođena je 1919. godine u selu Visuću, Udbina, Hrvatska. Rodila se i odrasla u siromašnoj poro dici Petra i Boje, u kojoj je bilo petero djece. Ra no su ostali bez oca pa su već u ranom djetinjstvu pojačano osjećali sve tegobe siromaštva. Uskoro im je umrla i majka i baka, pa je Mica kao najsta rije dijete brinula o cijeloj porodici. Čitavi teret kuće pao je na njena nejaka pleća. Upravo zbog toga nije završila ni osnovnu školu, sama se bri nući da osigura uslove za školovanje mlađe braće i sestara. Kao predratni simpatizer SKOJ-a odmah se na kon dizanja ustanka aktivirala u radu preko om ladinske hrane, organizacije. obuće, odjeće Radila te je na prihvatanju prikupljanju boraca prili kom prolaska partizanskih jedinica kroz selo. Iz među ostalog, nosila je i letke kao i poruku u ne prijateljsko uporište na Udbini radi zamjene Mićuna Šakića za zarobljene Talijane. U SKOJ je primljena augusta 1941. godine. Augusta 1942. stupila je u Prvu žensku omla dinsku četu u Trnavcu, a nakon završene borbene �obuke raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković«. Sa svojom jedinicom učestvovala je u prvim borbenim redovima u Kordunu i Baniji, kasnije i u Lici. U novembru 1942. bila je kao delegat prisutna na Prvom zasjedanju AVNOJ-a u Bihaću. U član stvo KPJ primljena je maja 1943. godine. U operativnoj jedinici ostala je do juna 1943. Zbog bolesti i iscrpljenosti vraćena je na rad u pozadinu jer je u međuvremenu preboljela i pje gavi tifus. Po završetku rata kolonizirana je s braćom i sestrama u Kolut kod Sombora. Tamo se odmah uključila u Seljačku radnu zadrugu u kojoj je ra dila do kraja 1953. Kasnije je dopunila radni staž pa je ostvarila penziju 1972. godine. U sredini gdje je živjela bila je aktivna u društveno-političkim organizacijama. Za zasluge u ratu odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod sa srebrnom zvijezdom i Ordenom bratstva i jedinstva sa sre brnim vijencem. Anka (Dane) Kosanović Rodila se u selu Visuću, Udbina, Hrvatska, 1920. godine od oca Dane i majke Anđe. Bavila se doma ćinstvom i zemljoradnjom, a stekla je i osnovno obrazovanje. 192 �Anka je selo, svoju bila plaha djevojka. Voljela je svoje Krbavu. Život joj je tekao uobičajeno do tegobne 1941. godine. U Visuću je još prije rata postojala partijska i skojevska organizacija koja je veliku pažnju po svećivala omladini. Tako je i Anka, odmah nakon dizanja ustanka, bezrezervno prihvaćala i izvrša vala sve zadatke kojima je mogla pomoći pokretu: od onih kurirskih do sakupljanja hrane, obuće i odjeće, tako da je s ostalom omladinom značajno pomagala. Zato je krajem 1941. primljena u skojevsku organizaciju. U ljeto 1942. godine, nekoliko dana prije od laska u Prvu žensku omladinsku četu, učestvo vala je u drugom napadu na Udbinu, kao bolni čarka. U Trnavcu 25. augusta 1942. pristupila je formiranju čete i vojno-političkoj obuci gdje je već pokazala spretnost u rukovanju oružjem i idejnu zrelost. Potom je raspoređena u Udarni bataljon 2. ličke brigade. S velikim je zalaganjem i izdržljivošću učestvo vala u svim borbama koje je vodila njena jedini ca. Često se dobrovoljno javljala za bombaša. Ju rišala je na tenkove, prikradala se vješto u mrkloj noći bodljikavoj žici. Naročito se istakla u bor bama na Poloju, Tušiloviću, Slunju i drugim. Prilikom borbe s četnicima i Talijanima na Gra čacu, 15. januara 1943. godine, Udarni bataljon bio je u teškoj, neizvjesnoj situaciji. Ginulo se, padalo. Anka je s užasom gledala pogibiju svojih 13 PRVA 2ENSKA LICKA PART. CETA 193 �drugova. Ipak, nije prestajala da ih bodri, pru ža pomoć ranjenima. Kada je pao puškomitraljezac u njenoj neposrednoj blizini i tako njegov mi traljez zašutio, Anka je skočila, uzela teški mitra ljez i otvorila vatru na neprijatelja. Tu je smje lost ubrzo platila životom. A bila joj je tek deseta borbena akcija. I danas se često prisjećamo ove hrabre djevojke koja je u sebi bila sjedinila svu dobrotu i smio nost borca partizanke. Mi leva (Jovana) Kovačević-Jokanović Rođena je 1924. u selu Krbavica, Bunić, Korenica, Hrvatska. Osnovnu školu završila je u svom rodnom selu i do rata se bavila zemljoradnjom i domaćinstvom. Nakon izbijanja ustanka 1941. angažirala se u omladinskoj organizaciji obavljajući raznovrsne zadatke za NOP. Osim toga aktivirala se i u orga nizaciji kulturno-prosvjetnog rada među mladima u selu. U njenoj kući bio je smješten Okružni ko mitet SKOJ-a za Liku pa je vodila brigu o njiho vom smještaju i ishrani. Zbog sve te svoje aktiv nosti primljena je u SKOJ u oktobru 1941. godine. U augustu 1942. stupila je u Prvu žensku omla dinsku partizansku četu, formiranu u selu Trnavcu kod Korenice. Za vrijeme obuke povučena je na 194 �skojevski kurs, koji je organizirao Okružni komi tet SKOJ-a za Liku u njenom selu Krbavici. Ulaskom Ženske čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u 1. četu bataljona »Og njen Priča«. Kao borac učestvovala je u svim ak cijama koje je njena jedinica vodila na Kordunu, Baniji, a zatim i u Lici. U četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, januara 1943. godine, razboljela se od pjegavog tifusa i otpremljena u bolnicu na liječe nje. Kada je ozdravila, vratila se u svoju jedinicu i nastavila ratovanje na dalmatinskom kršu. Na kon povratka 2. ličke brigade iz sjeverne Dalma cije u Liku, septembra 1943. godine, teško je ra njena u selu Mutilić i otpremljena u bolnicu na liječenje. Liječila se četiri mjeseca i opet se vra tila u svoj bataljon, koji se tada nalazio u okolici Drvara. Maja 1944. primljena je u KPJ. Međutim, jula 1944. zbog posljedica ranjavanja pogoršava joj se vid pa je opet smještena u bol nicu 11. divizije u centralnoj Bosni. Više nije bila sposobna za napore u operativnoj jedinici pa je, po odluci Sreskog komiteta KPJ za Travnik, osta la u Bosni kao politički radnik. Bila je član Sres kog komiteta SKOJ-a za Travnik. Pred kraj rata prešla je na teritoriju sreza Kotor-Varoš gdje je izabrana za člana Sreskog komi teta KPJ te za sekretara Sreskog komiteta SKOJ-a za Kotor-Varoš. Tu je ostala do kraja 1945. Nakon oslobođenja prešla je na liječenje i ško 13* 195 �lovanje u Invalidski dom Glavnog odbora RVI Bosne i Hercegovine u Sarajevu. Od 1946. radi u Glavnom odboru RVI Crne Gore na Cetinju. Ratni je vajni invalid (70 posto). Završila je višu pedagošku školu. Učestvovala je u izgradnji Omladinske pruge Šamac —Sara jevo i bila udarnik. U poslu je više puta pohvalji vana i nagrađivana. Zasnovala je porodicu, majka je jednog djeteta. Danas sa svojom obitelji živi u Beogradu i aktivna je u društveno-političkim organizacijama. Za ratne zasluge odlikovana je dva puta Orde nom za hrabrost i Ordenom zasluga za narod III reda. Danica (Jove) Krga-Panjković Rođena je 1922. u selu Homoljac, Korenica, Hr vatska, u siromašnoj seljačkoj porodici Jove i Evice, u kojoj je bilo sedmoro djece. Teško je bi lo prehraniti mnogočlanu obitelj na dva hektara škrte ličke zemlje. U takvoj situaciji roditelji dje ci nisu mogli pružiti ni najnužnije za život, a ka moli pristojnu egzistenciju. Nije pohađala ni os novnu školu jer je već od malih nogu pomagala roditeljima u domaćinstvu i čuvanju stoke. Danica je ustaničkih dana navršila 19 godina. Pratila je sva zbivanja od samih priprema do 196 �prvih akcija u ustanku. Prisustvovala je sastanci ma i dogovorima u selu na kojima se upoznala s linijom KPJ za borbu protiv okupatora i kvislin ga. Po zadatku rukovodilaca ustanka okupljala je omladinu i žene u NOP. Organizirala je sabirne i radne akcije, nosila poruke i obavijesti. Tako je s uspjehom izvršavala veoma teške i odgovorne zadatke. Zbog posebne aktivnosti septembra 1941. primljena je u skojevsku organizaciju. Aktivnim organiziranim radom u selu bavila se od augusta 1942. kad je stupila u Prvu žensku omladinsku četu u Trnavcu. Ulaskom čete u sa stav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u ba taljon »Mićo Radaković«. Dobar dio puta svoje jedinice prošla je u sva kodnevnim borbama ili zamornim marševima u Kordunu, Baniji, Lici, sjevernoj Dalmaciji i Bos ni. Cijelo to vrijeme nalazila se u prvim redovima dobrovoljaca u izvršavanju borbenih zadataka kao skojevski rukovodilac u četi. Početkom 1943. primljena je u članstvo KPJ. Aprila 1944. razboljela se pa je upućena na lije čenje u bolnicu na Bijele potoke. Zbog posljedi ca bolesti i iscrpljenosti nije više bila sposobna za napore u operativnoj jedinici. Na preporuku li ječnika upućena je na rad u pozadinu. Po direktivi Partije nastavila je s aktivnim organiziranim ra dom u svim društveno-političkim organizacijama kao i NOO-u u selu Homoljcu do kraja rata. Nakon oslobođenja uključila se u rad na iz- 197 �Mileva Kovačević Jokanović Danica Krga Panjković Soka Ljubović Džombić Jovanka Mandarić Hočevar 198 �gradnji opustošene zemlje. Uskoro se udala pa je s mužem nastavila raditi u poljoprivredi. Život joj ni tada nije bio naklonjen, jer joj je muž, kad je bio najpotrebniji djeci, umro od posljedica ra ta. Kao samohrana majka, bez ičije pomoći, po digla je i iškolovala tri sina koji su danas visoko kvalificirani radnici. I pored svih porodičnih teš koća i ratnih posljedica ostala je društveno-politički aktivna u selu. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod sa srebrnom zvijezdom i Ordenom bratstva i jedinstva sa sre brnim vijencem. Milka (Mile) Lukić Godine 1922. rođena je u selu Trnavcu, Korenica, Hrvatska, u srednje imućnoj seljačkoj porodici. Tu je završila i osnovnu školu, a zatim se bavila zemljoradnjom i stočarstvom. Kada je imala šes naest godina, umrla joj je majka prihvatiti svih domaćinskih poslova. Godinu dana kasnije, 1939, ljena za napredni Omladinske ženske pokret, sekcije već pa je se morala opredije u koji ulazi preko pri ogranku »Seljač kog kola«. Njena je aktivnost brzo zapažena pa je primljena u SKOJ 1940. godine, odmah nakon što je formirana skojevska organizacija u selu Trnavcu. Milka se iste godine, u kasnu jesen, is 199 �takla radom u akciji prikupljanja Crvene pomoći za španjolske dobrovoljce, koji su bili u logoru u Francuskoj. Tom je prilikom dala i svoje djevo jačko ruho za prilog. Prednjači u izvršavanju svih skojevskih zada taka, kako prije ustanka tako i u vrijeme dizanja ustanka u selu. Taj oblik iskazivanja patriotizma činio joj se nedovoljnim pa je 25. augusta 1942. stupila u Prvu žensku omladinsku partizansku če tu, a nakon vojno-političke obuke raspoređena je u 2. četu bataljona »Ognjen Priča« 2. ličke udar ne brigade. U novoj jedinici brzo se snašla pokazujući upor nost u svakom radu, nevjerovatnu odrešitost i spremnost za sve oblike djelovanja. Za nju se obič no kaže da je uvijek bila dobrovoljac — od poli tičkog rada u četi do bombaša. Zato je odmah po dolasku u jedinicu primljena u KPJ. Bila je politički delegat voda, a početkom 1943. primila je dužnost pomoćnika komesara 2. čete bataljona »Ognjen Priča«. U četi su je cijenili i voljeli jer je bila primjerna u svakom pogledu. Na toj se djevojci vidjelo da joj je najviše pri rasla srcu, da je najviše zaokuplja — sloboda. Sta ložena, ali odlučna u stavovima i donošenju od luka, davala je dojam pravog buntovnika — može se reći da joj je puška u ruci savršeno pristajala. Srednjeg rasta, tamne valovite kose i tamnih oči ju, prodornog pogleda — i svojim je izgledom privlačila pažnju. 200 �Kad je započela četvrta neprijateljska ofanziva na Liku, na već više puta popaljena sela i odav no ugasla ognjišta, na Ljubovu su stacionirane sve naše nade i snage prvog i drugog bataljona, kako bi spriječile prodor prema Krbavi. Na bojištu je s puškom u ruci bila i Milka. Hrabro se borila, jurišala dok rafalima. nije pala izrešetana neprijateljskim Gvozdeno Ljubovo i gvozdena volja djevojke-komuniste postadoše jedno — i ostadoše zauvijek jedno. Februara 1943. u spisak poginulih partizana upisano je i ime naše ljepotice iz trnavačke kotli ne — Milke Lukić. Soka (Mojsije) Ljubović-D^ombić Rođena je 1922. u selu Nebljusi, Donji Lapac, Hr vatska. Potječe iz siromašne seljačke porodice Mojsije i Duke, u kojoj je bilo troje djece. Zbog teške ekonomske situacije u obitelji, a i smrti oca, nije mogla završiti ni osnovnu školu. Čitati i pi sati naučila je u Ženskoj omladinskoj četi za vri jeme obuke u Trnavcu. Okupacija zemlje zatekla ju je u njenom rod nom mjestu. Nakon proglašenja tzv. Nezavisne Države Hrvatske nastali su teški dani zbog čestih represalija koje su ustaše vršile po Lapcu i oko lici. 201 �Proglas KPJ bio je veliko ohrabrenje i izazvao je masovni odaziv naroda na platformi borbe pro tiv okupatora i domaćih izdajnika. Tako se i So ka uključuje u NOP preko omladinske organiza cije. Učestvovala je na sakupljanju hrane, obuće, odjeće, na prekopavanju putova, prenošenju ra njenika. Još je većim poletom nastavila tu aktiv nost kad je u junu 1942. primljena u skojevsku organizaciju. U augustu iste godine prva u selu javlja se i od lazi u Žensku omladinsku četu u selo Trnavac. Nakon završetka vojno-političke obuke raspore đena je u bataljon »Stojan Matić«. Kao borac u tom bataljonu isticala se hrabrošću. Nakon borbi koje je vodila 2. lička udarna brigada u Kordunu i Baniji te povratku u Liku prekomandovana je za bolničarku u bataljon »Matija Gubec«, koji je bio u sastavu 1. ličke udarne brigade. Na položaju u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi teško je ra njena te je s grupom ranjenika otpremljena u Centralnu bolnicu pri Vrhovnom štabu s kojom je prošla ofanzivu na Neretvi. Kasnije je priklju čena 7. banijskoj brigadi u kojoj ju je zatekla ofanziva na Sutjesci. U toj je jedinici preboljela i trbušni tifus. U jesen 1943. iscrpljena i bolesna vraća se u Liku. Zbog posljedica ranjavanja, bolesti i teških fizičkih i psihičkih napora, nije više bila sposob na za operativnu jedinicu pa je stavljena na raspo laganje Komandi mjesta Donji Lapac. Tu je os 202 �tala do oslobođenja kad je demobilizirana u činu vodnika. Ratni je vojni invalid (70 posto). Nakon oslobođenja zasnovala je radni odnos i ostvarila boračku penziju. Majka je dvoje djece. Sa svojom porodicom živi u Novom Sadu gdje je ostala društveno-politički aktivna. Jovanka (Bože) Mandarić-Hočevar Rođena je 1926. u selu Vrebac, Gospić, Hrvatska, u seljačkoj porodici od oca Bože i majke Soke. Nakon završetka osnovne škole ostala je s rodite ljima u selu baveći se zemljoradnjom i domaćin stvom. Nakon dizanja narodnog ustanka opredjeljuje se za NOP. Uključuje se u rad omladinske organi zacije u selu i radi na sakupljanju hrane, odjeće i obuće, kao i drugog materijala za borce partizan skog odreda. Prenosila je vijesti, poštu, ranjenike i oružje, a radila je i na prekopavanju putova. Do bivala je posebne zadatke od starijih članova KPJ — od Kate Pejnović i Marije Bakarić. Zbog svoje izuzetne aktivnosti postala je član SKOJ-a već novembra 1941. godine. Na spomenutim i sličnim zadacima radila je sve do 25. augusta 1942. kad je stupila u Prvu žensku omladinsku partizansku četu. Nakon završene voj 203 �no-političke obuke raspoređena je u Udarni bataljan 2. ličke brigade. U borbama, koje je vodila njena jedinica, poka zala je izuzetnu hrabrost i upornost. Posebnu iz držljivost pokazala je u 4. neprijateljskoj ofanzivi. U julu 1943. prekomandovana je u Prateću četu 3. ličke brigade za telefonistu, a jedno vrijeme obavljala je i dužnost higijeničarke. Polovinom 1943. primljena je u SKOJ. Prošla je čitavi borbeni put i zamorni marš 6. proleterske divizije od za padne Bosne do Srbije. Nakon oslobođenja Beo grada završila je niži sanitetski kurs u Beogradu, a zatim je upućena u Prateći divizion na dužnost referenta saniteta. U toj je jedinici ostala do mar ta 1946. kada je demobilizirana u činu zastavnika. U NOR-u joj je 1942. poginula sestra Zorka od četnika, a brat Srđan poginuo je 1943. u napadu na Gospić. Nakon demobilizacije zasnovala radni odnos nastanila se u Zagrebu i u Tvornici »IKOM«. Poslije kraćeg vremena premještena je na rad u Općinski komitet KPH Črnomerac. Kasnije je opet po za datku premještena na rad u Tvornicu »Josip Kraš«. Tu je radila sve do 1952. kada je penzioni rana. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Za ratne zasluge odlikovana hrabrost i Ordenom za hrabrost. 204 je: Medaljom za �Bosiljka-Bosa (Isaka) Marčetić Rođena je u naprednoj zemljoradničkoj porodici, januara 1921. godine u selu Otrić, Gračac, Hrvat ska. U rodnom selu završila je osnovnu četvero godišnju školu i do rata živjela u krugu obitelji. Prije rata u Otriću nije bilo partijske i skojevske organizacije, ali je postojala omladinska simpatizerska grupa u kojoj je bila i Bosiljka. Na tu su grupu odlučujući politički uticaj imali napredni učitelji, studenti i srednjoškolci iz Otrića i okol nih sela. Aprilski rat 1941. zatekao je Bosiljku u Otriću kao dvadesetgodišnju djevojku. Kao raniji pri padnik napredne omladinske grupe, nakon diza nja ustanka odazvala se pozivu KPJ za borbu pro tiv okupatora i kvislinga. S puno odlučnosti i žara aktivirala se na okupljanju omladine i žena u NOP. Neumorno je vršila agitaciju kod širih ma sa u selu, ne prezajući pred terorom okupatora i četnika. Njena politička aktivnost ubrzo je zapa žena pa je aprila 1942. uhapšena i u četničkom za tvoru u Otriću ostala šest tjedana. Pošto je čet nici ni batinama nisu uspjela prisiliti na prizna nje, pustili su je iz zatvora, ali u kućni pritvor. Bosiljka, međutim, napušta Otrić i prebacuje se na slobodni teritorij u selo Neteku kod Srba, rodno mjesto svoje majke. Tu se odmah povezuje s političkim radnicima i skojevskom organizaci �jom u selu, nastavljajući da aktivno djeluje do augusta 1942. kada odlazi u Prvu žensku omladin sku partizansku četu. »... Ja sam iz neoslobođenog kraja. Okupator i četnici tamo vrše užasan teror nad našim naro dom. Nisam više mogla to gledati. Odmah sam stupila u našu žensku četu. Hoću da se borim pro tiv okupatora, ustaša i četnika koje osobito mr zim. Oni su mučili moju majku. I ja sam bila 6 nedjelja u zatvoru kod četnika. Govorila sam s popom Đujićem i rekla sam mu u oči da ga mr zim .. .« Ta je Bosiljkina izjava dopisniku Agitpropa OK KP za Liku, kojom potvrđuje svoju mržnju pre ma okupatoru i domaćim izdajnicima, zabilježena u članku »Moj susret sa Prvom ženskom omladin skom četom«, »Lički partizan«, br. 6. od 1. 10. 1942. godine. Dolaskom u sastav čete Bosiljka se brzo uklo pila u kolektivni život na vojno-političkoj obuci u Trnavcu. Isticala se po disciplini i marljivosti, a posebno je i duhovitost. došlo do izražaja njeno drugarstvo Prilikom talijanske ofanzive na slobodni terito rij Korduna, u borbi kod Poloja, 17. oktobra 1942. godine, učestvovala je i Prva ženska omladinska četa u sastavu 2. ličke udarne brigade. Bosiljka je tada svojom hrabrošću zadivila stare ratnike i starješine bataljona »Stojan Matić«, ne plašeći se naleta konjice ni mitraljeskih rafala iz neprijatelj 206 �skih tenkova. Nakon te pobjedonosne borbe pro tiv talijanskih fašista među najhrabrijim borci ma pohvaljivanim pred strojem istaknuta je kao primjer i Bosa Marčetić. Njena je borbenost do šla do izražaja i 24. 10. 1942. godine u likvidaciji ustaško-domobranskog garnizona u Tušiloviću, gdje je kao bombaš išla na betonirane bunkere i s puno smjelosti izvršila svoj dio zadatka. Još je i danas svježe sjećanje kad je u fazi bi haćke operacije, u napadu na Ličko Petrovo Selo i Željavu, u zidini obrušene kuće uhvatila dvojicu ustaša i predala ih u Štab bataljona. O tom je podvigu pisala »Žena u borbi«, broj 9. od decem bra 1942. godine. U drugom napadu na Slunj, 14. novembra 1942. godine, likvidirala je neprijateljsko mitraljesko gnijezdo, a iz paklenske vatre, ne vlastiti život, izvukla je ranjenog druga. strahujući za Nekoliko dana nakon oslobođenja Slunja pri mljena je s Lolom Kolundžić i Sofijom Drakulić u članstvo KPJ. Primanje u Partiju još je više po jačalo njen borbeni polet i vjeru u pobjedu. De setak dana kasnije, prilikom napada na Dvor na Uni, teško je ranjena. Bataljon ju je otpremio u brigadni sanitet s kojim se vratila u Liku. Tada je prebačena u Partizansku bolnicu u Dobroselo, a zatim u Bosanski Petrovac na daljnje liječenje i oporavak. Budući da je bila nesposobna za napore u ope rativnoj jedinici, jer joj je pored teške povrede 207 �I ostao i metak u nozi, vratila se iz bolnice u pro ljeće 1943. na teren gračačkog kotara. Njenoj su sestri Anđelki ostale duboko urezane u sjećanju Bosiljkine riječi izgovorene po povrat ku kući: »Žao mi je što se ne mogu vratiti u svoju jedi nicu, jer sam htjela još više da se dokažem i da ispitam sebe koliko mogu izdržati«. Hramljući, odnosno hodajući uz pomoć štapa, povezala se s rukovodstvom SKOJ-a, nesebično se angažirajući na proširenju i učvršćenju skojevskih organizacija u širenju partizanskog pokreta. Nakon toga postala je član Općinskog komiteta KP Otrić-Zrmanja. Odlazi na sastanke partijskih ćelija skoro u sva sela na tom terenu, ne prezajući pred svakodnevnom opasnošću i četničkim prijet njama. Prenosi stavove Općinskog komiteta par tije, pomaže u radu pri provođenju zadataka i postaje neumorni društveno-politički radnik. Bosiljkin lik duboko je utkan u naše sjećanje. Bila je brineta, s dugim gustim pletenicama, vi soka, stasita — prava Dinarka. Uvijek nasmiješe na pokazivala je poseban smisao za humor, a nje no drugarstvo i buntovni optimizam, vjera u bo lju budućnost — ostat će u trajnom sjećanju onih koji su je poznavali. Krajem oktobra 1943. otišla je u selo Turovac na sastanak Općinskog komiteta KP Otrić-Zrma nja, s članovima Komiteta Sakanom Šujicom i Danom Savatovićem. U zaseoku Agbaba četnici su 208 �ih napali i Bosiljku smrtno ranili. Dok su se čet nici zadržali u pljački u zaseoku Agbaba, uspjela se zadnjom snagom puzeći dovući do prvih kuća izvan dometa plotunske vatre. Odatle ju je omla dina prenijela u selo Ruište, gdje je drugi dan iz dahnula u vojnom bolničkom prihvatilištu. Njena majka Duka, iako izubijana, modra od četničkih batina, na njihove sadističke pohvale o kćerkinom ubistvu — odgovarala je pjevajući par tizansku pjesmu. Barbarsko mučenje nije ju obes hrabrilo jer je osjećaj mržnje prema neprijatelju i privrženost ideji za koju su se borila i njena dje ca — nadvladao i fizički bol i bol za poginulom kćerkom. Bosiljka je pokopana u selu Ruišta. Nakon oslo bođenja njeni posmrtni ostaci preneseni su u Gra čac i sahranjeni u grobnicu heroja a njen heroj ski lik ostao je kao svijetli primjer mlađim poko ljenjima. Zbog junaštva Općinski odbor i izvanrednih zasluga u NOR-u, SUBNOR-a Gračac predložio je juna 1971. da Bosiljka narodnog heroja, ali je posmrtno dobije Orden na žalost taj prijedlog kasno upućen. 14 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CETA 209 �Stojanka (Vuje) Matijević Rođena je 1923. u Buniću, Korenica, Hrvatska. Bila je drugo po redu od devetoro djece Mike i Vuje, tako da je i kao malena pomagala majci pri podizanju mlađe braće i sestara. Još prije rata udala joj se starija sestra Danica pa je Stojanka, osim svojih, preuzela i njene kućne obaveze. Po magala je roditeljima u obrađivanju njihove i tu đe zemlje, kako bi se prehranila mnogočlana obi telj. Bez obzira na svu težinu takvog života, svi su tu porodicu poznavali kao »veselu družinu Mike i Vuje«. Stojanka je bila sitna rastom, izgledala je kao djevojčica, a i glas joj je bio dječji. Bila je patri jarhalno odgojena, veoma vrijedna, besprijekor nog ponašanja. prozvali »Ćoja«. Vedra, živahna. Od milja su je Nakon izbijanja ustanka odmah se uključila u rad omladinske organizacije u selu. Aktivirala se na sakupljanju hrane, obuće i odjeće za borce. Prenosila je oružje, ranjenike, poštu, prihvaćala izbjeglice. Primljena je u SKOJ u jesen 1941. go dine. Naredni joj je korak bio dobrovoljno javljanje u Prvu žensku omladinsku partizansku četu, u koju je ubrzo bila primljena, pa se 25. auguta 1942. već našla na vojno-političkoj obuci u Trnav- 210 �cu. Zatim je raspoređena u bataljon »Ognjen Pri ča« 2. ličke udarne brigade. Bila je borac, a na kon nekog vremena i bolničarka 3. čete tog bata ljona. Prelaskom 6. divizije u Bosnu, krajem 1943. go dine, upućena je za bolničarku u sanitet 2. briga de. Tu je pokazala posebnu pažnju i strpljenje prema ranjenicima. Prešla je dugi put proslavljene 6. proleterske di vizije od Bosne preko Crne Gore do Srbije. Dolas kom u Srbiju prekomandovana je u bataljon »Og njen Priča« za zamjenika referenta saniteta. Na kon oslobođenja Valjeva, septembra 1944. godi ne, na raskrsnici puteva Šabac—Debrec—Obrenovac poginula je prilikom spašavanja ranjenika. Sahranjena je u jednom šljiviku što je bio sli čan njenom iz rodnog sela. Tako je zauvijek os tala na raskrsnici puteva u hladovini šljivika, da leko od svog rodnog Bunića. Saja (Dane) Medić-Gotovina Rođena je 1924. u selu Zaklopac, Donji Lapac, Hr vatska, u srednje imućnoj porodici od oca Dane i majke Milice. Osnovnu školu nije pohađala — bila je samouka. Do početka rata živjela je s rodi teljima i bavila se zemljoradnjom. U julu 1941. godine, kada su ustaše izvršile ma sovni pokolj u selima Bubanj i Donja Suvaja, po 14* 211 �bjegla je s porodicom u planine Razboj i Čemernicu. Tu je ostala do dizanja narodnog ustanka i oslobođenja Boričevca. Tada se vratila u svoje se lo i odmah uključila u rad omladinske organiza cije. Bila je veoma aktivna u svim akcijama pa je več novembra 1941. primljena u SKOJ. U augustu 1942. stupa u Prvu žensku omladin sku partizansku četu, a nakon završetka vojno-političke obuke raspoređena je u Prvu četu bataljona »Mićo Radaković« 2. ličke udarne briga de. Decembra 1942. prešla je u 1. ličku brigadu za četnu bolničarku u bataljon »Marko Orešković«. U tim je jedinicama prošla čitavi borbeni put uče stvujući u svim akcijama na Kordunu, Baniji i u Lici. Također je prošla borbeni put 6. proleter ske divizije od Bosne do Srbije. U KPJ primljena je u decembru 1942. godine. Nakon oslobođenja Beograda prekomandovana je u Artiljerijsku brigadu za referenta saniteta minobacačkog diviziona. U toj je jedinici ostala do novembra 1945. kada je demobilizirana u činu zastavnika. U toku rata tri puta je ranjavana (tako da je 40 postotni ratni vojni invalid). Iz njene porodice poginuli su kao borci NOV i otac i stric. Nakon demobilizacije živjela je u Apatinu, za snovala porodicu i zaposlila se. Majka je troje dje ce. Pored službenih i kućnih obaveza bila je društveno-politički aktivna. 212 �Bosiljka Marčetić Saja Medie Gotovina Sava Miljanović Soka Mirić Ratković 213 �Sada s mužem živi u Biogradu na moru. Za zasluge u ratu odlikovana je: dva puta Me daljom za hrabrost, Ordenom za hrabrost, Orde nom zasluga za narod III reda i Ordenom bratstva i jedinstva sa srebrnim vijencem. Soka (Nikole) Medić Rođena je 1924. u selu Zaklopcu, Donji Lapac, Hrvatska. Potječe iz srednje imućne seljačke po rodice Nikole i Saje. Drugo je od šestero djece Nikole Medića, koji se nakon petnaest godina ra da u Americi vratio kući i osnovao obitelj. Najstarije dijete, brat joj Rade, nosilac je »Par tizanske spomenice 1941«. Budući da je Soka bila najstarije žensko dijete u porodici, osjetila je svu težinu kućanskih poslova i brige oko podizanja mlađe braće i sestara. Zbog toga nije pohađala ni osnovnu školu. Nakon dizanja ustanka, u NOP-u vidi smisao svoga života i spas naroda. Stoga se i ističe u iz vršavanju najrazličitijih zadataka omladinske or ganizacije u selu. Zbog te aktivnosti krajem 1941. primljena je u SKOJ. 25. augusta 1942. uključuje se u Prvu žensku omladinsku partizansku četu u Trnavcu. Poslije završene vojno-političke obuke, na kojoj je za vrlo kratko vrijeme, osim vojne i političke obučenosti, 214 �naučila čitati i pisati, svjesna da je obrazovanje bitan momenat u procesu napretka — raspoređe na je u bataljon »Mičo Radakovič« 2. ličke briga de. Tu se s puno borbenog poleta dokazivala kao borac, pomoćnik puškomitraljesca, kao četna bolničarka. a kasnije i Veliku je volju i elan pokazivala u svim borba ma koje je vodila njena jedinica: najprije u Poloju i Tušiloviću, a kasnije na Slunju, Dvoru, Gra čacu i četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi. Prelaskom 6. divizije za Bosnu učestvuje u iscrpljujućim borbama za vrijeme šeste neprijatelj ske ofanzive, a zatim i drvarskoj operaciji. U to je vrijeme prekomandovana u 1. ličku brigadu na dužnost zamjenika referenta saniteta bataljona »Marko Orešković«. Soka je bila lijepa plavokosa djevojka, vrlo osjećajna, tankoćutna i ozbiljna. Borbeni put i zamorni marš 6. proleterske di vizije, od Bosne do Srbije, prešla je uz velike žr tve i stalnu brigu za ranjenike, savlađujući sve na pore. I onda kad je oslobođenje zemlje bilo već na vidiku, septembra 1944. godine, spašavajući ra njene drugove u borbi za Valjevo, izdahnula je zahvaćena neprijateljskim rafalom. Soka Medić posmrtno je (ukazom br. 21,4. mar ta 1963. godine) odlikovana Ordenom zasluga za narod sa srebrnom zvijezdom. 215 �Ljeposavä-Sava (Ise)Miljanović Rođena je 1910. u selu Ćukovac, Široka Kula, Gos pić, Hrvatska, u veoma siromašnoj porodici Ise i Stane u kojoj je bilo devetoro djece. Zbog teških socijalnih prilika obitelji nije imala mogućnost da završi osnovnu školu. Svoje djetinjstvo i mla dost provela je na selu čuvajući stoku i obavlja jući seoske poslove. Nekoliko godina prije rata udala se, ali joj je suprug otišao u SAD i više se nije ni javio. Rat je Savu zatekao u rodnom mjestu. Nakon dizanja ustanka odmah se javila u prvu partizan sku jedinicu gdje je bila borac s puškom u ruci. Učestvovala je u akcijama u okolici Ćukovca, Ši roke Kule i Ličkog Osika. Osim toga aktivirala se i u pozadinskom radu na prikupljanju obuće i odjeće za partizane. U augustu 1942. stupa u Prvu žensku omladin sku partizansku četu u selu Trnavac. U četi je bi la jedina žena među omladinkama. Na vojno-političkoj obuci pokazala je posebnu vještinu jer je već imala iskustva u rukovanju oružjem. Ulaskom Ženske čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u 2. četu bataljona »Og njen Priča«. U svim borbenim akcijama, a naro čito u borbi na Poloju i Tušiloviću, pokazala je izvanrednu hrabrost. U KPJ primljena je krajem 1942. godine. 216 �Nešto kasnije prekomadovana je u 3. ličku bri gadu, bataljon »Mirko Štulić« u kojem je kao bo rac, a jedno vrijeme i kao puškomitraljezac, pro šla sav borbeni put 6. proleterske divizije od Bos ne preko Crne Gore, Sandžaka, Srbije, sremskog fronta i Slavonije do Zagreba. Nakon završetka rata demobilizirala se i zapo slila u Tvornici »Ivo Lola Ribar« u Karlovcu. Za svoj rad dobila je mnogo priznanja i pohvala. Pen zionirana je 1963. Danas živi u Karlovcu gdje je društveno-politički aktivna. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Za ratne zasluge odlikovana je: Medaljom za hrabrost, Ordenom za hrabrost, Ordenom zaslu ga za narod II reda, Ordenom zasluga za narod III reda i Ordenom bratstva i jedinstva. Smilja (Petra) Miljuš-Mitić Rođena je 1925. u selu Deringaj, Gračac, Hrvat ska, u siromašnoj seljačkoj obitelji Petra i Milice u kojoj je bilo dvanaestoro djece. Zbog teške eko nomske situacije u porodici nije mogla završiti ni osnovnu školu. Svoje djetinjstvo i mladost pro vela je u rodnom mjestu čuvajući stoku i baveći se zemljoradnjom sve do početka rata. Nakon izbijanja ustanka opredjeljuje se na NOP i uključuje u rad omladinske organizacije u selu. 217 �Učestvovala je u sakupljanju hrane, obuće, odje će i raznog materijala za prve partizanske jedi nice. Više je puta kao kurir služila za vezu s gra dom, odakle je prenosila razne poruke i sanitet ski materijal. 1941. godine. Član SKOJ-a postala je krajem U proljeće 1942. stupa kao borac u 1. lički par tizanski odred, koji je u augustu iste godine upu ćuje u Prvu žensku omladinsku partizansku četu u selu Trnavac. Nakon završene vojno-političke obuke raspoređena je 2. ličke udarne brigade. u bataljon »Stojan Matić« U KPJ primljena je početkom 1943. godine. Kao borac prošla je sav borbeni put svoje jedi nice na Kordunu, Baniji, u Lici te sjevernoj Dal maciji. Sudionik je četvrte, šeste i sedme ofanzive gdje se istakla hrabrošću. Samoprijegorno je izdržala borbeni put i zamorni marš 6. proleterske divizije od Bosne do Srbije. Učestvovala je u oslo bođenju Valjeva i Beograda. U decembru 1944. završila je niži sanitetski kurs koji je održan pri Štabu 1. armije u Beogra du. Nakon toga upućena je na dužnost u kiruršku ekipu Medicinskog bataljona 6. proleterske zije gdje je ostala do slobođenja zemlje. Na vlastiti zahtjev demobilizirana je divi aprila 1946. Nakon toga zaposlila se u Poduzeću »Du nav« u Beogradu. Bila je devet puta proglašena za udarnika. Penzionirana je 1962. Zasnovala 218 je obitelj, majka je dvoje djece. I �danas sa svojom porodicom živi u Beogradu gdje je aktivna u društveno-političkom životu. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom zaslu ga za narod III reda, Ordenom zasluga za narod II reda i Ordenom za hrabrost. Soka (Save) Mirić-Ratković Rođena je 1920. u selu Šalamunić, Bunić, Korenica, Hrvatska, u seljačkoj porodici Save i Kate u kojoj je bilo desetero djece. Osnovnu školu zavr šila je u rodnom selu, a zatim se do početka rata bavila zemljoradnjom i poslovima u domaćinstvu. Nakon dizanja ustanka opredijelila se za NOP. Bila je aktivna u omladinskoj organizaciji radeći na sakupljanju hrane, odjeće i obuće za prve par tizanske jedinice. Učestvovala je u radnim i dru gim akcijama. Kao veoma aktivna omladinka pri mljena je u oktobru 1941. u SKOJ. Tako je radila cijelu prvu ratnu godinu. 25. augusta 1942. stupila je u Prvu žensku omla dinsku partizansku četu. Vojno-političku obuku završila je u selu Trnavcu. Ulaskom te čete u sastav 2. ličke udarne briga de raspoređena je u bataljon »Mićo U KPJ primljena je početkom 1943. godine. Radaković«. U ovom bataljonu učestvovala je kao borac u svim borbenim akcijama na Kordunu, Baniji i u Lici sve do juna 1943. Tada se razboljela od upale 219 �pluća i pjegavog tifusa. Kako ju je bolest veoma iscrpila, nije više bila sposobna za napore u ope rativnoj jedinici pa je upućena na rad u pozadinu. Vratila se u svoje rodno selo Šalamunić, te odmah je izabrana za sekretara NOO-a, a bila je i sekretar partijske organizacije u selu. Te je dužnosti obav ljala do 1946. godine, a onda je sa suprugom ko lonizirana u Kolut kraj Sombora. Po dolasku u Kolut nastavila je da radi u Seljačkoj radnoj za druzi do njenog rasformiran ja. Danas s porodicom živi u Somboru i aktivna je u društveno-političkom životu. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod i Ordenom bratstva i jedinstva. Stoj anka (Nikole) Mirić-Šijan Rođena je 1924. u selu Krbavica, zaselak Baljkuše, Korenica, Hrvatska, kao treće od četvero djece srednje imućne i napredne porodice Milice i Ni kole Mirića. Rano je djetinjstvo provela uz majku, brata i sestre, dok je otac kao većina Ličana oti šao u Ameriku »trbuhom za kruhom«. Stojanka je dobar dio dana provodila po okolnim pašnjacima čuvajući ovce i goveda, a po povratku kući poma gala bi majci u domaćinstvu. Četverogodišnju ško lu završila je u Krbavici. 220 �Stojanka Mirić Šijan Smilja Miljuš Mitić Milica Momčilović Kirin Maša Narančić Seršić 221 �Pred izbijanje drugog svjetskog rata otac joj se vratio iz pečalbe kući kako bi u najtežim dani ma bio uz svoju porodicu. Kada je izbio ustanak, među prvima se priključio NOP-u. Cijelo vrijeme rata imao je funkciju člana i predsjednika seos kog ili člana Općinskog NOO-a. U tim teškim da nima u njegovom domu našli su utočište dese tine i desetine partizana. Njegova se kuća pretva rala čas u bolnicu s težim i lakšim ranjenicima, a čas u sklonište. Tu je Štab Grupe NOP odreda za Liku donosio u toku 1941. vrlo važne odluke. Slijedeći očev put i ideje našli su svoje mjesto u NOP-u i ostali članovi Stojanka se već ponosom aktivirala cije i AFŽ-a. Radila obitelji. od samog početka ustanka s u radu omladinske organiza je na prikupljanju hrane, obu će i odjeće, prenosila poštu, obavljala složene ku rirske zadatke, obavještavala žene i omladinu za sastanke i za održavanje raznih kurseva. Zbog te aktivnosti i primljena je decembra 1941. u skojevsku organizaciju te nastavila s aktivno-organiziranim radom do odlaska u NOV. Augusta 1942. stupa u Prvu žensku omladinsku partizansku četu u susjednom selu Trnavcu. Po završetku vojno-političke obuke raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković« 2. ličke udarne bri gade. U tom je bataljonu prošla dobar dio borbe nog puta u Kordunu, Baniji, Lici i sjevernoj Dal maciji. Kao primjeran borac primljena je počet kom 1943. u članstvo KPJ. 222 �i Koncem 1943. razboljela se od pjegavog tifusa liječena u jednoj od partizanskih bolnica u svom rodnom mjestu Krbavici. Nakon ozdravlje nja ostala je na radu u istoj bolnici jer nije mo gla sustići svoju jedinicu, koja je tada bila dale ko u Bosni. Bila je pomoćnik ekonoma, ekonom, higijeničarka, a uz to je vršila dužnost i rukovo dioca skojevske organizacije pri bolnici. Početkom 1944. upućena je za komesara bolnice Komande 1. ličkog partizanskog područja. Kad je ta bolnica rasformirana, raspoređena je na rad u OZN-u za Liku, gdje je ostala do oslobođenja zemlje. Nakon završetka rata udala se za Đuru Šijana, oficira JNA, često mijenjajući, zbog prirode nje govog poziva, mjesta boravka. Međutim, u svim sredinama gdje je živjela bila je aktivna u svim društveno-političkim organizacijama. Danas živi u Beogradu s mužem i dvije kćeri. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Za ratne zasluge odlikovana je: Medaljom za hrabrost i Ordenom za hrabrost. Milica Mica (Bogdana) Momčlović-Kirin Rođena je 1921. u selu Rebić, Udbina, Hrvatska. Potječe iz seljačke obitelji od oca Bogdana i maj ke Sare. Osnovnu školu završila je na Udbini te 223 �je do rata živjela u krugu obitelji baveći se zemljo radnjom i domaćinstvom. Aprilski rat 1941. godine zatekao ju je u rod nom mjestu Rebiću. Nakon uspostave tzv. Neza visne Države Hrvatske njena je obitelj privremeno izbjegla u selo Mekinjar, jer im je prijetila opas nost iz ustaškog uporišta s Udbine. Nakon diza nja ustanka i Mica se našla među poletnom omla dinom Rebića na liniji Partije za borbu. U omla dinskoj organizaciji radila je na sakupljanju hra ne, obuće i odjeće te izradi odjevnih predmeta za prve ustaničke vodove, koji su držali položaj pre ma neprijateljskom garnizonu. I sama je učestvo vala u prvom i drugom napadu na Udbinu, gdje je pod paklenskom vatrom izvlačila ranjene dru gove. To je bilo njeno prvo vatreno krštenje. Svo ju aktivnost nastavila je u omladinskoj organiza ciji ističući se i u kulturno-prosvjetnom radu. Na osnovu toga primljena je u SKOJ u jesen 1941. Nakon odluke OK SKOJ-a za Liku o formira nju Prve ženske omladinske čete dobrovoljno se javlja i odlazi 25. augusta 1942. na vojno-političku obuku u Trnavac. Ulaskom čete u sastav 2. ličke brigade raspoređena je u bataljon »Stojan Matić«. Kao borac u tom bataljonu istakla se u bor bi na Poloju i u Tušiloviću. Prilikom napada na Rakovicu, krajem oktobra 1942. godine, teško je ranjena pa je otpremljena u bolnicu na Bijelim potocima. Kada je ozdravila, vratila se u svoj ba taljon. U decembru 1942. prekomandovana je u 224 �Četu za vezu 2. ličke brigade za vezistu, a zatim šifranta na radio-stanici. Tu je vršila dužnost i omladinskog rukovodioca. U članstvo KPJ primljena je početkom 1943. Mica je izdržala sav borbeni put 6. proleterske di vizije do oslobođenja. Prilikom nastupanja jedi nica JA prema Zagrebu — u borbi za Ćazmu, po kazala je izuzetnu hrabrost i snalažljivost. Zami jenivši ranjenog komandira, jurišom je povela 2. četu bataljona »Ognjen Priča« u protunapad. O njenom podvigu pisao je u svojim ratnim zapisi ma komandant 6. proleterske divizije general Đoko Jovanić, a i list »Lička divizija« objavio je čla nak o njenoj neustrašivosti. U NOR-u 1943. poginuli su joj majka Sara i brat Nikica, operativni oficir bataljona. Demobilizirana je u jesen 1945. u činu starijeg vodnika. Majka je dvoje djece. Živi u Zagrebu, općina Pešćenica, gdje je aktivna u društveno-političkom životu. Posebno je angažirana u organizaciji Spor ta i rekreacije invalidnih osoba grada Zagreba. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Ratni je vojni invalid (80 posto). Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom bratstva i jedinstva, Ordenom zasluga za narod II reda i Ordenom Republike sa srebrnim vijencem. 15 PRVA 2ENSKA LICKA PART. CETA 225 �Maša (Milana) Narančić-Seršić Rođena je 1923. u selu Barlete, Gospić, Hrvatska, od oca Milana i majke Stane. Potječe iz siromašne seljačke porodice, u kojoj je bilo četvero djece. Otac je rano otišao u svijet radi zarade, a teret brige o porodici pao je na majku. Kad je majka 1937. umrla, djeca su ostala sama pa su se mo rala razići kod rodbine. Maša odlazi u Vladimirovac, u Banat kod bake, očeve majke, gdje ostaje do 1940. godine, a zatim se vraća u rodno mjesto. Period od kapitulacije stare Jugoslavije do di zanja ustanka bio je za Mašu pun straha i neizvje snosti, bilo je to vrijeme kada su teror i nasilje ustaša poprimili neopisive razmjere. Proglas i poziv KPJ za ustanak vratilo joj je nadu i samopouzdanje. U želji da se uključi u NOP i pomogne ustanicima bježi sa sestrama u susjedno selo Vrebac. Tako su slučajno izbjegle sasvim sigurnu smrt, jer je neposredno nakon nji hovog odlaska izvršen masovni pokolj naroda u njihovom selu. Mašin rad za NOP datira od prvih dana ustan ka. Angažira se na provođenju svih zadataka omla dinske organizacije u selu, pa je zbog te aktiv nosti početkom 1942. primljena u SKOJ. Augusta 1942. dobrovoljno odlazi u Prvu žensku omladinsku partizansku Trnavac u četu gdje dolazi do izražaja njena politička svijest, disci plina i drugarstvo. Nakon završetka vojno-politič- 226 �ke obuke raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković« 2. ličke udarne brigade u čiji je sastav uključena Prva ženska četa. Već u prvim borbe nim akcijama služila je primjerom, kako borbenošću tako i političkim djelovanjem među borci ma i narodom, pa je odmah postavljena za sekre tara četnog, a zatim bataljonskog biroa SKOJ-a. Svojim je skojevcima služila za primjer u svim borbenim akcijama svog bataljona u Kordunu, Baniji i Lici, u teškim borbenim okršajima i za mornim marševima u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, kao i u borbama na Široku Kulu i oko licu Gospića. Polovicom 1943. oboljela je od pjegavog tifusa. Otpremljena je na liječenje, a zatim u selo Vrebac na oporavak. Kada je ozdravila, radila je u Komandi 1. u Glavnom bila daleko u Završetak ličkog partizanskog područja, a zatim štabu Hrvatske jer je njena jedinica Bosni. rata zatekao ju je u štabu Druge ar mije, gdje je ostala do septembra 1946. kada je demobilizirana. Nakon demobilizacije zaposlila se u Ministar stvu industrije NRH, a od juna 1949. prešla je na rad u UDB-u za Hrvatsku. Odatle je upućena u Rijeku, također u Upravu državne bezbjednosti oblasti Rijeka. Iz te je ustanove otišla u penziju. Zasnovala je porodicu s kojom i danas živi u Rijeci. Majka je muškog djeteta. Aktivna je u društveno-političkim organizacijama. 15* 227 �U članstvo godine. KPJ primljena je decembra 1942. Za zasluge u ratu odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom bratstva i jedinstva II reda, Ordenom zasluga za narod III reda i Ordenom ra da sa zlatnim vijencem. Dragica (Ise) Ninković-Vorkapić Rođena je 1920. u selu Trnavac, Korenica, Hrvat ska. Potječe iz mnogočlane seljačke porodice Ise i Marije, u kojoj je bilo devetero djece. Osnovnu je školu završila u rodnom selu, a zatim je do po četka rata pomagala ocu u obrađivanju zemlje i uzgoju stoke. Nakon okupacije zemlje u njenoj su se kući okupljali komunisti i napredni ljudi iz sela i oko lice radi dogovora za dizanje ustanka. Dragica se već tada upoznala s linijom i pripremama KPJ za predstojeću borbu. Čim je ustanak planuo, sva se njena brojna porodica uključila u NOP. Dragica je već u tim prvim ustaničkim danima bila jedna od najaktivnijih omladinki u selu. Ustanicima pre daje uniformu, koju je sačuvala nakon oca i strica iz bivše jugoslavenske vojske. povratka Zbog njene privrženosti i posebne aktivnosti primljena je novembra 1941. u članstvo SKOJ-a. Odmah zatim formiran je prvi NOO u selu u koji 228 �je izabrana za člana. Kao odbornik umjela je mo bilizirati mase — omladinu pa i starije, na razne zadatke. Taj način djelovanja nije mogao do kraja zado voljiti njene mogućnosti i htijenja, zato je u au gustu 1942. godine, s još dvije djevojke, stupila u Prvu žensku omladinsku četu koja je formirana u njenom rodnom mjestu. Ulaskom čete u sastav 2. udarne brigade raspoređena je u bataljon »Stojan Matić«. U toj jedinici kao borac bila je sudio nik svih akcija na borbenom putu 2. ličke udarne brigade na Kordunu, Baniji i Lici. Jedno vrijeme bila je i puškomitraljezac, a žena koje su nosile puškomitraljez bilo je malo u našoj NOV. U četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi ranjena je pa je s kolonom ranjenika otpremljena u Bosnu. Na putu za Centralnu bolnicu preboljela je i pje gavi tifus. Iz centralne Bosne pod vrlo teškim uslovima vratila se kući u Liku gdje je produžila da se liječi. Kada je ozdravila, vratila se u svoju jedinicu s kojom je učestvovala u borbama u sje vernoj Dalmaciji, Lici, a zatim u Bosni. Posebno se istakla u teškim borbama za vrije me njemačkog desanta na Drvar. Tu je izvela pra vi podvig preuzevši puškomitraljez iz ruku pogi nulog druga, koji je pokošen rafalom u njenoj ne posrednoj blizini. Za taj je podvig odlikovana i pohvaljena pred strojem. Sudionik je daljnjeg borbenog puta 6. proleter ske divizije od Bosne preko Crne Gore do Srbije. 229 �U to je vrijeme prekomadovana u Medicinski bataljon nost 6. proleterske delegata, a divizije zatim gdje komesara je vršila duž sanitetske čete. Na toj je dužnosti ostala do oktobra 1945. kad je demobilizirana u činu zastavnika. Radost pobjede bila joj je pomućena vijestima o tragediji porodice. U zadnjem prodoru ustaša u selo, marta 1945. godine, poginulo je četrnaestero članova njene obitelji. Ostali su na životu samo jedan brat i jedna sestra. Od oslobođenja živi u Beogradu. Majka je dvo je djece. Zasnovala je radni odnos i kao poštanski službenik penzionisana 1960. Učestvovala je u omladinskoj radnoj akciji na izgradnji Auto-puta bratstvo jedinstvo 1948. kad je teško stradala pri vršenju dužnosti i ostala radni invalid. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Za ratne zasluge odlikovana je: tri puta Orde nom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod II i III reda, Ordenom bratstva i jedinstva sa srebr nim vijencem i Medaljom rada. Ljubica (Save) Njegovan -Kleut Rođena je 1924. u selu Počitelj, Gospić, Hrvatska, kao prvo od petero djece siromašne seljačke poro dice Save i Milice. Još kao dijete odlazi kod ujaka 230 �Dragica Ninković Vorkapić Ljubica Njegovan Kleut Danica Orlić Bosiljka Petrović 231 �u Čitluk gdje je završila osnovnu školu i ostala do odlaska u NOV. Nakon izbijanja ustanka odmah se opredjelju je za NOP i uključuje u omladinsku organizaciju Čitluka. Radila je na sakupljanju hrane, odjeće i obuće za borce, sakupljanju sanitetskog materi jala za bolnice, prenošenju ranjenika, oružja i mu nicije. Često je služila kao kurir u prenošenju po šte i vijesti. Kao veoma aktivna i savjesna omla dinka primljena je u SKOJ novembra 1941. U augustu 1942. dobrovoljno se javlja i odlazi u Prvu žensku omladinsku partizansku četu. Po završenoj vojno-političkoj obuci raspoređena je u bataljon »Ognjen Priča« 2. ličke udarne brigade. Kasnije je prekomandovana u sanitet 1. ličke udarne brigade. Tu je početkom 1943. primljena u KPJ. Kao borac s puškom u ruci prvo je vrijeme uče stvovala u svim borbenim akcijama koje je njena jedinica vodila u Kordunu, Baniji i Lici. U sani tetu Prve brigade prošla je sav borbeni put i za morni marš kroz Bosnu, Crnu Goru, Sandžak i Srbiju, stalno se brinući za ranjenike. Nakon formiranja Medicinskog bataljona 6. proleterske divizije prelazi za bolničarku u taj ba taljon i tu ostaje do završetka rata. Nakon oslobođenja upućena je u sanitet Gar dijske brigade, a krajem 1945. u Sanitetsku ofi cirsku školu JNA u Beogradu. Tu je ostala do kra ja 1947. kada je na vlastiti zahtjev, zbog udaje de 232 �mobilizirana. Majka je dvoje djece. Rezervni je stariji vodnik. Danas s porodicom živi u Beogradu. Aktivna je u društveno-političkim organizacijama na terenu gdje stanuje. Za zasluge u ratu odlikovana je: Me daljom za hrabrost, a za aktivnost u društveno-političkom radu — Ordenom za narod sa srebr nom zvijezdom. Danica (Vaje) Orlić Rođena je 1924. u selu Kalebovac, Korenica, Hr vatska. U porodici Vaje i Perke bilo je jedanaeste ro djece, a živjeli su baveći se zemljoradnjom i domaćinstvom. Danica od početka rata živi po put drugih djevojaka, ali zbog blizine grada u nje zinu se ponašanju osjeća spoj gradskih i seoskih elemenata življenja. Osnovnu školu završila je u Korenici. Nakon dizanja ustanka angažira se u omladin skoj organizaciji, sakuplja hranu, odjeću, preno si vijesti i sanitetski materijal iz Korenice na os lobođeni teritorij. U SKOJ je primljena u novem bru 1941. Njezina je aktivnost posebno došla do izražaja prilikom blokade talijanskog garnizona u Korenici, u zimu 1941/1942. godinu, kad se, osim u opskrbi, isticala i u izvlačenju i prenošenju ra njenika u bolnicu. 233 �Nakon oslobođenja Korenice, u proljeće 1942. godine, po zadatku SKOJ-a odlazi za kuharicu u Kotarski NOO Korenica. Međutim, uporno je željela da se dokaže kao bo rac s puškom u ruci, pa uz odobrenje drugova iz Kotarskog NOO-a odlazi u Prvu žensku omladin sku partizansku četu augusta 1942. Poslije završe ne obuke raspoređena je u bataljon »Stojan Matić« 2. ličke udarne brigade. Danica je bila primjeran borac i iskren drug, a nadasve dobar čovjek. Uporna je i precizna u izvršavanju zadataka. Učestvovala je u svim bor benim akcijama koje je vodila njena jedinica na Kordunu, Baniji, u Lici i sjevernoj Dalmaciji. Uvi jek je bila u prvim redovima dobrovoljaca u izvr šenju borbenih zadataka. Odlaskom 6. divizije u Bosnu u sastav 1. prole terskog korpusa sudjeluje u borbama u šestoj ne prijateljskoj ofanzivi — i to na dužnosti političkog delegata voda. Ubrzo je upućena na oficirski kurs u Drvar gdje ju je zatekla sedma neprijateljska ofanziva. S ostalim kursistima sudjelovala obrani VŠ NOV i POJ s drugom Titom na čelu. je u Tu je i poginula, tu su surovo okončani njeni ratni pohodi, razmišljanja o slobodi i sretnijem vremenu. 25. maja 1944. životni put hrabre Danice Orlić prekinut je u njenoj dvadesetoj godini. 234 �Bosiljka (Mile) Petrović Rođena je 1921. u selu Deringaj, Gračac, Hrvat ska, u siromašnoj seljačkoj obitelji od oca Mile i majke Marije. U obitelji je bilo desetoro djece. Osnovnu školu završila je u rodnom selu i do ra ta živjela s roditeljima baveći se zemljoradnjom i poslovima u domaćinstvu. Nakon okupacije zemlje, u ljeto 1941. godine, ustaše su iz njene bliže i daljnje familije ubili 21 osobu, a kuću i ostalu imovinu potpuno uni štili. Nakon dizanja ustanka odmah se opredijelila za NOP i uključila u omladinsku organizaciju u selu. Radila je na sakupljanju hrane, odjeće i obu će i različitog materijala potrebnog za prve parti zanske jedinice. Veliki politički uticaj na nju iz vršila je Bosiljka — Lola Kolundžić, s kojom je već u prvim danima ustanka u nekoliko navrata putovala u Dalmaciju radi nabave oružja i muni cije. U oktobru 1941. primljena je u SKOJ. Početkom 1942. stupila je kao borac u 1. lič ki partizanski odred u kojem je ostala do odlaska u Prvu žensku omladinsku partizansku četu. Po završetku vojno-političke obuke raspoređena je u Prateću četu 2. ličke udarne brigade. Tu je prim ljena u KPJ novembra 1942. Već u prvim borbenim akcijama svoje jedinice redovito se nalazila u prvim redovima dobrovolja ca — bombaša u izvršenju zadataka. Prilikom bor- 235 �be u Dvoru na Uni, 27. novembra 1942. godine, is takla se izuzetnom hrabrošću. Tom je prilikom, mada ranjena, izvukla teški mitraljez s položaja. Zbog tog podviga pohvaljena je pred strojem, a 0 njenoj izuzetnoj hrabrosti pisala je i ratna štam pa. Kao ranjenik liječila se u bolnici Krbavica, a tu je preboljela i trbušni tifus. Nakon ozdravljenja, u proljeće 1943. godine, stupila je u bataljon »Bićo Kesić« 3. ličke udarne brigade, jer je njena brigada, kojoj je ranije pri padala, bila na borbenim zadacima u sjevernoj Dalmaciji. Prilikom neprijateljskog desanta na Drvar, ma ja 1944. godine, Bosiljka je po drugi puta teško ranjena te je s grupom ranjenika prebačena na liječenje na Siciliju. Kad je ozdravila, stupila je u 1. tenkovsku bri gadu koja je formirana u Gravini — Italija. U toj je jedinici bila referent saniteta 3. bataljona do kraja 1946. Početkom 1947. demobilizirana je u činu stari jeg vodnika i zaposlila se u trgovini u Zagrebu. Po stjecanju 1963. Ostala je potrebnih aktivna u uvjeta penzionirana društveno-političkim je orga nizacijama u sredini gdje stanuje. Ratni je vojni invalid (40 posto). Za zasluge u ratu odlikovana je: Medaljom za hrabrost, Ordenom za hrabrost, Ordenom bratstva 1 jedinstva i Partizanskom zvijezdom s lentom. 236 �Borka (Đure) Pilja- Hrnjak Rođena je 1923. u selu Brotinja, Donji Lapac, Hr vatska. Potječe iz seljačke porodice Đure i Pere u kojoj je bilo jedanaestero djece. Nakon završetka osnovne škole živjela je s roditeljima i bavila se zemljoradnjom i domaćinstvom. Nakon dizanja ustanka odmah se opredijelila za NOP i uključila u rad omladinske organizacije. U prvim danima ustanka učestvovala je s parti zanskom jedinicom u borbi na žandarmerijsku stanicu u selu Doljani. U to je vrijeme njena kuća služila za prihvatilište ranjenih partizana, a ona je bila zadužena za organizaciju ishrane. Osim toga, radila je na prikupljanju i dopremanju hra ne u bolnicu. Također je učestvovala u radnim ak cijama — na rušenju pruge i prekopavan ju pu tova. Na osnovu takve aktivnosti primljena je u SKOJ koncem 1941. U augustu 1942. stupila je u Prvu žensku omla dinsku partizansku četu, a nakon završene vojno-političke obuke raspoređena je u Udarni bataljon 2. ličke brigade. Kao borac u tom bataljonu, učestvujući u svim njegovim borbenim akcijama na Kordunu, Baniji i Lici, ostala je do maja 1943. Tada je prekomandovana za kuharicu kursistima pri Štabu 2. ličke udarne brigade. U martu 1944. upućena je'na sanitetski kurs za četne bolni čarke, koji je održavan pri Štabu brigade. Nakon 237 �toga raspoređena je na dužnost u brigadnu apo teku. U oktobru 1944. primljena je u KPJ. Prošla je borbeni put i zamorni marš 6. proleterske divizije od Bosne do Srbije. Nakon oslobođenja Valjeva jedno je vrijeme bila četna bolničarka u bataljonu »Ognjen Priča«. Decembra 1944. po potrebi službe prekomandovana je na dužnost bolničarke u 3. bateriju Artiljerijske brigade, na kojoj je dužnosti i dočekala kraj rata. Nakon oslobođenja bila je bolničarka u Sanitetu 4. artiljerijske bri gade iz koje je septembra 1945. demobilizirana u činu mlađeg vodnika. Nakon oslobođenja zasnovala je porodicu. Maj ka je troje djece. U svim sredinama, u kojima je živjela poslije rata, bila je veoma aktivna u društveno-političkom životu. Za ratne zasluge odlikovana je: Medaljom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod sa srebrnom zvijezdom i Ordenom bratstva i jedinstva sa sre brnim vijencem. Milica Mica (Nikole) Počuča Rođena je 1926. na Počučiča Brdu kraj Gospića, Hrvatska, kao peto od desetero djece u radničkoj porodici Nikole i Savke. U Gospiću je pohađala školu i provela djetinjstvo i ranu mladost. Rat i 238 �okupacija prekinuli su njeno školovanje i mašta nje o budućem životu. Stvaranjem tzv. Nezavisne Države Hrvatske pet naestogodišnja Mica doživljava strašnu tragediju. Trećeg augusta 1941. ustaše kuće, pred cijelom s ostalim članovima gor u selo Čitluk. tukli, mučili i tjerali obiteljsku joj usred porodicom, ubijaju oca. Nju obitelji odvode u zbirni lo Svakodnevno su ih ispitivali, da na poljani kopaju grobo ve. Uvečer su ih odvodili da gledaju klanje ljudi, žena i djece iz njihovih porodica i iz susjedstva. Njena mnogobrojna bliža i daljnja rodbina pokla na je u tom genocidu. Nakon osam dana pustili su je na osnovu proglasa koji su talijanske oku patorske vlasti izdale »o zaštiti Srba«. Kući se nije mogla vratiti jer je sve bilo spaljeno i opljač kano. Otišla je u selo Ostrvicu gdje je ustanak već bio u toku. Ogorčena zbog svega što je vidjela i proživjela uključila se u NOP. Izvršavala je mnoge, nimalo lake zadatke. Izlažući se velikoj opasnosti, češće je bila vodič partizanskim jedinicama od Ostrvice preko pruge do Divosela. Dokazavši se na ta kvim zadacima primljena je u skojevsku organiza ciju oktobra 1941. Aprila 1942. stupa u jurišni vod bataljona »Pekiša Vuksan«. Tu ostaje do augusta 1942. kada od lazi u Trnavac u Prvu žensku omladinsku parti zansku četu. Nakon završene vojno-političke ke raspoređena je u 2. četu bataljona »Ognjen obu 239 �Priča«. U trećoj borbenoj akciji ranjena je 30. oktobra 1942. na Čatrnji kraj Plitvica i otpremlje na na bolničko liječenje. Kada je ozdravila, vratila se u svoju jedinicu i nastavila da se bori do 29. aprila 1943. Tada je ponovo ranjena prilikom prvog napada na Gospić te je upućena na liječenje u selo Frkašić. Nakon liječenja i oporavka opet se vraća u svoj bataljon s kojim prolazi zamorni put od Like do Bosne i teške borbe u šestoj neprijateljskoj ofanzivi. Prilikom desanta na Drvar, 25. maja 1944. go dine, po treći je put teško ranjena i s grupom ra njenika prebačena na liječenje u južnu Italiju, u Bari. Tu je preboljela i pjegavi tifus, od čega je liječena u Gravini — Italija. Nakon oslobođenja zemlje vraća se iz Italije. Jedno je vrijeme radila u štabu 2. armije u Zagre bu kao vojni službenik. Kako joj se zdravstveno stanje pogoršalo, jer je u međuvremenu morala izdržati i operaciju krivo srasle ruke, otpremljena je transportom ranjenika u Gajdobru kod Novog Sada. Nakon prizdravljenja raspoređena je na rad u Štab 3. armije u Novom Sadu, odakle je u no vembru 1945. demobilizirana. Zbog čestog ranjavanja i mijenjanja jedinica, u KPJ primljena je tek augusta 1945. u armijskoj organizaciji u Zagrebu. Ratni je vojni invalid (60 posto). Nakon demobilizacije pa je završila srednju 240 nastavila je školovanje ekonomsku školu. Osim �ratnih rana i trauma koje je preživljavala za vri jeme rata, oboljela je i od plućne astme. Kako joj se stanje pogoršalo, na preporuku liječnika napu stila je Novi Sad i otišla u Rovinj gdje i danas živi. Za ratne zasluge odlikovana je: Medaljom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod i Ordenom bratstva i jedinstva. Milka (Nikole) Pokrajac-Zorić Rođena je 1924. u selu Bruvno, Gračac, Hrvat ska, kao treće od sedmoro djece u seljačkoj po rodici Nikole i Sa je. Nakon završetka osnovne škole ostala je u krugu obitelji baveći se zemljo radnjom i domaćinstvom. Nakon dizanja ustanka odmah se opredjelju je za NOP. Aktivno je izvršavala različite zadatke omladinske organizacije u selu Bruvnu, pa je već decembra 1941. godine primljena u SKOJ, a kra jem 1942. u KPJ. U augustu 1942. odlazi u Prvu žensku omladin sku partizansku četu u selu Trnavac gdje je za vršila vojno-političku obuku. Ulaskom te čete u sastav 2. ličke brigade raspoređena je u bataljon »Stojan Matić«. Sa svojom jedinicom učestvuje u svim borbenim akcijama na Kordunu, Baniji i Lici. U toku četvrte neprijateljske ofenzive ra- 16 PRVA 2ENSKA LICKA PART. CETA 241 �njena je na Ljubovu, januara 1943. godine, te je s kolonom teških ranjenika prebačena u Central nu bolnicu pri Vrhovnom štabu. S Centralnom bolnicom prešla je kalvariju u ofenzivi na Neretvi. Kada je prizdravila, priključila se 7. banijskoj brigadi s kojom je učestvovala u petoj neprijatelj skoj ofenzivi na Sutjesci. Tu je ponovno ranjena te je nakon sedme ofanzive upućena na liječenje u bolnicu u Petrovu goru. Po izlasku iz te bolnice kratko je vrijeme bila borac u Ličkom odredu, a zatim u 35. diviziji. U toj je diviziji vršila dužnost političkog delegata voda, pomoćnika komesara čete, komesara čete i pomoćnika komesara bataljona. S tom je jedini com učestvovala u oslobađanju Like, Gorskog kotara, Hrvatskog primorja i Istre. Nakon oslobođenja zemlje raspoređena je u OZN-u JRM gdje je obavljala dosta odgovorne dužnosti. Demobilizirana je 1946. u činu poručni ka. Udala se i majka je jednog djeteta. Nakon demobilizacije uključila se u rad društveno-političkih organizacija. Radila je u raznim rukovodstvima — od sekretara osnovne organiza cije do člana Kotarskog komiteta Saveza komu nista. Ratni je vojni invalid (60 posto). Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrab rost, Ordenom bratstva i jedinstva i Partizanskom zvijezdom III reda. �Borka Pilja Hrnjak Milka Pokraj ac Zorić Milica Počuča Dušanka Popović 16* 243 �Dusanka (Mile) Popović Rođena je 1925. u selu Ploča, Gračac, Hrvatska, kao četvrto od sedmero djece u seljačkoj porodi ci Mile i Jage, rođene Kuprešanin. Do početka rata živjela je u krugu obitelji i bavila se zemljo radnjom i domaćinstvom. Nakon dizanja ustanka opredjeljuje se za NOP i uključuje u rad omladinske organizacije u svom selu. Učestvovala je u sabirnim, radnim i drugim akcijama. jedinicom U ljeto 1942. sudjeluje s partizanskom u rušenju željezničke pruge te likvidi ranju žandarmerijske stanice na teritoriju Lovinca. Dokazavši se na tim i takvim zadacima, pri mljena je u SKOJ septembra 1941. U augustu 1941. odlazi u Prvu žensku omladin sku partizansku četu, a nakon završene vojno-političke obuke raspoređena je u Prvu četu bataljona »Ognjen Priča« 2. ličke udarne brigade. Sa svojom jedinicom učestvovala je u borbenim akcijama na Kordunu potvrđujući se kao hrabra djevojka. Prilikom borbe na Ličkom Petrovom Se lu, početkom novembra 1942. godine, lakše je ra njena pa je liječena ambulantno. Početkom 1943. primljena je u KPJ. Polovinom te godine prešla je na rad u sanitet 6. divizije, a početkom 1944. upućena je u sanitet 1. proleterskog korpusa gdje je bila rukovodilac medicinskog osoblja i sekretar skojevske organi zacije. Uskoro je ranjena pa je u maju 1944. s 244 �grupom ranjenika prebačena na liječenje u Ita liju. Iz Italije se vraća početkom 1945. u Vojnu bolnicu u Beograd na dužnost zamjenika, a zatim komesara bataljona. Jula 1946. demobilizirana je u činU kapetana. Po izlasku iz Armije zaposlila se u Savezu ratnih vojnih invalida Srbije, a od 1959. radi u Central nom odboru SUBNOR-a Jugoslavije. Uz svoje rad ne i druge obaveze završila je Višu školu za soci jalne radnike. Penzionirana je 1982. s dužnosti saradnika u Komisiji za molbe i žalbe pri Central nom odboru SUBNOR-a. Nakon oslobođenja neprekidno je bila aktivna u društveno-političkim organizacijama snih do gradskih foruma. Ratni je — od mje vojni invalid (70 posto). Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Odlikovana je s više ratnih i poslijeratnih odlikovanja. Soka (Koje) Prica Rođena je 1921. u malom ličkom selu Vrpile, Ko renica, Hrvatska, u šestočlanoj siromašnoj seljač koj porodici Koje i Anđe. Zbog teških socijalnih prilika već u ranoj mladosti primorana je privre đivati — i to svaki dan više. Ratni je vihor i ustaški teror, koji je uslijedio nakon okupacije zemlje, raspršio njene snove o 245 �porodičnom životu i zamijenio ih borbom za odr žanje. Nebrojeno je puta kći solunskog dobrovoljca slušala priče sa starih bojišta, ne pomišljajući da u ovom novom boju neće biti pošteđena ni ma lodobna djeca i starci. Zamijenivši oca i brata, koji su se krili u šumi da bi izbjegli sudbinu onih koji su završili u Jadovnom, bezvoljno je radila i najteže seljačke poslove koji su do tada bili predodređeni za jače. Iako se u tim momentima suočavala s mnogim opasnostima, privikavala na nastalu tešku situaciju. postepeno se Nakon dizanja ustanka bojažljivost ustupa mje sto borbenosti pa poziv KPJ u borbu za Soku zna či veliku satisfakciju. Brzo pristupa ustanku i od mah se uključuje u sve pore NOP-a u selu. U lje to 1941. primljena je u skojevsku organizaciju. Također su svi punoljetni članovi njene obitelji pristupili NOP-u. Otac Kojo, iako u poznim godi nama, angažiran je u NOP-u od ustanka; cijelo vrijeme rata bio je član NOO-a u selu. Brat Grujo borio se u operativnoj jedinici od 1942. godine, a od posljedica rata umro je 1951. u Sokina istinska želja bila je da se bori s puškom ruci. To joj se ostvarilo godinu dana kasnije kada je stupila dobrovoljno, augusta 1942. godine, u Prvu žensku omladinsku partizansku četu. Ula skom čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspo ređena je u bataljon »Mićo Radaković«. I danas se sjećaju njeni suborci dana kad je 246 �došla u Treću četu tog bataljona. Tiha i bjeloputa kakva je bila nije odmah osvojila simpatije onih nepovjerljivih: »Đavola će ova ratovati. Mirna je kao jagnje. Nije ta u stanju ni pile zaklati,« pro komentirao je komandir Sarač, »Jedna iz plejade nica — Udbina, str. 537). zvani »Čapajev«. hrabrih«, Zbornik (Savo Kore- Ali snagom duha i volje ta je djevojka brzo uklonila sve sumnje svojih suboraca. Htijući se dokazati prvi puta se javlja u bom bašku grupu prilikom napada na neprijateljsko uporište u Tušiloviću. Vođa bombaša sa sumnjom je primio novog dobrovljca, ali se uzdržao od pri mjedbi. Izvan svakog očekivanja Soka je pokazala svu smjelost u izvršenju bombaškog zadatka, dje lujući tako pozitivno na borbeni polet boraca. Dva dana kasnije, 26. oktobra 1942. godine, zbog tog je podviga pohvaljena Naredbom Štaba 2. udarne brigade. U bataljonu »Mićo Radaković« ratovala je više od šest mjeseci učestvujući u borbama: na Poloju, u Tušiloviću, Rakovici, Vagancu, Ličkom Petro vom Selu, Lađevcu, Slunju, Dvoru na Uni, Lovincu, Gračacu, Babinu Potoku i drugdje, redovito među prvim komunistima — dobrovoljcima u za uzimanju neprijateljskih uporišta. Nevjerojatnu izdržljivost u borbama i zamornim marševima po kazala je u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi. Pri likom juriša na Šijanov klanac javila se u bom bašku grupu iako je bila ozbiljno bolesna i pod 247 �poštedom. Sva nastojanja njenih drugova i druga rica bila su uzaludna, nisu je mogla odvratiti od želje da se bori. Takva je bila: nenametljiva, skromna i mirna, a u stvari izrazito čvrsta ličnost. Bila je izrazita plavuša, višeg rasta, nježnog profila. Sjećanje njene ratne drugarice Maše Seršić-Na- rančić najbolje će ilustrirati Soku kao svestranu ličnost: »Kada je riječ o Soki Priča, valja još ne što nadodati. Pored svoje više puta pokazane hra brosti, discipline i drugarstva, u četi je bila pozna ta i po izradi slapa za borce. Činila je to u časo vima predaha, a to tako znalački i lijepo da bi joj mogli pozavidjeti mnogi današnji tvorci tak vih suvenira u stilu narodnih vezova«. A onda je došla noć 20. aprila 1943. i njena po sljednja borba. I tu je njena odlučnost došla do izražaja što je djelovalo i na grupu bombaša: »Znate li, drugovi, što smo obećali? Nema za nas nemoguće.«, rekla je svojim suborcima. Bila je u prvoj borbenoj liniji s bombom u ruci nedaleko žandarmerijske stanice iz koje je pružen vrlo jak otpor. Puzeći, privlačila se žici preko brisanog prostora koji su ustaše mitraljeskom vatrom. U držale pod neprekidnom času pokreta, kada je htjela baciti bombu, pokošena je mitraljeskim ra falom. Premda teško ranjena u glavu, junački je podnosila bolove. Ubrzo je rukama svojih ratnih drugova. 248 umrla, bez jauka, na �Jeka Radaković Dušanka Sladić Ivančević Anđa Serdar Danica Stojić Naranćić 249 �Jeka (Mile) Radaković i Jeka, od milja nazvana Jekica, rođena je 1924. u selu Bruvnu, Gračac, Hrvatska, u seljačkoj poro dici. U vremenu prije rata živjela je teško. Živahna i neposredna, šali sklona, često se smi jala i s veseljem obavljala kućne poslove, uče stvovala u sjetvama i žetvama, izvršavajući svoj dio obaveza za egzistenciju mnogočlane porodice. Od 1941. u Jekinoj porodici nižu se tragedije jedna za drugom. Otac Mile i brat Petar, koji su bili otišli na pečalbu u rudnik u Srbiju, pri po vratku kući ginu u aprilskom ratu 1941. prili kom talijanskog bombardiranja vlaka kod Vrhovina. Ubrzo nakon toga, poslije uspostave ustaš ke vlasti, gine joj i majka Soka pa je bila prisilje na preuzeti brigu za mlađu braću i sestre. Međutim, te su nedaće još više usmjerile njen put prema NOP-u. Uključuje se u rad omladinske organizacije u selu i radi na sakupljanju dobro voljnih priloga za prve partizanske jedinice, prekopavanje putova, rušenju željezničkih pruga. Ta ko je radila cijele prve ratne godine te je koncem 1941. primljena u SKOJ. 25. augusta 1942. stupa u Prvu žensku omladin sku partizansku četu, a nakon vojno-političke obu ke raspoređena je u bataljon »Stojan Matić« 2. ličke udarne brigade. 250 . �Od samog dolaska u brigadu Jekica doživljava naklonost svojih drugarica i drugova jer je spada la među hrabre i izdržljive borce. Jedno se vrije me dokazala kao puškomitraljezac i bombaš, a kasnije je postavljena za četnu bolničarku. U sva koj borbi koju je vodila njena jedinica služila je za primjer ostalima. Naročito se istakla u četvr toj neprijateljskoj ofanzivi, zatim prilikom desan ta na Drvar te u oslobođenju Valjeva i Beograda. Sa zadivljujućom je odlučnošću prošla teški rat ni put 6. proleterske divizije. Kao primjeran bo rac i bolničarka nekoliko je puta pohvaljena od Štaba brigade i divizije. Tako se u Naredbi Štaba 6. divizije, iz početka 1943. godine, navodi: »U svim dosadašnjim borbama hrabrošću i požrtvovnošću kao i ljubavlju za ranjene drugove is takla se drugarica Jeka Radaković, bolničarka 1. bataljona 2. udarne brigade.« Jekica je bila u igri i pjesmi, na maršu i u boju uvijek među prvima. No, slučaj je htio da život iz gubi na samom kraju teškog puta. Poginula je na dužnosti referenta saniteta bata ljona »Stojan Matić«, u proboju sremskog fron ta, na Ilincima aprila 1945. godine. U osvit oslobođenja ugasio se njezin život. 251 �Borka (Vaje) Rapajić Rođena je 1922. u selu Jezerce kod Plitvica, Korenica, Hrvatska, Vaje i Milice. kao osmo od petnaestero djece Osnovnu školu je završila u Prijeboju, a 1939. i domaćinski tečaj koji su vodili napredni učitelji na Plitvičkim jezerima. Te i slijedeće godine su djeluje u raznim akcijama pri ogranku »Seljač kog kola«. i Nakon dolaska ustaša na vlast, u junu 1941. godine, s ostalim je narodom protjerana u Bosnu s obitelji smještena u okolicu Drvara. Njena je aktivnost i tu došla do ustanka u Drvaru i okolici. izražaja prilikom dizanja Početkom septembra vraća se u Jezerce. Uklju čuje se u rad omladinske organizacije i prihvaća različite zadatke zbog čega je koncem 1941. prim ljena u SKOJ. 25. augusta 1942. ulazi u sastav ladinske čete u Trnavcu. Poslije -političke obuke raspoređena je ljon (kasnije: »Staniša Opsenica«) brigade. Prve ženske om završene vojnou Udarni bata2. ličke udarne Borka je bila prava lička djevojka, jedra, samo prijegorna, voljela je svoje Jezerce, Plitvice i Ka pelu. Bila je požrtvovan borac. Po povratku u Liku, krajem 1942. godine, postavljena je za četnu bol ničarku. Isticala se u svim akcijama svoje jedini- 252 �ce, a naročito u Rakovici, Ličkom Petrovom Selu, Gračacu, zatim u borbama u četvrtoj neprijatelj skoj ofanzivi i u sjevernoj Dalmaciji. Mnogi se sjećaju njene izdržljivosti i plemenitosti prema ranjenicima u šestoj neprijateljskoj ofanzivi te na borbenom putu u zamornom maršu 6. proleterske divizije od Bosne do Srbije. Dolaskom u Srbiju prima dužnost referenta sa niteta svoga bataljona u činu vodnika. Tu je duž nost vršila časno sve do 26. oktobra 1944. Tad je u prvom naletu na sremski front poginula kod Ve likih Radinaca, nedaleko Sremske Mitrovice. S fronta su je izvukla braća Dušan i Nikola, a kas nije, tokom 1946. godine, posmrtni su joj ostaci preneseni na gradsko groblje u Rumu. Tu joj je podignut spomenik. Sahranili su je i ožalili svi koji su je poznavali kao čilu djevojku i vrsnog borca. Anđa (Miće) Serdar Rođena je 1924. u Širokoj Kuli, Gospić. »Na Tušiloviću je druga bitka u kojoj učestvu ju naše partizanke. Hrabro jurišaju s partizanima na utvrđene bunkere. U jurišu na bunkere među prvima je bila Serdar Anđa« (»Žena u borbi«, broj 9, decembar 1942.) Prvi put smo se srele kad je došla u Prvu žen- 253 �sku omladinsku partizansku četu 25. augusta 1942. Bila je nižeg rasta, blaga, povučena. Imala je plave oči u kojima se ogledala tuga zbog gubit ka oca. Otac Mićo Serdar bio je predratni komu nista i on je na Anđu i ostale članove porodice pre nosio napredne ideje. Međutim, nedugo nakon okupacije zemlje živ je bačen u bezdan Jadovna na Velebitu. Iako joj je bilo teško, to Anđu nije obeshrabrilo pa se ubrzo uključila u rad NOP-a. Učinila je to ne u rodnom selu Širokoj Kuli, već na Ljubovu, budući da je zbog teških socijalnih prilika porodice bila prisiljena raditi kod Opsenice. S puno elana aktivira se u sakupljanju hra ne, odjeće i obuće za borce, prekopavanju puto va te podizanju i sklanjanju ljetine ispred nepri jatelja. Krajem 1941. primljena je u SKOJ. Ubrzo nakon toga upoznale smo se u našoj četi, slušala sam je kako priča. Ugodnog glasa, stalože na, pričala je na jednostavan način i o najtežim trenucima života. Govorila je o ocu, s tugom i sje tom, ali i buntovno o slobodi, o novim danima. Među ostalim rekla mi je da je rođena 1924. u Širokoj Kuli, zaseoku Podovi. Još smo dugo pri čale — neposredno i bilo mi je jasno da se radi o smirenoj, ali odvažnoj djevojci kojoj je jasan cilj kome teži. Ulaskom čete u sastav 2. ličke brigade raspore đena je u Udarni bataljon. Opravdala je sva očekivanja. Već se u prvoj bor bi na Poloju i drugoj na Tušiloviću pokazala ne 254 �ustrašivom. To se uostalom navodi u početnom citatu iz »Žena u borbi«, a nekoliko je puta po hvaljena i pred strojem. Anđa dugo sudjeluje kao borac i pomoćnik puškomitraljesca pa je tako u borbi na Gračacu, kad je neprijatelj stvarao ob ruč sa svih strana, uzela puškomitraljez iz ruku poginulog druga — i otvorila vatru. U prvim redovima, s puno volje i odlučnosti, izdržala je sve teškoće borbenog puta 6. prole terske divizije »Nikola Tesla«. Krajem 1944. godine postavljena je na dužnost referenta saniteta bataljona za vezu pri 6. diviziji. U proboju sremskog fronta, aprila 1945. godi ne, kod Batrovaca nailazi na minu koja je raznosi. Tako je okončan život te toliko hrabre i plemenite djevojke. Dušanka (Miće) Sladić-Ivančević Rođena 1925. u zaseoku Sječivica, selo Turjanski, Otočac, Hrvatska, od oca Miće i majke Božice ko ji su jedno vrijeme zbog ostavštine živjeli nevjen čani pa je prvo dvoje djece nosilo majčino prezi me. Stoga je Dušanka imala oba prezimena. Prije rata živjela je kao i mnoge druge ličke djevojke, a kada je otpočeo rat, aktivno se uklju čila na strani NOP-a te je u jesen 1941. primljena u skojevsku organizaciju. 255 �U augustu 1942. godine — uz blagoslov maj ke koja izjavljuje: »Moja je Dušanka dobra i znam da će se časno ponijeti, danas nije sigurno nigdje« — odlazi u Prvu žensku omladinsku četu, a za tim u bataljon »Stojan Matić« 2. ličke udarne bri gade. Kada je stigla u bataljon, mnogo se govorilo o njenoj ljepoti, pažnji i pristupačnosti. Iz svih pojedinačnih zapažanja drugarica i drugova može se zaključiti da je iz nje zračio savršen sklad. Bila je blaga, uvijek prirodna i druželjeubiva pa nije čudno da se — u to vrijeme krvoprolića i svakodnevnih mučnih slika čalo jer je bila nešto teškim zbivanjima. — posve o njoj suprotno toliko pri tadašnjim Rado se i često smijala kako bi skrenula misli s ratnih zbivanja, a lijepo je i pjevala. Rijetko sa ma, odmah bi se pridružili i ostali. Tako je Du šanka za sve borce njenog bataljona značila tra čak svjetla i nade na čemernim i kaljužnim puto vima kojima se jedinica kretala. A i u borbi je bi la svjesna, upečatljiva i snalažljiva. Uvijek je sti gla biti tamo gdje je najpotrebnija, previti ranje nog druga. Februara 1943. u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, u vihoru straha i smrti koji je bjesnio kroz Liku i nosio sve na što je naišao, u tom je vihoru na Vrpilama kod Korenice nestala i Dušanka. Ni grob joj se ne zna. Kada je glas o pogibiji stigao do njene majke, 256 �koja je u to vrijeme bila u zbjegu pred fašizmom, zapitala je: »Da li će netko zapamtiti Dušankin grob i da li će doživjeti slobodu onaj tko ga za pamti?« Danica (Marka) Stojić-Narančić Rođena je 1923. u selu Jošan kod Udbine, općina Korenica, Hrvatska, kao najstarije od četvero djece iz seljačke porodice Marka i Smiljane. Os novnu školu završila je u rodnom selu, ali zbog obaveza u domaćinstvu, koje su na njena leđa pa le već u ranom djetinjstvu, upisala se četiri go dine kasnije. Presudne 1941. Danica se zatekla u rodnom selu Jošanu, kod Udbine, u kojoj je nakon proglašenja tzv. NDH uspostavljeno ustaško poglavarstvo. U tom periodu punom straha, nesigurnosti i neiz vjesnosti, kada je ustaški teror poprimio neopisi ve razmjere, suočavala se s mnogo teškoća i opas nosti. Vijest o pozivu KPJ na ustanak vratila joj je nadu i samopouzdanje. Njen rad za NOP datira od prvih dana ustanka, kada se uključuje u om ladinsku organizaciju i upoznaje s ciljevima NOB-a. Sudjelovala je u sakupljanju hrane, obu će i odjeće, u kopanju rovova, u izradi odjevnih predmeta za prve ustaničke čete i vodove. 17 PRVA ŽENSKA LICKA PART. CETA 257 �Gornji Jošan, a naročito zaselak Stojića, nala zio se od ustanka nadalje na ratnom poprištu. Si gurnost naroda bila je ugrožena, zbog čestih is pada iz neprijateljskog uporišta i neposredne pri sutnosti ustaškog mitraljeskog gnijezda u planta ži ispod prvih kuća. Danica je često po direktivi SKOJ-a izvršavala zadatke koji nisu bili laki ni bezopasni. Ona je s dvije omladinke preuzela svu brigu za smještaj, ishranu i pranje rublja boraca partizanskih vodova koji su obezbjeđivali selo pre ma neprijateljskom uporištu. Po sjećanju mnogih Danica je bila djevojka izuzetne odvažnosti. Ko liko bi puta na čistini usred dana, uz pratnju us taških plotuna, nosila hranu i vodu našoj posadi teškog mitraljeza na brdo Stražbenicu! Zbog svoje izuzetne aktivnosti i neustrašivosti primljena je u SKOJ početkom 1942. Prilikom prvog napada na Udbinu juna 1942. bila je vodič partizanskoj jedinici, koja je napada la na Gradinu, a u drugom napadu 21. 8. 1942. i sama je učestvovala kao borac. Nakon nekoliko dana stupila je u Prvu žensku omladinsku četu koja je 25. augusta formirana u selu Trnavcu. Ulaskom te čete u sastav 2. udarne brigade raspoređena je u bataljon »Ognjen Priča«. Ognjenovci se i danas sjećaju Daničinih podviga u borbi na Poloju, 17. oktobra 1942. godine, kad je hvatala talijanske konjanike u trku. Sa svojim bataljonom učestvovala je u svim borbenim akci jama u Kordunu, Baniji i Lici pokazujući hra 258 �brost i staloženost. Posebno se istakla polovinom januara 1943. u napadu naših jedinica na četničko-talijanske snage u Gračacu. Koncem januara 1943. godine, u četvrtoj nepri jateljskoj of anzi vi na položaju na Ljubovu, obo ljela je od pjegavog tifusa i otpremljena na lije čenje. Kad se aprila 1943. vratila u svoju jedini cu, primljena je u KPJ i postavljena za rukovodi oca SKOJ-a u bataljonu »Ognjen Priča«. Njena hrabrost i izdržljivost dolaze do izraža ja i u borbama s Talijanima i četnicima u sjever noj Dalmaciji gdje je 2. brigada upućena po za datku u ljeto 1943. Koristeći svaki slobodan momenat, nesebično se angažira u radu sa skojevcima i drugom omla dinom kojoj je pri izvršenju svakog borbenog za datka služila primjerom. Polovinom juna 1943. ranjena je u sjevernoj Dalmaciji kod Kistanja i otpremljena u Liku na bolničko liječenje. Neposredno pred polazak 6. divizije u Bosnu u sastav 1. proleterskog korpusa vraća se u svoj bataljon i dalje vršeći dužnost sekretara bataljonskog biroa SKOJ-a. Početkom 1944. godine, zbog posljedica ranjavanja i opekline, ponovo je ot premljena u bolnicu u Bosanski Petrovac, zatim u Dobroselo pa Otočac. Kako više nije bila sposob na za napore u operativnoj jedinici, upućena je u Kotarski komitet KP Udbina gdje je aktivno ra dila do kraja rata. Nakon oslobođenja upućena je na rad u Zagreb, 17* 259 �u kadrovsku službu Ministarstva trgovine i opskr be. Kako joj je muž 1949. službeno premješten u Osijek, zapošljava se u Povjereništvu trgovine i opskrbe Oblasnog narodnog odbora. U Zagreb se vraća 1962. i radi kao administrativno lice na Prirodoslovno-matematičkom fakultetu te nakon sticanja potrebnih uvjeta odlazi 1973. u penziju. Kroz cijelo poslijeratno razdoblje nastavila je s društveno-političkom aktivnošću u sredinama u kojima je boravila. Danas s porodicom živi u Za grebu te je na terenu svoje mjesne zajednice osta la i dalje aktivna u društveno-političkom životu. Zbog posljedica ranjavanja ratni je vojni invalid (30 posto). Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hra brost, Ordenom zasluga za narod II reda i Orde nom bratstva i jedinstva. Ljuba (Maksima) Šainović Rođena je 1921. u Svračkovom Selu, Udbina, Hr vatska, od oca Maksima i majke Pere. Primljena je u SKOJ decembra 1941. nakon što je sudjelovala u izvršavanju raznih zadataka za NOP preko omladinske organizacije. Ljuba je bi la posebno zainteresirana za politička kretanja i vrlo aktivna. Tako je u jesen 1941. prilikom na pada na Podlapaču prihvaćala i njegovala ranje nike. Učestvovala je u drugom napadu na Udbinu. Nakon dolaska u četu, 25. augusta 1942. godine, 260 �i završene vojno-političke obuke raspoređena je u Udarni bataljon 2. ličke brigade. Od prvog je dana bila istaknuti borac, a zatim se i politički razvijala i postala politički delegat voda. Osim na Poloju, Tušiloviću i drugim bitka ma, Ljuba je naročito zapažena u borbi na Slunju gdje je pokazala veliku hrabrost kad je s grupom boraca uskočila u žandarmerijsku postaju. Za taj je podvig pohvaljena, kao politički delegat voda, pred strojem bataljona. Ta pohvala upućena Lju bi Šainović nije bila jedina koju je dobila. Više je puta pohvaljivana zbog izvanredne hrabrosti. Zbog toga je već u novembru mjesecu primljena u KPJ. Imala je još jednu sposobnost, vrlo zna čajnu. Cesto bi pisala zanimljive članke za džep ne novine i na druge se načine isticala u kulturno-prosvjetnom radu. Kao rukovodilac uvijek je bila na visini zada taka. Njen se nježni glas čuo u svim prilikama, bo drila je svoje borce u teškim časovima. Junački je izdržala tri ratne godine. Poginula je jula 1944. kao pomoćnik komesara čete, na po ložaju Korićani između Glamoča i Livna. Njen ratni drug Milan Balać, komandir 2. čete Udarnog bataljona, piše: »Pored ostalih njenih saboraca ja sam živi svjedok mjesta i vremena po gibije drugarice Šainović Ljube. Drugom polovi nom mjeseca jula 1944. godine 2. brigada na svom polaznom maršu za Srbiju vodila je žestoke borbe s njemačkim i ustaškim jedinicama na položaju 261 �Livno — Korićani i uspješno sprečavala neprija telja na Glamoču, nanijevši mu osjetne gubitke. Na položaju šume Korićani 2. četa Udarnog bataljona uspješno je odbijala napade — i u toj bor bi hrabro je poginula drugarica Ljuba.« Sara (Mile) Šijan-Spoja Rođena je 1921. u selu Debelo Brdo, Bunić, Korenica, Hrvatska, kao treće od petero djece u se ljačkoj porodici Mile i Božice. Osnovnu školu za vršila je u rodnom mjestu. Nakon toga ostala je u selu baveći se zemljoradnjom i domaćinstvom. Poslije dizanja ustanka odmah se uključila u NOP angažirajući se u omladinskoj organizaciji u selu. Učestvovala je na organiziranju omladin skih skupova, u sabirnim akcijama. Prenosila je iz okupirane Korenice različiti materijal, poštu i poruke. Od početka 1942. aktivira se u SMG na radnim i drugim akcijama. Tada je primljena u SKOJ. U augustu 1942. odlazi u Prvu žensku omladin sku partizansku četu u Trnavac gdje završava i vojno-političku obuku. Ulaskom Ženske čete u sa stav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u 2. četu bataljona »Mićo Radaković«. Sa svojom je dinicom učestvovala je u svim borbenim akcija ma na Kordunu i Baniji. Nakon povratka 2. bri- 262 �Sara Šijan Spoja Zorka Škorić Mitrović Danica Tepavac Milja Ugarak Balać 263 �gade u Liku sudjeluje u borbi na Lovincu i Gra čacu. U četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi, na polo žaju u Končarevom Kraju, oboljela je od upale pluća i otpremljena na liječenje u bolnicu u Vrelo kod Korenice. Kako je bolnica evakuirana, lije čenje i oporavak nastavila je u selu Krbavici u zaseoku Baljkuši. Kada je ozdravila, u proljeće 1943. godine, pri ključila se Artiljerijskom divizionu 8. kordunaške divizije jer nije mogla sustići svoju jedinicu, koja je tada bila na borbenom zadatku u sjever noj Dalmaciji. Krajem 1944. prekomandovana je u KNOJ u kome je ostala do septembra 1945. ka da je demobilizirana. U članstvo KPJ primljena je juna 1945. Nakon demobilizacije zasnovala je porodicu kojom živi u Beogradu. Majka je dvoje djece. s Aktivna je u društveno-političkim organizacija ma na terenu gdje stanuje. Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost i Ordenom zasluga za narod III reda. Zorka (Mile) Škorić-Mitrović Rođena je 1923. u selu Donji Frkašić, Korenica, Hrvatska, u siromašnoj seljačkoj porodici Mile i Boje u kojoj je bilo troje djece. Zbog teške eko nomske situacije otac je morao otići na rad u 264 �Francusku, jer nije mogao na malo oskudne zem lje izdržavati šestero članova obitelji. Osnovnu školu završila je u rodnom mjestu, a kako nije imala mogućnosti za daljnje školovanje, ostala je u krugu obitelji pomažući u zemljoradnji i doma ćinstvu. Nakon dizanja ustanka uključuje se u omladin sku organizaciju koja je bila bezrezervna podrška masovnom pokretu u selu. Tako se i Zorka aktivi ra na sakupljanju hrane, obuće i raznog drugog materijala za prve partizanske jedinice. U decem bru 1941. primljena je u SKOJ te ju je skojevska organizacija zadužila za rad među ženama. Naroči to se isticala u organiziranju žena i omladine na sakupljanju hrane i raznog materijala za bolnice u Frkašiću i Bijelim potocima. Na tim i sličnim zadacima radila je do augusta 1942. kada odlazi u Prvu žensku omladinsku par tizansku četu u selo Trnavac. Ulaskom čete u sa stav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u 2. četu Udarnog bataljona. U sastavu tog bataljona učestvovala je u prvim borbenim redovima na bor benom putu 2. ličke udarne brigade u Kordunu i Baniji. Novembra 1942. primljena je u KPJ. Na kon povratka 2. brigade za Liku učestvuje u bor bama u Lovincu i okolici, zatim u teškom borbe nom okršaju s četnicima i Talijanima na Gračacu. Nakon toga završila je kurs za političke delegate pri Štabu 6. divizije te je po završenom kursu po stavljena za delegata svoga voda. 265 �Juna mjeseca 1943. razboljela se od pjegavog tifusa pa je otpremljena na liječenje u bolnicu u Krbavici. kod Nakon kuće bolničkog Kotarski liječenja komitet Korenica i oporavka rasporedio ju je na teren za političkog radnika. Birana je za člana Općinskog NOO-a i Općinskog komiteta KP Bjelopolje. Na tim je zadacima radila sve do os lobođenja zemlje. Nakon toga radila je u Kotarskom NOO-u u Titovoj Korenici u odjeljenju unutrašnjih poslo va. U oktobru 1945. kolonizirana je s porodicom u Zemun. Tu se odmah društveno-politički aktivi rala. Bila je sekretar Mjesne partijske organiza cije, član Općinskog komiteta i član odbora za na seljavanje kolonista. Početkom 1947. zaposlila se u tekstilnoj industriji »Sutjeska«, a oktobra mje seca 1947. postavljena je za personalnog referenta Poduzeća »Miloš Mamić« u Zemunu. U tim je po duzećima bila društveno-politički aktivna. Kako je zasnovala porodicu i rodila dvoje dje ce, bila je prisiljena da iz obiteljskih i zdravstve nih razloga prekine radni odnos 1952. godine, ali je i dalje ostala aktivna na terenu gdje je stano vala. Penzionirana je 1958. kao borac NOR-a. Rezervni je kapetan JNA. Ratni je vojni invalid (30 posto). Nosilac je »Partizanske spomenice 1941.« Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod sa srebrnim zracima, 266 Ordenom bratstva i jedinstva sa srebr- �nini vijencem, Ordenom Republike sa srebrnim vijencem. Za društvenu-političku aktivnost dobi la je tri puta Plaketu grada Beograda i Plaketu SUBNOR-a Zemun. Danica (Bo^e) Tepavac Rođena je 1922. kao peto od šestero djece Bože i Smilje u selu Visuću, Udbina, Hrvatska. Bavila se zemljoradnjom i domaćinstvom. Osnovnu je školu završila u svom selu. Nakon izbijanja ustanka odmah se opredjelju je za NOP, djelujući preko omladinske organiza cije. Prenosi predmete i oružje, hranu, poštu, spašava prikuplja i njeguje odjevne ranjenike. Krajem 1941. primljena je u SKOJ. 25. augusta 1942. stupa u Prvu žensku omladin sku partizansku četu i prolazi vojno-političku obu ku u Trnavcu. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne brigade raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković«. U razgovorima s borcima Danica je znala reći da joj ništa nije teško. Bila je staložena i kao oso ba veoma upečatljiva. Imala je takta u ophođenju s ljudima pa je stekla mnoga prijateljstva. Svi su je cijenili i gledali u njoj ličnost koja se pamti. Već u prvim akcijama prijavljuje se za bom baša. Ističe se u svim borbama svoje jedinice. Već početkom 1943. postaje član KPJ. 267 �U to je vrijeme pohađala sanitetski kurs u Podlapači. U ljeto 1943. prolazi sav dinarski krš, a u borbi s četnicima na Mokrom Polju u sjevernoj Dalmaciji, jula 1943. godine, teško je ranjena (u obje noge). Prenesena je u Partizansku bolnicu u Krbavicu na liječenje. Tu je preboljela i pjega vi tifus. Kada je ozdravila i izašla iz bolnice, više nije bila sposobna za napore u operativnoj jedinici jer se teško kretala. Stoga je određena na politički rad u pozadinu i ubrzo izabrana u Mjesni NOO. O toj njenoj aktivnosti napisano je ovo: »Kao naj bolja odbornica NOO-a od 1943. do 1945. godine istakla se Danica Tepavac. Ona je najprije bila borac s puškom u ruci. Teško je bila ranjena. Kad se, oporavila, izabrana je u NOO.« (Jelena Bićanić, »Rad žena u nekim kotarima Like, Korduna i Ba nije i prva konferencija AFŽ-a Hrvatske.« Uz dužnost u NOO-u aktivira se i u skojevskoj organizaciji pa je tako vrlo uspješno radila do kraja rata. A kada je došla dugo očekivana slo boda, kada su njeni snovi već postajali stvarnost, septembra 1945. godine, na putu na Kongres om ladine u Zagreb, poginula je u saobraćajnoj ne sreći kod Slunja. Poslije svih patnji i borbenih okršaja za slobo du teško mi je napisati da je poginula nakon os lobođenja zemlje. Sahranjena je u Visuću, u svo joj 23. godini života. 268 �Milja (Jovana) Ugarak-Balać Rođena je 1925. u selu Vrebac, Gospić, Hrvatska, gdje je završila osnovnu školu. Potječe iz seljač ke porodice Jovana i Marije u kojoj je bilo četve ro djece. Do rata je živjela u krugu svoje obitelji baveći se zemljoradnjom i domaćinstvom. Poziv KPJ za ustanak zatekao ju je u rodnom selu. Opredijelila se za NOP i uključila u rad om ladinske organizacije. Bila je i član Odbora na rodne pomoći u selu i angažirala se na sakupljanju hrane, obuće, odjeće i drugog materijala za prve partizanske jedinice. Krajem 1941. primljena je u skojevsku organizaciju. Od proljeća 1942. bila je član Mjesnog NOO-a u kojem je djelovala do od laska u Prvu žensku omladinsku partizansku četu. Nakon završene vojno-političke obuke raspore đena je u bataljon »Ognjen Priča« u sastavu 2. ličke udarne brigade. Kao borac bila je sudionik svih borbenih akcija koje je ta brigada vodila na Kordunu, potvrđujući svoju hrabrost i istrajnost. Zbog primjernog držanja u borbama, već u no vembru 1942. godine, primljena je u KPJ. Nedugo zatim, 27. novembra 1942. godine, ra njena je prilikom borbe u Dvoru na Uni. Liječe na je u partizanskim bolnicama: Slunju, Zbjegu i Petrovoj gori. Kada je ozdravila, raspoređena je u 3. ličku brigadu, u bataljon »Velebit« za bolni čarku. Nakon izvjesnog vremena prekomandovana je u bataljon »Bićo Kesić«, a zatim u Artilje 269 �rijsku brigadu 6. proleterske divizije. U sastavu tih jedinica prošla je cijeli borbeni put i zamorni marš 6. proleterske divizije kroz Bosnu, Crnu Go ru i Srbiju u stalnoj borbi i brizi za ranjenike. Sudionik je u oslobođenju Valjeva i Beograda. Aprila 1945. godine, na sremskom frontu, upu ćena je za referenta saniteta bataljona za vezu pri 6. proleterskoj diviziji gdje je ostala do kraja rata. Nakon oslobođenja zemlje demobilizirana je u činu zastavnika. Zasnovala je porodicu i majka je ženskog djeteta. Danas sa svojom obitelji živi u Beogradu. Ratni je vojni invalid (40 posto). Poslije demobilizacije radila je kao tvornička radnica. Kada je stekla potrebne uvjete, otišla je u penziju. Za ratne zasluge odlikovana je: Meda ljom za hrabrost, Ordenom za hrabrost, Ordenom zasluga za narod i Ordenom bratstva i jedinstva. Sofija (Stanka) Ugarković-Popadić Rođena je 1924. u selu Komić, Udbina, Hrvatska, gdje je završila osnovnu školu. Potječe iz siromaš ne seljačke porodice Stanka i Milke u kojoj je bilo dvanaestero djece. Mnogočlana obitelj teško je sastavljala kraj s krajem. Kada je 1939. umro otac, tako teška ekonomska situacija još se pogor šala. Zato se i Sofija već u ranim godinama mora- 270 �la uključiti u rad na obrađivanju zemlje i u do maćinstvu. Okupacija zemlje zatekla ju je u rodnom selu. Nakon dizanja ustanka, poziva KPJ za borbu, nje na se čitava obitelj opredjeljuje za NOP. Sofija se angažira u omladinskoj organizaciji i postaje jedna od najaktivnijih omladinki u selu. Oktobra 1941. primljena je u SKOJ. Od tada pa dalje ak tivira se na okupljanju omladine na raznim ak tivnostima u sklopu NOP-a. Juna 1942. godine stupa u bataljon »Mićo Radaković« gdje je bila bolničarka. Da bi završila vojno-političku obuku, prelazi u augustu iste godine u Prvu žensku omladinsku četu u selo Trnavac. Ulaskom čete u sastav 2. ličke udarne brigade ras poređena je u Udarni bataljon. U trećoj borbenoj akciji na Rakovici, krajem oktobra 1942. godine, ranjena je i liječena u partizanskim bolnicama u Zbjegu i Skradu. Početkom 1943. jedno je vrije me liječena u Sanitetu 6. divizije u kojem je, na kon što je ozdravila, zadržana na dužnosti bolni čarke. U KPJ primljena je u decembru 1943. godine. Početkom 1944. upućena je na viši sanitetski kurs pri Štabu 1. proleterskog korpusa. U to je vrijeme u Drvaru održavan Drugi kongres USAOJ-a, na kojem je bila prisutna kao delegat sanitet skog kursa. Kurs nije završio po planu zbog de santa na Drvar pa je s ostalim kursistima učestvo vala u borbama za obranu Drvara. 271 �Nakon toga raspoređena je na dužnost glavne sestre u Medicinskom bataljonu 6. proleterske di vizije. U njemu je bila i sekretar bataljonskog biroa SKOJ-a te sekretar partijske ćelije u četi. Prošla je zamorni marš i borbeni put 6. proleter ske divizije od Drvara do Srbije, zatim oslobođe nje Valjeva, Beograda, sremski front — do oslo bođenja Zagreba. Septembra 1945. demobilizirana je u činu ka petana. U Zagrebu je zasnovala radni odnos, a za tim se udala i s mužem preselila u Pančevo gdje i danas živi. Majka je ženskog djeteta. U svim mjestima boravka bila je društveno-politički aktivna u mjesnim i općinskim društveno-političkim organizacijama. Više puta bila je dele gat na raznim kongresima i konferencijama. Ratni je vojni invalid (80 posto). Za ratne zasluge odlikovana je: Ordenom za hra brost, Ordenom zasluga za narod III reda, Orde nom Republike s bronzanim vijencem i s dva stra na odlikovanja. Milica-Mika (Marka) Vejnović Rođena je 1920. u selu Vrelu, Korenica, Hrvatska. Otac joj se bavio zemljoradnjom, mlinarenjem i stuparenjem. Prije rata pripadao je SDS. Majka Evica umrla je 1934. Za Miku su tada nastupili veoma teški dani jer je kao najstarija kćerka u 272 �porodici preuzela sve kućne obaveze, ali i rad na polju i u šumi. Uz to je završila osnovnu školu u selu i dva razreda gimnazije u Korenici. Pod uticajem komunista — brata joj Marka i Ilije Milanovića, Mika se već u ljeto 1940. poli tički opredjeljuje. Postaje član SKOJ-a. Godine 1941. aktivno surađuje u NOR-u. Sep tembra 1941. nakon paljenja Vrela od strane Tali jana, Mika odlazi kod tetke u Debelo Brdo gdje nastavlja svoju aktivnost za NOP. Nakon nekoliko mjeseci vraća se u rodno selo angažirajući se na okupljanju mladih u SMG i omasovljenju skojevske organizacije. U augustu 1942. stupa u Prvu žensku omladin sku četu. Njen iskaz dopisniku Agitpropa OK KP za Liku, na vojno-političkoj obuci u Trnavcu, sep tembra 1942. godine glasi: »Nije mi žao poginuti. Zašto da ja žalim svoj život? Strašnije je ostati rob nego poginuti za slobodu svoga naroda!« (»Lički partizan«, godina I, broj 6). Nakon završene obuke raspoređena je u bataljon »Mićo Radaković« 2. ličke udarne brigade. S velikim je borbenim zanosom učestvovala u svim bitkama svoje jedinice. Budući da se politički br zo razvijala, već je u oktobru 1942. primljena u KPJ, što je bila rijetkost za mlada čovjeka u to vrijeme. Zatim je postavljena za delegata voda u svojoj četi. U proljeće 1943. ranjena je u borbama oko Gos- 18 PRVA ŽENSKA UČKA PART. CETA 273 �pića. U Krbavici na liječenju preboljela je pjega vi tifus. Kada je ozdravila, prekomandovana je u 1. lič ku brigadu za sekretara biroa SKOJ-a, u bataljon »Marko Orešković«. Kao politički radnik bila je samopouzdana i odlučna, jednako kao i u borbi. Krajnje koncizna i odmjerena u stavovima veoma je pozitivno djelovala na okolinu. Poginula je 25. maja 1944. prilikom njemačkog desanta na Drvar. Hrabro je položila svoj život u obrani vrhovnog rukovodstva NOP-a dosljedno se boreći do zadnjeg časa. And a (Petra) Vukmirović Rođena je 1922. na Ljubovu, Bunić, Korenica, Hr vatska, kao treće dijete u seljačkoj obitelji Petra i Mileve (Čuje). Potječe iz siromašne mnogočlane seljačke porodice, koja je teško egzistirala na os kudnom imanju kamenitog i vrletnog Ljubova. Zbog lošeg imovinskog stanja otac i najstariji brat Jovo često su odlazili na rad u inozemstvo i to u zemlje Evrope i Amerike, gdje su se upoznali s idejama radničkog pokreta. Nakon povratka ku ći svoja su uvjerenja i saznanja prenosili na svo ju djecu: Anđu, Milana te Jovinu djecu: Dušana, Milu i Petra. Najstariji brat Jovo i dalje odlazi na rad u Francusku, kako bi prehranio šestero 274 �djece i teško bolesnu ženu, dok se starija sestra Mika udaje. Na Andina leđa pada briga o čitavoj obitelji. Pored kućnih poslova obavlja i teške te žačke radove. U zimsko doba marljivo bi prela, tkala i plela, spremajući djevojačko ruho, a kad je stasala za udaju došli su teški dani: okupacija zemlje, hapšenja, progoni, pokolji. . . Juna 1941. ustaše joj odvode oca i bacaju u jamu na Prijeboju. Neposredno pred ustanak hap se brata Milana i njegovog sina Petra te ih zatva raju u Korenici. Naravno, to ne plaši Anđu. Ona i cijela porodica aktivno se uključuju u NOP na poziv KPJ na us tanak. Postaje jedna od najaktivnijih omladinki u selu, zbog čega je u oktobru 1941. primljena u skojevsku organizaciju. Nakon odluke OK SKOJ-a prijavljuje se i od lazi (augusta 1942. godine) u Prvu žensku omla dinsku četu u Trnavac. Na žalost, nakon završene borbene obuke nije mogla biti raspoređena u ope rativnu jedinicu, jer je u međuvremenu doživjela tešku tjelesnu povredu, pa je morala ostati na li ječenju. U januaru 1943. ulazi u sastav bataljona »Ognjen Priča« koji je upravo tada, u četvrtoj ofanzivi, držao položaj na Ljubovu. Kasnije sa svojim bataljonom učestvuje u borbama: na Širo koj Kuli, Bilaj Ribniku, u prvom napadu na Gos pić te u borbama u sjevernoj Dalmaciji, gdje je 2. udarna brigada upućena radi čišćenja tog terena od četnika i Talijana. Povratkom brigade u Liku 18* 275 �Sofija Ugarković Popadić Mara ZorićTrstenjak učestvuje u borbama na komunikaciji Bihać—Do nji Lapac—Gračac te ponovo u borbama za Gospić i okolicu. Na forsiranom maršu 6. divizije od Like preko Čemernice, Drvara, Glamoča, do Bugojna Anđa je išla ponosno, kao da nije znala za umor. Izmje njivala bi borce u nošenju oružja i municije, a svaki zastoj i kraći odmor koristila je da im ušije dugme ili okrpi čarape i odjeću. Nakon kratkog odmora u Bugojnu 2. brigada je upućena po naj većoj ciči zimi i vijavici preko Kupresa i Kupreškog polja na borbeni zadatak u Šujicu. Tu je borbeni put Anđe Vukmirović zauvijek prekinut. Njen san o slobodi i ljepšoj budućnosti izgubio se uz zvižduk vjetra i prasak topovske gra- 276 �nate. Poginula je 17. decembra 1943. u svojoj dva deset prvoj godini života na Šujici — daleko od rodnog sela — željenog Ljubova. Sahranjena je u zajedničku grobnicu s grupom boraca koji su istog dana poginuli od topovske granate. Bila je tiha, ali čvrsta i hrabra glasnik pobjede koju nije dočekala. djevojka — Mara (Jove) Zorić-Trstenjak Rođena je 1926. u selu Lički Osreci, Donji Lapac, Hrvatska, kao šesto od devetero djece u siromaš noj seljačkoj porodici Jove i Duke. Nakon zavr šetka osnovne škole otišla je u Žednik kod Subotice gdje se zaposlila. 1941. godine vratila se u rod no selo. Nakon dizanja ustanka opredjeljuje se za NOP. Preko omladinske organizacije angažira se u ak cijama na sakupljanju hrane, obuće, odjeće i dru gog materijala za prve partizanske jedinice. U skojevsku organizaciju primljena je decembra 1941. U augustu 1942. dobrovoljno se javlja i odlazi u Prvu žensku omladinsku partizansku četu u se lo Trnavac. Nakon završene vojno-političke obuke raspoređena je u Udarni bataljon 2. ličke brigade. U svojoj borbenoj akciji, u borbi s talijanskim jedinicama na Poloju kod Perjasice, pokazala je primjernu hrabrost. Već u drugom sukobu s ne 277 �prijateljem, prilikom napada na Tušilović, 24. ok tobra 1942. ranjena je u jurišu na betonirane bun kere pa je otpremljena na liječenje. Nakon po vratka u jedinicu raspoređena je u četu za vezu iste brigade. U toj je jedinici prošla daljnji bor beni put u Lici, sjevernoj Dalmaciji, a učestvova la je i u borbama u šestoj neprijateljskoj ofanzivi u Bosni. U članstvo KPJ primljena je početkom 1944. Nedugo zatim ponovo je teško ranjena prilikom njemačkog desanta na Drvar 25. maja 1944. Ot premljena je s grupom teških ranjenika na liječe nje na Siciliju — u Italiju. Nakon oslobođenja zemlje vratila se u Jugosla viju pa je produžila liječenje u Zagrebu još godi nu i pol dana. Nakon toga otišla je u Apatin gdje joj je bio koloniziran otac. U to je vrijeme pen zionirana u činu potporučnika. Nakon nekoliko mjeseci prešla je u Beograd i upisala gimnaziju, ali je zbog bolesti nije mogla završiti. Ubrzo se zaposlila u invalidsko-privrednom poduzeću u kojem je radila do 1950. Te je godine kao stipendista OUN-a otišla na šest mje seci u skandinavske zemlje na izučavanje socijal ne problematike. Po povratku u Beograd radila je još godinu dana, ali je zbog pogoršanog zdrav stvenog stanja otišla u penziju. Danas sa svojom porodicom živi u Sarajevu. Majka je ženskog dje teta. Još je uvijek društveno-politički aktivna, ko liko joj dopušta zdravstveno stanje. 278 �Ratni je vojni invalid (100 posto) I grupe. Za zasluge u ratu odlikovana je: Ordenom hrabrost i Ordenom zasluga za narod III reda. za Ljuba (Proke) Žakula Ova najmlađa pripadnica Prve ženske partizanske čete rođena je 1927. od oca Proke i majke Mare u Jasikovcu, Korenica, Hrvatska, gdje je završila osnovnu školu. Odmah nakon dizanja ustanka 1941. aktivan je sudionik u radu omladinske organizacije u Jasi kovcu. Te joj godine umire majka pa sav teret do maćinstva pada na nju i stariju sestru Savku. Savka se morala nastaviti brinuti za obitelj, dok je Ljuba, ponesena omladinskim entuzijazmom i borbenošću, prva u selu dobrovoljno otišla u Pr vu žensku omladinsku četu u Trnavcu. Nakon završene vojno-političke obuke raspore đena je u bataljon »Mićo Radaković« 2. ličke udar ne brigade. Već u tim danima postaje svjesna da je fizički malaksala. No, kad je to uspoređivala sa sveko likom patnjom boraca i naroda, izgledalo joj je nevažno te je još upornije išla naprijed. A ići na prijed to je značilo — ne štedeći se, u prvim bor benim redovima proći sve teške borbe: Poloj, Tušilović, Vaganac, Rakovica, Ličko Petrovo Selo, Slunj i Dvor na Uni. U povratku jedinice u Liku 279 �učestvovala je u napadu na Lovinac i Gračac, a zatim se u četvrtoj neprijateljskoj ofanzivi suoči la s danonoćnim napadom neprijatelja kao i s vre menskim nepogodama, što je prevazilazilo njenu snagu i znatno se odrazilo na već načetom joj zdravlju. Nakon četvrte ofanzive s jedinicom kreće u sje vernu Dalmaciju, a po povratku iz Dalmacije ta krhka djevojka, već ozbiljno bolesna, učestvuje u napadu na Gospić. Desetak dana usiljenog marša, prilikom odlaska 6. divizije u sastav 1. proleterskog korpusa, dalje pogoršava njeno zdravstveno stanje da bi pred napad na Drvar bila već na izmaku snage. No, nije pristala da ide na liječenje u Italiju, već je za vrijeme desanta na Drvar radila kao bolničarka da bi uskoro i sama pala u krevet. Bolest ju je sva kodnevno pratila u obliku otežanog disanja i krva vih tragova. Stoga će još neko vrijeme biti liječena u partizanskim bolnicama, a zatim vraćena kući 1945. godine. Nadala se da će u slobodi lakše podnositi svoju bolest i pobijediti je. Ali duge patnje i stradanja već su joj iscrpile organizam. Svenula je. Dijag noza je bila kobna: TBC kostiju, od koje je okto bra 1946. i umrla. Kao djevojčica je došla u četu, a kao tek puno ljetna djevojka, prošavši cio borbeni put do desan ta na Drvar — umrla je, umrla u proljeću života s prvim jesenskim kišama. 280 �Đuro Radovanac IlijaVukmirović Đuro (Sofronija) Radovanac Rođen je 1907. u selu Mekinjar, Korenica, Hrvat ska, od oca Sofronija i majke Janje. Tu je osnovnu školu. Porodica je bila siromašna on već u šesnaestoj godini otišao u Srbiju fizički radnik radio na željezničkim prugama završio pa je i kao i pu tovima do 1928. Po odsluženju vojnog roka stupio je u žandar meriju i tu ostao do 6. aprila 1941. U žandarme riji je završio pripremnu, patrolnu i podoficirsku školu. Zatim je raspoređen u Dravski žandarmerijski puk u Ljubljani. Rat ga je zatekao u stanici Jezersko nad Kranjem u svojstvu komandira sta- 281 �nice. Kapitulaciju bivše jugoslavenske vojske do živio je u Litiji kod Ljubljane. Odatle je uspio da se prebaci u svoje rodno selo. Drugog augusta 1941. kada je u njegovom selu planuo ustanak, izabran je za komandira sela Do nji Rebić i zaseoka Gornji Rebić. Formirao je seo sku stražu i postavio osiguranje prema ustaškom garnizonu na Udbini. Od prvih dana ustanka uče stvovao je u svim oružanim akcijama koje su vo đene na udbinskom području. Krajem januara 1942. formiran je bataljon »Krbava« u kojem je Đuro Radovanac postavljen za komandira 2. čete. U maju iste godine postav ljen je za zamjenika komandanta bataljona, a is tovremeno je vršio dužnost operativnog oficira bataljona do jula mjeseca te godine. Naredbom Štaba 2. ličkog partizanskog odreda određen je da obavi vojnu obuku s Prvom žen skom omladinskom partizanskom četom koja je formirana 25. augusta 1942. u selu Trnavcu kod Korenice. Kad je završena obuka, četu je predao Štabu Grupe ličkih partizanskih odreda u Šalamuniću i 28. septembra vratio se na svoju raniju duž nost u bataljon. Početkom decembra 1942. postavljen je za ko mandanta bataljona »Krbava«, a 21. decembra po stao je član KPJ. U bataljonu »Krbava« bio je do 2. marta 1943. godine, a tada je primio dužnost ko mandanta bataljona »Velebit« 3. ličke brigade. Od mah zatim razbolio se od tifusa. Kada je ozdravio, 282 �10. maja iste godine postavljen je za komandanta bataljona »Pekiša Vuksan« i na toj dužnosti ostao do januara 1944. Tada je primio dužnost obavje štajnog oficira brigade, a poslije 7. oktobra duž nost komandanta grada Valjeva gdje je ostao do marta 1945. Tada je prešao u Narodnu miliciju u svojstvu komandanta Oružane milicije Valjevo. U januaru 1946. godine postavljen je za upravnika Oficirske škole Narodne milicije SR Srbije, a u septembru 1948. za upravnika Oficirske škole Mi nistarstva unutrašnjih poslova FNRJ. U septem bru 1951. otišao je na školovanje u Višu školu Mi nistarstva unutrašnjih poslova FNRJ. Nakon tog školovanja 1953. odlazi na dužnost komandanta Narodne milicije za grad Beograd. Na tom je položaju ostao do novembra 1956, a zatim je postavljen za inspektora u Republički se kretarijat unutrašnjih poslova. Uskoro je proiz veden za višeg savjetnika s kojim je zvanjem oti šao u mirovinu krajem 1963. Već 1953. imao je čin pukovnika. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«, a za ratne zasluge, kao i za zasluge u miru, odlikovan je s više ratnih i mirnodopskih odlikovanja. Živio je u Beogradu gdje je 23. 12. 1985. godine umro i uz najveće počasti sahranjen na gradskom groblju. 283 �Ilija (Peträ) Vukmirović Rođen je 1914. u selu Ljubovu, općina Bihać, u veoma siromašnoj seljačkoj porodici. Zbog siro maštva nije imao mogućnosti za školovanje pa je već u četrnaestoj godini počeo raditi kao sluga i nadničar na dobrovoljačkim imanjima u banat skom mjestu Karađorđevo. Radio je i kao drvo sječa i na izgradnji putova i željezničkih pruga sve do 1937. U vremenu od 1937. do 1939. godine bio je na odsluženju vojnog roka. Nakon godinu dana po stao je kaplar jugoslavenske vojske. Po odsluže nju vojnog roka radio je na utvrđivanju vojnih objekata na jugoslavensko-talijanskoj granici u blizini Škofje Loke. Odatle je kao vojni obveznik u aprilu 1941. otišao u Banju Luku gdje ga je za tekla kapitulacija zemlje. Poslije kapitulacije pao je u zarobljeništvo ustaša koji su ga sproveli u Zagreb i predali njemačkoj vojsci. Nijemci su ga odveli u sabirni logor odakle je trebao biti trans portiran u Njemačku. Međutim, prilikom ukrca vanja u transport uspio je pobjeći i pod lažnim imenom stići u svoje selo. Nakon izbijanja ustanka odmah je stupio u od red Staniše Opsenice na Ljubovu. Bio je izabran za komandira voda na kojoj je dužnosti ostao do augusta 1942. Kada je 25. augusta 1942. formirana Prva žen ska omladinska partizanska četa u selu Trnavcu, 284 �nedaleko od Korenice, Ilija je, po nalogu Štaba Grupe NOP odreda za Liku, poslat za vojnog in struktora u tu četu koja je u Trnavcu imala vojno-političku obuku. Četu je s uspjehom obučio ru kovanju oružjem, savlađujući i sav ostali vojnički dio programa na vrijeme. Po završetku vojno-po- litičke obuke sve su drugarice raspoređene u 2. ličku brigadu. Ilija se s četom oprostio u Veljunu na Kordunu i otišao na novu dužnost. Bio je raspoređen u bataljon »Stojan Matić«, a nešto kasnije prekomandovan je u bataljon »Mićo Radaković« gdje je primljen u KPJ. Tu je bio komandir čete sve do ranjavanja 1943. Kada je ozdravio, ostao je na radu u obavještaj nom centru sa sjedištem u Korenici. Na toj je duž nosti ostao do oslobođenja zemlje. Poslije oslobođenja u Bački Brestovac. koloniziran je s porodicom U Seljačkoj radnoj zadruzi radio je kao traktorista, a 1963. otišao je u pen ziju. Bio je član Sreskog narodnog odbora. Aktivan je u političkom životu u Veterniku gdje danas živi. Nosilac je »Partizanske spomenice 1941«. Odlikovan je s više ratnih odlikovanja. 285 �Palim drugaricama Prve periske partizanske cete Bunkeri, čuke i strništa ostala su stalna prebilavišta Zorke, Nene i Dušanke, partizanki Prve ženske čete. Junački su na Kordunu pale na žici život ostavile. One su ne samo živjele, već i mrtve s nama nastavile. Na Gračacu na dnu mutne bare u podrumu kod četničke navale, posljednjim pogledom, drugarski pozdrav su nam dale. Tri djevojke odvažne i hrabre Zorka, Anka i Borka, u grabi zakopane mlade mrtve, aV gorde su ostale. I tako smo mladost pokopavali s osjećajem bola za njima, njihove sudbine oplakivali i dužnu im počast odavali. 286 �Iz dnevnika Dese STOJIĆ Pjesma je napisana na Ljubovu u rovu 29. 1. 1943. godine u IV neprijateljskoj ofanzivi. Nezaboravni likovi prve ženske partizanske čete Ostale su nijeme usne nedorečene riječi: Mene, Dušanke, Drage, Bosiljke jedne i druge, obje Zorke, Stojanke, Jeke i Danice, Ljube, Anđe i Milice, i onih na Ljubovu što život izgubiše — mlade hrabre bombašice. Oči su im htjele da gledaju riječi sa usana da naviru, a ležale su s rukama ispruženim pokraj srušenog zida. U samrtnom pogledu i nijemim usnama — dok im se život prekida, plamtjela je snaga u njima. Ostao im je osmijeh na licu usred puste bare i podruma u Gračacu. 287 �Svoj život hrabro su dale — za slobodu, mir i zoru, koja više neće biti tragična, tmurna, crna i stravična, već svijetla kao biser u moru. Palim partizankama — herojima Prve ženske čete neka je vječna slava! A zora nek blista kao nedorečene riječi — zora sunčana, slobodna i plava. Desanka STOJIČ — MARČETIĆ 288 �Tužni povratak Vraćam se sama — ranjena — pored groblja. Ponoć je — kasno doba. Proljeće je počelo — aV tmurno, selo ofanzivom opustjelo — tužno. Nema više roditelja a ni obiteljskog doma, ni lasta da sviju gnijezda — jer nema ni krova. Grobovi i goli zidovi ostali su u seocu, kao otvorena rana na srcu. U surovom ratu život je zamro i u maju, jedino je kukavica tužno kukala u gaju. U mašti sam se prisjećala djetinjstva i dana ranijeg povratka, kad sam se ljeti kući vraćala gledajući burno rađanje života. Slušala sam lavež pasa oko tora, veseli cvrkut ševa iznad polja, bleket janjeta zalutalog kod vrela i odjek djevojačke pjesme sa prela. Preživljavajući ljudske sudbine bol je potisnuo oživjele uspomene, a s golih zidina ispod brine osjetih pustoš i miris paljevine. 19 PRVA 2ENSKA LICKA PART. CETA 289 �Al’ na tragičnom umiranju u sumraku rađao se novi život u svitanju! Polet zore u svom tinjanju — navješćuje slobodno proljeće u maju. Proljeće, 1943. Desanka STOJIĆ — MARČETIĆ 290 �Sadržaj Strana 7 Predgovor................................................... ..... Uvod.......................................................................... 9 Borbeni polet ličke omladine...................................13 Odluka OK SKOJ-a za Liku.................................... 16 Vojno-politička obuka.................................................. 19 Ratna štampa o Prvoj ženskoj omladinskoj četi . . 24 Ulazak čete u sastav 2. ličke brigade...................... 32 Druga ženska omladinska četa............................... 37 Ženska omladinska četa odreda »Velebit« . . . . 40 Ženska omladinska četa 3. NOP odreda..................42 Ženska omladinska četa 4. NOP odreda..................43 Prvo borbeno krštenje.............................................45 Dokazivanje u narednim borbama.......................... 55 Sin naše čete.......................................................... 64 Povratak za Liku.....................................................68 Posljedice četvrte neprijateljske ofanzive . . . . 74 »Nagari, neslani Jovane!«........................................76 Od Like do Srbije....................................................81 Od Beograda do Zagreba........................................ 90 Druže, drži vezu!.............................................. 94 Memorijalni Muzej Prve ženske partizanske čete . . 99 Likovi boraca ............................................................ 109 Politički komesar čete Naranča (Petra) Končar-Rodić 111 Komandir 1. voda Sofija (Bogdana) Drakulić-Bogojević 114 Politički delegat 1. voda Nevenka Nena (Save) Lazić 117 19* 291 �Strana Komandir 2. voda Danica (Stojana) Mirić . . . . 121 Politički delegat 2. voda Desanka (Nikole) Stojić-Marčetić.................................................................. 124 Komandir 3. voda Milica (Sime) Obradović-Milošević 126 Politički delegat 3. voda Kata (Ise) Radaković-Prica . 129 Savka (Jovana) Bjegović-Obradović............................. 131 Milica-Mica (Gavre) Bjelobaba-Tišma...........................133 Marija (Miče) Bogdanović-Panjković.............................135 Anka (Miladina) Brkić-Đukić....................................... 137 Jovanka (Milana) Budisavljević-Broz........................... 140 Dragica (Bože) Cvjetićanin........................................... 143 Jeka (Stevana) Čanković..............................................145 Milica (Jovana) Čortan-Svilar...................................... 147 Dragica (Mile) ćosić..................................................... 150 Dušanka (Mila) Ćuiđ................................................... 151 Milica (Janka) Čuić-Rađenović.................................... 153 Milica-Mica (Dušana) Delić-Đukić . . . . . 155 Mileva (Dragana) Dmitrašinović-Orelj.......................... 156 Jelka (Petra) Dozet-Blagojević...................................... 160 Marija Mara (Nikole) Dukić-Pavičić.............................. 162 Zorka (Petra) Dukić..................................................... 164 Bosiljka (Jove) Đerić-Krga............................................166 Zorka (Mila) Gajić........................................................ 168 Draga (Mile) Glumac-Drakulić . . . . . . 171 Zorka (Blagoja) Grbić-Vujović...................................... 172 Milka (Marka) Grković-Prstojević................................. 174 Evica-Dunjka (Bude) Jelavac-šijan.............................. 176 Pera (Bude) Klašnja..................................................... 179 Soka (Jovana) Keča..................................................... 181 Bosiljka Lola (Petra) Kolundžić.................................... 182 Draga (Stanka) Končar................................................ 186 Vida (Nikola) Končar....................................................189 Milica-Mica (Petra) Korać-Belić....................................191 Anka (Dane) Kosanović................................................ 192 292 �Strana Mileva (Jovana) Kovačević-Jokanović...........................194 Danica (Jove) Krga-Panjković...................................... 196 Milka (Mile) Lukić........................................................ 199 Soka (Mojsije) Ljubović-Džombić..................................201 Jovanka (Bože) Mandarić-Hočevar............................... 203 Bosiljka-Bosa (Isaka) Marčetić.....................................205 Stojanka (Vuje) Matijević............................................. 210 Saja (Dane) Medić-Gotovina................................... ..... 211 Soka (Nikole) Medić..................................................... 214 Ljeposava-Sava (Ise) Miljanović....................................216 Smilja (Petra) Miljuš-Mitić........................................... 217 Soka (Save) Mirić-Ratković.......................................... 219 Stojanka (Nikole) Mirić-Šijan....................................... 220 Milica-Mica (Bogdana) Momčilović-Kirin . . . . 223 Maša (Milana) Narančić-Seršić.................................... 226 Dragica (Ise) Ninković-Vorkapić...................................228 Ljubica (Save) Njegovan-Kleut..................................... 230 Danica (Vaje) Orlić.......................................................233 Bosiljka (Mile) Petrović................................................ 235 Borka (Đure) Pilja-Hrnjak............................................ 237 Milica Mica (Nikole) Počuča......................................... 238 Milka (Nikole) Pokrajac-Zorić....................................... 241 Dušanka (Mile) Popović............................................... 244 Soka (Koje) Priča......................................................... 245 Jeka (Mile) Radaković.................................................. 250 Borka (Vaje) Rapajić.................................................... 252 Anđa (Miče) Serdar...................................................... 253 Dušanka (Miće) Sladić-Ivančević................................. 255 Danica (Marka) Stojić-Narančić................................... 257 Ljuba (Maksima) Šainović............................................260 Sara (Mile) Šijan-Spoja................................................ 262 Zorka (Mile) Škorić-Mitrović.........................................264 Danica (Bože) Tepavac.................................................267 293 �Strana Milja (Jovana) Ugarak-Balać........................................ 269 Sofija (Stanka) Ugarković-Popadić............................... 270 Milica-Mika (Marka) Vejnović............................... 272 Anđa (Petra) Vukmirović..............................................274 Mara (Jove) Zorić-Trstenjak.........................................277 Ljuba (Proke) Žakula................................................... 279 Đuro (Sofronija) Radovanac.................................. 281 Ilija (Petra) Vukmirović......................................... 284 Palim drugaricama Prve ženske partizanske čete . . 286 Nezaboravni likovi Prve ženske partizanske čete . . 287 Tužni povratak..................................................... 289 294 �Desanka Stojić PRVA ŽENSKA PARTIZANSKA ČETA* Izdavač REPUBLIČKA KONFERENCIJA SSRN HRVATSKE KONFERENCIJA ZA DRUŠTVENI POLOŽAJ ŽENE I PORODICE, ZAGREB, Vlaška 70a HISTORIJSKI ARHIV U KARLOVCU, Lj. Šestica 5 Za izdavača JELENA CUKROV Dr ĐURO ZATEZALO Redaktor Dr GOJKO VEZMAR Oprema i grafičko uređenje Graf. ing. ROKO BOLANCA Lektor VERA BATELJ, prof. Korektor JELENA ZATEZALO Naklada 3 000 primjeraka � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Prva ženska partizanska četa Subject The topic of the resource partizanke Creator An entity primarily responsible for making the resource Desanka Stojić Source A related resource from which the described resource is derived web Publisher An entity responsible for making the resource available Republička konferencija SSRN Hrvatske; Konferencija za društveni položaj žene i porodice; Historijski arhiv Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1987 Rights Information about rights held in and over the resource Republička konferencija SSRN Hrvatske; Konferencija za društveni položaj žene i porodice; Historijski arhiv Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 40-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 294 str. Narodnooslobodilačka borba NOB partizanke ženska partizanska četa ženski pokreti https://afzarhiv.org/files/original/7097de5ed2effaed4e68a08654b451da.pdf 336c499cc6cd705e6008d7f6544d9833 PDF Text Text �Nakladnik: Savez antifašističkih boraca i antifašista Republike Hrvatske Za nakladnika: Ratko Maričić, dipl. iur. Urednik: Saša Ščapec, mag. oec. Recenzent: Nataša Mataušić, prof. pov. Lektor i korektor: mr. sc. Miroslav Kirinčić 2 Grafička priprema i dizajn: Mario Šimunković, univ. bacc. oec. studeni 2013. godine Naklada: 500 primjeraka Ova publikacija financirana je uz potporu Ministarstva Branitelja CIP zapis dostupan u računalnome katalogu Nacionalne i sveučilišne knjižnice u Zagrebu pod brojem 859123. ISBN 978-953-7587-14-7 �Sadržaj: Uvod / 6 Aktivnost žena u razdoblju do Drugog svjetskog rata / 6 Žene u sindikatima / 10 Žene u kulturno-prosvjetnim organizacijama / 14 Napredni ženski tisak / 17 Žene u Narodnosolobodilačkoj borbi / 20 Rajka Baković / 32 Olga Ban / 34 Anka Berus / 36 Persa Bosanac / 38 Anka Butorac / 40 Nada Dimić / 42 Kata Dumbović - Kovačić Mati / 44 Ljubica Gerovac / 46 Savka Javorina Saša / 48 Milanka Kljajić / 50 Dragica Končar / 52 Milka Kufrin / 54 Sofija Marinković Sonja / 56 Anka Pađ en / 58 Kata Pejnović / 60 Smilja Pokrajac / 62 Ivanka Trohar / 64 Marija Vidović Abesinka / 66 Literatura / 70 3 � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Partizanke Hrvatske u Narodnooslobodilačkoj borbi Subject The topic of the resource Narodnooslobodilačka borba Creator An entity primarily responsible for making the resource urednik Saša Ščapec Source A related resource from which the described resource is derived web Publisher An entity responsible for making the resource available Savez antifašističkih boraca i antifašista Republike Hrvatske Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2013 Rights Information about rights held in and over the resource Savez antifašističkih boraca i antifašista Republike Hrvatske Language A language of the resource HR Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 43-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 71 str. Hrvatska Narodnooslobodilačka borba NOB partizanke ženski pokreti