1 10 21 https://afzarhiv.org/files/original/e07d94c0adbf78b6da3323ce3ab9e150.pdf 166f3ad92147d892b8786d12aea814e9 PDF Text Text ��' * i»",: "N h.N JIJN *.. J* O T P IS A N O '•••-* « *■*'« . w LIS'A* ’*'7 Vot ooiuk* . ��UNIVERZITET U SARAJEVU FAKULTET POLITIČKIH NAUKA FRANJO KOŽUL SAMOUPRAVNI I RADNI STATUS ŽEN E U BOSNI I HERCEGOVINI (rezultati istraživanja) S a ra je v o , 1973. �Recenzent: prof. d r S t o j a n Tomić Za izdavača: prof. J o c o M a r j a n o v i ć �S ADRŽ AJ Strana Predgovor . 7 I) Teorijski osnovi istraživanja 1. Konceptualizacija predm eta istraživanja . Predmet istraživanja 13 . 17 Cilj istraživanja 20 Uzorak i dinamika istraživanja 21 2. Žena u svijetlu socijalističkog misaonog nasljeđa . 23 3. Sistem pravne regulacije socijalnog statusa žene (Zvonko S t e n e k ) ...................................................... 39 II) Samoupravni i radni status žene (Kvalitativna analiza) 1. Polazne pretpostavke . 2. Hipotetički o k v ir i..... a) Generalna hipoteza . . . . b) Raščlamba generalne hipoteze . c) Raščlamba posebnih hipoteza . d) Sistematski pregled varijabli 63 69 69 70 71 74 �Strana 3. 77 4. Činioci sam oupravnog statusa žene . 89 5. Institucionalni okviri socijalne stabilnosti žene . 6. Sam oupravni status žene . 7. Radni status žene . 127 8. Tradicija i porodični život 143 9. III) Statistički indikatori društvenog statusa žene Obrazovanje kao dim enzija društvenog statusa žene 149 101 .113 Prilozi Prilog 1: Upitnik . • 157 Prilog 2: Distribucija odgovora . .175 Prilog 3: Tabele 21—43 • 191 �P R E D G O V O R Brojne životne činjenice godinama nas upozoravaju da je pro­ ces emancipacije žene u Bosni i Hercegovini usporen, ako ne i u zastoju. Mnogi indikatori iz prakse upućuju na zaključak da je nužna brža i efikasnija društvena intervencija da bi se otklonili či­ nioci koji sprečavaju puno uključivanje ženskog stanovništva u samoupravne tokove i procese. Iako je naučno ispitivanje socijalnog i samoupravnog statusa žene u našem prostoru često pokretano, ipak do sada nemamo niti jedno serioznije istraživanje sa naučnim pretenzijama, jer su problemi, vezani za društveni status ženskog stanovništva, posmatrani i analizirani pretežno na nivou političkih ocjena te su na bazi toga izvođeni vrijednosni sudovi i fiksirane vrijednosne činjenice. Poznato je da izvođenje zaključaka i donošeje sudova na bazi statističkih pokazatelja i im presija ima ogra­ ničen domet i da korist od takvog proučavanja kompleksnih pojava može da bude samo trenutna i prolazna, — upotrebljena za kon­ kretna rješenja i akcije, a ne oslonac za građeje cjelovite koncepcije na duži rok. S obzirom na sve to, a na temelju uvida u ukupnu složenost socijalnog statusa ženskog stanovništva, posebno u Bosni i Herce­ govini, Republička konferencija za društvenu aktivnost žena Bosne i Hercegovine pokrenula je inicijativu da se svestranije istraži i pro­ uči stanje društvenog i samoupravnog statusa žene, kako bi se sa više^ pouzdanosti i na bazi čvrstih argumenata moglo pristupiti društveno-političkim poduhvatima. Pošto jedno istraživanje ne može da obuhvati sve aspekte tako složene društvene stvarnosti, inicijatori i autor istraživačkog rada su se sporazumjeli da se istraživanjem obuhvate najhitnije dimen­ zije socijalnog statusa. Stoga je istraživanje usmjereno upravo na probleme radnog i samoupravnog statusa ženskog stanovništva — dvije dimenzije, kojima je u najvećoj mjeri determiniran socijalni status čovjeka u samoupravnom društvu, a dakako i žene. �Osim toga, istraživanje je obuhvatilo kategoriju zaposlenih žena u društvenom sektoru, uz dopunu jednog broja žena koje smo no­ minalno odredili kao »domaćice«. Istraživanjem nisu obuhvaćene ostale kategorije žena, prije svega: žene sa sela. Takođe je izostavljena analiza drugih aspekata ukupnosti socijalnog stanja koje se određuje kao »žensko pitanje«. U tom pravcu izražavamo nadu da je naš rad samo jedan u nizu onih koji bi trebalo da uslijede. Naslov našeg rada — »Samoupravni i radni status žene u Bosni i Hercegovini« — opredjeljuje aspekte i pojave koje smo istraživali. N edostatnost istraživanja u pređašnjim vremenima, kao i istraživa­ nja drugih dimenzija ovog jedinstvenog fenomena, u mnogome je otežala naš zadatak, jer, uslijed toga, nije bilo moguće izvršiti poređenja ni u vremenskom, a ni u sadržajnom pogledu, na osnovu čega bi se mogli jasnije odrediti trendovi razvoja. Zbog toga smo se i odlučili da, poreci em pirijskih činjenica i njihove interpreta­ cije, u osnovnim linijam a osmislimo teorijske implikacije i sistem pravne regulacije, kao zasebna poglavlja, da bismo bar na taj način mogli učiniti osnovne kom paracije prošlosti sa sadašnjosti te prav­ nih norm i i realne društvene situacije. Ovaj projekt je realizovan zahvaljujući koordiniranoj pomoći Republičke konferencije za društvenu aktivnost žena Bosne i Her­ cegovine, Republičkog fonda za naučni rad SR Bosne i Hercegovine i Fakulteta političkih nauka u Sarajevu. U istraživanju su učestvovali: Rudi Stojak, koji je izvršio sta­ tističku obradu podataka i izradio tabele, m r Božidar Jakšić, kao konsultant za metodologiju istraživanja, prof. Nedim Šarac, kao naučni konsultant i m r Zvonko Stenek, kao autor poglavlja »Sistem pravne regulacije socijalnog statusa žene«. Ovom prilikom im izra­ žavam punu zahvalnost na plodnoj i uspješnoj saradnji. S posebnim zadovoljstvom se zahvaljujem studentima Fakul­ teta političkih nauka u Sarajevu, koji su odgovorno i solidno oba­ vili rad na anketiranju i sređivanju podataka, kao i svim ostalim saradnicim a koji su, svojim radom i podrškom, doprinijeli realiza­ ciji projekta istraživanja. Izuzetnu zahvalnost dugujem svim drugaricam a koje su našle vremena, strpljenja i volje da iznesu svoja m išljenja i stavove o ovom izvanredno važnom problemu naše društvene stvarnosti. U Sarajevu, oktobra 1972. godine. A utor 8 �SAMOUPRAVNI I RADNI STATUS 2ENE U BOSNI I HERCEGOVINI ��TEORIJSKI OSNOVI ISTRAŽIVANJA ��1. KONCEPTUALIZACIJA PREDMETA ISTRAŽIVANJA Društveni status žene bilo gdje, pa i u Bosni i Hercegovini, mo­ guće je posmatrati i analizirati imajući u vidu cjelokupnu socijalnu situaciju, a naročito globalnu društvenu strukturu. Tako je moguće ispitivati društveni status žena kao grupe izdvojene iz cjelokupne strukture društva po jednom kriteriju — polu. Takvo ispitivanje moguće je postaviti teorijski, kao i striktno empirijski. Upravo iz tog razloga, od samog početka našli smo se pred pitanjem kako odrediti okvire istraživanja! U slučaju da se ostane isključivo na teorijskom nivou razm atranja socijalnog statusa žene u Bosni i Hercegovini, može se desiti da se otkriju neki značajni sadržaji so­ cijalne stvarnosti. S druge strane, ako bi se ostalo isključivo na nivou empirijskih činjenica, koje smo sakupili u procesu istraži­ vanja, moglo bi dovesti do gubljenja teorijskog oslonca. Bilo je, dakle, neophodno povezati jednu i drugu dimenziju u istraživanju. Na osnovno pitanje istraživanja, kakav je stvarni društveni status žene u Bosni i Hercegovini trebalo je odgovoriti u okviru skromnih materijalnih mogućnosti i u kratkom vremenskom pe­ riodu. Odgovoriti na to pitanje značilo je razmotriti kako se stanje u toj sferi društvenih odnosa reflektuje na ukupan koncept samo­ upravljanja, a naročito kako se odražava na proces realizacije sa­ moupravljanja u praksi. Trebalo je, dakle, »raščistiti teren«, opredijeliti se za osnovni princip u istraživanju, a u isti mah zadovoljiti i neke zahtjeve po­ stavljene u prijedlogu da se istraživanje obavi. Zato nas je, prije svega, morao da zanima status žene u Bosni i Hercegovini, a ne status žene uopšte, pa otuda i naša potreba da se više od svega 13 �oslonim o na iskustvene činjenice kako se one pojavljuju u bosanskohercegovačkom društvu. Slijedeći tu logiku, ali i teorijske zahtjeve koje ovakvo istraživanje postavlja, sm atrali smo da je nužno uči­ niti napor da se teorijski relevantna saznanja uključe u samo istra­ živanje. Odmah se, kao drugo, postavilo i pitanje optimalnosti okvira istraživanja, pogotovo ako se respektuju objektivne mogućnosti i okolnosti. Naime, pitanje socijalnog statusa žene ii tzv. »žensko pi­ tanje« spada u red najsloženijih društvenih pojava novijeg vreme­ na. Značajan dio novije istorije socijalističkog pokreta, ne može se shvatiti bez objašnjenja tzv. »ženskog pitanja«, odnosno bez pune svijesti o ulozi i statusu žene u društvu. Žena — uključujući sve ono što određuje njen socijalni status — čini dio društvene struk­ ture i utječe na cjelokupnu socijalnu situaciju u bilo kojoj fazi no­ vije istorije. Socijalistički pokret je u ovoj oblasti ostvario neko­ liko klasičnih radova koji su postavili tem eljna pitanja i stvorili platform u od koje se može poći u svakom istraživačkom poduhvatu ove vrste. Međutim, od vrem ena kada su o ženi i njenom statusu u društvu pisali i govorili klasici m arksizm a i Bebel mnogo se šta u svijetu izmijenilo, a pogotovo u našem društvu. Revolucija je ra­ zorila stare klase i klasne odnose, a i dalje perm anentno vrši uticaj na osnovna društvena zbivanja. Žena više nije reducirana na bio­ loške funkcije, na »prirodni poziv«. Stari koncepti i gledanja na ženu i njenu društvenu ulogu, bar što se tiče naše stvarnosti, vremenom nestaju, tako da se više ne postavlja pitanje deklarativnog ili ustavnog priznanja ravnoprav­ nosti žene, nego njene faktičke ravnopravnosti. Naravno, ne treba zaboraviti da u našoj stvarnosti još žive mnogi recidivi prošlosti, ne samo u sferi svijesti nego i u svakodnevnom životu. Takođe su se zadržale neke predstave iz fem inističkih pokreta, kao što brojni zahtjevi u razrješavanju problema socijalnog statusa žene imaju stare forme i stare sadržaje. S d ruge strane, u Bosnf i Hercegovini se specija ln o .m ora ju respektovati jaki elementi tradicije po kojoj je žena vjekovima biia u neravnopravnom položaju. Sve to upućuje na zaključak da ustavno i pravno regulisanje socijalnog statusa žene, kojim je ona dobila ravnopravnost i kojim je ukinuta njena klasična klasna pozicija, nije po sebi dovoljno da bi se ostvarila i realna ravnopravnost žene, na što upućuju mnoge indicije iz svako­ dnevnog života. Na takav zaključak naročito upućuje činjenica da je stari koncept porodice ostao još uvijek u osnovi netaknut. Otuda 14 �se nameće pitanje kako konciprati porodicu u novim uslovima, jer je jasno da stvarne promjene nema bez prilagođavanja tradicional­ nog modela porodice novim socijalnim institucijama. Kao proces radikalnih prom jena u ukupnoj strukturi, revolu­ cija neumitno mijenja i stare sisteme vrijednosti i stare kriterije socijalnog vrednovanja. Kada se stari sistem uzdrma i doživi pro­ mjene, individua, jednako kao i socijalna grupa, nalazi novo mjesto i novu ulogu u odnosu na nastalu promjenu. Novi istorijski okvir koji na nov način određuje društveni status žene ukida mogućnost feminističkog pristupa tzv. »ženskom pitanju«. U savremenim jugoslovenskim prilikama žene su sastavni dio samoupravne društve­ ne strukture, a borba za emancipaciju i ravnopravnost žene samo je dio opšte borbe za dezalijenaciju čovjeka. Što žene nesumnjivo imaju i neke specifične, posebne probleme, nije dokaz da se borba za ravnopravnost može i treba da vodi van tokova borbe za oslo­ bođenje radnika kao čovjeka. S druge strane, neravnopravnost žene je indikator postojanja društvene neravnopravnosti i nejednakosti, kao što je i pokazatelj nepostojanja stvarne samoupravne strukture, jer su jednakost i ravnopravnost svakako među prvim temeljnim kriterijima samoupravnog organizovanja društva. U traganju za određenjem društvenog statusa žene pomenućemo neke od najhitnijih dimenzija nastalih promjena. P r v o , žena više nije kao što je ranije bila u poziciji da traži ustupke od suprot­ nog pola, njena društvena uloga i socijalne funkcije nisu više redu­ cirani na biološke funkcije i »prirodni poziv« žene. Savremena žena nema više potrebe da postavlja zahtjeve da joj se obezbijede ele­ mentarna građanska prava. Ta su joj prava u našem društvu revo­ lucijom obezbijeđena, a normativnom aktivnošću socijalističke države potvrđena. Ustav i pravni sistem regulisali su njen društveni status, ali se postavlja pitanje u kojoj mjeri žena može u svako­ dnevnom životu da ostvari garantovana prava. Prema tome, ako su neki stari problemi nestali, ne znači da je pitanje emancipacije žene u cjelini riješeno. Tako se danas problem zaostale svijesti i konzervativne tradicije snažno odražava na svakodnevni život žene. Zbog toga je danas nužno učiniti nove korake kako bi započeti pro­ ces emancipacije i društvene afirmacije žene izbjegao stanje stag­ nacije. Istorijski posmatrano, kad god se našla u poziciji društvene nesigurnosti i ugroženosti, kada je bila diskriminirana, usljed ne­ moći da razriješi pitanje svoga statusa, žena se najčešće prihvatala 15 �isprobanih instrum enata zaštite, kao što su korištenje bioloških svojstava bijeg u klasični model braka, tu »stabilnu« i »sigurnu« zajednicuj To su sredstva zaštite na individualnom planu. S glo­ balnog stanovišta ona se pokazuju kao samoodbrana, a ne kao rješenje ženinog društvenog statusa. Jer, žena je ipak najčešće i na j neposredni je bila podređena u okvirim a tradicionalnog patri­ jarhalnog i građanskog (klasnog) braka. Dakle, za nas je jedno od krupnih p itan ja bilo gdje da žena potraži stabilnost svog društve­ nog položaja i socijalnu sigurnost kao član samoupravne zajednice? Da li u globalnoj zajednici, porodici ili u društvenom procesu pro­ izvodnje? D r u g o , u prošlosti su se funkcije žene uglavnom iscrpljivale u obavljanju poslova tzv. prirodnog životnog poziva žene; ona je »držala tem elje kuće«, bila m ajka, odgojiteljica, supruga, poldožna mužu kao hranitelju. Funkcija hranitelja pripadala je muškarcu, a sve druge funkcije u porodici ženi kao supruzi i majci. Ekonomski ugrožena, u uslovima u kojim a nije mogla da zadovoljava elemen­ tarne potrebe, žena je prihvatila takav društveni status i pomenute funkcije. Njen ja v n i život bio je reduciran na vrlo mali broj mani­ festacija, a privatna sfera obuhvataTa je manje-više cio njen život. Tako je privatna sfera determ inirala društveni status žene, odre­ đujući ga, prije svega, kao neravnopravan u tradicionalnom braku. Na staroj ekonomsko-materijalnoj osnovi žena je bila pomoćna radna snaga, osoba za obavljanje »prljavih kućnih poslova« nedo­ stojnih superiornijeg pola. Tako se klasni interes kao istorijski sup­ stra t m anifestovao kao klasna eksploatacija jednog pola nad dru­ gim. Treba, m eđutim , prim ijetiti da se u toj sferi odigralo nekoliko krupnih prom jena koje su omogućile ženi da nadiđe poziciju eksploatisanog partnera i da ne bude žrtva tehničke nerazvijenosti dru­ štva. Te su prom jene brojne, a ovdje će biti m arkirane tri, po na­ šem m išljenju, najvažnije: (1) Tehnička revolucija, čiji smo savremenici, već je razorila stare modele privređivanja i načine rada i, time, je oslobodila ženu inferiornog statusa koji je proizlazio iz nedovoljnosti njenih fizičkih snaga za obavljanje brojnih vrsta po­ slova. U obavljanju mnogih poslova, zahvaljujući razvoju tehnike, fizička radna snaga više nije određujući činilac. Na drugoj strani, tehnički razvitak stvorio je ženi slobodno vrijeme, koje može da koristi kao prostor za svoju društvenu aktivnosjJ(2) Privatna čovje­ kova sfera, a naročito sfera braka, danas je drastično sužena, dok su javne sfere proširene, obuhvatajući mnoge nove aspekte čovje­ kovog života. Otuda više nije moguće ni ženin socijalni prostor 16 �svesti isključivo na privatnu sferu. Takav razvitak je brojne ženine aktivnosti učinio društvenim i javnim, a neke probleme socijalnog statusa žene učinio je transparentnijim . (3) Napokon, u novim istorijskim okolnostima i na bogatijoj ekonomskoj osnovi žena više ne mora svoje životne potrebe da reducira na minimum. Ona po­ staje otvorena za bogatstvo društvenih sadržaja, a njene ljudske po­ trebe se stalno umnožavaju. Sasvim je, otuda, normalno da u novoj situaciji žena više ne može da snosi isključivu odgovornost za odgoj djece, tim prije što podizanje podmlatka više ne spada isključivo u privatnu sferu, niti može da bude privatna stvar bračnih drugova. Kao ravnopravna, ona s pravom traži da tu odgovornost dijeli s dru­ gim društvenim činiocima — mužem, odgojnim institucijama, pa i širom društvenom zajednicom. Najzad, Qsim_te_pragresivne linije u emancipaciji žene, neop­ hodno je pomenuti da u našem društvu može takođe da se zapazi i izvjesna regresivna linija. U. revoluciji i poslijeratnoj izgradnji žena je izvojevalA-Svoju ravnopravnost. Žene su u narodno-oslobodilačkoj borbi učestvovale ravnopravno, a svoje funkcije i društvene poslove obavljale su sa isto toliko uspjeha kao i muškarci. Među­ tim, ako danas pogledamo formalnu strukturu vrhova moći, odlu­ čivanja! upravljanja, -vidjećemo da se stanje znatno izmijenilo s obzirom na učešće žena. Može se reći da je učešće žena u forumima na svjmjiivoiiriaT_u svim socijalno-političkim strukturam a takoreći Simbohčnb: Učešće ženajsvodi se na one okvire iz kojih ne mogu ozbiljnije uticatfna osnovne društvene tokove. PREDMET ISTRAŽIVANJA Najopštije rečeno, predmet istraživanja je socijalni status ženskog stanovništva Bosne i Hercegovine. Konkretnije određen, predmet istraživanja je samoupravni i radni status ženskog stanov­ ništva BiH, zato što ta dva elementa, po našem mišljenju, najhitnije utiču na cjelokupni socijalni status žene. Najopštiji okvir istraživanja, po prirodi stvari, zahtijeva pomno ispitivanje fenomena koji je tradicionalno određen kao »žensko pi­ tanje«. Ni jedno straživanje koje pretenduje na izvođenje precizno zasnovanih zaključaka i na otkrivanje uzroka ne može se ograničiti samo na ispitivanje konkretne situacije, nego se dijelom mora koncentrisati na ispitivanje prošlosti, kako bi se mogao projicirati bu­ 17 �dući trend kretan ja pojava. U opštim napomenama smo fiksirali da se sam oupravni i radni status žene sm atra osnovnim i central­ nim pitanjem , a ostali elementi dopunskim, te stoga ostaju izvan fokusa istraživanja. R espektujući vrem enski poredak u razvoju pojave koja je pred­ m et našeg istraživanja, širi okvir istraživanja obuhvata: (1) Teo­ rijsko zasnivanje analize problem a i kratak istorijski osvrt na ge­ nezu savremenog socijalnog statusa žene. Posebna pažnja posvećena je osnovnom teorijskom stanovištu do kojeg je došao socijalistički pokret. (2) Žena u sam oupravljanju: prom jene koje je sistem sa­ m oupravljanja izazvao u cjelokupnoj stru k tu ri društva i njihov odraz na socijalni status ženskog stanovništva. (3) Specifična obi­ lježja socijalnog statusa žene u Bosni i Hercegovini: tradicionalno p atrijarhalno naslijeđe je jedna od značajnih komponenti ne samo za razum ijevanje socijalnog statusa žene u Bosni i Hercegovini, nego i za napore da se društveni položaj žene izmijeni. U tom pravcu posebnu specifičnu težinu dobijaju elementi socijalne inercije. (4) K vantificiranje karakterističnih obilježja socijalnog statusa žene u Bosni i Hercegovini. Uži okvir istraživanja obuhvata, prije svega, pitanje kako opšti društveni činioci utiču na socijalni status žene. Posmatrano iz ovog ugla, naše istraživanje je obuhvatilo slijedeće relacije: (a) Žena i sam oupravni koncept socijalne organizacije — opšte socijalne de­ term inante statusa žene u Bosni i Hercegovini; (b) Žena i idejnopolitičke determ inante njenog socijalnog položaja; (c) Radni status žene u uslovima sam oupravljanja. Kao dopunski elementi koji su od bitnog značaja za naređene centralne, istraživanjem su obuhvaćeni slijedeći činioci: (d) Žena i socijalna tradicija u BiH; (e) Obrazovanje i status žene; (f) Radni status i status žene u porodici. Prem a tome, predm etom istraživanja su obuhvaćena dva cen­ tralna pitanja: (1) Socijalni status i uloga žene u razvoju samoupravnih od­ nosa. To je tem eljno pitanje i temeljni okvir u kome se manifestira društveni položaj žene u našem socijalnom miljeu. (2) Žena u procesu rada, njen položaj i mogućnosti ostvare­ nja njene uloge u osnovnom društveno-ekonomskom okviru života čovjeka uopšte. Sa stanovišta društvene prakse, od rješenja ovog pitanja bitno zavisi oslobođenje žene u cjelini. �Analiza socijalne tradicije u odnosu na stav prema ženskom stanovništvu, kao i analiza obrazovnog i porodičnog statusa žene, poslužili su u istraživanju samo kao dopune u objašnjenjim a njene samoupravne radne pozicije. Prema tome, ovi elementi nisu bili ispitivani sami po sebi, kao nezavisni faktori, nego samo u funkciji produbljivanja objašnjenja dva osnovna pitanja s kojima se istra­ živanje suočilo. Ovdje je, čini se, nužno, u obliku opštih napomena, skrenuti pažnju na još dva momenta. Opšti položaj i određene društvene uloge žene se u osnovi realizuju ili ne realizuju_u tri osnovna soci­ jalna okvjr a jo rc id ic i, radnoj organizaciji gdje je zaposlena i glo­ balnoj drustveiipj^ajedhici.'Zbog toga u istraživanju nije bilo mo­ guće izbjeći bilo kojTocTovih socijalnih okvira. Ali se otvara pitanje u kome od ovih socijalnih okvira treba da bude težište ispitivanja, a da pri tome ne budu zanemarena ostala dva. Druga napomena sastoji se u slijedećem: brak i porodica su još uvijek osnovne ćelije društva. To je istina za svako savremeno industrijsko društvo, pa i za naše. Zato ni jedno istraživanje soci­ jalnog statusa žene ne može poslužiti, pa ni naše nije moglo po­ služiti, kao osnova za zaključivanje a da se ne analizira porodični status žene. Zbog toga nam se u istraživanju postavilo pitanje »mje­ re«, odnosno širine istraživačkog zahvata u probleme porodičnog statusa žene. Ovaj smo problem izdvojili zbog toga što se istraži­ vanja kao što je naše najčešće i svode na ispitivanje problema po­ rodice i braka. Naš je cilj u toj sferi bio ograničen: porodični status jbaiej3osmatrali smo samo kao jednu od karakteristika njenog cje­ lokupnog socijalnog statusa, imajući posebno u vidu njen uticaj na samoupravni i radni status. ' CILJ ISTRAŽIVANJA Cilj našeg istraživanja treba, prije svega, tražiti u nastojanju da se na bazi prikupljene teorijske i empirijske građe pruži jasnija slika o samoupravnom i radnom statusu žene u Bosni i Hercego­ vini; jasnija od one koja se može steći na osnovu parcijalnih uvida i nesistematičnih impresija. Izvjesna opreznost koja je došla do iz­ ražaja u ovako određenom cilju istraživanja je namjerna, jer je razumljivo da se, s jedne strane, u razvijenoj društvenoj strukturi ne mogu donositi zaključci i vršiti društveni poduhvati na bazi im­ 19 �presija i svakodnevnih zdravorazum skih saznanja, kao što se s druge strane, prvi koraci u ispitivanju na jednom nedovoljno po­ znatom području m oraju vršiti k rajnje obazrivo. Prema tome, autor je svjestan da rezultati ovog istraživanja nisu ni mogli da osvijetle sve aspekte socijalnog statusa žene u BiH, nego da predstavljaju samo jedno od mogućih polazišta za dalje napore u istraživanju pro­ blem a u cjelini. Tek nakon tih istraživanja biće, eventualno, mo­ guće izgraditi cjelovitiju predodžbu o istraživanom fenomenu. U nasto janju da ovaj osnovni cilj našeg istraživanja specifici­ ram o, nužno je naglasiti da smo nastojali da ispitamo kako i u ko­ joj m jeri dvije navedene determ inante utiču na položaj i društvenu ulogu ženskog stanovništva BiH. Sa stanovišta mogućnosti i prak­ tične akcije važno je napom enuti da su to dvije sfere - samoupravna i radna — u kojim a društvo može najefikasnije da djeluje. Problemi koncentrisani u tokovima sam oupravnog odlučivanja i radnom pro­ cesu, odnosno njihovo razrješavanje, u najvećoj mogućoj mjeri za­ vise od društvenih činilaca i subjektivnih napora društvene zajed­ nice, više nego kada su u pitan ju neke druge sfere, kao što je, na prim jer, porodična, u kojim a je tzv. »žensko pitanje« takođe oz­ biljno i složeno. Ako već polazimo od pretpostavke da svako istraživanje pred­ stavlja sintezu teorijske i em pirijske komponente i da je samo tako moguće stvoriti jednu konzistentnu i naučno relevantnu sliku o onom dijelu društvene stvarnosti kojim se istraživanje bavi, onda je jedino tako moguće osloboditi se paušalnih tvrdnji i jednostra­ nog gledanja na problem koji nas interesuje. S druge strane, konzekventno izvedeni zaključci treba da rezultiraju iz ukupnog istra­ živanja, je r tek tako mogu predstavljati relativno solidnu bazu za socijalnu akciju i političke i druge društvene mjere koje je moguće poduzeti. Mada je relativno usko odredio cilj istraživanja, autor se trudio da to ne utiče na kvalitet ostvarenog rezultata, nego je, štaviše, nastojao, gdje je god to bilo omguće, da otvori mogućnost za nastavljanje istraživanja na novim područjim a da bi se na taj na­ čin najzad, došlo do jedne sistematske i cjelovite iskustvene eviden­ cije o socijalnom statusu žene u Bosni i Hercegovini u svim njego­ vim aspektima. Napokon, kada je riječ o ciljevima istraživanja, autor je dužan da se ogradi u još jednom pravcu. Naime, potrebno je ponovo na­ 20 �glasiti da je ovaj istraživački napor bio usmjeren, prije svega, na zadovoljenje nekih aktuelnih potreba društvene prakse, što ga, s druge strane, ipak nije moglo navesti da odstupi od naučnog tre­ tiranja problema i od pokušaja da izvede naučno relevantne za­ ključke. Naprotiv, autor je nastojao da nađe, koliko god je to bilo moguće, pravu mjeru i da, na taj način, izbjegne apstraktnost teo­ rijskog razmatranja, kao i politički prakticizam i pragmatizam, koji ni samoj socijalnoj akciji na duži rok ne bi mogao korisno da posluži. UZORAK I DINAMIKA ISTRAŽIVANJA Sasvim je razumljivo da je istražvanje samoupravnog radnog statusa žene u Bosni i Hercegovini ograničeno na područje te So­ cijalističke Republike. Taj prostorni okvir sadrži populaciju od oko 800.000 stanovnika ženskog pola. Kako se radi o specifičnoj popu­ laciji, autor se nije mogao koristiti već postojećim statističkim uzor­ kom za Bosnu i Hercegovinu, nego je morao, respektujući specifič­ nost populacije, da sam odabere uzorak. Od posebnog je značaja da je pri izboru respondenata izabrao izvjestan broj najupućenijih i najobaviještenijih žena u Bosni i Hercegovini, a da, s druge strane, izabere i broj žena koje nisu zaposlene u društvenom sektoru pri­ vrede, odnosno u društvenim službama. Govoreći jezikom procenata, uzorkom je obuhvaćeno 44,6°/# žena iz proizvodnih radnih organizacija, 44,6% žena zaposlenih u društvenim službama i, najzad, 10,8% domaćica. Kvalifikaciona struktura uzorka izgleda ovako: — Nekvalifikovanih i polukvalifikovanih radnica — Kvalifikovanih radnica — Visokokvalifikovanih radnica — Službenica sa nižom stručnom spremom — Službenica sa srednjom stručnom spremom — Službenica sa višom i visokom škols. spremom — Domaćica Dobna struktura ispitanica izgleda ovako: — Dobna grupa od 18 — 27 godina — Dobna grupa od 28 — 45 godina — Dobna grupa preko 45 godina 8 ,2% 22,2°/® 7,6% 8,4% 24,3% 18,1% 10,8% 30,2% 53,2% 16,6% �Pri određivanju uzorka takođe je vođeno računa o regional­ nom rasporedu, nacionalnoj stru k tu ri i bračnom stanju ispitanica, što se vidi iz priloženog kodeksa šifara koji čini stastavni dio ovog rada. Ispitivanje je započeto 1970. godine, a završeno je 1972. godine. Dinamika istraživanja izgleda ovako: — ju n 1970. godine — izrada prve varijante projekta; — novem bar 1970. godine — izrada druge varijante projekta; — 2. decem bra 1970. godine — Naučno vijeće Fakulteta poli­ tičkih nauka u Sarajevu usvojilo je projekat; — m art 1971. godine — završeno predtestiranje upitnika; — oktobar 1971. godine — završeno prikupljanje empirijske građe; — april 1972. godine — završen izvještaj o rezultatima istra­ živanja. 22 �2. ŽENA U SVJETLU SOCIJALISTIČKOG MISAONOG NASLJEĐA Najbolje mjerilo za kulturu jednog naroda jeste po* ložaj koji žena zauzima. (Furje) Ne može biti socijalističkog pokreta ako ogroman dio radnih žena ne uzme u njemu široko učešće. (Lenjin) Jednakost pred zakonom još nije jednakost u životu. Nama je potrebno da žena-radnica postigne ne samo pred zakonom već i u životu jednakost sa muškarcem-radnikom. Zato je potrebno da žene-radnice uzimaju sve više učešća u upravljanju društvenim preduzećima i u upravljanju državom. (Lenjin) Nema nikakve sumnje da bilo koja rasprava o položaju žene u modernom industrijskom društvu treba da se osvrne na ono na­ sljeđe koje je ostvario klasični marksizam i međunarodni radnički pokret. Takođe nema nikakve potrebe da se to nasljeđe tretira kao sistem dovršenih istina kojima savremeni istraživač nema šta da doda, a još manje da oduzme. Jednostavno, korisnije je to nasljeđe kritički preispitivati sučeljavajući ga s brojnim društvenim promje­ nama koje je industrijalizam unio u moderni svijet i razvijati ga u skladu sa stremljenjima i težnjama savremenog čovjeka. Dakle, ovakav pristup bi obuhvatio kako neke osnovne teorijske ideje koje su se u pojedinačnim marksističkim krugovima pojavile, tako i neka fundamentalna praktična opredjeljenja socijalističkog pokreta. 23 �U gotovo svim raspravam a o tzv. ženskom pitanju obično se ističe da se M arks i Engels nisu posebno bavili tim problemom. Sm atra se da je tek Avgust Bebel dao prvu iscrpniju studiju žen­ skog pitanja sa socijalističkog stanovišta. Sam Bebel ovako odre­ đuje svoje opredjeljenje: »Žensko pitanje je, dakle, za nas samo jedna strana opšteg so­ cijalnog pianja koje ispunjava danas sve glave koje misle i pokreću sve duhove; ono se, prem a tome, može resiti samo uništenjem dru­ štvenih suprotnosti i otklanjanjem zla koje iz njih ističe. Pa ipak je potrebno naročito pretresti žensko pitanje. Prvo zbog toga što se to pitanje o položaju žene u prošlosti, sadašnjosti i budućnosti tiče, bar u Evropi, veće polovine društva, jer ženski pol čini, veću polovinu društva. Posle i zbog toga što pojmovi o razvitku društvenog položaja žene u toku hiljada godina tako malo odgovaraju stvarnosti, da je obaveštenje o tom nužno. Jer nepo­ znavanju i nerazum evanju položaja ženina treba pripisati dobar deo predrasuda sa kojim a se u različitim krugovima, pa i krugu žena samih, na sve jači pokret njihov gleda. Mnogi čak vele da žensko pitanje i ne postoji, je r je položaj koji je žena do sada za­ uzim ala i koji će i u buduće zauzimati određen njenim »prirodnim pozivom«, koji joj je pridelio da bude supruga i m atera i da se kuće drži. Što se izvan kućnog praga događa ili što god ne stoji u najtješnjoj vezi sa kućnim dužnostima, žene se ne tiče«1)Svima onima koji ženu upućuju njenom »prirodnom pozivu« i sm atraju da su na taj način problem apsolvirali Bebel odgovara da ne vide milione žena koje nisu u stanju odazvati se tom »pozivu« domaćice, roditelja i dadilje svoje djece, koje prom ašuju taj »po­ ziv«, jer je brak za njih jaram i ropstvo, pa svoj život tavore u bijedi i nesreći. I baš negdje na toj liniji bijede i nesreće života koja sudbinu žene čini istovjetnom sa sudbinom radnika da se jasno !) Avgust Bebel, Žena i socijalizam , str. 7—8, Izdanje I. Đ. Đurđevića, B eograd—S arajevo, 1923. 24 �uočiti da je i Bebel svjestan da se tzv. žensko pitanje može rješa­ vati jedino u procesu razrješavanja osnovnih klasnih suprotnosti i revolucionarne borbe za čovjekovo oslobođenje. Otuda se može s pravom tvrditi da Marks i Engels nisu posebnu pažnju posvećivali problemu društvenog položaja žene, ne zato što su samo pitanje zanemarivali, nego stoga što su bili svjesni da je to pitanje jedino moguće riješiti u sklopu borbe proletarijata za vlastito ukidanje i oslobođenje čovjeka kao čovjeka. Iz ovoga se može zaključiti sli­ jedeće: Marks i Engels nisu posebno raspravljali o društvenom po­ ložaju žene, ali su naznačili onaj okvir u kome je moguća ne samo teorijska rasprava o tim pitanjima, nego i praktično rješenje — epohalno-istorijska emancipacija žene k a o č o v j e k a . Taj okvir čine dvije ključne Marksove i Engelsove teorije: (1) teorija k l a s ­ ne b o r b e i (2) teorija a l i j e n a c i j e . Nema zaista nikakve potrebe da se ovdje šire izlažu osnovne ideje ovih dveju teorija. O njima postoji obimna, reklo bi se, ne­ pregledna literatura. Dovoljno je ukazati na dvije osnovne konsekvencije ovih teorija za naše raspravljanje: (1) pitanja o društvenom položaju žene su samo aspekt klasnih i unutarklasnih suprotnosti u društvu; (2) emancipacija žene je moguća, samo kao p r o c e s č o v j e k o v o g r a z o t u đ e n j a . Ovo je neophodno naglasiti, jer emancipacija čovjeka, kao totalni čin čovjekove revolucionarne akcije, nije moguća u okvirima bilo kog pojedinačnog istorijski datog klasnog društvenog poretka, kao što nije moguća ni u bilo kojoj p a r c i j a l n o j sferi čovjekova življenja, niti na individualnom planu. Tu je Marks sasvim odlučan: »Tek kad stvaran individualan čovjek vrati u sebe apstraktnog građanina i kao individualan čovjek postane generičko biće u svom empirijskom životu, u svom indivi­ dualnom radu, u individualnim odnosima, tek kada čovjek spozna i organizira »forces propres« kao društvene snage i stoga više ne bude od sebe više dijelio društvenu snagu u obliku političke snage, tek tada će čovjekova emancipacija biti dovršena«2). A ta potpuna, 2) Karl Marx — F. Engles, Rani radovi, Zagreb 1961, str. 73. 25 �dovršena em ancipacija čovjeka koja znači realizirano jedinstvo čov­ jekove generičke suštine i čovjekovog individualnog bića moguća je u procesu izgradnje komunizma kao asocijacije slobodnih pro­ izvođača, istinske ljudske zajednice u kojoj će interesi cjeline biti sadržani u individualnoj egzistenciji svakog pojedinca. Evo šta Marks o tome piše: »Komunizam kao pozitivno ukidanje privatnog vlasništva kao čovjekovog samootuđenja, te stoga kao stvarno pri­ svajanje čovjekove suštine od čovjeka i za čovjeka jeste stoga, pot­ pun, svestran i u n u tar cjelokupnog bogatstva dosadašnjeg razvitka nastali povratak čovjeka sebi, povratak čovjeka kao društvenog, tj. čovječnog čovjeka. To je komunizam kao dovršeni naturalizam = humanizam, kao društveni humanizam = naturalizam, on je istinsko rješenje sukoba čovjeka i prirode, između čovjeka i čovje­ ka, istinsko rješenje borbe između egzistencije i suštine, opredmećivanja i sam opotvrđivanja, između slobode i nužnosti, između indi­ viduum a i roda. On je riješena zagonetka historije i zna da je to rješenje«3). Iz ovoga nedvosmisleno slijedi da Marks sm atra nemo­ gućom istinsku ljudsku egzistenciju jedne grupe unutar totalnog o tuđenja građanskog svijeta. Nemoguća je, dakle, potpuna ljudska emancipacija žene, a da čitavo čovječanstvo ne bude oslobođeno. U skladu sa ovim zaključkom, borba za oslobođenje žene je na epohalno-historijskom nivou s a m o ako je dio borbe p r o l e t a ­ r i j a t a za ukidanje eksploatacije i čovjekovo oslobođenje. Otuda treba odbaciti odmah sve one ideje koje isključivo u poboljšanju položaja žene u društvu vide rješenje zagonetke njenog oslobođenja. M arks je, naime, s pravom tretirao kapitalizam kao sistem totalnog ropstva, potpunog otuđenja. I buržuj je otuđen, ma koliko da se u svom otuđenju mogao dobro osjećati. O tome, da je kapitalizam sistem totalnog ropstva, može veoma jasno da posvje­ doči položaj žene iz viših aristokratskih i buržoaskih krugova ^ — dakle, one društvene klase za koju bi se pretpostavilo da yodi, što je, uostalom , u najvećem broju slučajeva tačno, najlagodniji život. Ma koliko da »plivala« u raskoši i blagostanju, ma koliko se razm etala rasipanjem novca i m aterijalnih dobara, buržuj ka iz viso­ kih krugova je takođe robinja. Da bismo cjelishodnije pokazali u čemu se ovaj problem sastoji, neka nam ovdje bude dopušteno da se poslužimo nekim razm atranjim a Torstena Veblena, koji se — djelom Teorija dokoličarske klase — predstavio kao izvanredan poznavalac i lucidni analitičar buržoaskog načina života. Veblen s) Ibid. str. 242. 26 �problem posmatra u širokoj historijskoj perspektivi i posvjedocava da su se još u arhajsko doba žene i drugi robovi cijenili kao dokaz bogatstva i kao s r e d s t v a za akumulaciju b o g a t s t v a . Veblen piše: »Oni su zajedno sa stokom, ako je pleme pastirsko, uobi­ čajen oblik investiranja radi profita. Žensko ropstvo je bilo u toli­ koj mjeri u stanju da da karakter ekonomskom životu i kvazimiroljubivoj kulturi da žena čak počinje da služi kao jedinica vrednosti među narodima koji žive u doba takve kulture .. .«4). U pro­ cesu transformacije pljačkaške u buržoasku kulturu5) Veblen p ri­ mjećuje jedan vrlo značajan momenat koji se tiče društvene uloge žene iz tzv. viših krugova plemenite krvi: »Ovaj proces progresiv­ nog oslobođenja od običnih proizvodnih poslova će obično početi sa oslobođenjem žene ili glavne žene. Pošto je zajednica napredovala do ustaljenog načina života, zarobljavanje žena neprijateljskih ple­ mena kao uobičajen izvor snabdevanja ženama postaje nemoguće. Tamo gde je taj napredak postignut, glavna žena je obično pleme­ nite krvi, i ta činjenica ubrzava njeno oslobođenje od prostih po­ slova . . . Za našu svrhu je dovoljno da se kaže da je plemenita krv ona krv koja je oplemenjena produženim kontaktom s akum ulira­ nim bogatstvom ili sa stalnom povlasticom. Žena sa takvom pro­ šlošću radije se uzima za brak kako zato što se time stupa u sa­ vezništvo s njenim moćnim rođacima, tako i zbog toga što se sm atra da je krvi koja je bila povezana s mnogo dobara i velikom moći prirođena viša vrednost. Ona će ipak biti samo pokretna imovina svoga muža, kao što je pre no što je kupljena bila pokretna imovina svoga oca, (kurziv moj) ali ona je istovremeno od svoga oca na­ slijedila plemenitu krv. Usled toga se sm atra moralno neumjesnim da se ona bavi ponižavajućim poslovima zajedno sa ostalim slu­ gama. Ma koliko ona bila potčinjena svome gospodaru i ma koliko bila inferiorna u odnosu na muške članove društvene sredine u koju jev.sta,vliena svoJim rođenjem, princip da je plemenitost prenosna učiniće da se ona postavi iznad običnih robova; a čim ovaj princip poprimi snagu propisa on će joj u izvjesnoj mjeri podariti prero­ gativ dokoličarstva koji je osnovni znak plemenitog porijekla«0). 4) Teorija dokoličarske klase, Beograd 1966, str. 107. 5) M oderna buržoaska ku ltu ra dokolice zadržala je neke pljačkaške ka­ rakteristike. »Uzdržavanje od rad a je ne samo častan i zaslužan čin, nego sada postaje i stvar pristojnosti.« (Ibid. 98.) 6) Ibid. str. 108. 27 �M eđutim, to je u buržoaskom društvu neće osloboditi ropskog po­ ložaja. Dokolica žena iz buržoaskih krugova ima oblik zastupničke dokolice je r žena treba, prije svega, da reprezentuje bogatstvo muža, odnosno porodice kojoj pripada. Žena dobij a funkciju izloga u trgovini. Ona postaje izlog u kome porodica (odnosno muž) de­ m onstrira svoje bogatstvo. Takav položaj zahtijeva od žene da prati najnoviju visoku modu, a ogleda se u količini nakita koju po­ sjeduje, učešća u raznim (dokoličarskim ) društvenim, a naročito hum anitarnim aktivnostim a. Ova zastupnička dokolica žene za dru­ štveni prestiž u kapitalističkom svijetu toliko je značajna da, kako Veblen kaže, nije teško naći čovjeka koji se s krajnjom revnošću posvećuje radu kako bi njegova žena bila u stanju da pokaže svi­ jetu koliko može biti dokona. P otrošnja i sposobnost plaćanja su elem enti koje buržoaska klasa stalno m ora da ističe. Novac postaje osnovno m jerilo vrijednosti, a određeni tipovi rasipništva kanon socijalnog ponašanja. U tom pogledu naročito je karakteristično robovanje ženskoj (a u novije vrijem e i m uškoj) modi u odijevanju: »Odeća žene ide čak i dalje od odeće m uškarca u pogledu de­ m onstriranja nosiočevog uzdržavanja od svakog produktivnog rada. Nije potrebno tražiti nikakve naročite argum ente da bi se doneo uopšteni zaključak da elegantniji stilovi ženskih šešira idu čak ko­ rak dalje u onem ogućavanju svakog rada nego što je to slučaj s muškim cilindrom. Ženska cipela ima takozvanu francusku potpe­ ticu kao dokaz prisilne dokolice, pored dokaza koji u tom smislu postoji u vidu cipelinog sjaja, ova visoka potpetica čini očigledno svaki, čak i najprostiji i najneophodniji fizički rad krajnje teškim... Cak i u svojim najslobodnijim izletima moda retko uspeva da izbegne samo stim ulisanje izvesne tobožnje svrhe. Tobožnja korisnost m odernih detalja odeće je, međutim, toliko prividna samoobmana i njihova suštinska jalovost uskoro toliko negativno deluje na našu pažnju, da nam postaje nepodnošljiva, a mi onda tražimo spas u novom stilu. Međutim, novi stil m ora da se prilagodi zahtjevu uglednovoj kreaciji, koja će biti jednako jalova i isto tako neodrživa, nog rasipništva i jalovosti. Jalovost ovog stila nam uskoro postaje isto toliko m rska kao i jalovost onog prethodnog stila; jedini lek koji nam zakon rasipništva nudi jeste da potražimo utjehu u nekoj Otuda osnovna ružnoća i neprestana prom jena mondene odeće« ). Ovo nešto šire zadržavanje na opisu načina života i društvenim funkcijam a žene iz privilegovanih buržoaskih slojeva bilo je pc> trebno da se pokaže da ispraznost, otuđenost i pustinju života čak 7) Ibid. str. 192—196. 28 �ni ovih privilegovanih strana buržoasko društvo nije u stanju da sakrije. Bebel je bio u pravu kada je tvrdio da je žena prvo ljudsko biće koje je lišeno slobode i samostalnosti, i da je žena postala ro­ binja prije nego što je bilo robova. Zato bilo k o ja vrsta emanci­ pacije žena “ buržoaskih krugova, ma koliko da je radikalna, ne iz može da bude put ka istinskoj emancipaciji. Bebel je ovdje u pravu: »Za veliku većinu žena sasvim je svejedno da li će nekoliko hiljada žena koje pripadaju bogatijim redovima društvenim dospeti do položaja nastavnika, do lekarske prakse ili ma kakve naučne ili činovničke karijere. Time se ni u koliko ne izmjenjuje celokupni položaj toga pola«8). Štaviše, buržoaski ženski pokret, zanijet privilegovanim položajem žena iz građanskih krugova može u prole­ terskom ženskom, pokretu da vidi jedino opasne i neprijateljske težnje koje treba suzbiti. Ovdje se pokazuje da je klasna suprotnost između pripadnika različitih klasa jača od puke ženske solidarnosti. Sasvim je, dakle, očevidno da buržoasko društvo nije uopšte onaj epohalno-historijski okvir u kome je pitanje oslobođenja žene moguće riješiti. Lenjin to izražava ovim riječima: »Buržoaska demokratija na rečima obećava jednakost i slo­ bodu. U praksi nijedna, pa ni najnaprednija buržoaska republika, nije dala ženskoj polovini ljudskog roda ni potpune zakonske rav­ nopravnosti s muškarcem, ni slobode od tutorstva i ugnjetavanja od strane muškaraca. Buržoaska demokratija je dem okratija bučnih fraza, svečanih reči, slatkorečlvih obećanja, gromkih parola o sloTjođi~i jednakosti, a u praksi ona prikriva neslobodu i nejednakost žene, neslobodu i nejednakost trudbenika i eksploatisanih«9). Taj buržoaski okvir Pol Lafarg, u članku Žensko pitanje, odre­ đuje slijedećim riječima: »Kapitalizam nije otrgao ženu od doma­ ćeg ognjišta i nije je bacio u društvenu proizvodnju da bi je emancipovao, već da bi je još svirepije eksploatisao nego muškarca; zato se dobro pazilo da se ne sruše ekonomske, pravne, političke i mo­ ralne pregrade koje su bile podignute da bi ženu zatvorile u bračnu kuću. Zena eksploatisana od kapitala, podnosi bedu slobodnog trud­ benika, a pored toga i svoje okove iz prošlosti. Njena ekonomska beda se pogoršala; umesto da je hrani otac ili muž kojima se ona ® Op. cit. str. 10—11. ) ® »Sovjetska vlast i položaj žene« (1919), Dela, treće rusko izdanje, XXIV ) tom, str. 517—519. 29 �još uvek pokorava, ona m ora da zarađuje sebi za život. Pod izgo­ vorom da su njene potrebe manje nego potrebe muškarca, njen rad je slabije nagrađivan, i kada se njen svakodnevni posao u radionici,1 kancelariji ili školi završi, za nju u domaćinstvu tek počinje rad. M aterinstvo, sveti posao, najviša od društvenih funkcija postaje u kapitalističkom društvu uzrok strahovitih ekonomskih i fizioloških patnji. Nepodnošljivi uslovi u kojim a se nalazi žena predstavljaju opasnost za održavanje vrste«10). Lafarg tačno zapaža da je buržoazija u svojim redovima spri­ ječila, ili bolje rečeno stalno iznova nastojala da sprječava, anta­ gonizam između m uškarca i žene i time što je ženu zatvorila u po­ rodicu. No, to ne um anjuje stvarne ljudske probleme takvog polo­ žaja žene. O tome veoma upečatljivo svjedoči Bebel kada piše: »Ba­ cimo samo pogled na mnogobrojne anonse za brak u velikim buržoaskim listovima, pa ćemo naći samo takvih ponuda koje može na­ pisati samo jedna potpuno propala savjest. Ulička devojka koja iz bede radi svoj zanat, katkad je uzor pristojnosti i vrline prema ovim ponuđačim a braka. Jedan socijal-demokratski ekspediter koji bi takav oglas primio u svoj list, bio bi izbačen iz svoje partije. Buržoasku štam pu takvi oglasi ne ženiraju, oni donose novaca, a ona misli kao car Vespazijan non olet (ne sm rdi). Ali to ne smeta ništa buržoaskoj štam pi da piše protiv nam jera socjalne demokratije da razori brak. Licemernijeg doba od ovog našeg nikad nije bilo«11). Otuda i Bebelov stav, toliko različit od filistarskog buržoaskog stanovišta da prostitucija nije neko zlo, ružna izraslina na zdravom tijelu društva koje treba iskorijeniti, ne^o da je to nužna socijalna institucija buržoaskog društva, isto onako Tcao što je to policija, stajaća vojska i crkva. Ako buržoazija čak ni u vlastitim redovima nije u stanju da ostvari zadovoljavajuća rješenja, za društveni položaj žene iz pro­ leterskih redova može se reći da je taj položaj, u svim bitnim egzi­ stencijalnim vidovima, jednostavno tragičan. Nigdje se potpuna de­ humanizacija buržoaskog društva tako jasno ne ogleda kao u dru­ štvenom položaju radnice u kapitalizmu. Nigdje odnos najamni rad 10) Žensko pitanje (izvodi), u: M arks, Engels, Lenjin, Socijalizam i oslo­ bođenje žene, B eograd 1958, str. 113— 114. 11) Op. cit. str. 123. Ovdje se nem inovno nam eću neke paralele sa našom savrem enom situ acijo m u kojoj b ro jn i listovi o b jav lju ju ne sam o žem dbene oglase, nego i oglase s pozivim a na p ro stitu ciju . N ije poznat podatak da je neki od u red n ik a tih listova p a rtijsk i kažnjen ili isključen iz SKJ. 30. �— kapital nema tako stravične posljedice kao kad je riječ o životu radnice i njenog djeteta. Buržoazija stalno iznova nastoji da rad­ nice suprotstavi radnicima: majke—djeci, kćeri—očevima, sestre— braći, žene—muževima i da ih dovede u stanje »prljave konkuren­ cije«. Tu situaciju Bebel opisuje na sljedeći način: »Težnja žene da samostalno privređuje i da bude lično nezavisna buržoasko dru­ štvo priznaje do jednog izvjesnog stupnja za opravdanu, kao otpri­ like i težnju radnika za slobodom kretanja. Glavni razlog ovoj predusretljivosti nalazi se u klasnom interesu buržoazije. Buržoaziji je potrebna puna sloboda muških kao i ženskih radnih snaga da bi produkciju mogla razviti do vrhunca. Ukoliko se mašinerija i teh­ nika usavršavaju proces rada sve više i više deli u najprostije aktove te traži manju tehničku obrazovanost i snagu, ukoliko se, s druge strane, povećava konkurencija između pojedinih industrijalaca i konkurentske borbe čitave proizvođačke oblasti — između jedne države i druge, jednog dela zemljinog i drugog — utoliko se ženska radna snaga sve više traži . .. Ako se upotrebi ženska radna snaga, ona vrlo često ostavlja bez posla mušku radnu snagu. Ali potisnuta muška radna snaga hoće da živi, ona se nudi po manju najamninu, a ta ponuda, opet, spušta još manju najam ninu radnice«12). U tom pravcu Marks je bio još razgovjetniji i nemilosrdniji u otkrivanju istine od Bebela. Spram onoga što Marks piše, Bebelov tekst se čini skoro benignim. Teško da je uopšte u socijalističkoj literaturi moguće naći snažniji opis »prljave konkurencije« koju buržoazija nameće proleterskim masama. Evo kako Marks piše u Kapitalu: »Vrednost radne snage bila je određivana radnim vre­ menom potrebnim za održanje ne samo individualnog odraslog radnika već i radničke porodice. Bacajući na pijacu rada sve čla­ nove radničke porodice, mašina razdeljuje vrednost radne snage muža na čitavu porodicu. Stoga ona obara vrednost njegove radne snage. Kupiti porodicu, rascepkanu recimo na četiri radne snage, staje možda više nego što je ranije stajala kupovina radne snage glave porodice, ali se zato dobijaju četiri radna dana namesto jednog, a njihova cena opada srazmerno poretku viška rada njih če­ tvoro nad viškom rada onog jednog. Da bi jedna porodica mogla živeti, njih četvoro moraju davati kapitalu ne samo rad već i višak rada. I tako mašina, povećavajući ljudski materijal za eksploataciju, to pravo poprište kapitalističke eksploatacije od samog početka po­ i2) Op. cit. str. 213—215. 31 �većava ujedno i stepen ek sp lo atacije. . . Ranije je radnik prodavao svoju sopstvenu radnu snagu, raspolažući njom e kao formalno slobodno lice. Sad prodaje ženu i decu, on postaje trgovac robljem«13). N aročito teške posljedice kapitalistička eksploatacija imala je na život proleterske porodice. Engelsovi opisi života proleterskih porodica u velikim industrijskim gradovima Engleske sredinom prošlog vijeka, koje susrećemo u djelu Položaj radničke klase u Engleskoj, klasični su po svojoj potresnosti. Istorijski gledano, ti opisi za visoko razvijene industrijske zemlje zapada imaju danas istorijsku a ne aktualnu vrijednost, pa će ovdje biti navedeno jedno m jesto iz spisa Porijeklo porodice, privatne svojine i države koje ima širi teorijski značaj: »Vođenje domaćinstva je izgubilo svoj javan karakter. Ono se više nije ticalo društva. Ono je postalo pri­ vatna služba; žena je postala prava služavka isključena iz učešća u društvenoj proizvodnji. Tek joj je krupna industrija našeg doba — i to samo proleterki — opet otvorila put u društvenu proizvod­ nju. No, s tim da ostane isključena iz javne proizvodnje i da ne može ništa privređivati ako ispunjava svoje dužnosti u privatnoj službi porodice i da nije u stanju da ispunjava svoje porodične dužnosti ako želi da učestvuje u javnoj radinosti i da stalno pri­ vređuje. A takav je položaj žene u fabrici, takav je položaj i u svim poslovnim granam a, sve do lekarstva i advokature. Moderna ino­ kosna porodica osnovana je na otvorenom ili prikrivenom domaćem ropstvu žene, a moderno društvo je masa koja se sastoji od ino­ kosnih porodica kao svojih molekula«14). Bebelov opis tu sliku sa­ mo upotpunjava: »Da bi brak pružio supružnicima zadovoljan za­ jednički život, potrebno je pored uzajamne ljubavi i poštovanja, osiguranje materijalne egzistencije, raspolaganje onim životnim potrebama koje oni smatraju kao nužne za sebe i svoju djecu. Teška briga, teška borba za opstanak jesu prvi klinac u mrtvački sanduk bračne sreće i bračnog zadovoljstva. A briga postaje utoliko veća ukoliko se bračna zajednica pokaže plodnija, što potpunije, dakle, svoj cilj ispuni. Seljak, na prim jer, dočekuje sa zadovolj­ stvom svako tele koje mu krava oteli, broji radosno prasiće koje mu krm ača oprasi i sa zadovoljstvom priča to svojim susedima, ali tužno gleda kada mu žena donese prinovu onome broju njegovih izdanika koji je još mogao bez brige odgajati — a taj broj ne srne 13) K apital, I, 3 izd., B eograd 1958, str. 288—290. 14) Engels F rid rih , P orijeklo porodice, p riv atn e svojine i države, Beograd 1950, str. 73—75. 32 �biti veliki — utoliko tužnije ako novorođenče nesrećom bude devojka«'5). Lenjinovo mišljenje o istom pitanju nije različito. Sta više, on ukazuje da emancipacija žene mora da postane područje proleterske revolucije: »Žena je i dalje kućna robinja, i pored svih oslobodilačkih zakona, jer nju pritiska, davi, zatupljuje, ponižava sitno kućno gazdinstvo, prikivajući je za kuhinju i dečju sobu, ra­ sipajući njen rad na strahovito neproduktivan, sitničav, enervantan, zatupljujući posao. Pravo oslobođenje žene, pravi komunizam će početi tek tamo i tada gde i kada bude počela masovna borba (ko­ jom rukovodi proletarijat koji poseduje državnu vlast) protiv tog sitnog kućnog gazdinstva ili, tačnije, kad bude počeo njegov ma­ sovni preobražaj u krupno socijalističko gazdinstvo«16). Neophodno je, dakle, da procesi revolucije zahvate eksploatisane žene, da žene postanu aktivni činioci istorije, a ne pasivni posmatrači koji će ostati van osnovnih tokova istorijskog zbivanja. U eksploatisanoj ženi isto toliko koliko i u eksploatisanom radniku, Lenjin vidi potencijalnog vojnika revolucije. Osnovu na kojoj je moguće angažovati žene u političkoj borbi proletarijata Lenjin odre­ đuje na slijedeći način: »A uvlačiti u politiku mase nemoguće je ako se ne uvuku u politiku i žene. Jer ženska polovina ljudskog roda u kapitalizmu je dvostruko ugnjetavana. Radnica i seljanka su ugnjetavane od kapitala, a pored toga, one čak j u najdemo­ kratskijim buržoaskim republikama ostaju, prvo, neravnopravne, jer im zakon ne daje pravo jednakosti s muškarcem, a drugo, — i to je glavno — one ostaju u »kućnom ropstvu«, »kućne robinje«, jer su porobljene najsitnijim, najgrubljim i najtežim radom u ku­ hinji i uopšte u pojedinačnom porodičnom domaćinstvu, radom k°ji najviše zatupljuje čoveka«17). I Bebel tom pitanju posvećuje naročitu pažnju. On je svjestan da će otpori političkom angažovanju žene u proleterskom pokretu biti izuzetno snažni. Zato teži da ospori osnovne prigovore. Tako, na primjer, Bebel sm atra da pri­ govor koji ističe da su žene u dosadašnjoj istoriji pokazivale veoma malo interesa za politički pokret ne dokazuje ništa. On tom prigo­ voru suprotstavlja slijedeću tezu: ako se žena politika nije ticala, to ne dokazuje da je se ne mora ticati. Bebel s pravom ukazuje na « Op. cit. s tr. 114— 115. 5) ,(1) Lenjin V. I., Velika inicijativa, Izabrana dela u dva toma, II tom, knjiga 2, Beograd 1950, str. 174—176. ,7) Lenjin V. I.: »Međunarodni dan radnica«, Pravda, od 8. m arta 1921, Dela, 3 rusko izdanje, XXVI tom, str. 193—194. 33 �činjenicu da određene pojave u društvenom i privrednom životu pokazuju da je i žena najživlje zainteresirana za prom jenu onog stanja u kome im a ulogu pasivnog posm atrača društvenih zbivanja. Bebel piše: »Da li će vreme vojne službe biti skraćeno ili ne, da li će vojska biti pojačana ili ne, hoće li se voditi miroljubiva ili ratnička politika, hoće li sa vojnicima postupati ljudski ili ne, i hoće li usled toga broj sam oubistava ili dezertiranja rasti ili pa­ dati, — sve su to pitanja koja se tiču žene isto tako kao i čoveka. Isto je slučaj i sa prilikam a u poljoprivredi, industriji i saobraćaju, u kojim a je iz godine u godinu sve više žena kao radnica. Rđave prilike i nepovoljni odnosi nanose štete ženi kao društvenom i polnom biću, dobre prilike i povoljni odnosi koriste i njoj«18). Nema, dakle, tog društvenog pitanja, problema, nema te dileme u društvu o kojoj žene ne treba i ne mogu da odlučuju. Lenjin je u jednom razgovoru sa K larom Cetkin, proti veći se prenaglašavanju seksualnih problem a i p itanja braka u društvenom obrazovanju žena, sasvim odlučan u zastupanju tog stanovišta: »Sada sve misli drugarica, žena radnog naroda m oraju biti upravljene proleterskoj rev o lu ciji. . . Pitanje sovjeta je za nemačke proletere još uvek na dnevnom redu, a zatim versajski ugovor i njegove posledice u životu ženskih masa, nezaposlenost, opadanje nadnica, porezi i mnoge dru­ ge stvari«19). Bebel takođe sm atra da je jedini izlaz iz ropstva u koje buržoasko društvo gura sve svoje članove, a naročito proleta­ rija t i u izgradnji novog socijalističkog poretka: »Ma sa koje tačke pošli da kritikujem o današnje stanje, na kraju krajeva stalno se dolazi opet na ovo: nužna je korenita izmena naših socijalnih od­ nosa i sa njom e korenita izmena položaja polova. Žena mora, da bi brže do cilja došla, obazreti se oko sebe da nađe saveznike sa kojim a će se, sasvim prirodno, sresti u proleterskom pokretu. Klasno svesni proletarijat već je poodavno otpočeo juriš na tvrđa­ vu, klasnu državu, koja održava i vladavainu jednog pola na dru­ gim«20). Za razliku od Marksa i Engelsa koji su uvek ukazivali re­ volucionarne puteve izgradnje novog društva, na realne istorijske procese komunizma, ali nikada nisu govorili o tome kako će bu­ duće društvo izgledati u svojim konkretnim vidovima, Bebel čak — sasvim u duhu socijalističke tradicije razmišlja o položaju žene u *8) Op. cit. str. 170. 19) K lara C etkin: »Sećanja n a Lenjina«, u: M arks, Engels, Lenjin: Soci­ jalizam i oslobođenje žene, str. 139. 20) Avgust Bebel, Op. cit. str. 312. 34 �novom društvu: »Žena novoga društva biće socijalno i ekonomski potpuno nezavisna, ona neće više biti potčinjena ni senci od go­ spodarstva i eksploatacije, ona će stajati prema čoveku kao slo­ bodna, jednaka i biti gospodarka svoje sudbine. Njeno vaspitanje biće jednako čovekovom, uzimajući odstupanja koja uslovljava raz­ lika u polovima i polnim funkcijama; živeći u uslovima života koji prirodi odgovaraju, ona će moći svoje fizičke i duhovne snage i sposobnosti po potrebi razvijati i upražnjavati, ona će izbirati sebi za rad one oblasti koje odgovaraju njenim željama, sklonostima i predispozicijama i radiće pod istim pogodbama kao i čovek. Jedan deo dana radiće kao praktična radnica, ma kakav posao. Drugi deo dana biće vaspitačica, učiteljica, dadilja, treći deo vršiće ma koju administrativnu funkciju. Ona će studirati, raditi, uživati, zabavljati se sa sebi ravnima ili sa ljudima kako ona hoće i kako bude pri­ like imala«21)- Razlikujući se od Bebela, Lenjin je ovdje mnogo bliži Marksu i Engelsu. On se interesuje za to koliko je proleterska revolucija v e ć u č i n i l a emancipujući ženu i š t a j o š m o ž e u č i n i t i na tom planu: »Mi u pravom smislu reći nismo ostavili ni kamen na kamenu od podlih zakona o neravnopravnosti žene, o ograničenjima pri razvodu braka, o odvratnim formalnostima za koje je razvod vezan, o nepriznavanju vanbračne dece, o traženju njihovih očeva itd. — zakona čiji su ostaci mnogobrojni u svim civilizovanim zemljama, na sramotu buržoazije i kapitalizma. Mi imamo hiljadu puta pravo da se ponosmo onim što smo učinili u toj oblasti. Ali što smo čistije očistili tlo od krša starih buržoaskih zakona i ustanova, to nam je postajalo jasnije da je to samo čiš­ ćenje terena za gradnju, ali još ne i sama gradnja«22). Taj problem jedan od naših pisaca, Nerkez Smailagić u studiji »Socijalistička misao i emancipacija žene« pokušava da definira na sljedeći način: »Alh_preciznosti radi, treba reći, prvo, da je emancipacija žene nistorijsko-epohalni proces, a ne socijalni i politički čin, i, drugo, da je stupanje žene na javni plan društveno-proizvodnc aktivnosti početak ove emancipacije, a ne njeno okončanje, kao i da je to njen temelj a ne njena svrha«23). Decenije u društveno-ekonomskom razvoju, koje nas dijele od klasičnih stavova marksizma o oslobođenju žene, kao i da daju za 21) Ibid. str. 468. 22) Velika inicijativa, 1 cit., str. 174. . 23) Smailagić Nerkez, »Socijalistička misao i em ancipacija žene«, 2ena, časopis za društvena pitanja žene i porodice, god. 26 (1970), br. 2, str. 25. 3R �pravo osnovnim m arksističkim tezama o tome da je istinska emancipcaija moguća sam o u sklopu proleterske revoluciTeTNaravno to nikako ne um anjuje značaj čitavog niza praktičnih koraka i ostva­ renja u em ancipaciji žene do kojih je došlo u mnogim visokorazvi­ jenim industrijskim zemljam a. U mnogim od tih zemalja radni uslovi, kao i opšti uslovi života žene, naročito m jeram a socijalnog staran ja koje poduzim a država socijalnog staranja, znatno su po­ boljšani, tako da neke od tih zemalja, na prim jer skandinavske, čine u tom pogledu sam svjetski vrh. (Nije slučajno da u distribu­ ciji društvene, a naročito političke moći u tim zemljama socijalde­ m okrati igraju veoma važnu ulogu. U Švedskoj, na prim jer, vlada­ vina socijaldem okrata traje preko 30 godina.) S druge strane, ako se im a u vidu istorijska i društveno-ekonom ska osnova s koje su pošle, zemlje koje su se izborile za soci­ jalistički put razvitka postigle su jb ^ e ć e'u šp jeh B :'N aim e , izgleda da je veći istorijski skok u jednoj zemlji kao što je Kina, u kojoj su milioni ljudi um irali od gladi, obezbijediti hranu za sve i izvesti ženu na društvenu scenu revolucije, nego, na prim jer u Švedskoj obezbijediti ženi izuzetne m jere socijalne zaštite, kakve zbog stanja u m aterijalnoj bazi, mnoge zemlje koje grade socijalizam neće moći da ostvare ni u dogledno vrijeme. Naravno, to ne znači da su mjere socijalne zaštite u zemljam a skandinavskog tipa istinska mjera čovjekove slobode, kao što i socijalistička orijentacija nije sama po sebi dovoljna da obezbijedi stvarni l j u d s k i napredak. Istorij­ ska iskustva, naime, veoma ubedljivo govore da se u i m e radničke klase veoma često v l a d a l o n a d radničkom klasom, da se u ime bolje budućnosti proleter podvrgavao novim oblicima ropstva koji su obezbjeđivali bolju sadašnjost za vlastodršce. Nesumnjivo je da u svim tim slučajevima ni emancipacija žene nije mogla da bude ništa drugo nego p a r o l a koja se upotrebljava u svrhu manipulisanja brojnim radnim dijelovima stanovništva. Upravo ja k v a istorijska situacija pokazuje koliko je tačna osnovna marksistička teža'da bez ukidanja eksploatacije, razbijanja odnosa najamni rad — kapital, uništenja svih oblika represije i manipulacije nad čovje­ kom, uklanjanja m aterijalne bijede s lica zemlje, nema istinskog oslobođenja čovjeka, a time ni emancipacije žene. U tom pogledu se"zaključak koji izvodi već pomenuti naš autor o doprinosu soci­ jalističke misli i pokreta oslobođenju žene može sm atrati u osnovi tačnim: »Socijalistička misao u svome odnosu spram problema žene, uprkos povijesnim i kulturnim ograničenjima, ostala je vjerna svojoj humanističkoj inspiraciji i orijentaciji. Ona je hrabno, umno, 36 �pravdoljubivo i solidarno zagovarala stvar emancipacije žene — kritikom, vokacijom i svrhom. Ona je, ponekad, možda, suviše pov­ jerljivo označavala proletersku revoluciju kao obećanu zemlju, ali je snažno i dalekosežno utvrdila da je ona fundamentalan kriterij za ravnopravan i solidan život ljudi. Probijajući se kroz taloge uža­ snih predrasuda i potresnih iskušenja, ona je upućivala k onoj da­ lekoj svjetlosti budućnosti koja je bila i jest nada pogrbljenih da se mogu osloboditi zabluda i ništavila. Danas kada su se milijuni takvih susreli s oporom zbiljom revolucije, korisno je i razložno podsjetiti na njene principe, njene istine i njene poruke«24). Osvrtanje na prošlost i u osnovnim linijama osmišljavanje onoga što je dala socijalistička misao ranije nije motivisano meto­ dološkim razlozima, a niti potrebom kronološkog prikaza razvoja procesa i pojava iz sfere koju ispitujemo. Naprotiv, pogled u pro­ šlost je nužan radi projiciranja budućnosti, a još više radi osm išlja­ vanja stvarnosti koju pokušavamo osvijetliti. Ako poredimo sadaš­ nje stanje statusa žene uopšte pa i u našoj stvarnosti s prošlim, nije teško prepoznati mnoštvo recidiva dalje ili bliže prošlosti po­ gotovu u socijalnom prostoru Bosne i Hercegovine gdje se ukrštaju i talože različite kulture, različita mentalna svojstva naročito ako je u pitanju žena. Mnoga istraživanja, pa i naši rezultati, pokazuju da se žena tek izdigla u status pravno ravnopravnog člana društva. Međutim, j i pokušaju dalje transformacije nastao je, očito, zastoj u praksi. Još uvijek se žena koncipira kao osoba kojoj društvo kao zajed­ nica »pomaže«, bonificira je, jer, kako ćemo kasnije vidjeti, njena prava kao kompenzacija za specijalnu ulogu u društvu uvijek su regulisana normama koje imaju sadržaj koji se određuje kao »so­ cijalni«. S druge strane, politička i samoupravna participacija žene u društvenom životu je još uvijek određena kao zastupništvo po »ključu«. Prema tome, njen aktivitet nije usmjeren na ukupnost društvenog življenja, nego se stalno usmjerava na djelovanje u sfe­ rama koje se određuju kao ekskluzivno ženske. .Njihovo,djelovanje je najčešće humanitarno, prosvjetiteljsko i odgojno, dakle, izvan matice političkog i samoupravnog života. 24) Ibid. str. 55. 37 �r —jI Prošlost se naravno, najžilavije odražava u klasno-klasičnom braku, u socijalnom okviru u kome se položaj pojedinih kategorija žena nije izmijenio. Rezultati istraživanja upućuju na činjenicu da se i žena našeg vremena u odbrani svog statusa ponovo pokušava socijalno situirati u stabilnom braku. To što žena prihvata tradici­ onalni brak kao najsigurniji socijalni okvir svog socijalnog stabiliteta, vjerovatno je m otivirano iskustvom. Međutim, prihvatanje tradicionalnog braka je dvojako indikativno. Prije svega, indika­ tivno je da žena nije osigurala socijalni status u globalnoj zajed­ nici i da se ponovo vraća na stare pozicije. S druge strane, to je neka vrsta sam oodbrane na personalnom nivou, a to znači odstu­ panje iz socijalne akcije kakvu je započela revolucija. Osim toga, ponovo se nameće i intenzivira bio-fizička dimen­ zija žene i na taj način_ponovo^se pokušava koncipirati ženu kao jdzLo_g«^ogatstvaJ .zabave i užitka, a, to neumitno mora imati odraza na ženu kao društveno biće. Istina, vulgarno izjednačavanje žene sa muškarcem , što se nerijetko nam etalo i u socijalističkim progra­ m ima i deklaracijam a, našlo je svog odraza na stanje kakvo se danas u nas uspostavilo. Takav m odel izjednačavanja je^ na, neki način izjednačavanje u dužnostim a, a iie~i u pravima. Ako se žena suprotstavlja kao bio-fizičko biće ženi kao društvenom biću i ako se ova dva elem enta istog bića međusobno isključuju, onda za ženu nema izlaza. A takva suprotstavljanja nisu rijetka ni u teorijskim radovima, a pogotovu nisu rijetka u društvenoj praksi. Žene reprezentanti, zastupnici bez_masovnog učešća u javnom i političkom životu uvijek će biti m Traskršću, koji_dio svog bića da izgube. Gle­ dano TTaTnivou em pirije množina obaveza društvenog karaktera koje su distribuirane na mali broj žena, objektivno im uskraćuje moguć­ nost očuvanja onog što se zove intim a i lični život. Hipotetički, čini se da je to jedan od najsnažnijih elemenata demotivacije na dru­ štvenu akciju i stupanja žene u javni život. Nametnuto, takvo sta­ nje zapravo odgovara m entalitetu po kome je žena po prirodi stvari inferiorna, naime, da joj je m jesto u kući, da služi, da bude pod­ ložna mužu, a ne ravnopravna. Dakle, nova proturječja i suprotnosti koja se samo po formi ispoljavaju kao nova, im aju stare sadržaje. Međutim, kako je žena dostigla nivo emancipacije gdje stari metodi više nisu primjenljivi, nužno se m ijenjaju samo oblici diskrimina­ cije koji su blaži, je r se ne oslanjaju na prinudu, ali zato su suptil­ niji i, s obzirom na vrijeme u kojem živimo, ništa manje značajni. Da bismo mogli ipak reljefnije prikazati dokle se^ u sistemu pravne regulacije otišlo u građenju socijalnog statusa žene, u narednom izlaganju skiciramo pravni položaj žene, odnosno kategorije zapo­ slenog ženskog stanovništva. 38 �3. SISTEM PRAVNE REGULACIJE SOCIJALNOG STATUSA ŽENE (Zvonko Stenek) Pravni položaj zaposlene žene reguliran je norm ama radnog prava i socijalnog osiguranja na dva osnovna načina: putem normi koje važe za sve radnike, pa time i za zaposlene žene, i posebnim normama koje se isključivo odnose na rad i socijalno osiguranje žene-radnice. I jedan i drugi sistem normi bazira se na domaćim izvorima (unutrašnjem pravu) i na međunarodnim izvorima (m eđunarod­ nom javnom i međunarodnom privatnom pravu). Mi ćemo u našem izlaganju poći od normi unutrašnjeg prava: najprije ćemo eksponirati pravnu materiju, koja se odnosi gene­ ralno na sve radnike, u mjeri koja je neophodna za ovaj rad (I), zatim ćemo obraditi propise koji se isključivo odnose na ženu rad­ nicu uopće (II) i, najzad, posebne norme koje važe za ženu-radnicu u naročitim prilikama (III). Smatramo da je cjelishodnije da se u odjeljcima I, II i III, koji se odnose na sadašnje normativno stanje (koncem 1971.), une­ se materija međunarodnog prava (a ne da se posebno odvaja i obrađuje). Takođe, u cilju upoređivanja sadašnjeg pravnog polo­ žaja žene-radnice, koji započinje 1965. godine, sa stanjem koje je prethodilo, daće se prikaz odredbi propisa koji su ranije bili na snazi. 39 �I Ustavom iz 1963. godine zajamčeni su pravo na rad i sloboda rada, a svakom građaninu su pod jednakim uslovima dostupni sva­ ko radno m jesto i svaka funkcija u društvu. Prema istoj odredbi, svako slobodno bira svoje zanim anje i zaposlenje, a istovremeno je zabranjen prinudni rad. Pravo na rad potvrđuje dignitet čovjeka. Tako ga u prvom redu treba posm atrati. Pored toga pravo na rad znači osiguranje čovjeka da može obezbjeđivati sredstva za reprodukciju sebe i svoje poro­ dice, što znači da je pravo na rad osnova socijalne sigurnosti čov­ jeka. Posm atrano u odnosu na rad žene potvrđuje se princip rav­ nopravnosti žene sa m uškarcem . Sloboda rada podrazum ijeva da svako slobodno bira zanima­ nje i zaposlenje, da radni odnos može prestati protiv volje radnika sam o pod uslovima i na način koji su određeni zakonom. Ovaj prin­ cip se potvrđuje i kroz ustavnu odredbu da niko radniku ne može oduzeti stečena prava na osnovu rada. Kao što se primjećuje, slo­ boda rada potpuno isključuje ograničavanje po bilo kom osnovu slobode u pogledu zadovoljavanja ličnih afiniteta na području rada, što je naročito važno istaći u razm atranju pravnog položaja žene-radnice. Ustav garantira pravo na ograničeno radno vrijeme kao i od­ m or u toku rada, odnosno pravo na plaćeni godišnji odmor. Ustav takođe obezbjeđuje radniku pravo na ličnu sigurnost i na zdrav­ stvenu zaštitu, kao i drugu zaštitu na radu. Ustav propisuje oba­ vezno socijalno osiguranje na načelima solidarnosti i uzajamnosti. Ovi ustavni principi razrađeni su kroz odredbe Osnovnog za­ kona o radnim odnosima, Osnovnog zakona o penzijskom osigura­ nju, Osnovnog zakona o invalidskom osiguranju, Osnovnog zakona o organizaciji i finansiranju zapošljavanja, Zakona o zdravstvenom osiguranju i obaveznim vidovima zdravstvene zaštite stanovništva, Zakona o radnim m jestim a na kojima se im aju zaposliti invalidi rada, Osnovnog zakona o zaštiti na radu, Zakona o zaštiti na radu, kao i nekih drugih zakona. 40 �Kao primamo pitanje u oblasti regulisanja rada i radnih od­ nosa, a time i prava i dužnosti iz ovog domena, treba istaći odnos između zakonskih normi i normi autonomnog prava radnih zajed­ nica. Radna zajednica međusobne radne odnose uređuje općim aktima, na temelju odredbi Osnovnog zakona o radnim odnosima i drugih zakona. Ovo uređivanje treba da se zasniva na socijalistič­ kim načelima, na međusobnoj saradnji i odgovornosti u radu čla­ nova radne zajednice. Radna zajednica, ostvarujući načelo ravnopravne saradnje u radu i upravljanju, stvara posebne uslove kojima omogućuje svim svojim članovima da što neposrednije, aktivno i samostalno uče­ stvuju u iznošenju svih predloga kojima se uređuju pitanja iz rad­ nih odnosa. Ove odredbe Osnovnog zakona o radnim odnosima upućuju na dva zaključka: da radna zajednica, ako se pridržava propisa, neće stvarati monopol radnih mjesta (rezervišući ih pretežno ili u cjelini za muškarce) i da žena radnica ima ista prava u pogledu upravlja­ nja kao i muškarac. Radna zajednica je dužna da doprinosi osvarivanju prava na rad i stabilnosti rada odnosno stalnosti zaposlenja radnika. U skla­ du sa organizacijom rada i stvarajući materijalne, društvene i hu­ mane uslove rada, radna zajednica osigurava svakom članu radne zajednice da obavlja poslove i zadatke radnog procesa u skladu sa ličnim radnim sposobnostima i sklonostima. I ove odredbe istog zakona, konkretizirajući ustavne principe ukazuju da se radni proces u radnoj organizaciji treba da provodi i s obzirom na specifičnosti uposlenika, a time i žene-radnice, i da radna zajednica mora da vodi brigu o stalnosti zaposlenja svojih članova — bez obzira na pol. Pored navedenih, još jedan princip je veoma značajan u opre­ djeljivanju pravnog položaja žene-radnice. Radi se o principu: svako prema svojim sposobnostima, svakom prema radu. Provodeći ga u stvarnost, radna zajednica je dužna da osigura da radnik za jednak rad ostvaren pod jednakim uslovima učestvuje jednakim udjelom u raspodjeli sredstava za lične dohotke, kao i u ostvarivanju ostalih prava koja se stiču prema rezultatima rada. Ovaj princip izražava se, takođe, u međusobnoj ravnopravnosti radnika, bez obzira na pol, jezik, obrazovanje i si. 41 �Zakon izričito određuje da je povreda ravnopravnosti, kao i svaka prinuda i sam ovolja u uređivanju i ostvarivanju radnih od­ nosa, podložna odgovornosti utvrđenoj zakonom. Dakle, načelo rav­ nopravnosti, kao protivno diskrim inaciji u oblasti radnih odnosa zaštićuje se neposredno. Od zajedničkih prava, koja ima svaki radnik bez obzira na pol, pomenućemo kao značajno pravo za ženu radnicu — pravo na struč­ no usavršavanje u toku rada. Ovo pravo je u uskoj vezi sa institu­ tom plaćenog odsustva, a označava u suštini pravo žene-radnice da se stručno obrazuje i usavršava i, time, postaje konkurentnija na tržištu radne snage. Na kraju, treba navesti i još jednu dužnost radne zajednice u pogledu zaštite na radu radnika: radna zajednica dužna je organi­ zirati rad tako da radnik uz norm alnu pažnju može da radi bez opasnosti po svoj život i zdravlje. Izložena načela ukazuju na osnovna prava žene-radnice: pravo na rad uz slobodu rada, pravo na jednak lični dohodak, pravo na stalnost zaposlenja, aktivno i pasivno pravo upravljanja, jednak po­ ložaj u radu na bazi ravnopravnosti sa ostalim članovima radne za­ jednice, pravo na zaštitu na radu, pravo na stručno usavršavanje. Međutim, odvojeno je i sporno pitanje koliko se ova načela (prava) provode u život; drugim riječima, notorno je da normativni koncept sistem a prava i dužnosti radnice-žene nije dosljedno pro­ veden, odnosno da postoji nesklad između stvarnog i pravnog sta­ nja u tom pogledu, koje se može ispitati i dokazati baš na (ne)primjeni navedenih principa i prava. Osnovni zakon o radnim odnosima dopušta mogućnost uvođe­ nja tzv. neplaćenog odsustva. Uslove i trajanje tog dopusta utvr­ đuje radna zajednica općim aktom. Pominjemo ga kao jednu mo­ gućnost kojom se mogu koristiti žene-radnice u raznim slučajevima (naravno, utvrđenim općim aktim a). Međutim, treba dodati da je to dopust bez naknade. Nadalje, ovom mogućnošću koriste se žene-radnice koje kao supruge putuju i borave u inostranstvu, dok im muževi tam o borave i rade po nalogu svoje organicazije. Postoji već pomenuti plaćeni dopust u kojem se predviđaju slu­ čajevi zbog kojih se odsustvo do sedam radnih dana u jednoj kalen­ darskoj godini može odobriti, a ostali slučajevi su utvrđuju opštim 42 �aktima radne organizacije. Trebalo bi ispitati koliko se ova mo­ gućnost koristi za veću zaštitu žene-radnice u određenim periodima. To bi, u stvari, mogla da bude dodatna zaštita onoj koju zakonoda­ vac predviđa. U praksi teško da je moguće naći slučaj da radna organizacija ide dalje od zakona o zaštiti žene. Češće je obrnut slu­ čaj. Zatim, uz razmatranje pravnog statusa žene-radnice treba imati na umu i mogućnost rada sa nepunim radnim vremenom. Ovaj in­ stitut se malo koristi (pretpostavljamo) od strane žene-radnice. Možda bi ovo bila veoma pogodna mogućnost i za ženu da se za­ posli, da ima svoje radno vrijeme izvan kuće, a i radnim organi­ zacijama bi to bila prilika da fleksibilnije utvrđuju svoje potrebe i organizaciju rada. Naravno, po propisima, nepuno radno vrijeme uzima se u obzir za prava iz radnih odnosa i socijalnog osiguranja različito od rada u punom radnom vremenu, ali bi onda i tu tre­ balo izvršiti odgovarajuće korekcije u korist žene-radnice. Takvim oblikom zapošljavanja žena koriste se mnoge zemlje u pokušaju usklađivanja različitih funkcija žena, ali je pitanje zašto to nije moguće uopšte a ne samo za ženu. Na kraju ovog dijela samo da podsjetimo da je novelom Osnov­ nog zakona o radnim odnosima unesena odredba prema kojoj ne može prestati rad ženi-radnici bez njenog pristanka, ukoliko ova ima 25 godina penzijskog staža (muškarac 30). Ova odredba, koja nema apsolutni karakter, sama za sebe dovoljno govori u prilog općoj zaštiti radnika, pa time i žene-radnice. U poređenju sa ranijim propisima, koji su važili prije 1965. godine, u osnovnim principima zaštite, odnosno prava i dužnosti žene-radnice, nema nekih bitnih novina. I ranije je Ustav FNRJ predviđao posebnu zaštitu žene, a taj princip bio je konkretiziran kroz razne propise, a potom 1957. godine, kroz odredbe Zakona o radnim odnosima i Zakona o javnim službenicima. Može se reći da je ranije bilo više takvih normi (na primjer, u Zakonu o radnim odnosima 21 član, a u sadašnjem Osnovnom zakonu o radnim odnosma — 9 članova), da su bile jasnije i da je bila izričito uklju­ čena organizacija sindikata u sprovodenju propisa o zaštiti žene-radnice. Svakako je interesantno razmotriti da li su sadašnje za­ konske odredbe povoljnije u odnosu na ranije propise. Možda bi se, generalno, moglo reći da većih razlika nema, ali da u nijansama, kod pojedinih prava, postoji razlika koja ukazuje da je povremeno u raznim vremenskim intervalima bilo normi više, odnosno manje u korist žene-radnice (na primjer, prema Zakonu o radnim odno­ sima iz 1957. godine, majka u radnom odnosu kojoj u porodici nije 43 �imao ko da njeguje dijete, imala je pravo na rad sa skraćenim rad­ nim vrem enom od 4 sata dnevno i po isteku porodiljskog odsustva, a dok dijete ne navrši 3 godine života. K riterij je, dakle, da nema nikog u porodici ko može da njeguje dijete; danas je krterij znatno strožiji i polazi od zdravlja djeteta ili se, na prim jer, godišnji od­ m or mogao prenositi iz jedne u drugu kalendarsku godinu, a sada ne m ože). To je reduciranje već stečenih prava, a takva tendenca bi se nekontrolisano mogla nastaviti. Poznato je da prije 1957. godine nije bilo zakona kao pravnog akta, koji sveobuhvatno zahvata m ateriju iz područja radnih od­ nosa. Međutim, podzakonskim propisim a, kojima je bila regulisana ova m aterija, među prvim a je donesena Uredba iz 1946. godine o odsustvu žena prije i poslije porođaja, prem a kojoj je porodiljsko odsustvo iznosilo ukupno 12 nedjelja (u poređenju sa sadašnjih 105 dana, očito je da je prednost u današnjem zakonodavstvu). II Postoji jedan m anji broj norm i koji se, izuzetno od opšteg si­ stem a norm i radnog prava, odnosi isključivo na ženu-radnicu, ali općenito, bez obzra na njeno bilo kakvo svojstvo odnosno stanje u kojem se nalazi. To su, u suštini, dvije norm e Osnovnog zakona o radnim odno­ sima, odredbe propisa iz oblasti socijalnog osiguranja kao i zaštite na radu. 1. Zaštita žene-radnice po Osnovnom zakonu o radnim odnosima Bez obzira na starost i materinstvo, žena-radnica ne može se raspoređivati na radna m jesta na kojima se vrše pretežno naročito teški fizički radovi, na rad pod zemljom, niti na ostale radove koji bi mogli štetno i sa povećanim rizikom utjecati na zdravlje i život žene-radnice, s obzirom na njenu psihofizičku osobenost. 44 �Radna zajednica utvrđuje koja su to radna mjesta. To bi tre­ balo da budu: podzemni radovi u rudnicima sa dubokim kopanjem i dubinskim bušenjem, neposredno valjanje metala u valjaonicama i drugi slični poslovi koje je navodio raniji Zakon o radnim odnosima. Svakako da ova radna mjesta radna zajednica treba da utvrdi uz konsultaciju stručnih ustanova. Radnica raspoređena na ovakvo radno mjesto ima pravo pri­ govora, a jednovremeno može tražiti i zaštitu posredovanjem općin­ skog organa uprave, odnosno pokretanjem radnog spora. U vezi sa ovom odredbom Osnovnog zakona o radnim odnosi­ ma potrebno je pomenuti Konvenciju broj 45 o zaposlenju žena na podzemnim radovima i rudnicima svih kategorija, koju je naša zemlja ratificirala. Prema toj konvenciji, izraz »rudnik« označava svako preduzeće za vađenje materijala koji se nalazi pod žemljom. Žensko lice, bez obzira na godine starosti, ne može obavljati ovakve radove. Do­ maće zakonodavstvo, ipak, može izuzeti od ovog pravila žene-radnice koje zauzimaju rukovodeće položaje i ne obavljaju fizički rad, žene zaposlene u zdravstvenim i socijalnim službama, učenice na stažu, kao i žene koje su pozvane u rudnik radi vršenja svog zani­ manja ali koje nema fizički karakter. Još jedna odredba Osnovnog zakona o radnim odnosima odnosi se na sve žene-radnice: to je odredba prema kojoj radna zajednica radne organizacije industrije ili građevinarstva ne može rasporediti radnicu na rad noću, ako bi joj rad u to vrijeme onemogućio da ostvari pravo na odmor od najmanje 7 sati u vremenu između dva­ deset dva i sedam sati idućeg dana. Ova odredba, međutim, ne odnosi se na radnicu na rukovode­ ćem radnom mjestu ili na poslovima zdravstvene ili socijalne službe u radnoj organizaciji. 45 �Od ovog pravila postoje dva izuzetka, vezana za posebne okol­ nosti u okviru radne organizacije i izvan radne organizacije. U prvom slučaju moguće je da žena-radnica radi noću zbog osobito teških okolnosti — kada je neophodno da se nastavi rad prekinut u toku dana zbog više sile, koji se nije mogao predvidjeti i nema periodični karakter, kao i kad je potrebno da se spriječi šteta na sirovinam a ili drugom m aterijalu. U drugom slučaju, radna zajed­ nica može rasporediti na rad noću radnicu kada to zahtijevaju na­ ročito ozbiljne društvene, ekonomske, socijalne i slične prilike. Me­ đutim za razliku od prvog slučaja ovdje je potrebno da radna za­ jednica dobije saglasnost nadležnog organa uprave. Za saglasnost organa uprave potrebno je prethodno mišljenje republičkog stru­ kovnog sindikata i republičke privredne komore. Kao što se vidi, ovdje su uvjeti pooštreni, a to je i razumljivo s obzirom da se, na ovaj način, uvodi noćni rad za duže trajanje. Ovdje treba dodati da je radna zajednica dužna da unaprijed utvrdi početak i završetak noćnog rada, kao i da osigura potrebne uvjete za rad noću. Naravno da ovakav rad treba da se odvija u sm jenam a, što znači da radnica u jednoj smjeni može raditi naj­ duže jednu sedmicu. I uz ovu odredbu Osnovnog zakona o radnim odnosima pomenućemo odredbe m eđunarodnog prava. Naša zemlja je ratificirala Konvenciju broj 89 o noćnom radu žena zaposlenih u industriji prem a kojoj se kao industrijska preduzeća sm atraju naročito: rud­ nici, kamenolomi i ekstraktivne industrije svake vrste, preduzeća građevinarstva, industrije u kojoj se proizvodi, čisti, opravlja, pre­ rađuje, prerađivanje m otorne snage i si. Kao što se primjećuje, ovdje nisu uvrštena saobraćajna preduzeća (ova napomena je po­ trebna zbog toga što je slična odredba po ranijem Zakonu o rad­ nim odnosima iz 1957. godine obuhvatala i ta preduzeća). U smislu odredaba Konvencije izraz »noć« poklapa se sa izra­ zom »noćni rad« po našim propisima. Odredba Osnovnog zakona o radnim odnosima u cijelosti je u skladu sa odredbama Konven­ cije: sedam sati odmora u toku noći obuhvata period neprekidnog odmora, a to je bila inače intencija ove Konvencije (da se »pokrije« najkritičniji period potrebnog odm ora). 46 �I ta Konvencija predviđa izuzetke: tako se rad noću može do­ zvoliti u slučaju više sile, kad u preduzeća nastane prekid rada koji se ne može predvidjeti i koji nema periodični karakter i u slučaju kada se rad obavlja bilo na sirovinama bilo na materijalim a pod­ ložnim kvarenju. Takođe, noćni rad ženi-radnici može se dopustiti kada to, zbog naročito ozbiljnih okolnosti, bude zahtijevao nacio­ nalni interes. Zabrana noćnog rada za ženu-radnicu može se, kao što se vidi, ukinuti na određeno vrijeme. Međutim, ova zabrana se ne odnosi na žene-radnice mlađe od 17 godina. Tako je i po našim propisima. Treba konstatirati da su odredbe Konvencije u cjelosti sadr­ žane u pomenutim odredbama Osnovnog zakona o radnim odno­ sima. 2. Propisi o zaštiti na radu Propisi o zaštiti na radu obuhvaćeni su Osnovnim zakonom o zaštiti na radu, republičkim Zakonom o zaštiti na radu i pratećim propisima iz ove oblasti. Osnovni zakon o zaštiti na radu sadrži odredbu o zaštiti žene, određujući da se propisima o zaštiti na radu utvrđuje na kojim poslovima i u kojim slučajevima se prim jenjuju posebne mjere za­ štite žene-radnice, odnosno gdje je uopće zabranjen rad ženi-radnici. Drugim riječima, propisima o zaštiti na radu određuju se one mjere koje su potrebne u cilju otklanjanja opasnosti koje mogu prouz­ rokovati tjelesne ili zdravstvene posljedice kod žena zbog njihovih posebnih fizioloških i drugih osobina. Ova odredba je u najužoj vezi sa odredbom Osnovnog zakona o radnim odnosima o zabrani zapošljavanja žene-radnice na odre­ đenim radnim mjestima. To znači da radna zajednica, utvrđujući takva radna mjesta, mora da respektuje propise o zaštite na radu. Još jedna odredba Osnovnog zakona o zaštiti na radu odnosi se na ženu-radnicu. Zakon propisuje da u sklad u sa odredbama propisa o radnim odnosima mjere zaštite na radu obuhvataju i 47 �uslove rada ukoliko se odnose na bezbjednost lica na radu a na­ ročito u pogledu radnog vrem ena i odmora, sm ještaja i (hrane) ishrane, i drugih uslova u pogledu svih radnika, kao i uslova u pogledu posebne zaštite žene. Iz prednjeg izlaganja proizlazi da se u pogledu zaštite na radu žene-radnice m oraju respektovati posebni uslovi rada zaposlene žene i da se zaštita provodi ne samo preko zakona, neg i preko ve­ ćeg broja pratećih propisa. U ovom dijelu treba posebno istaći u praksi gotovo zanemarenu činjenicu: zaštita na radu je sveobuhvatna i posebna za ženu-radnicu, ali se ne provodi samo preko m jera koje predviđaju propisi, nego i šire — u skladu sa dostignućima medicinskih, tehničkih i drugih nauka. 3. Status žene-radnice kroz propise socijalnog osiguranja Kao što je poznato, žena može ostvariti prava iz socijalnog osiguranja, u osnovi, na dva načina: kao lični osiguranik i kao član porodice. Razumljivo, mi ovdje raspravljam o o ženi-radnici i nje­ nim pravim a iz socijalnog osiguranja, dakle, o pravima žene-osiguranika. To su, u prvom redu, prava iz penzijskog osiguranja, utvrđena Osnovnim zakonom o penzijskom osiguranju. Za razliku od muška­ raca koji pravo na starosnu penziju stiču sa navršenih 60 godina života i najm anje 20 godina penzijskog staža, žena ovo pravo stiče sa navršenih 55 godina života i sa istim stažom kao i muškarac. Žena može steći penziju, kao i muškarac, sa manje od 20 go­ dina penzijskog staža, pod uslovom da ima 60 godina života (m u­ škarac 65), da ima ukupno najm anje 15 godina staža osiguranja, od čega efektivno najm anje 40 mjeseci u posljednjih 5 godina ili 80 mjeseci u posljednjih 10 godina. Ovdje se pruža još jedna povoljnost za ženu-osiguranika: iz određenih razloga koji su zajed­ nički i za žene i za muškarce, ovo razdoblje od 5 odnosno 10 produžava se unatrag, a za ženu još i posebno za period dok je njego­ vala dijete do 7 godina starosti ili starije dijete kome je usljed ne­ sposobnosti bila potrebna stalna njega i pomoć. 48 �Penzija se može ostvariti i prije navršenja 60 (m uškarac) od­ nosno 55 (žena) godina života, ako žena ima 30 godina penzijskog staža i 50 godina života (a muškarac 35 i 55). To je prijevremena penzija. Međutim, pravo na starosnu penziju može se ostvariti bez obzira na godine ako žena ima 35 godina penzijskog staža (m uška­ rac 40), odnosno kao borac NOR-a od prije 9. septembra 1943. go­ dine ako žena ima 30 godina penzijskog staža (muškarac 35) go­ dina staža. Visina penzije određuje se u procentu od penzijskog osnova prema trajanju penzijskog staža, tako da osiguraniku-ženi iznosi za 15 godina staža 40% od penzijskog osnova (muškarac 35“/u), s tim da se za svaku dalju godinu staža do navršenih 20 godina pen­ zijskog staža povećava za 30/® a preko 20 godina staža za po 2% , (muškarcu od starta pa do kraja povećanje za svaku godinu staža iznosi 2n /»). U staž osiguranja računa se sve vrijeme provedeno u radnom odnosu sa punim radnim vremenom. Međutim, pod radom u punom radnom vremenu podrazumijeva se i vrijeme koje je žena-osiguranica radila skraćeno zbog dojenja i njegovanja djeteta. Takođe, u staž osiguranja računa se i vrijeme, ali u efektivnom trajanju, pro­ vedeno na radu u nepunom radnom vremenu ako je osiguranik ra­ dio sa najmanje polovinom propisanog radnog vremena. Analiza propisa iz penzijskog osiguranja pokazuje očitu pred­ nost koju zakonodavac pruža zaposlenoj ženi olakšicama u pogledu blažih uslova za sticanje prava na starosnu penziju, benificiranjem uslova u pogledu penzijskog osnova kao i u pogledu penzijskog staža (pa i u pogledu sticanja prava na porodičnu penziju, iako to nije predmet našeg razmatranja, žena je u povoljnijem položaju u odnosu na muškarca: udova stiče pravo na starosnu penziju ako je do smrti svoga bračnog druga navršila 45 godina života, a udo­ vac ako je navršio 50 godna života. No, kada se govori o porodičnoj penziji žene-osiguranice, valja istaći da su propisi više u korist žene koja ostvaruje porodičnu penziju: žena uživalac porodične penzije pod lakšim uslovima ostvaruje svoju penziju nego žena-osiguranica svoju starosnu penziju). U zaključku ovog dijela ne može se izbjeći činjenica koja uka­ zuje na još jednu povoljnost žene-osiguranice u pogledu ostvariva­ nja prava iz penzijskog, a time i drugih prava socijalnog osigura­ 49 �nja koja se stiču stažom: kao što je poznato, radniku muškarcu vrijem e provedeno u JNA ne računa se u penzijski staž, dok žena-radnica, budući da nije vojni obveznik, »uštedi« godinu ili više staža. U pogledu sticanja prava na dodatak na djecu žena-radnica ima povlaštene uslove. Radnica — m ajka, koja sama izdržava svoju djecu, stiče pravo na dodatak na djecu već prvog dana narednog mjeseca po stupanju na posao. Ovdje se pravi olakšica na taj način što se pravo ne uslovljava prethodnim stažom odnosno gustinom staža. Prem a Zakonu o neposrednoj dječijoj zaštiti (čl. 39.) pravo na dodatak na djecu stiču radnici koji rade s punim radnim vre­ menom najm anje 12 mjeseci neprekidno ili 20 mjeseci sa prekidi­ ma u posljednje dvije godine. Međutim, sm atra se da radni staž za sticanje prava na DD nije prekinut u posljednje dvije godine ako je radnica-m ajka prekinula radni odnos radi njege djeteta do 7 go­ dina života ili starijeg kome je usljed potpune i trajne nesposob­ nosti potrebna stalna njega i pomoć. Ovo se odnosi, takođe, i na majke-radnice koje su prekinule radni odnos radi njege djece koja ispunjavaju uslove za sticanje i uživanje porodične penzije. Treba pom enuti i još jednu odredbu iz Zakona o neposrednoj dječijoj zaštiti i dodatku na djecu. Pravo na dodatak ostvaruje se zavisno od ukupne visine prihoda domaćinstva, koje sačinjavaju prihodi korisnika, bračnog druga i dr. Kada je brak razveden i djeca žive kod m ajke, prihodi releventni za konstituisanje prava na DD izračunavaju se na poseban način ukoliko se dodatak ostvaruje po osnovu radnog odnosa oca djece. Na ovaj način u ukupan prihod uzima se samo prihod m ajke kao i alimentacija koju plaća otac za izdržavanje djece. I na kraju, još jedna odredba relevantna za ocjenu statusa žene-radnice: lica koja rade sa skraćenim radnim vremenom, a tu spada i rad majke- radnice sa djetetom do jedne odnosno do 3 godine, stiču i uživaju prava na dodatak kao da su zaposleni sa punim radnim vremenom (član 39. stav 2. Zakona). 50 �Prava iz individualnog osiguranja ostvaruju se na osnovu penzijskog staža. U penzijski staž za sticanje pojedinih prava iz invalid­ skog osiguranja, računa se rad sa skraćenim radnim vremenom i, ovdje, između ostalog, i skraćeno radno vrijeme žene koje tako rade zbog dojenja i njege djeteta. Po Osnovnom zakonu o invalidskom osiguranju skraćeno radno vrijeme se uvažava na način određen propisima o radnim odnosima. Jedno od osnovnih prava iz invalidskog osiguranja jeste pravo na invalidsku penziju, koju žena — osiguranik II i III kategorije invalidnosti stiče pod određenim uslovima, na 5 godina ranije od muškarca. Kao osnov za određivanje invalidske penzije, u pravilu, uzima se penzijski osnov koji bi služio za određivanje starosne penzije. Kad se u slučajevima invalidnosti usljed bolesti ili povrede van posla penzija stiče sa penzijskim stažom manjim od 20 godina, penzija se određuje za ženu-osiguranika u visini od 55°*'® od penzijskog osnova, ako je invalidnost nastupila do navršene 55. godine života (za muškarce 45'V i do 60 godina života). « Privremena invalidska penzija pripada ženi-osiguraniku dok ne navrši 55 godina života, a zatim pripada trajna invalidska penzija (muškarcu tek od 60. godine života). I u drugim slučajevima, gdje je propisana starosna granica kao uslov ostvarivanja prava, utvrđeni period od 5 godina u korist žene se uvažava (na primjer, kod sticanja prava na profesionalnu reha­ bilitaciju, prava na zaposlenje na odgovarajućem poslu). Kao što se lako može zaključiti, i u pogledu uslova za sticanje prava iz invalidskog osiguranja žena-radnica je favorizovana u od­ nosu na muškarca (naravno, da treba uvijek cjeniti motive takvog favorizovanja, kao što su porodične obaveze žene, naročito psiho­ fizička konstitucija, i si. No, pri svemu tome, pada u oči i podatak gerijatara da žene u prosjeku duže žive od muškaraca; međutim, trebalo bi posebno utvrditi da li se to i u kojoj mjeri odnosi baš na žene-radnice). Na kraju, treba pomenut Listu profesionalnih bolesti kao aneks Osnovnom zakonu o invalidskom osiguranju, u kojoj su popisane 44 profesionalne bolesti, ali (velikom) većinom vezane za tzv. »muš­ ke poslove« (trebalo bi ispitati da li je to pravilno). 51 �Zdravstveno osiguranje žene-radnice provodi se na specifične načine, koje ćemo obraditi u sljedećem odjeljku. Ovdje treba istaći odredbu Zakona o zdravstvu prem a kojoj se zdravstvena zaštita ostvaruje, između ostalog, i obezbjeđivanjem povoljnih uslova za zaštitu žena, a naročito za vrijem e trudnoće, porođaja i poslije po­ rođaja. Ova opšta odredba konkretizira se preko odredaba o vrsta­ ma i zadacima radnih organizacija u oblasti zdravstva. Pravo na novčanu naknadu za vrijem e privremene nezaposle­ nosti, prem a Osnovnom zakonu o organizaciji i finansiranju zapoš­ ljavanja, gasi se ženi kada navrši 55 godina (m uškarac sa 65 go­ dina). Očito je da u ovom slučaju žena-radnica nije favorizovana. III Iz bioloških, socijalnih i hum anih razloga zaštita materinstva ostvaruje se na nekoliko načina, a sa ciljem da se pomogne majci, djetetu i, u krajnjem slučaju, čitavoj naciji (regulisanje popula­ cije). Upravo se najviše norm i pozitivnog zakonodavstva odnosi na zaštitu žene-radnice u ovom periodu, koji obuhvata: trudnoću, po­ rođaj i njegu m ajke i djeteta nakon porođaja. 1. Prava radnice u vezi sa trudnoćom i porođajem Iako smo stavili u podnaslovu da se radi o pravu trudnice, ipak treba naglasiti da Osnovni zakon o radnim odnosima stavlja akcenat na dužnost radne zajednice i u tom smislu da ne može odrediti da radnica za vrijem e trudnoće (ili dok ima dijete do jedne godine života) radi duže od punog radnog vremena. Proizašlo bi, dakle, da radnica ima pavo da radi sve dok joj liječnik to ne zabrani. U vezi sa prekovremenim radom trudnice treba pomenuti i novu shemu radnog vremena u mnogim organizacijama u kojima se, sedmičnim rasporedom na dnevno radno vrijeme, jednog dana u sedmici radi i po 12 sati efektivno (na prim jer od 7 do 17 sati). Sličnu zaštitu zakonodavac je unio i za radnicu koja hrani i njeguje dijete, dajući joj pravo na četvorosatno radno vrijeme, bez obzira na dnevno trajanje radnog vremena u radno* organizaciji. 52 �Dok je trudna radnici ne može protiv njene volje prestati radni odnos. To znači da usljed ukidanja radnog mjesta, trajnijeg sma­ njenja obima rada odnosno poslovanja ili, ako se ustanovi da radnikova sposobnost ne zadovoljava zahtjeve radnog mjesta, radnici-trudnici ne može protivno njenom pristanku prestati radni odnos, odnosno može joj prestati radni odnos iako je gravidna uz njen pristanak ili nezavisno od njene volje i volje radne zajednice. Radni odnos može prestati i trudnici bez njenog pristanka i u slučaju ako je otvoren postupak za ukidanje odnosno prestanak radne or­ ganizacije. Radnici za vrijeme trudnoće do porođaja (kao i nakon poro­ đaja dok ima pravo na rad sa skraćenim radnim vremenom), u slučaju privremene nezaposlenosti, isplaćuje se novčana naknada i nakon isteka roka u kojem, inače, prema stažu, ima pravo na ovu naknadu. Trudnica ima posebna prava iz društvenog osiguranja. Prema Zakonu o zdravstvenom osiguranju i obaveznim vidovima zdrav­ stvene zaštite, kao obavezan vid zdravstvene zaštite ustanovljena je zdravstvena zaštita žene u vezi sa trudnoćom (porođajem, ma­ terinstvom i kontracepcijom), a ova obuhvata: ljekarski nadzor nad trudnicama (pregled i patronažu), vanbolničko i bolničko lije­ čenje trudnica u vezi sa trudnoćom, stručnu pomoć pri porođaju i kontrolu zdravstvenog stanja, vanbolničko i bolničko liječenje porodilja. Porodilja je zaštićena posredno time što se omogućava odsustvo uz naknadu bračnom drugu za njegovanje bračnog druga — porodilje. Radnici za vrijeme odsustva zbog trudnoće i porođaja pripada naknada ličnog dohotka od prvog dana spriječenosti za rad i to u »trajanju koje je kao najmanje utvrđeno zakonom«, što će reći u periodu od 105 dana najmanje (koliko je utvrđeno Osnovnim za­ konom o radnim odnosima), a može i više da se utvrdi aktima za­ jednica zdravstvenog osiguranja ili opštim aktom radne organiza­ cije. Treba dodati da ova naknada pripada i po prestanku radnog odnosa, ukoliko početak perioda zaštite zbog trudnoće i porođaja pada poslije razrješenja od dužnosti ili prije isteka »otkaznog roka«, odnosno ako pada u roku od 30 dana od dana prestanka radnog odnosa i ako se u tom roku žena-radnica prijavi nadležnom zavodu za zapošljavanje. 53 �^ Visina naknade ličnog dohotka za vrijeme odsustva zboe trudnoće i porođaja iznosi 100% od osnova za naknadu. fena-radnica za slučaj trudnoće i porođaja ima pravo na poro­ diljski dopust od najm anje 105 dana neprekidno. U odnosu na naj­ raniji režim, utvrđen Zakonom o radnim odnosima i Zakonom o javnim službenicima iz 1957. godine, ovo odsustvo je određeno u istom trajanju . Međutim, postojao je jedan režim, kratkog vijeka, koji je bio povoljniji za ženu-radnicu: prem a prvobitnom tekstu Osnovnog zakona o radnim odnosima, koji je stupio na snagu 8. IV 1965. godine, porodiljsko odsustvo je trajalo 133 dana neprekidno. Međutim, izmjenom odgovarajuće odredbe trajanje odsustva je skraćeno na 105 dana. V jerovatno su postojali snažni motivi zako­ nodavcu kada se odlučio da se trajanje odsustva vrati na raniji okvir, ali se ne može zaobići utisak da je ovakva odredba, koja je ukinuta, bila povoljnija za ženu-radnicu, kao i za njeno dijete od­ nosno za čitavu porodicu. To je drugi vid reduciranja stečenih prava. Ovo odsustvo je postavljeno djelimično na dobrovoljnoj osnovi, a djelim ično kao i obaveza za ženu-radnicu. Na osnovu nalaza liječ­ nika žena može, prem a svojoj volji, otpočeti porodiljski dopust na 45 dana prije porođaja, ali m ora započeti koristiti odsustvo najma­ nje 28 dana prije porođaja. Nije teško zaključiti da je, prilikom korišćenja ovog značajnog prava za ženu-radnicu, bitan nalaz liječ­ nika. Stoga je u praksi više puta postavljeno pitanje na čiju štetu može da pogriješi liječnik, s obzirom da nema objektivnih mjerila kojim a se može predvidjeti tačan datum porođaja. Prema jednom (obavještenju) objašnjenju Saveznog zavoda za socijalno osigura­ nje, ukoliko žena ne svojom greškom nastupi na odsustvo ranije, i poslije porođaja ima pravo da odsustvuje 77 dana. U tom smislu se odvija i sudska praksa. U odnosu na ranije propise, pa i na prvobitni tekst Osnovnog zakona o radnim odnosima, sadašnji tekst je poboljšan u tom pravcu što se jasno utvrđuju prava porodilje u slučaju mrtvorođe­ nog djeteta, ili ako dijete umre prije isteka porodiljskog dopusta. U tim slučajevima radnica ima pravo da koristi ovaj dopust i dalje onoliko koliko joj je prem a nalazu liječnika potrebno da se opo­ ravi od porođaja ali i psihičkog stanja, prouzročenog gubitkom djeteta. Takvo odsustvo ne može trajati manje od 30 dana. To praktično znači da se porodiljski dopust može produžiti i preko 105 dana. U tom pravcu upravljena je i sudska praksa. 54 �U vezi sa porođajem i materinstvom žene-radnice postoje tri akta Međunarodne organizacije rada, koje je i naša zemlja ratifi­ cirala odnosno usvojila. To su: Konvencija broj 3 o zapošljavanju žena prije i poslije porođaja, Konvencija broj 103 o zaštiti mate­ rinstva i Preporuka broj 95 o zaštiti materinstva. Bez dublje komparativne analize na ovom m jestu zadovoljićemo se konstatacijom da su norme ovih akata inkorporirane u naše pozitivno pravo, odnosno da su i progresivnije. 2. Ostala prava žene-radnice u vezi sa materinstvom Radnica sa djetetom do osam mjeseci života ima pravo da radi četiri sata dnevno. Ovo je njeno pravo, koje može ostvariti zahtje­ vom radnoj organizaciji. Drugim riječima, ukoliko ne postavi za­ htjev, ovog prava se može i lišiti. Ako se radnica opredijeli da radi po četiri sata primaće lični dohodak za efektivno radno vrijeme, a za ostalo vrijeme naknadu ličnog dohotka prema propisima o zdrav­ stvenom osiguranju. Međutim, majka-radnica može da produži da radi sa skraćenim radnim vremenom od četiri sata dnevno i poslije 8 mjeseci života djeteta sve dok dijete ne navrši 3 godine žvota, ako je po ocjeni liječničke komisije djeteta neophodna pojačana majčina njega, s obzirom na opće stanje njegova zdravlja. Međutim, u ovom slučaju radnica ima pravo na dio u raspodjeli za lične dohotke, ali nema i pravo na naknadu ličnog dohotka od fonda zdravstvenog osigura­ nja. Bitno je da se svako skraćeno radno vrijeme računa kao puno radno vrijeme. Dalji indikator gubljenja prava koja je žena već bila ostvarila. Važno je istaći da radnica sa djetetom do 8 mjeseci života, od­ nosno do tri godine, ima pravo da radi samo četiri sata dnevno, bez obzira koliko traje radno vrijeme u radnoj organizaciji, bez obzira da li je u pitanju obavezna prisutnost radnice odnosno da li je radnica sezonski angažovana u radni odnos i bez obzira da li je dijete rođeno ili usvojeno. Radnica za svako skraćeno vrijeme ima sva prava kao da radi sa punim radnim vremenom, osim prava na lični dohodak, koji pripada srazmjerno uloženom radu. 55 �Treba posebno podvući pravo radnice da uvijek radi sa skra­ ćenim ladnim vrem enom u slučaju h ranjenja i njegovanja djeteta ' Pa * kad radna organizacija radi u petodnevnoj radnoj sedmici O dredba sa ovakvom sadržinom unesena je u Osnovni zakon o rad­ nim odnosim a prilikom posljednjeg noveliranja, 1969. godine. Sva­ kako da je time učinjen znatan doprinos jasnijem opredjeljenju položaja žene-radnice. Povodom sporova u praksi, iniciranih stavom nekih radnih organizacija, da se fond sati petodnevne radne sed­ mice dijeli na šest radnih dana, pa zatim prizna naknada u srazm jeri m anjoj od vremena provedenog na radu, sudska praksa je stala na stanovšte da radnici pripada naknada za vrijeme prove­ deno izvan rada u visini koja odgovara srazmjeri vremena prove­ denog izvan rada prem a punom radnom vremenu. Međutim, radnica-majka koja radi sa skraćenim radnim vremenom nema pravo na poseban odm or od 30 m inuta u toku rada, izuzev ako je na poslu u vrem enu kada taj odm or koriste ostali radnici. Povodom sporova u praksi koliko traje radno vrijeme radnice zaposlene u školi, u svojstvu nastavnika (učitelja), upravna praksa zauzela je stanovište da radna zajednica treba samostalno regulirati koliko će radnica u okviru postojeće norm e školskih sati, računajući i vrijem e za priprem u nastave, dnevno raditi, vodeći računa o inte­ resim a škole i majke. Radnica ima i druga prava s obzirom na njegovanje djeteta. Tako, prem a propisim a penzijskog osiguranja, benificiraju joj se uslovi za gustinu staža ako je njegovala svoje dijete- do sedam godina starosti ili starije dijete kome je usljed nesposobnosti bila potrebna stalna njega i pomoć; prem a odredbam a Osnovnog zakona o invalidskom osiguranju, određeni krug lica je osiguran za slučaj invalidnosti usljed polesti i povreda van posla i po prestanku rad­ nog odnosa, a među ove spada i osiguranica — žena koja je radni odnos prekidala zbog njege djeteta mlađeg od 15 godina ili stari­ jeg djeteta kome je potrebna stalna njega i pomoć ili dok ima troje djece koja ispunjavaju uslove za sticanje i uživanje porodične pen­ zije; takođe pri utvrđivanju razdoblja relevantnih za izračunavanje »radnog vijeka« period koji žena-osiguranica provede u njezi dje­ teta, zbog koje je i prekinula radni odnos, ne računa se u za£®' nom označeno razdoblje (kao uslov ostvarivanja prava na invalid­ sku penziju). K riteriji po kojima se određuje potreba i trajanje rada sa skra­ ćenim radnim vremenom za njegu djeteta (u apsolutnom trajanju do 3 godine starosti djeteta) utvrđeni su Pravilnikom o potonjim 56 �kriterijima za utvrđivanje neophodne pojačane majčine njege dje­ teta do tri godine života, u kojem je sadržano oko 30 indikativnih oboljenja. Međutim, liječnička komisija može uzeti u obzir i druga oboljenja kod djeteta. Ovo skraćeno vrijeme ne isključuje odsustvovanje sa rada radi njege djeteta po propisima zdravstvenog osi­ guranja. Radnica-majka zaštićena je i na još jedan način: Osnovnim zakonom o radnim odnosima propisano je da radna zajednica, pri­ likom neposrednog određivanja dužine godišnjeg odmora, uzme u obzir posebne socijalne uvjete pod kojima živi sam ohrana majka sa djetetom. Zakon ne precizira izraze »samohrana majka« niti »djeca«, ali se može shvatiti da je bila intencija da se zaštiti rad­ nica bez supruga, a u pogledu djece veoma su indikativni propisi socijalnog osiguranja po kojima se cijeni starost djece u sličnim slučajevima. Radnici sa djetetom do 8 mjeseci života ne može prestati radni odnos protiv njene volje. Valjalo bi razmotriti mogućnost proši­ renja ove vrste zaštite na radnicu koja ima dijete do 3 godine, a radi zbog djeteta skraćeno radno vrijeme i samohrana je. Šira zaštita imala bi potpuno opravdanje bazirano na socijalnim i hu­ manim razlozima. Već je sudska praksa stala na stanovište da majci, usljed njege djeteta, treba pružiti više zaštite. Nije ovo je­ dina kolizija između intencija Osnovnog zakona o radnim odno­ sima i propisa iz socijalnog osiguranja koje su nepovoljne po ženu-majku. Uz pomenute akte 1952. godine je Međunarodna organizacija rada usvojila Konvenciju broj 102 o minimalnoj normi socijalnog obezbjeđenja u čijem VIII dijelu su navedena davanja za slučaj materinstva. Prema ovoj Konvenciji, koja je najveća od svih do tada usvojenih od strane MOR-a (naša zemlja ju je kao treća u svi­ jetu ratificirala), osigurani slučaj obuhvata trudnoću, porođaj i njihove posljedice i gubitak zarade koji iz toga proizlazi, kako je on definisan nacionalnim zakonodavtsvom. Prema Konvenciji, vla­ dini organi ili ustanove koji osiguravaju zdravstvenu zaštitu za slučaj materinstva, obavezni su maksimalno podsticati zaštićene žene da se obraćaju opštim zdravstvenim službama koje su im stav­ ljene na raspolaganje od strane vlasti ili drugih organa priznatih od strane vlasti. U vezi sa ovom odredbom Konvencije treba pod­ sjetiti da po našim propisima postoji slobodan izbor ljekara, što bi značilo da se žena-radnica uvijek može opredijeliti za ljekara ili 57 �zdravstvenu ustanovu po svom izboru. Međutim, čest je slučai u praksi da se organizuju tzv. »preduzetne ambulante« u kojima su zene-radmce obavezne da se liječe (dakle, i mimo njihove volje). Kao što smo već naveli ne može se sa preciznošću odrediti da ii je sadašnji pravni položaj žene-radnice bolji ili lošiji od režima koji su ranije važili. Prirodno je da sadašnj režim neposredno kom­ pariram o sa ranjim režimom — koji je važio od 1. I 1958. godine, kao dana stupanja na snagu Zakona o radnim odnosima i Zakona o javnim službenicima, do aprila 1965. kada je stupio na snagu Osnovni zakon o radnim odnosima. Međutim, u tom vremenu stu­ pili su na snagu propisi iz oblasti socijalnog osiguranja koji daju naročiti pečat položaju žene-radnioe — Osnovni zakon o zdravstve­ nom osiguranju 1962. i koji je važio do 1971. godine; Osnovni zakon o penzijskom osiguranju iz 1964. godine, kao i Osnovni zakon o in­ validskom osiguranju iz 1962. godine i koji je važio do 1971. godine; Osnovni zakon o penzijskom osiguranju iz 1964. godine, kao i Osnov­ ni zakon o invalidskom osiguranju iz 1962. godine — svi sa kasni­ jim izm jenam a i dopunama. Treba reći da su neki od propisa iz oblasti socijalnog osiguranja, kao savezni, prestali da važe (zdrav­ stveno osiguranje), odnosno da će u m ateriji saveznog zakona ostati samo osnove sistem a (penzijskog i invalidskog, vjerovatno, počet­ kom 1973. godine). Pa i Osnovni zakon o radnim odnosima, shodno ustavnim am andm anim a o novoj podjeli nadležnosti između fede­ racije i republike, prestaće da važi u ovom obliku. Iznosimo ovo kao priliku i kao mogućnost da se pri revidiranju ovih propisa re­ zultati do kojih će se doći izraze na adekvatan način. Sm atram o da treba obratiti pažnju na slijedeće: 1) da li današnje norme, koje se odnose na radni odnos i so­ cijalno osiguranje žene-radnice, doprinose bržem zapošljavanju že­ na; naš je utisak da bi, kao prejudicijelno, trebalo raspraviti na koga treba da padaju troškovi skraćenog radnog vremena žene-rad­ nice; to je pitanje ostalo na periferiji i prilikom skorašnjih revidi­ ranja propisa iz oblasti zdravstva: uglavnom, sve je zadržano na istim principim a i u istim okvirima. Na bazi solidarnosti i uzajam­ nosti, rizične zajednice socijalnog osiguranja mogle bi šire obuhvahvatiti rizike vezane za funkciju materinstva žene-radnice; 2) trebalo bi u praksi više iskoristiti mogućnost rada žene-rad­ nice sa nepunim radnim vremenom, bez obzira na njeno svojstvo majke; veće angažovanje žena-radnica u nepunom radnom vremenu značilo bi i potvrđivanje ravnopravnosti žene sa muškarcem, i po­ dizanje standarda žene i njene porodice, uticalo bi, besumnje, na 58 �očuvanje porodične kohezije koja je ugrožena dugim odsustvovanjem žene u toku dana, odnosno njenim nedoprinosom kućnom budžetu; 3) najbolji pokazatelj cjelishodnosti pojedinih instituta radnog prava i socijalnog osiguranja može se provjeriti kroz praksu; tako bi se, na primjer, mogao provjeriti institut plaćenog i neplaćenog odsustva; nama se čini da bi se mogao koristiti fleksibilnije institut neplaćenog odsustva kada je u pitanju žena-radnica; međutim, taj oblik odsustva je neplaćen i zbog toga bi, s druge strane, žena bila oštećena. No, i bez obzira na posljednju činjenicu, budući da se pravo na neplaćeno odsustvo koristi slobodnom voljom, ovo odsu­ stvo bi moglo da doprinese stabilnijem položaju žene u njenoj dvo­ strukoj ulozi: radnice i domaćice; 4) plaćeno odsustvo je vezano za institut stručnog obrazovanja i usavršavanja radnika; praksa pokazuje, međutim, da se manji broj žena koristi ovim pravom nego muškarac, što u krajnjem slu­ čaju rezultira slabom kvalifikacionom strukturom žena, što opet ima za posljedicu umanjene izglede za napredovanje u toku rada (notorno je, na primjer, da je veoma mali broj na rukovodećim rad­ nim mjestima); 5) odredbu Osnovnog zakona o radnim odnosima o stalnosti zaposlenja trebalo bi pojasniti u smislu naročite zaštite žene; u tom pravcu bi trebalo preispitati mogućnost adekvatnije zaštite od »otkaza« radnog odnosa žene-radnice sa djetetom starijim od 8 mjeseci; 6) pored izloženog, treba istaći da žena-radnica sva prava iz radnog odnosa stiče bez prethodnog staža, što je očito, veoma važno. To se može konstatovati i za prava iz socijalnog osiguranja; 7) ako je položaj žene po propisima o radnim odnosima, od­ nosno same ove odredbe, podložan preispitivanju u pravcu šire zaštite žene, to se ne mora reći i za propise iz socijalnog osiguranja; čak i više, kao što smo naprijed pokazali, žena-osiguranica često je, formalistički posmatrano, u povoljnijem položaju od osiguranika-muškarca; 8) kada je riječ o pravima žene-osiguranika iz socijalnog osi­ guranja onda se ne može zaobići činjenica da je žena-domaćica u povoljnijem položaju, od žene osiguranice; naravno, ovaj nesklad treba ispraviti poboljšanjem položaja žene-osiguranice; 9) već smo pomenuli mogućnost rada sa nepunim radnim vre­ menom žene uopće; tome bi trebalo dodati da bi se takav rad mo­ gao kombinovati sa produženim socijalnim osiguranjem žene-radni59 �ce. Moglo bi se prigovoriti da bi takva mogućnost, uvođenje produže­ nog osiguranja na bazi ličnog uplaćivanja u fondove socijalnog osi­ guranja, dovela do ozbiljnih socijalnih nejednakosti u ovom po­ gledu; m eđutim , to bi se moglo izbjeći form iranjem posebnih fon­ dova za ove svrhe; ili, drugim riječima, trebalo bi kao, kada je uopće riječ o položaju žene, akcenat više staviti na društveni stan­ dard, pa time i na specijalizirane fondove kao kompenzaciju za ne­ dovoljno radno angažovanje izvan porodice; 10) interesantno je da ima još odredbi, kao dalekih relikata radnog zaštitnog zakonodavstva, kojim a se zajednički obuhvataju rad odm ladine i rad žene, što je anahrono; 11) kao što je poznato, u ostvarivanju prava iz radnog odnosa nem a posebnog postupka, niti m etoda u tom postupku, koji bi va­ žili za slučajeve radnog spora žene-radnice. Na taj način se čuva ravnopravnost subjekata radnog odnosa, bez obzira na pol; među­ tim, u praksi radnih zajednica ne vodi se redovno računa o specifič­ nostim a psihofizičke konstitucije žene-radnice; to naročito važi za postupak zbog povrede radne dužnosti u kojem se nedovoljno res­ pektiraju odgovarajuće odredbe krivično-pravnih normi (na pri­ m jer, neprim jenjenost instituta sm anjene uračunljivosti u određe­ nim periodim a kod žena delikvenata na području radne discipline); 12) interesantno je, na prim jer, da Osnovni zakon o evidenciji u oblasti rada ne sadrži obavezu za radne organizacije da vode evi­ denciju o radnim m jestim a na kojima se zapošljavaju žene, i po­ red izričitih zakonskih odredaba o zabrani zapošljavanja na odre­ đenim m jestim a, odnosno odredbi o zabrani prekovremenog rada i noćnog rada žene-radnice; 13) pomenuli smo »listu tjelesnih oštećenja«, kao i »listu pro­ fesionalnih bolesti«, aneksa Osnovnom zakonu o invalidskom osi­ guranju; listu profesionalnih bolesti trebalo bi proširiti i bolestima specifičnim za žene-radnice, dok bi listu tjelesnih oštećenja trebalo osavremeniti — u skladu sa medicinskom naukom u pogledu tje­ lesnih oštećenja žene-radnice. Kao što se moglo prim ijetiti, naša zemlja je ratificirala većinu od donesenih konvencija Međunarodne organizacije rada. Međutim, neke od norm i m eđunarodnog prava su i konzervativne i izražavaju neravnopravnost, tj. neravnopravan tretm an žene-radnice u odnosu na muškarca. Stoga takve odredbe, s obzirom na ustavne odredbe o neformalističkoj proceduri neposredne primjene ratificiranih kon­ vencija, treba uzimati sa prethodnim provjeravanjem. �II SAMOUPRAVNI I RADNI STATUS ŽENE (Kvalitativna analiza) 61 ��1. POLAZNE PRETPOSTAVKE Status, žene moguće je izvesti posm atrajući ga kao status čovjekaTu globalnom društvu uopšte. Sam pojam statusa je kompleksna kategorija. Otuda je socijalni status moguće koncipirati u širem 'Tuženi smislu, tako da je neophodno precizirati ono što nas je u procesu istraživanja zanimalo. Istina, što se željelo postići istraži­ vačkim radom vidi se jasno iz formulacija ciljeva istraživanja. Ovdje je, međutim, potrebno obrazložiti zašto smo se opredijelili upravo za te ciljeve. Nas, prije svega, zanima samoupravni status žene u Bosni i Hercegovini, ali, kako se taj status najtransparentnije oči­ tuje u radnom procesu, u sam naslov smo uključili i radni status žene. Dugi period vremena konstituirana istorijska situacija, mnoštvo aktualnih protivrječnosti i uticaja u najširem dijapazonu opredi­ jelili su nas da pažnju koncentrišemo na bitne značajke statusa žene u Bosni i Hercegovini. To znači da imamo u vidu postojanje mnoštva faktora koji utiču na društveni status žene. Istina, mnogi od faktora koji će ovdje biti pomenuti utječu na ukupnu socijalnu situaciju, na cjelokupnu strukturu društva, te svojim djelovanjem usporavaju ili podstiču razvitak te strukture. Treba ovdje ukazati ia još jedan momenat. Bilo koji faktor da se razmatra, žena je u socijalnoj strukturi Bosne i Hercegovine podložni ja djelovanju ne­ gativnih faktora društvenog statusa nego muškarac. Konstituišući hipotetički okvir istraživanja uzeli smo u raz­ matranje čitav niz faktora za koje smo pretpostavili da utječu na socijalni status žene u BiH, kako u njegovim istorijskim, tako i u aktuelnim dimenzijama. 63 �Prvo, pretpostavili smo da istorijske naslage više ne prikrivaju socijalni status žene u BiH i da je i ovdje tzv. žensko pitanje po­ stalo jedan od centralnih problem a društvenog progresa. Ono je postavljeno u naročito oštroj form i u tokovima socijalističke revo­ lucije. Naime, u revoluciji se pokazalo šta žena može kad se stvore uslovi za njen društveni aktivitet i kad se ona sama pokrene iz one situacije u koju ju je dovelo jedno primitivno i na klasnim osno­ vama zasnovano društvo. Drugo, sm atrali smo očevidnim da ženi nije potrebna »pomoć« da bi em ancipovala i razvila svoje energije, da bi oslobodila one ogrom ne količine vrem ena koje je trošila na tzv. »sramne poslove kućnog ropstva«. Njen oslobođeni život jeste i može biti samo njeno vlastito djelo. Treće, rezultati borbe za emancipaciju žene iskazani su i u pravnoj i političkoj ravnopravnosti žene sa muškarcem. Time je jedna velika istorijska prepreka na putu njenog oslobođenja savla­ dana. Ono što je klasični socijalizam u tom pogledu vidio kao vi­ ziju budućnost, u našem sistem u je ostvareno, bar na pravno-političkom planu. Stoga, čini se s pravom, sm atram o da samoupravni i radni status žene nije više problem pravne ili političke naravi niti teorijskih i političkih koncepata, nego je problem društvene prakse, je r praksa zaostaje iza pravno-političke regulative. Može se odmah reći da je i naše istraživanje pokazalo da je žena u BiH duboko svjesna ove divergencije između stvarnog života i pravnih normi. Znajući da problem kojim se bavimo nije pravne prirode, u istra­ živanju smo izostavili dalju analizu sistema pravne regulacije sa­ moupravnog i radnog statusa žene, tretirajući taj sistem kao jedan od faktora koji podstiču emancipaciju žene. Četvrto, sam oupravni status žene smo tretirali kao specifičnost našeg koncepta socijalne organizacije, a našu pažnju i napore usmje­ rili smo na traženje onih determ inanti koje neposredno ili posredno određuju status žene u BiH. Samo se po sebi razumije da su neke od ovih determ inanti naslijeđe istorije, dok su druge rezultat tra­ janja klasne svijesti u našem vremenu, a treće su u vezi sa stepenom ekonomske i kulturne razvijenosti društva. Analizirajući ove determ inante posebnu pažnju smo obratili na problem odnosa iz­ među socijalnog statusa žene u BiH i protivrječnosti koje reprodukuje sam sistem sam oupravljanja. 64 �Peto, ako posmatramo ženu u spletu istorijskih i aktualnih protivrječnosti, bez obzira na njenu pravnu i političku ravnoprav­ nost, vidjećemo da je izložena mnoštvu utjecaja, nekad samim tim što je žena. Te uticaje smo specifirali na slijedeći način: (a) Položaj žene u BiH izložen je tradicionalnim shvatanjima, predrasudama i konzervativizmu, što otežava njenu emancipaciju. (b) U našem savremenom društvu još nisu dovoljno prevla­ dani elementi licemjernosti buržoaskog morala koji akcentiraju njenu podložnost mužu i otežavaju joj da postane ravnopravan čini­ lac u samoupravljanju. (c) Emancipacija žene je u revoluciji dostigla jedan nivo, ali se stiče utisak da u našem društvu taj proces nije dovršen i da u nekim sferama društvene angažovanosti žene stagnira ili je potpuno zaustavljen. (d) U praksi, posebno u radnim odnosima, sve više dolazi do izražaja teza po kojoj je zapošljavanje žene i njen ulazak u radni proces u konfliktu sa efikasnošću, ekonomičnošću i rentabilnošću poslovanja i privređivanja. (e) Angažovanje žene u društvenim i političkim sferama ne­ rijetko se smatra problemom statusne participacije ili predstavni­ štva žena u političkim i društvenim institucijama, te sc ne tretira ravnopravno kako je to Ustavom i drugim programskim dokumen­ tima postulirano. Opadanje broja žena u svim predstavničkim i političkim strukturama, očit je indikator da se proces emancipa­ cije žene u političkoj sferi praktično zaustavlja. (f) Neki elementi regulacije položaja žene, žene — majke, žene-radnice u neposrednom procesu proizvodnje ne sm atraju se društveno-ekonomskim kategorijama, niti se dovoljno vidi njihov značaj za društvo, nego se svrstavaju u socijalna davanja, »milost« društva ugroženoj statusnoj grupi. 65 �(g) U fazi sporijeg privrednog rasta ili, čak, stagnacije javio se problem nezaposlenosti koji naročito pogađa žensko stanovništvo. Pošto postoji teza da veći broj nezaposlenih žena samo otežava i onako tešku situaciju, ponovo se postavljaju pitanja gdje je mjesto ženi — u radnim procesim a ili u domaćinstvu, odnosno porodici. Dakle, ženi su sm anjeni izgledi za zaposlenje, pa je time ugrožena njena ravnopravnost i mogućnost participacije u samoupravnim procesim a odlučivanja. (h ) U vreme racionalizacije privređivanja i podele društva na interesne grupacije, žena je ponovo diskrim inirana i to dvojako: prvo, tehnokracija nastupa sa stanovišta da iz procesa proizvodnje treba istisnuti sve ono što ne daje visoke m aterijalne efekte, i to odmah. Kako je žena zbog svojih biofizičkih osobina u određenim poslovima m anje pogodna od m uškarca, ona autom atski dolazi u inferioran položaj. I ono što bi bilo najveća sreća za ženu — ma­ terinstvo, pretvara se u neprijatnost za zaposlenu ženu, jer tehnokratski m entalitet u tome vidi samo odsustva zbog porođaja, bo­ lovanja zbog djece itd. Drugo, proces decentralizacije i razvoja sa­ m oupravljanja doveo je do isključivanja globalne zajednice kao faktora podsticanja da se pomogne ženi-majci i ženi-radnici. Time je narušen ravnopravan položaj žene, jer parcijalne grupe tipa radne organizacije istrajno pokušavaju da teret »povlastica« ženi prebace na globalno društvo, budući da su nespremne da preuzmu odgo­ vornost za dalju emancipaciju žene. Tako je došlo i do pojave re­ duciranja objekata društvenog standarda koji su bili namijenjeni za pomoć djeci i porodici, što praktično znači ženi. U uslovima tržišnog privređivanja i sa stanovišta najgrubljih kratkoročnih eko­ nomskih interesa takvi objekti društvenog standarda su nerenta­ bilni i treba ih podvesti pod zakone tržišnog rentabiliteta (dakle, obezbijediti ih samo za srednje i više slojeve stanovništva) ili ih ukinuti. (i) U savremenom svijetu, pa i u našoj sredini u toku su dva procesa koja su od vitalnog značaja za socijalni status žene. Klasni tradicionalni brak i porodica su iz temelja uzdrmani, a uporedo s 66 �tim žena sa svom ozbiljnošću postavlja pitanje svog položaja. To je okvir u kome niču različiti stavovi o tome kako prevazići tradi­ cionalnu porodicu i brak. Dok jedni uzroke raspadanja porodice i braka vide u zaposlenosti i političkoj angažovanosti žene, drugi je optužuju zbog emotivne nestabilnosti u kojoj vide uzrok naru­ šavanja tradicionalnog morala, a treći misle da žena treba i dalje da bude isključivo odgovorna za odgoj, pa i za obrazovanje djece. Tu i nastaju osnovni nesporazumi. Dijete je danas sa bezbroj niti povezano s mnogim društvenim činiocima u svim fazama svoga rasta. Sasvim je jasno da danas odgoj djece ne može da bude isklju­ čivo privatna stvar, da tu odgovornost ne treba niti može da nosi žena kao jedinka. Društvene okolnosti u kojima se dijete razvija takođe su se izmijenile. Dijete se ne odgaja samo radi nasljedstva, niti da bi, kada tome dođe vrijeme, zamijenilo roditelje. Njegov dru­ štveni habitus nije više tako usko lociran uz porodicu, kao što je to bio u prethodnim etapama razvoja društva. Otuda je jasno da danas ni odgovornost za odgoj djece ne može padati samo na majku, nego to mora biti obaveza čitave društvene zajednice. (j) Današnja faza izgradnje novog sistema društvenih odnosa, sa dominacijom nove tehnologije, čini obrazovanje i profesionalnu orijentaciju jednim od osnovnih faktora koji utiču na određenje društvenog statusa. Dilentatizam u upravljanju, političkom odluči­ vanju i procesima rada sve više postaju stvar prošlosti. Otuda pro­ blem obrazovanja ženskog stanovništva u BiH ili, preciznije, per­ manentno zaostajanje žene u obrazovnoj sferi, stoji u neposrednoj vezi i bitno opredjeljuje njen samoupravni status. Iz svega ovoga proizlazi da sadašnja neravnopravnost žene nije rezultat jednog činioca koji bi bio dominantan, a bilo bi realno pretpostaviti da je to bio najčešći slučaj u prošlosti. Često je, naime, u prošlosti dominacija muškarca bila uslovljena njegovim ekonom­ skim funkcijama i to je nalazilo odraza u pravnoj regulativi i svi­ jesti. Savremena situacija je mnogo složenija i kompleksnija. Raz­ vitak tehnike i tehnologije učinio je ženu ravnopravnim partnerom J svim sferama društvene podjele rada, mada je ta ravnopravnost 67 �vise potencijalna nego stvarna. Zato se i cini da je opravdan zakljucak da je problem socijalnog statusa zene prvenstveno pitanje odnosa u drustvenoj praksi, a ne u sferi pravno-politicke regulacije ili teorije. U nastojanju da preciziramo okvire istrazivanja imali smo u vidu tri moguca okvira u kojima zena gradi svoj status i socijalno se stabilizira ili je, pak, u njima ugrozena: (1) status zene u glo balnoj drustvenoj zajednici; (2) status zene u radnoj zajednici u kojoj je zaposlena; i (3) status zene u braku i porodici. Potrebno je odmah napomenuti da ova tri okvira nisu medusobno odijeljena, nego su citavim nizom socijalnih veza povezana u manje ili vise jedinstven socijalni sistem. Napokon, treba reci da ovo istrazivanje nije bilo usmjereno na odnose izmedu ekonomske baze i statusa zenskog stanovnistva u BiH, jer ekonomski status zene zavisi od socijalnog sloja kome pripada. Ne treba pominjati da je sasvim razlicit status zene-ljekara od statusa zene-poljoprivredne radnice, a problemi koji se normalno javljaju u vezi s razlikama izmedu ovako razlicitih ekonomskih sta­ tusa, kao i niz drugih problema, iskljuceni su iz okvira ovog istrafcivanja. 68 �2. HIPOTETICKI OKVIRI a) Generalna hipoteza Generalna hipoteza istraživanja glasi: SAMOUPRAVNI I RADNI STATUS ŽENE U BiH ZAVISI OD STEPENA RAZVIJENOSTI DRU­ ŠTVENE ZAJEDNICE U CJELINI. Pošto je već prethodno isklju­ čena ekonomska dimenzija kao moćan faktor uticaja na socijalni status svakog pojedinca ili neke socijalne grupe, uže i preciznije određena generalna hipoteza može da glasi: SAMOUPRAVNI I RAD­ NI STATUS ŽENE U BOSNI I HERCEGOVINI ZAVISI OD SLI­ JEDEĆIH VANEKONOMSKIH DETERMINANTI: KULTURE, TRA­ DICIJE, IDEOLOGIJE, POLITIKE, OBRAZOVANJA I PORODICE. Nas, dakle, zanima kako o d r e đ e n i vanekonomski faktori utje­ ču na socijalni status žene. Dva su nas osnovna razloga opredijelila da isključimo ekonomsku sferu iz istraživanja. Prije svega, ta sfera objektivno uslovljava razvoj društva u cjelini, pa to ne može da bude differentia specifica socijalnog statusa žene. Drugo, nema ni potrebe da se dokazuje da je žena statusno ugrožena i u društvima sa veoma visoko razvijenom materijalnom osnovom. Otuda je na­ ročito važno da se shvati da ne treba čekati da naše društvo do­ segne visoki stupanj privrednog razvitka da bi se ostvarila ravno­ pravnost žene, jer je tu ravnopravnost moguće ostvariti i na nižim stepenima materijalne razvijenosti. Kako sve brojne vanekonomske činioce socijalnog statusa žene istraživanjem nije ni moguće obuhvatiti, ovdje će u okviru posebnih hipoteza biti izložena samo tri takva faktora koja su od posebnog interesa sa stanovišta ovog istraživanja, dok u narednim istraživa­ njima mogu biti obuhvaćeni i mnogi drugi. Stoga su u istraživanju bile postavljene slijedeće p o s e b n e h i p o t e z e : �(1) Sam oupravni i radni status ženskog stanovništva u Bosni i Hercegovini zavisi od tradicijom određenih shvatanja dru­ štvene uloge žene. (2) Sam oupravni status ženskog stanovništva u Bosni i Herce­ govini determiniran je porodičnim statusom žene. (3) Na sam oupravni i radni status ženskog stanovništva Bosne i Hercegovine utiče stepen obrazovanja. b) Raščlamba generalne hipoteze Sam oupravni i radni status ženskog stanovništva u Bosni i Hercegovini zavisi od stepena razvijenosti samoupravnog i radnog statusa žene. Prva zavisna varijabla: Samoupravni status žene: Indikatori — učešće žene u sam oupravnim procesima — elem enti motivacije i demotivacije za samoupravljanje — realni društveni uslovi i pretpostavke samoupravnog anga­ žmana žene — pravna regulacija samoupravnog statusa žene — politička regulacija samoupravnog statusa žene. Druga zavisna varijabla: Radni status žene: — — — — 70 Indikatori — stepen zaposlenosti ženskog stanovništva pozicija žene na radnom m jestu u radnom vremenu zaštićenost žene na radnom m jestu stvarna i potencijalna nezavisnost žene u različitim socijal­ nim okvirima šta znači orijentacija: (a) na stav »jednak rad jednaka naknada« (totalna jednakost); �(b) na podjelu zanimanja na muška i ženska; (c) na skraćenje radnog vremena za ženu; (d) na pomoć društva ženi u okviru globalne zajednice nak­ nadama i podizanjem objekata društvenog standarda; (e) na pomoć društva ženi u porodici dodacima m aterijalne prirode za porodicu; (f) na priznavanje ličnog rada žene u porodici kao društve­ nog. T e m e l j n o pitanje: Da li razvitak samoupravljanja u socijalnoj realnosti BiH znači ipso facto i poboljšanje isto rij ski određenog položaja i uloge žene u samoupravnoj zajednici i koliko na to eventualno poboljšanje utiče njen radni status? Samoupravljanje prema socijalnom statusu žene? Kakav je odnos radnog statusa prema socijalnom? Kakav je odnosizmeđu tih veličina ako se posm atraju kao varijable? Može li sepostaviti suprotna hipotetička tvrdnja: samoupravni i radni status žene zavise od njenog opšteg socijalnog statusa? D va n e o p h o d n a r a z g r a n i č e n j a : (a) U sistemu samouprave djeluju neiščezli elementi klasnog. Otuda se postavlja pitanje klasnih odnosa i klasne diferenciranosti socijalnog statusa žene u Bosni i Hercegovini. Na drugoj strani dru­ štveni razvitak je aktivirao i razvio sasvim nove faktore koji utječu na savremeni socijalni status žene. Stoga se, kao nužna, nameće po­ treba da se razgraniče elementi stare klasne strukture od elemenata koji su n o v e karakteristike sistema samouprave kao našeg mo­ dela socijalne organizacije. (b) Nije sporno da socijalni status žene zavisi od opšte soci­ jalne situacije. To je već ranije naglašeno. Zadatak se sastoji u tome da se sa dovoljnom diskriminacijskom oštrinom utvrde iskustvene činjenice koje bi ukazale na to kako konkretne socijalne prilike utječu na opšti socijalni status žene. c) Raščlamba posebnih hipoteza Dosadašnje raščlanjavanje generalne hipoteze dovelo je do pi­ tanja na koji način iz njenih nezavisnih i zavisnih varijabli izvući 71 �i razviti sistem posebnih hipoteza. Razvijanje tog sistema počećemo od prve posebne hipoteze: Sam oupravni i radni status ženskog stanovništva u Bosni i Hercegovini zavisi od tradicijom određenih shvatanja dru­ štvene uloge žene. N e z a v i s n a varijabla: — tradicijom određena shvatanja društvene uloge žene Indikatori — pritisak socijalne inercije koju pokreće tradicija i ugrožava ravnopravan status žene, je r se održava stari oblik shvatanja — tradicija kao faktor usporavanja emancipacije žene — tradicija kao faktor sm anjenja učešća žene u javnom životu — specifičnosti tradicionalnog m entaliteta u Bosni i Hercego­ vini — konfesionalna pripadnost žene kao elemenat tradicije — lokalne norm e ponašanja i tradicionalni moral kao faktori usporavanja emancipacije žene. Temeljno pitanje: Kako i u kojoj m jeri tradicionalno shvatanje, kao elemenat svi­ jesti, utiče na socijalni status žene, odnosno koje su karakteristike tradicije kao kulturnog nasljeđa koje ugrožavaju status žene u sa­ m oupravnom socijalnom miljeu Bosne i Hercegovine? Od posebnog značaja je i pitanje da li postoje razlike u socijalnom statusu žene koje se m anifestuju kao posljedica pripadanja jednoj od tradicio­ nalnih (vjerskih) zajednica? Drugim riječima, da li neke razlike u socijalnom statusu žene proizlaze iz različite konfesionalne pri­ padnosti? Druga posebna hipoteza: Samoupravni i radni status ženskog stanovništva u Bosni i Hercegovini uslovljen je porodičnim statusom žene. N e z a v i s n a varijabla: — porodični status žene 72 �Osnovna pitanja uz ovu hipotezu — patrijarhalni brak i status žene — transformacije braka i promjene u statusu žene — opterećenost žene poslovima u porodici i statusna emanci­ pacija žene — uticaj porodičnog života u lokalnoj sredini na status žene — uticaj primjene tehničkih inovacija u domaćinstvu na status žene. Neophodne napomene uz ovu hipotezu: (1) Predmet istraživanja nije status žene u porodici i braku i stanje porodice kao takve, nego nas porodični status interesuje kao jedna od dimenzija socijalnog statusa. (2) Već je naglašeno da su neka pitanja specifično strukturi­ rana, budući da istraživanje nije reprezentativno s obzirom na cjelokupnu žensku populaciju. Tako se i pitanje braka i porodice odnosi na kategoriju udatih žena, ali je u istra­ živanju težišta na zajedničkim obilježjima socijalnog sta­ tusa žene, te su unutrašnje diferencijacije ostavljene po strani, pa mogu biti predmet nekog od narednih istraži­ vanja. T r e ć a posebna hipoteza: Na samoupravni i radni status ženskog stanovništva Bosne i Hercegovine utiče stepen obrazovanja. N e z a v i s n a varijanta: — stepen obrazovanja žene u Bosni i Hercegovini. Indikatori — materijalne pretpostavke da se žena obrazuje i njihova re­ alizacija — prosvjetna politika i njeni principi 73 �— mogućnosti da žena učestvuje u kreiranju prosvjetne poli­ tike — razvijenost mreže obrazovnih institucija i njihova pristu­ pačnost ženi — realne m ogućnosti zapošljavanja i školovanja žene — lična m otiviranost i dem otiviranost žene da se obrazuje — razvijenost mreže obrazovnih institucija specijalno namije­ njenih ženi. d) Sistematski pregled varijabli a ) Varijable: (I) sam oupravni status žene (II) radni status žene (III) tradicijom određena shvatanja društvene uloge žene (IV) porodični status žene (V) stepen obrazovanja žene u Bosni i Hercegovini. [3 ) Nezavisne varijable: I/l učešće žene u sam oupravnim procesima 1/2 elementi motivacije i demoiivacije žene za sam oupravljanje 1/3 realni društveni uslovi i pretpostavke samoupravnog angažžmana žene 1/4 pravna regulacija samoupravnog statusa žene 1/5 politička regulacija samoupravnog statusa žene II/l ustavno-pravna regulacija radnog statusa žene II/2 stepen zaposlenosti ženskog stanovništva II/3 pozicija žene na radnom m jestu u radnom vremenu 74 �11/4 zaštićenost žene na radnom mjestu 11/5 društvena i privredna reforma i inovacije u statusu žene II/6 stvarna i potencijalna nezavisnost žene II/7 šta znači orijentacija: (a)na stav »jednak rad — jednaka na­ knada« (totalna jednakost); (b) na podjelu zanimanja na muška i ženska; (c) na skraćenje radnog vremena za ženu; (d) na pomoć društva ženi u okviru globalne zajednice nak­ nadama i podizanjem objekata društvenog standarda; (e) na pomoć društva ženi u porodici dodacima materijalne prirode za porodicu; (f) na priznavanje ličnog rada žene u porodici kao društvenog III/l pritisak socijalne inercije koju pokreće tradicija i ugrožava ravnopravan status žene III/2 tradicija kao faktor usporavanja emancipacije žene III/3 tradicija kao faktor sm anjenja učešća žene u javnom životu III/4 specifičnosti tradicionalnog mentaliteta u Bosni i Hercegovini III/5 konfesionalna pripadnost žene kao elemenat tradicije III/6 lokalne norme ponašanja i tradicionalni moral kao faktori usporavanja emancipacije žene IV/1 patrijarhalni brak i status žene IV/2 transformacije braka i promjene u statusu žene IV/3 opterećenost žene poslovima u porodici i statusna emancipa­ cija žene IV/4 uticaj porodičnog života u lokalnoj sredini na status žene IV/5 uticaj primjene tehničkih inovacija u domaćinstvu na status žene V/l materijalne pretpostavke da se žena obrazuje i njihova reali­ zacija 75 �V/2 prosvjetna politika i njeni principi V/3 mogućnost da žena učestvuje u kreiranju prosvjetne politike V/4 razvijenost mreže obrazovnih institucija i njihova pristupač­ nost ženi V/5 realne m ogućnost zapošljavanja i školovanja žene V/6 lična m otiviranost i dem otiviranost žene da se obrazuje V/7 razvijenost mreže obrazovnih institucija specijalno namijenje­ nih ženi. 76 �3. STATISTIČKI INDIKATORI DRUŠTVENOG STATUSA ŽENE Prije nego što pređemo na izlaganje i interpretaciju iskustvene građe do koje smo došli u istraživanju ekspliciraćemo nekoliko po­ dataka iz izvora vitalne statistike, da bismo i na osnovu malog broja statističkih činjenica stekli opšti uvid u društveni status žene u Bosni i Hercegovini. Mada neki od ovih podataka ne osvjetljavaju direktno samoupravni i radni status žene, sm atrali smo korisnim da ih prezentiramo, jer ukazuju na socijalni okvir tog statusa. Na taj način, oni mogu da posluže kao korisna dopuna našim izvornim saznanjima. Zato smatramo da se ti statistički podaci uključuju u naš koncept istraživanja. Zanimale su nas tri vrste statističkih iskaza: (1) stepen zastupljenosti ženskog stanovništva u izbornim tijeilma i na rukovodnim funkcijama u Bosni i Hercegovini, (2) stepen zaposlenosti ženskog stanovništva uopšte i po gra­ nama, te ’ (3) stepen obrazovanja i kvalifikaciona struktura žena u Bosni i Hercegovini. Ovdje smo takođe uvrstili i neke, po našem mišljenju, značajne podatke iz oblasti statistike o zdravstvenim institucijama. Mišljenja smo da će ti podaci upotpuniti opštu sliku. Napokon, dužni smo da napomenemo da ćemo našu interpre­ taciju tih podataka uključiti u izlaganja naših rezultata. 77 �1. Izbori poslanika za Republičku skupštinu 1969. B irači u p isan i u b iračk i sp isak U kupno G lasalo birača Žene U kupno Žene Republička skupština BiH Republičko vijeće 2048302 1008653 Privredno vijeće 11106 793 10248 780 Prosvjetno-kultum o vijeće 11108 926 10215 925 Socijalno-zdravstveno vijeće 10924 921 10039 920 Organizaciono-političko vijeće 11119 936 10214 936 1694778 865178 Izvor: SG BiH , 1971, str. 31. 2. Poslanici Republičke skupštine 1969. U kupno Žene Republička skupština BiH 399 21 Republičko vijeće 120 1 Privredno vijeće 70 — Prosvjetno-kultum o vijeće 70 10 Socijalno-zdravstveno vijeće 69 7 70 3 Organizaciono-političko vijeće Izvor: SG BiH, 1971, str. 32. 78 �3. Izbori za odbornike opštinskih skupština 1969. B irači upisani u Glasalo birača b irački spisak U kupno Žene U kupno Žene 2046662 936995 1692642 862087 376761 863044 325963 Opštinske skupštine Opštinsko vijeće Vijeće radnih zajednica 1039543 Izvor: SG BiH, 1971, str. 33. 4. Odbornici prema starosti i školskoj spremi 1969. Ukupno Žene Školska sprem a S taro st Do 25 g 25 do 29 30 do 39 50 i viSe O sn. Škola Škul za KV 1 VK r. S red ­ nja Škola Viša j visi ka Škola 385 3186 1074 1710 1666 1268 240 2113 447 681 550 627 1029 1116 40 do 49 Opštinske skupštine 7636 460 724 621 3693 2213 Opštinsko vijeće 3791 98 309 265 1709 Vijeće radnih zajednica 3845 362 415 356 1984 945 145 1073 Izvor: SG BiH, 1971, str. 33. 79 �5. Organi samoupravljanja u preduzećima 1970. (Preduzeća koja biraju radnički savjet i upravni odbor) Radnički savjeti — upravni o d b o r i.................... Članovi radničkih s a v j e t a ................................... 804 17333 2 e n e ................................................................................. 2136 Članovi upravnih o d b o r a .........................................6196 Ž e n e .................................... 503 (Preduzeća koja biraju samo upravni odbor) Radne zajednice — upravni o d b o r i.................... 180 Članovi radnih z a j e d n i c a ................................... 4333 Z e n e ..................................................................................1003 Članovi upravnih odbora 960 Z e n e ........................................................................... 122 Izvor: SG BiH, 1971, str. 35. 6. Predsjednici radničkih savjeta, upravnih odbora i direktori preduzeća 1970. U kupno ž e n e Do 25 S ta ro s t 25 do 29 30 do 39 40 do 49 Stepen stručnog obrazovanja 50 I viSc V lsoko VI5c Sredn je N iže Predsjednici radničkog savjeta .................. 119 259 214 57 VKV KV Pri- Neu ć c n c kvall. 984 32 • • • 272 241 17 5 984 Predsjednici upravnog odbora 43................................. 175 94 228 51 216 199 17 4 984 Direktori preduzeća 7 • • • ....................... 340 217 253 25 20 1— Izvor: SG BiH, 1971, str. 36. 80 128 �7. Članovi organa samoupravljanja u poljoprivrednim zadrugama S tanje 30. aprila 1970. Ukupno Zadružni savjeti Članovi — svega Iz reda članova zadruge Iz reda radnika zadruge Predsjednici zadružnih savjeta Kolegijalni izvršni organi Članovi — svega Iz reda članova zadruge Iz reda radnika zadruge Predsjednici kolegijalnih organa Direktori zadruga Žene 3841 1917 1924 129 205 15 190 3 1073 333 740 127 129 32 1 31 .4 1 Izvor: SG BiH, 1971, str. 37. 8. Organi samoupravljanja u ustanovama društvenih službi 1969/70. Ukupno 23461 2586 641 Članovi savjeta žene članovi upravnog odbora Žene U kupno Osnovne škole i škole II stupnja 8297 4010 Visokoškolske ustanove 252 143 Naučne ustanove 158 162 1213 29 40 Kulturno-prosvjetne i umjetničko-zabavne ustanove 3366 1094 461 157 Izvor: SG BiH, 1971, str. 38. 81 �9. Organi samoupravljanja u ustanovama društvenih sulžbi 1970. U stanova Članovi sav jeta U kupno Muzeji, arhivi, zbirke i galerije 2ene Članovi upravnih odbora U kupno žene 473 159 76 32 Radnički i narodni univerziteti 1387 386 162 47 Biblioteke i čitaonice 658 310 55 40 Pozorišta, filharm onije i ansam bli narodnih igara 266 85 71 21 Domovi kulture 188 79 24 8 75 15 14 2 365 62 59 7 3497 1307 921 307 Radio i TV Ostale ustanove Zdravstvene ustanove 10. Zapošljavanje u BiH 1963. 1964. 1965. Broj lica koja 24476 24296 26998 traže zaposlenje Žene 11579 11843 10737 Broj lica kojim a je prestao radni odnos 5164 5139 3856 600 597 542 Žene Broj lica prijavljenih 14105 11555 9267 radi zaposlenja 3321 2981 2207 Žene Broj lica zaposlenih 5913 4856 1951 preko zavoda 551 1680 1177 Žene Izvor: SG BiH, 1970, str. 76. 82 1966. 1967. 1968. 1969 27457 32408 39846 35290 10647 10358 12287 11244 4731 395 3897 4339 410 388 3791 288 7990 8383 11313 9037 1843 1497 2116 1852 1510 513 1191 381 2466 2082 747 760 �11. Pismenost stanovništva u BiH starog 10 i više godina prema popisu 1961. 10— 19 Svega Nepism eno Svega Nepism eno Svega Muško Žensko 2375816 1139928 1235988 772685 182383 590302 26—64 65 i više i nepoz. Svega NepisSvega N epis­ m eno m eno 626895729191633077 61815611584481604 31626316528775232 13822248833327633 31063256391857845 4799346751153971 Izvor: SG BiH. 1971, str. 44. 12. 1964. ukupno Zaposlene žene u društvenom sektoru u BiH (godišnji prosjek) : °/< > 104402 21,8 19661 ukupno 1967. % ukupno 109927 22,8 1968.~ °/o 107401 23,4 ukupno 1969. o/o ukupno 109797 23,3 °/o 115895 23,7 Izvor: SG BiH, 1970, str. 60. 13. 1960. 1962. Učenici u privredi u BiH (stanje 31. marta) 1963. 1964. 1965. 1966. 1967. 1968. 1969. Ukupno 10925 13674 13423 14448 16670 18185 20462 18589 21244 Muško 9910 11823 11763 12233 13736 14915 16749 14750 15818 Žensko 1015 1851 1660 2215 2934 3270 3713 3839 5426 Izvor: SG BiH, 1970, str. 74. 83 �14. Žensko stanovništvo staro 10 i više godina — prema pismenosti Godina SFRJ BiH 1948: Ukupno nepismeno °/o nepism enih žena 6554121 2256279 34,4 981741 582348 59,3 Ukupno nepismeno °/® nepismenih žena 6991793 2506475 35,8 1107029 631552 57,0 Ukupno nepismeno % nepismenih žena > 7581157 2185575 28,8 1235982 590301 47,8 1953: 1961: Izvor: Statistički bilten broj 558. »Žena u društvu ii privredi Jugoslavije«, Savezni zavod za sta tistik u , B eograd, m a rt 1969, str. 62. 15. Seminari i tečajevi na narodnim univerzitetima u BiH Sem in ari i tečajev i 1962/63 1963/64 1964/65 1965/66 1966/67 1967/68 1968/69 767 804 804 828 515 627 692 U pisani slušaoci 37711 41101 26180 35365 21701 24655 29698 Izvor: SG BiH, 1970, str. 240. 84 Slušaoci koji su završili sem inare i tečajeve U kupno Ženski 35295 38174 24763 33060 20112 22343 28336 8287 10983 7690 8295 5925 7620 10436 �16. Porodice prema školskoj spremi žene 1961. u 000 BiH Ukupno Bez školske spreme 4 razreda osnovne škole Osnovna škola Škola za KV i VKV radnike Srednje škole Fakulteti, visoke i više škole Nepoznato SFRJ 4641,3 2165,4 1958,4 240,8 131,2 111,9 29,5 3,8 737,8 558,3 138,7 16,1 12,8 9,8 2,0 0,3 Izvor: Statistički bilten broj 558. »žena u dru štv u i privredi Jugoslavije«, Savezni zavod za statistik u , Beograd, m a rt 1969, str. 42. 17. Porodice prema zanimanju žene 1961. u 000 BiH Ukupno aktivne poljoprivrednice, ribari i šumske radnice industrijske i zanatske radnice saobraćajno osoblje trgovačko osoblje osoblje usluga osoblje zaštite finansijsko i kancelarijsko osoblje rukovodeće osoblje stručnjaci i umjetnici aktivna zanimanja bliže neodređena lica sa ličnim prihodom izdržavane SFRJ 4641,3 1742,7 737,8 164,1 1219,1 166,9 5,6 30,8 97,7 1,2 91,5 7,6 122,3 0,0 117,5 2781,4 115,7 11,8 0,3 2,5 11,1 10,0 0,8 11,8 — 16,1 556,9 Izvor: Statistički bilten broj 558. »Žena u društvu i privredi Jugoslavije«, Savezni zavod za statistiku, Beograd, m art 1969, str. 42. 85 �18. Služba za stacionarno liječenje u BiH 1962. 1963. PR IM LJEN I BOLESNICI Dječje opšte bolnice Dječje bolnice za TBC pluća 3291 233 Dječje opste bolnice Dječje bolnice za TBC pluća 11 1 . v. v , . Opšte bolnice Dječje bolnice za TBC pluća 2899 179 LJEKARI 26 5 V IŠE I SRED N JE MED. OSOB. 86 6 23 4 N IŽ E M EDICINSKO OSOBLJE Dječje opšte bolnice Dječje bolnice za TBC pluća 9713 61 20 BROJ BOLESNIKA NA JEDNOG LJEKARA DNEVNO Dječje opšte bolnice 24 10 Izvor: SG BiH, 1970, str. 256. 19. Služba za dječju zdravstvenu zaštitu u BiH (dispanzeri) 1962. Organizacione jedinice (dispanzeri i savjetovališta) Medicinsko osoblje ljekari specijalisti ljekari opšte prakse više i srednje medicinsko osoblje niže medicinsko osoblje 1963. 64 112 42 50 70 99 39 95 225 63 Izvor: SG BiH , 1970, str. 258. 20. Služba za zdravstvenu zaštitu žena u BiH 1962. Organizacione jedinice (dispanzeri i savjetovališta) Medicinsko osoblje ljekari specijalisti ljekari opšte prakse više i srednje medicinsko osoblje Izvor: SG BiH, 1970, str. 258. 86 1963. 71 119 38 28 9 41 39 123 �21. Socijalne ustanove i štićenici u BiH u 1969. Broj štićenici ustanova U kupn0 ž en e Ustanove za djecu i om ladinu Ukupno Ustanove za smještaj djece lišene roditeljskog staranja Ustanove za zbrinjavanje teže invalid, djece Ukupno Ustanove za profesionalnu rehabilitaciju Ustanove za smještaj i zbri­ njavanje odraslih lica 9 1208 — 5 625 247 4 11 583 908 376 6 280 54 5 628 322 _ vor: SG BiH, 1970, str. 264. 22. Broj i kvalifikaciona struktura medicinskih kadrova koji se profesionalno bave problemima života i zdravlja ženskog stanovništva u BiH u 1970. rsta medicinskog osoblja i kvalif LJEKARI: opšte prakse specijalisti na specijalizaciji OSTALI MED. RADNICI: viša sprema srednja sprema niža sprema UKUPNO: B roj 40 116 39 14 443 360 1012 zvor: Propisani izvještaji statističke službe Zavoda za zdravstvenu zaštitu BiH, 1970. 23. Broj ginekoloških odjeljenja u BiH 1970. Ginekološka odjeljenja pri opštim bolnicama . . 10 zvor: Propisani izvještaji statističke službe Zavoda za zdravstvenu zaštitu BiH, 1970. 87 �24. Broj akušersko-porođajnih odjeljenja u BiH 1970. A kušersko-porođajna o d j e l j e n j a .................................. 10 Izvor: P ro p isa n i izv je šta ji s ta tistič k e službe Zavoda za zdravstvenu zaštitu BiH , 1970. 25. Broj ginekoloških i akušerskih odjeljenja (skupa) u BiH 1970. Ginekološka i akušerska odjeljenja kao jedinstve­ ne organizacione c j e l i n e ..............................................8 Izvor: P ro p isan i izv je šta ji sta tistič k e službe Zavoda za zdravstvenu zaštitu BiH , 1970. 26. Broj postelja u ginekološko-akušerskim-porođajnim odjeljenjima u BiH 1970. O d je lje n je Broj p ostelja Ginekološka odjeljenja pri opštim bolnicama Akušersko-porođajna odjeljenja Skupa ginekološka i akušerska odjeljenja UKUPNO: 530 333 477 1340 Izvor: P ro p isan i izv ještaji sta tistič k e službe Zavoda za zdravstvenu zaštitu BiH , 1970. 27. Broj savjetovališta za žene u BiH 1970. Služba za zaštitu žena ima 120 savjetovališta Izvor: Pro p isan i iz v ještaji s tatistič k e službe Zavoda za zdravstvenu zaštitu BiH, 1970. Ovdje smo izložili, na jednom mjestu, ukupan fond statistič­ kih podataka do kojih smo došli. Međutim, ovi podaci će biti ko­ rišteni i interpolirani ponovo na m jestim a gdje bude potrebno radi poređenja ili upotpunjavanja ukupne slike stanja. Smatrali smo da je korisno sve indiktore, koje smo preuzeli iz statističkih doku­ menata, uvrstiti u intenzivnu analizu. Posebno će biti korištene one činjenice koje govore o samo­ upravnom i političkom angažovanju žena u Bosni i Hercegovini, zatim o stepenu zaposlenosti, obrazovanosti i kvalifikacionoj struk­ turi žena. Ostali podaci im aju ilustrativni karakter. 88 �4. ČINIOCI SAMOUPRAVNOG STATUSA ŽENE U prethodnom izlaganju upozorili smo na najopštije i najosnovnije statističke pokazatelje koji na globalnom planu upotpunjuju sliku o statusu žene u Bosni i Hercegovini. U prikazanom sistemu nezavisnih i zavisnih varijabli jasno smo se opredijelili koje ćemo determinante uvesti u intenzivnu analizu. Prema našem konceptu istraživanja smatrali smo da na samoupravni i radni status, osim ekonomskih, najsnažniji uticaj imaju slijedeći činioci: (a) idejni i politički (b) tradicija (c) porodica (d) obrazovanje. To su elementi konstituisanja koje smo ranije izložili u formi hipoteza. Oko ovih činioca grupirali smo i pitanja na koja smo pomoću upitnika (vidi prilog 2.) tražili odgovore od ispitanica. Još u uvodu istakli smo da u okviru pojma »samoupravni status žene«, u našem istraživanju, riječ »samoupravljanje« upo­ trebljavamo u njenom najširem značenju. Na taj način samoupravni status smo povezali a dijelom i identifikovali sa političkim statu­ som. Jer, najšire značenje samoupravljanja je društveno-političko, a ne institucionalno ili normativno-pravno značenje. Kako smo čitavo istraživanje usmjerili na rasvjetljavanje s t a n j a, zatim a k t i v n o s t i i, najzad, u t j e c a j a , ovdje ćemo i početi sa analizom s t a n j a . �Zbog toga je prva grupa pitanja, zajedno sa dobivenim odgo­ vorima, zahvatila širu problem atiku. Jedan broj pitanja ima opštije značenje i nem a neposrednu vezu sa sam oupravnim statusom. Dru­ ga grupa p itan ja im a neposredniji zadatak i postavljena je s ciljem da se utvrdi kakav je sam oupravni položaj žene u Bosni i Herce­ govini i koje socijalne sile djeluju pozitivno ili negativno na taj status u aktuelnom trenutku. R ezultati koje smo dobili mogu se sm atrati indikativnim za stanje na ovom socijalnom prostoru. Naime, gotovo 60°/o žena koie su obuhvaćene uzorkom , na pitanje koliko su preokupirane društveno-političkim i sam oupravnim problem im a, odlučilo se za mpdalitet odgovora »malo«, »nim alo«,ili »samo povremeno«, dokjse oko 40% žena izjasnilo da su »mnogo« i »vrlo mnogo« okupirane svakodnevnim političkim i sam oupravnim problemima. Ovim pita­ njem pokušali smo testirati koliko su same žene zainteresirane za političku sferu društva i sam oupravne tokove. Dakle, ako na polo­ žaj žene utiče mnogo spoljnih činilaca, podatak da je okq7^CT/i> žena praktično indiferentno prem a p ohtičkinf 1 samoupravnim zbi­ vanjim a, zrači prvenstveno, da su žene pasivne, bez obzira na uzroke. U analizi odgovora na ovo pitanje nismo otkrivali elemente m otivacije i demotivacije za ovakav stav, ali će se kasnije poka­ zati gdje su skriveni i otvoreni elementi motivacije i demotivacije žene za političku aktivnost. Ovdje možemo samo napomenuti da dom iniraju stavovi po kojim a je politizacija i društveni aktivitet žene uopšte samo »dodatni teret« brojnim obavezama u braku, po­ rodici i na radnom m jestu. Na drugom m jestu su stavovi iz kojih proizlazi da žena ne vidi ni osobitog uspjeha ni posebne koristi od sam oupravnog i političkog angažovanja. I jednim i drugim stavom dom inira osjećaj nemoći da se stanje u praksi izmijeni. Činjenica da je od oko 90°/o naših ispitanica u radnom odnosu, a većina njih su vršioci neke od društvenih funkcija u radnom kolektivu, ili van nJe6af govori da postoje razlozi da vjerujem o u kvalitet stavova. Prem a tome, podaci ukazuju: p n o,- da je visok postotak žena koje se nalaze u pasivnom položaju u odnosu na samoupravne i političke procese u sredinama u kojim a su socijalno situirane, d r u g o,__da je pasivizacija žena rezultat demotivacije koja se iskazuje u osjećanju suvišnosti i ne­ moći u njihovom sam oupravnom i političkom aktivitetu. T r e ć e , ^ 90 �obaveze i funkcije u okviru porodice i braka nisu podjednako distri­ buirane na bračne drugove, pa — pošto je žena više opterećena — čine realnu prepreku njenom samoupravnm i političkom angažovanju. ^ 1 Naše zaključke možemo poduprijeti i odgovorima na pitanje šta za ženu znači društvena i politička angažiranost. Modalitete od­ govora navešćemo u cjelini. DRUŠTVENO ANGAŽIRANJE ŽENE ZA NJEN SOCIJALNI STATUS ZNACI: — samo brojne i dopunske obaveze . — ne znači ništa . . . 35,7% . . . 16,4% — nemam o tome svoje mišljenje . . . 12,8% > — znači niz pogodnosti . 32,0% . . Ako bi se izvršila diferencijacija odgovora na pozitivne i nega­ tivne stavove prema društvenoj angažiranosti, sasvim je evidentno da preko polovine ispitanih žena (52,1% ima n e g a t i v a n stav ») u odnosu na političko angažiranje. To potvrđuje naš prethodni za­ ključak da društvene obaveze i političko angažiranje za ženu pred­ stavlja dodatni teret bez društvene satisfakcije. Takođe smatramo da je značajan podatak da 32,0°/® anketiranih žena sm atra da dru­ štveno angažiranje donosi niz pogodnosti. U procjeni ovog podatka treba imati u vidu činjenicu da je uzorkom obuhvaćen visok procenat žena vršilaca društvenih funkcija različitog ranga. Realno je pretpostaviti da ih je njihov trenutni status opredijelio za određeni stav. Ostali modaliteti odgovora na ovo pitanje nisu bez značaja u pokušaju da otkrijemo stavove prema političkoj angažiranosti. Za­ nimljivo je da određen procenat žena ne zna, nije obaviješten ili se, pak, uzdržava da pruži odgovor na pitanje šta znači samoupravni i politički angažman za socijalni status žene. Iz ovoga se da naslu­ titi da i ovaj dio populacije ima negativan stav prema samouprav­ nom i političkom angažiranju, odnosno da misli da samoupravno i političko angažiranje nije od značaja za društveni položaj žene u Bosni i Hercegovini. Iz analize odgovora na ova dva pitanja najopštiji zaključak bi se mogao formulirati na slijedeći način: (1) politička i samoupravna angažiranost žene nije adekvatna realnim mogućnostima kao ni pretpostavkama koje nudi 91 �ukupan koncept sam oupravnih odnosa, programsko-politička platform a i pravni sistem regulacije statusa žene u BiH; (2) analizom stavova realno je pretpostaviti da je žena više dem otivirana, nego što je m otivirana za društvenu aktiv­ nost. Daljim izlaganjem argum enata nastojaćem o da obrazložimo ove zaključne tvrdnje. Pokušaćemo, naime, da analiziramo odgovore na pitanje: šta najviše utiče na sam oupravni položaj žene. U formula­ ciji odgovora ponudili smo osam m odaliteta, a ovdje ćemo prezen­ tirati pet dom inantnih, je r su ostali zanem arujuće vrijednosti. Dakle, na pitanje KOJI ČINILAC NAJINTENZIVNIJE UTIČE NA SAMOUPRAVNI STATUS ŽENE U BOSNI I HERCEGOVINI dobili smo slijedeće odgovore: (pitanje 13) — opterećenost žene obavezama van političkog i sa­ m oupravnog ž i v o t a .................................................. 29,74% — dom inacija m uškaraca u svim društveno-političkim forum im a i organizacijam a odakle se uprav­ lja i gdje se o d lu č u je .................................................. 17,94% — tradicionalno shvatanje da je ženi m jesto u kući, a ne u javnom i političkom ž iv o tu ......................... 17,26% — pasivnost žene u društvenom ž iv o tu .................... 15,38% — nizak stepen društvene svijesti i muškarca i žene 11,11% Ovdje ćemo dovesti u vezu činioce koji su po sadržini slični. Tako tradicionalni m entalitet koji se ispoljava kao primitivna svi­ jest oba pola djeluje sasvim sigurno represivno na potiskivanje žene iz m atice sam oupravnog življenja, time što joj nameće teret obaveza koje joj drastično sm anjuju i mogućnosti i vrijeme da se žena sam oupravno i politički intenzivnije angažira. Kada se ova tri m odaliteta kum uliraju, vidjeće se da se za njih opredjeljuje oko 50% ispitanica. Odmah iza njih dolazi stav po kome je žena ugro­ žena i njen život reduciran na sfere van samoupravnog i političkog življenja, jer muškarci im aju dom inantnu poziciju u centrima moći i vrhovima odlučivanja. 92 �Nije bez značaja ni uticaj društvenog pasiviteta žena, jer se iz toga može izvesti zaključak da na samoupravni status žene dje­ luju dvije vrste činilaca. Prvo, stav i držanje same žene i, drugo, uticaj činilaca van ženske populacije. Ovaj drugi uticaj se očituje na globalnom planu, pa su otuda značajni odgovori na pitanje DA LI JE ŽENA RAVNOPRAVNA SA MUŠKARCEM. Da je žena ravno­ pravna sa muškarcem odgovorilo je 41,70"/« ispitanica, a da žena nije uopšte ravnopravna sa muškarcem sm atra 49,57"/'* ispitanica, dok 8,71% nema o tome svoje mišljenje. Stav oko polovine ispita­ nih žena da ne postoji ravnopravnost muškarca i žene u našem savremenom društvu sam po sebi ne objašnjava mnogo. Međutim, ako respektujemo politički stepen zrelosti respondenata iz uzorka, onda je u svakom slučaju ovaj podatak ilustrativan. S jedne strane, očito je da je pravni sistem regulacije i ustavni status žene u ne­ skladu sa društvenom praksom. To nas je, na drugoj strani, do­ velo do traganja za odgovorima na pitanje u čemu je sadržan i kako se manifestuje neravnopravan položaj žene i muškarca u društvenoj praksi. Da bi ta traganja bila relevantna, neophodno je podsjetiti na činjenicu da žene čine preko polovine ukupnog stanovništva BiH, dok u centrima društvenog odlučivanja čine neznatnu manjinu. Očito je, dakle, da je žena u sferi politike potisnuta, a bez ravno­ pravnog učešća u političkom životu nema ravnopravnog statusa žene u društvu. Ako se ovome doda podatak da je zastupljenost žena u organima sam oupravljanja takođe marginalne vrijednosti, naročito u privrednim djelatnostima i da je stepen zaposlenosti žena u odnosu na muškarce u stalnom zaostajanju i za 1961. izno­ sio je 21%, a za 1969. godinu 23% od ukupne zaposlenosti, onda se može sa sigurnošću tvrditi da je žena diskriminirana. Ovdje treba istaći da je sfera obrazovanja i po obuhvatnosti i po stupnju najdrastičniji oblik diskriminacije ženskog stanovništva u BiH, što se naročito izražava u zaostajanju ženskog stanovništva u obrazovanju. Pokazatelji o tom vidu diskriminacije već su pre­ zentirani i, mada nedostaju najnoviji podaci, nemamo razloga da sumnjamo da se stanje izmijenilo. S ovih nekoliko nekoliko napomena upotpunili smo sliku stanja i nema potrebe da je šire komentarišemo. Možda ovdje treba dodati i podatak da su se gotovo sve naše ispitanice izjasnile da je stepen obrazovanja danas odlučujući u formiranju socijalnog statusa žene (pitanje 9 b). 93 �Faktori koji utiču na socijalni položaj žene su brojni i vjerovatno stoje u međusobnoj vezi. Oni na izvjestan način sužavaju prostor za masovno učešće žene u radnim procesima, pa time u političkim i sam oupravnim strukturam a. Okviri tog suženog pro­ stora ne dozvoljavaju ženi da do k raja istraje na svom istorijskom zahtjevu za em ancipacijom , koji ovdje posm atram o kao pitanje ravnopravnosti. Prikraćena u mogućnostima zapošljavanja, žena je prikraćena i u ostalim sferam a javnog života, jer je time ostala neispunjena pretpostavka njenog sam oupravnog i političkog angažovanja. B rojčana nadmoć zaposlenih i obrazovanih muškaraca, po našoj procjeni, jedan je od najznačajnijih negativnih faktora u odre­ đenju socijalnog statusa žene. No, stepen obrazovanja utiče nega­ tivno i na kvalitet uključivanja žene u centre odlučivanja, naročito ako se ima u vidu da diletantizam iščezava s javne scene. Da bi naše tvrdnje bile jasnije, prikazaćemo cjelovit pregled stavova i m išljenja ispitivane populacije žena o tome ŠTA I U KOM STEPENU INTENZITETA UTIČE NA DRUŠTVENI POLOŽAJ ŽE­ NE (pitanje 9 u cjelini): u °/® B.O. Utiču Ne utiču Ne znam 4,6 15,0 65,8 12,3 2,2 24,3 64,1 8,7 1,5 1,4 4,9 32,0 50,1 10,6 2,6 13,5 55,0 20,3 9,1 2,2 3,8 15,0 68,8 9,4 3,1 Položaj u političkim organizacijama 10,6 58,0 20,6 6,8 4,1 Razlike u m aterijalnom bogatstvu 10,8 30,2 46,9 9,7 2,1 Prim arno utiču Razlike prem a vjerskoj pripadnosti Razlike u stepenu obrazovanja Razlike u socijalnom porijeklu Razlike u stepenu političke angažiranosti Razlike u nacionalnoj pipadnosti 94 �Prethodna tabela čini vidljivim socijalni okvir i one dimenzije života u kojima se žena osjeća ugroženom. Podaci otkrivaju da žene nacionalnu i vjersku pripadnost ne smatraju determinantama svog društvenog položaja, što upućuje na zaključak da su pitanja o vjerskoj i nacionalnoj pripadnosti u javnosti predimenzionirana. Od ukupnog broja ispitanica 65,8"/« se izjasnilo da vjerska pripad­ nost nema nikakvog uticaja na socijalni status žene u BiH, dok čak 68,8"/'* tvrdi da nacionalna pripadnost nema uticaja na dru­ štveni položaj. To je prvo zapažanje koje nam se čini relevantnim. Za razliku od nacionalne i vjerske pripadnosti ispitanice su stepen obrazovanja smatrale primarnim za društveni položaj žene (88,4%). Motivi za ovakvo opredjeljenje po našem mišljenju leže u činjenici da neobrazovana žena ne može danas ući u javni život, jer se ne može ili se veoma teško zapošljava, a naročito se ne može uključiti u centre i strukture odlučivanja. Dakle, obrazovanje je čvrsto povezano s mogućnošću dobivanja radnog m jesta i otuda takvo opredjeljenje. Drugi motiv bi trebalo tražiti u uticaju prosvetiteljske propagande, koja je na našem tlu veoma jaka. Ovaj motiv je ujedno i korektivan u odnosu na prethodni, jer danas često školska sprema automatski ne omogućava zapošljavanje. To bi bilo drugo relevantno zapažanje. Treće, izvanredno je zanimljivo da je nešto više od dvije tre­ ćine od ukupnog broja ispitanih žena smatralo da nema adekvatnog društvenog položaja žene bez odgovarajućeg položaja u političkim organizacijama i stupnja političke angažiranosti. Dakle, da bi žena sebi obezbijedila povoljan društveni položaj bitne pretpostavke su stepen obrazovanja, stepen političke angažiranosti i položaj u poli­ tičkim organizacijama. Četvrto, značajan je i podatak da 41,0% od ukupnog broja ispi­ tanih žena ističe da razlike u materijalnom bogatstvu utiču ili pri­ mamo utiču na društveni položaj žene. Ovdje se može sa dosta vi­ sokim stepenom izvjesnosti pretpostaviti da je ovakav stav poslje­ dica novijih pojava i procesa u našem društvu, s obzirom na sve izraženiju socijalnu diferencijaciju. U kontekstu naše analize reklo bi se da je ovo dodatni negativni faktor uticaja na društveni polo­ žaj žene. Stavovi ispitanica o uticaju socijalnog porijekla kao da samo potvrđuju ovu našu tvrdnju. 95 �Ako sve faktore od uticaja na društveni položaj žene rangiramo dobićemo skalu (rangiranje smo izvršili spajanjem odgovora »pri­ m arno utiče« i »utiče«), koja izgleda ovako: U — — — — — — — stepen obrazovanja položaj u političkim organizacijama politička angažiranost m aterijalno bogatstvo socijalno porijeklo vjerska pripadnost nacionalna pripadnost °/o 88.4 68,6 68.5 41,0 36,9 19.6 18,8 Moglo bi se reći, čini se, da su tri, po kvalitetu različita, na­ čina uticaja na društveni položaj žene u BiH. P r v o , oni uticaji koji proizilaze iz objektivno datog stanja, što se, prije svega, od­ nosi na sistem obrazovanja. Te uticaje žena svojom aktivnošću ne može izm ijeniti. Tu je nužna d r u š t v e n a i n t e r v e n c i j a za­ jednice kao cjeline. Što se tiče m aterijalnog bogatstva i socijalnog porijekla potrebna je, osim razvijanja m aterijalnih pretpostavki, i idejno-politička intervencija. D r u g o , ako žena sama hoće da utiče na svoj društveni položaj na svim nivoima (lični, grupni, glo­ balni) ona m ora ući u društveno-politički, samoupravni i javni ži­ vot, m ora se angažirati na svim nivoima i u svim oblastima života. T r e ć e , neke faktore ne treba prenaglašavati kao što je to do sada u društveno-političkom životu činjeno, je r je sasvim jasno da ih žene ne sm atraju značajnim. To su nacionalna i vjerska pripadnost. Naravno, ovdje treba im ati u vidu da je uzorkom obuhvaćen veći broj žena koje su društveno aktivne i im aju viši stupanj obrazo­ vanja od prosjeka ženskog stanovništva, te se može pretpostaviti da ta dva faktora utiču na prevazilaženje onih društvenih protivrječnosti koje proizilaze iz vjerske i nacionalne pripadnosti. Ove smo napomene učinili nošeni mišlju da naš rad pored na­ učnih i čisto teoretskih pretenzija, mora biti koristan i društvenoj praksi. �Dok je prethodna baterija bitanja bila usmjerena na Faktore koji utiču na društveni položaj žene na globalnom nivou, naredno pitanje (pitanje 10) se odnosilo na personalni nivo. Okvir za ovo pitanje određivala je Marksova misao da je »individua uvijek po­ lazila od sebe i uvijek polazi od sebe«, što znači da individua svoju vlastitu poziciju projicira na cjelokupno društveno stanje. Pitali smo KOJI FAKTORI UTIČU NA USPJEH ŽENE U ŽIVOTU. Ispitanice su faktore rangirale na slijedeći način: U " I R a n g II " III 13,7 39,9 8,9 21,7 9,0 8,2 3,6 5,7 7,4 8,2 15,2 24,1 4,4 2,4 4,4 3,2 7,7 11,3 9,4 18,7 9,4 9,4 16,9 4,4 Faktor 1. Društveni rad i angažiranost 2. Stručnost i kvalifikacije 3. Društveni položaj porodice iz koje potiče 4. Ženstvenost i šarm 5. Veze i poznanstva 6. Rad i zalaganje 7. Sreća i slučaj 8. Bogatstvo 9. Talenat 10. Bez odgovora 1 2 ,1 14,3 2,6 1,5 4,8 1,9 S obzirom na našu namjeru i metodološki koncept u ovom dijelu upitnika, dužni smo čitaocu pružiti neka dopunska objašnje­ nja, van onoga što prednja tabela omogućuje. Naime, bili smo uvje­ reni da je teško izdvojiti jedan faktor i sm atrati ga dominantnim. Zato smo sastavili listu od devet modaliteta kao potencijalnih fak­ tora koji mogu uticati na lični uspjeh žene u našem društvu. Zatim smo ispitanicama omogućili da odaberu tri odgovora i da ih rangi­ raju. Tako smo stekli mogućnost da posmatramo frekvenciju jed­ nog modaliteta, a zatim i frekvenciju modaliteta u rangu. 97 �U interpretaciji smo pokušali da sastavimo interskalarnu listu frekvencija svih devet ponuđenih modaliteta. P r v o , najveća frek­ vencija odgovora, i to u prvom rangu, odnosi se na mišljenja po kojim a je uspjeh žene određen stručnošću, stepenom obrazovanja i kvalifikacijom. I po rangu i po frekvenciji ovo mišljenje domi­ nira. Važno je takođe napom enuti da se ovaj modalitet pojavljuje sa 21,7% na drugom i 8,2% na trećem m jestu. D r u g o , rad i za­ laganje su na drugom m jestu po broju m išljenja (24,1%), ali u drugom rangu. Međutim, rad i zalaganje zauzimaju visoku poziciju i u skali prvog ranga (14,3%) i trećeg (18,7%). Treće mjesto i po rangu i po bro ju frekvencija zauzima m odalitet koji je od izuzetnog značaja za procjenu onoga što se događa u društvenoj praksi. Naime, m odalitet »veze i poznanstva« neočekivano zauzima visok položaj i u skalarnoj i u rang listi. Od ukupnog broja ispitanica 12,1% »veze i poznanstva« određuju kao prvu determ inantu uspjeha žene u životu. Još je viša frekvencija ovog m odaliteta u drugom rangu (15,2%), a ako se tom e doda 9,4% odgovora u trećem rangu, nije teško zaključiti kakvo značenje im aju veze i poznanstva za uspjeh čovjeka u sam oupravnom društvu. To zapravo govori da je korupcija prodrla ozbiljno u naš društveni život i u svijest ljudi. Tek na č e t v r t o m m jestu je i po i rangu i po frekvenciji faktor rada i angažiranosti žene pretpostavka uspjeha u životu. Za ovaj m odalitet opredjeljuje se samo 13,7% anketiranih u prvom, 8,9% u drugom i 9,0% u trećem rangu. Od ostalih faktora čini se da je značajno ukazati na još dva. Naime, iako u trećem rangu, talenat ima relativno visoko značenje za uspjeh žene (16,9%). Modalitet ženstvenost i šarm, m ada ni u jednom rangu nije izuzetno naglašen, u ukupnoj distribuciji stavova svakako je od značaja. Ako se porede stavovi o faktorim a koji utiču na uspjeh žene u životu i odgovori na prethodna pitanja koja se odnose na globalni nivo, može se prim ijetiti da žena uglavnom identificira svoj polo­ žaj i osjeća iste probleme na personalnom nivou kao što ih osjeća i na višim i globalnim razinama. Međutim, mjesto žene u ukupnoj društvenoj strukturi nije određeno samo njenim polom, nego na to m jesto utiče mnoštvo socijalno-ekonomskih okolnosti. Iz toga slijede, kad poredimo grupni i globalni nivo sa personalnim, neke 98 �nijanse u rezoniranjima i manifestuju se one pojave koje su ka­ rakteristične za strukturu uopšte. Kada su u pitanju društveno date objektivne okolnosti, koje određuju status ženskog stanovništva, očitovala se puna identifikacija svih nivoa. Primjera radi, struč­ nost, kvalifikacija, obuhvatnost i stepen obrazovanja su za sve nivoe podjednako određeni kao dominantan faktor za društveni status žene. Međutim, u određenju stava spram opšteg grupnog i globalnog nivoa politička angažiranost i položaj u političkim organizacijama se određuju i svrstavaju među osnovne pretpostavke društvenog položaja, ali u odnosu na lični uspjeh i položaj te iste pretpostavke nalaze se na nižem stepenu vrednovanja i ne sm atraju se prim ar­ nim činiocima. Otuda je indikativno da uspjeh u životu može osi­ gurati onaj dio ženskog stanovništva, koji ima specifične »povla­ stice« koje nema ukupna populacija. Dalje, na skali uspjeha na treće mjesto izbijaju veze i poznanstva, a zatim ženstvenost i šarm, dok rad i zalaganje ni na jednoj ni na drugoj skali nisu određeni kao primarni činioci. Tako ovom analizom postaje jasno gdje su mogući subjektivni uticaji, a gdje na socijalni status žene utiče objektivna društvena situacija. Time na praktičnom planu postaje vidljivo u kom bi pravcu trebalo usmjeravati društvenu aktivnost, kako svih društvenih činilaca, tako i organizacije žena. ��5. INSTITUCIONALNI OKVIRI SOCIJALNE STABILNOSTI ŽENE Brojni povijesni izvori upućuju na saznanje da je žena tokom istorije težila da izgradi ravnopravan društveni položaj sa m uškar­ cem, a da je neuspjehe u postizanju tog cilja na globalnom i grup­ nom planu pratilo njeno vraćanje privatnom (ličnom kao intim ­ nom) životu gdje je pokušavala da nađe uporište za ekonomsku i društvenu stabilnost. U cilju odbrane vlastitog digniteta pokuša­ vala je upotrebljavati sredstva koja joj stoje na raspolaganju. Ta sredstva u privatnom i javnom životu su često bila lukavstvo i spretnost u manipulaciji, a ponekad invencija i šarm. Premda nas ova oblast ne interesuje, zanimalo nas je da li i u kojoj mjeri savremena bosansko-hercegovačka žena pomišlja ili pribjegava ovim sredstvima, s obzirom na zastoj u procesu njene društvene emancipacije. To znači da je naša pretpostavka bila da je proces emancipacije žene u Bosni i Hercegovini u posljednjoj deceniji zaustavljen i da njen samoupravni položaj nije u skladu s opštim razvojem sistema samoupravljanja. Gotovo da se stiče utisak da su i muškarci i žene »prestrašeni« započetim procesom emancipacije žene i realizacijom takvog društvenog položaja u kome bi ona bila stvarno ravnopravna. Na takvu pretpostavku na­ vodilo nas je mnoštvo indicija koje su u opštoj suprotnosti sa siste­ mom ustavne i pravne regulacije ravnopravnosti žene. Ovdje ćemo pomenuti neke od takvih indicija. Prvo, permanentno relativno opa­ danje broja zaposlenih žena. Drugo, opadanje broja žena u svim političkim (predstavničkim i samoupravnim) strukturama. Treće, umjesto sveobuhvatnog obrazovanja, ženska djeca i omladina sve manje završavaju osnovnu i srednju školu, pa im je već na taj način onemogućen pristup na visoke škole. Tako je obrazovanje, kako pokazuje naše istraživanje, postalo ključno pitanje statusa žene u 101 �svim pravcim a analize. Teror komercijalizma koji nameće moderna tehno-struktura i koji se ispoljava u koncepciji da sve treba pod­ vesti pod tržišne zakone, što je izraz tehno-birokratske dehumani­ zacije, dvojako se odražava na status žene: ( 1) došlo je do reduk­ cije onih oblika društvene potrošnje koji su prvenstveno namije­ njeni ženam a-m ajkam a i ženama-radnicama. Ta redukcija se ogleda u sm anjenju b roja objekata društvenog standarda ili u pokušajima da svoje poslovanje zasnuju na principu tržišnog rentabiliteta (što ih čini nedostupnim slabije plaćenim kategorijam a stanovništva). To ženu ne ugrožava samo m aterijalno, nego je onemogućava da se društveno-politički angažira stvarajući sve veće obaveze. (2) Dru­ štvena i privredna reform a je pored svojih pozitivnih, imala u tehno-birokratskim interpretacijam a i negativne posljedice, jer je bilo pokušaja da se iz procesa privređivanja istisne sve ono što nije davalo neposredne ekonomske efekte. Kako se u takvim kon­ cepcijam a žena tretira kao dopunska i rezervna radna snaga, ona se na radnom m jestu prva našla ugrožena, je r su elementi zaštite koje je propisivao zakon predstavljali teret za grupni interes. Takođe je društvena i privredna reform a zaustavila tempo zapošlja­ vanja, što se u najdrastičnijoj formi odrazilo na žensko stanov­ ništvo. U svom istraživanju pokušali smo da otkrijem o one socijalne okvire u kojim a se neravnopravnost žene najsnažnije očituje. Na­ ravno, zanimalo nas je da li se neravnopravnost najjasnije očituje na globalnom, grupnom ili privatnom planu. Rezultati istraživanja pokazali su da najviši stepen neravnopravnosti žena osjeća u braku i porodici, ako se ovi planovi posm atraju pojedinačno. Međutim, najveći postotak ispitanica tvrdi da je žena u Bosni i Hercegovini podjednako neravnopravna u sva tri socijalna okvira. Kako je time distribucija odgovora na pitanje »GDJE JE POLOŽAJ ŽENE U DRU­ ŠTVU NAJNEPO VOLJNI JI?« ostala bez tzv. dominantnog stava, prenosim o odgovore u cjelini: u % — — — — — — 102 u društvu kao cjelini u radnoj organizaciji u porodici i braku podjednako je nepovoljan na sva tri plana ne bih mogla da odredim bez odgovora 12,47 10,42 27,52 32,99 15,72 0,85 �Ovo pitanje smo odmah doveli u vezu sa percepcijom ličnog položaja žene. Tu se pojavilo jedno značajno kontraverzno suprot­ stavljanje stavova, Na pitanje »ŠTA JE ZA VAS KAO LIČNOST VAŽNIJE, BRAK ILI STABILNO RADNO MJESTO?« podijeljenost stavova bila je skoro 50 : 50. Tako 47,57< o ispitivanih žena sm atra V da je važnije sačuvati stabilno radno mjesto nego stabilan brak, dok 49,40% sm atra da je važnije sačuvati stabilan brak nego sta­ bilno radno mjesto. A odmah zatim 43,07“/» ispitanica se izjasnilo da im više sigurnosti kao čovjeku pruža stabilan brak, dok se 54,70% izjasnilo da im radno mjesto daje veće izglede na uspjeh i pruža više socijalne sigurnosti. U vezi sa sigurnošću društvenog položaja, postavlja se i pitanje u kojim socijalnim okvirima bi pomoć ženi bila najefikasnija. Dakle, na pitanje »U KOJIM SOCIJALNIM OKVIRIMA POMOĆI ŽENU?« dobili smo slijedeće odgovore: u % — — — — ženi treba pomoći u porodici ženi treba pomoći na radnom mjestu ženi treba pomoći u društvu kao zajednici ženu treba tretirati kao ravnopravnog člana društva i tako nema potrebe za posebno pomaganje — ostali odgovora su bez značaja za analizu 22,05 16,58 35,89 24,10 U ovom kompleksu koji se odnosi na socijalnu sigurnost po­ ložaja žene, postavili smo i pitanje KOJIM DRUŠTVENIM, EKO­ NOMSKIM I POLITIČKIM INSTRUMENTIMA UTICATI NA DRU­ ŠTVENI POLOŽAJ ŽENE i dobili smo slijedeće odgovore značajne za analizu: u “ /* — nužno je mijenjati opšte stanje u kome se žena danas nalazi — položaj žene nužno je utvrditi i učvrstiti pravnim pro­ pisima — treba osigurati učešće većeg broja žena u političkim i samoupravnim aktivnostima i forumima i na taj na­ čin pozitivno izmijeniti njen društveni položaj — ženu treba osloboditi tradicionalnih funkcija u braku i porodici 17,09 9,05 41,70 25,98 103 �Ostali m odaliteti odgovora su od marginalnog značaja za za­ ključivanje. U ovaj problem položaja žene u različitim socijalnim okvirima i načinim a njegovog razrješavanja uključili smo, komparacije radi, i tem poralnu dim enziju pitajući: KADA JE POLOŽAJ ŽENE U JU­ GOSLAVIJI BIO POVOLJNIJI? (vidi pitanje 18). Sasvim očekivano najveći broj ispitanica sm atra da je danas društveni položaj žene u Bosni i Hercegovini povoljniji nego ikada ranije (61,70%). Među­ tim , za kvalitet stavova od značaja je i drugi modalitet odgovora: 11,45°/o ispitanica tvrdi da je položaj žene u našem društvu bio po­ voljniji neposredno poslije rata, a 19,31% misli da se položaj žene nije izm ijenio danas u odnosu na prvu poslijeratnu fazu našeg raz­ voja. Zapravo, one misle da je i danas kao i ranije žena neravno­ pravna. Ovdje nisu bez značaja podaci dobiveni ukrštanjem i pod­ vrgnuti x2 testu (vidi tab. 1). Skupina mlađih žena od 18—27 go­ dina sm atra da se položaj žene nije bitno izmijenio, jer je žena i danas neravnopravna. Ubjeđenje da je žena neravnopravna kao i ranije sasvim je čvrsto. Izraz »žena« nije uniform an pojam , je r postoje unutrašnje raz­ like u položaju i stavovim a slične razlikam a u ukupnoj socijalnoj stru k tu ri po svim kriterijim a socijalne diferencijacije izuzev polnog kriterija. Zbog toga smo pokušali produbiti analizu i nastojali da otkrijem o kako pojedine kategorije žena zauzimaju stavove i šta misle o pitanjim a koja smo ranije postavili. Iz priloženih tabela koje uključuju i x2 test vidljivo je da nema značajnije razlike u stavu da je žena neravnopravna s obzirom na stepen obrazovanja i kvalifikaciju. U distribuciji odgovora pojedinih kategorija žena ne postoji statistički značajna razlika. Međutim, kada je u pitanju socijalni okvir koji se određuje kao najnepovoljniji za ženu, dakle, kao okvir u kome je diskrim inacija najsnažnija, onda razlike evi­ dentno zavise od stepena obrazovanja i kvalifikacija. Žene sa viso­ kom i višom naobrazbom, jednako kao i visokokvalificirane rad­ nice određuju brak i porodicu kao najnepovoljniji socijalni okvir u odnosu na globalni društveni plan i stanje u radnoj organizaciji. Suprotno, žene sa nižom školskom spremom i nižom kvalifikacijom se izjašnjavaju da su najviše ugrožene na radnom mjestu, a zatim na globalnom društvenom planu (vidi tab. 2, pit. 13). Takođe je zanimljivo da su žene bez obzira na kvalifikaciju, jedinstvene u stavovima o tome kako i kojim instrum entim a uticati na poboljša­ nje društvenog položaja žene. 104 �28 — 45 27 \ 18 - K. 32. \ K. P. 5. 10,04 j 12 37,40 ^ 17,93 povoljnije P. 18. 112 95 60 35 503 340 163 Tabela br. 1. Ističe se podatak da značajno veći broj mlađih žena (18—27) smatra da se položaj žene nije bitno izmijenio jer je žena i danas neravno­ pravna. Dobijeni rezultati u ovoj tabeli (odnos opaženih i očeki­ vanih frekvencija) statistički su značajni. 62,52 29,97 nije se 0 = 0,133; C = 0,132 54 ! 12 x2 = 10,93; DF = 3 P > 5%; S 300 I 42 8 199,31 95,55 povoljnije (Ravnopravnost i odgovornost žene) 188 4 4,81 povoljnije (Starost) �13 14 9 61 SSS VSS Domaćica Z 7,55 13,33 17,73 35 32 9 20 6,43 11,36 15,11 37 5% N S 19,91 35,18 46,80 78 6 16 22 10 106 141 48 60 485 0 = 0,160; C = 0,158 9,64 17,04 22,67 130 Z Tabela br. 2. Ističe se podatak da žene sa većom školskom spremom (VSS) sma­ traju u nešto većem broju, da je njihov položaj u braku i porodici najnepovoljniji, dok u nešto većem broju žene sa srednjom struč­ nom spremom naglašavaju da im je nepovoljan položaj: u društvu u cjelini, u radnoj organizaciji, u porodici i braku. U cjelini ove razlike nisu statistički značajne. 12,44; DF = 12 P < 133 52 20 7,71 24 39 15,93 ne može odrediti 20,90 u sva tri plana 43,15 54 29,06 .......... 31 16,45 17 161 38,66 13,16 u porodici i braku 35,64 (Gdje je položaj žene najnepovoljniji) 8 10 17 3 5,14 14 16 6,03 u radnoj organizac. 13,93 P. 13. u društvu u cjelini 16,35 6 NKV K. 27. .. (Kvalifikacija) NSS K. 6. P. 2. �Ovakvi stavovi mogli su se i očekivati. Žena sa višom naobraz­ bom i višom kvalifikacijom ima veće izglede da uspješno konkuriše muškarcu na radnom mjestu i u društvu, pa za ovu kategoriju žena brak još uvijek ostaje institucija u kojoj se žena osjeća diskrimi­ niranom. Mežutim, žene s nižom kvalifikacijom se nalaze pod pri­ tiskom nesigurnosti u društvu i radnoj organizaciji, te ne osjećaju svu težinu položaja u braku i porodici. Postoji takođe značajan stupanj saglasnosti između svih kate­ gorija žena u pogledu pretpostavki za poboljšanje društvenog po­ ložaja žene. Dvije se pretpostavke ističu kao bitne: (a) masovnije učešće žena u samoupravnim i političkim aktivnostima i (b) oslo­ bođenje žene tradicionalnih opterećenja poslovima u braku i poro­ dici. Ova dva momenta se permanentno ispoljavaju kao uzročno povezana (vidi tab. 3, pit. 17). Osjetnija razlika se pojavljuje u stavovima udatih i neudatih žena. Dok neudate žene misle da je uslov za poboljšanje društvenog položaja mijenjanje opšte socijalne situacije, udate kao najznačaj­ niji elemenat ističu angažiranje žena u socijalnim, samoupravnim i političkim aktivnostima (vidi tab. 4, pit. 17). Već je, na određeni način, naglašeno da se ženi često pristu­ palo instrumentalno. Žena je služila i kao objekat zabave i uživa­ nja, a ponekad je predstavljala sredstvo za pokazivanje bogatstva i luksuza gornjih slojeva. S druge strane, u osiromašenim djelovima društva žena je često predstavljala samo dopunsku radnu snagu na koju su »padali« i svi kućni poslovi. U sredstvima masovnih komunikacija u posljednje vrijeme se sve više naglašava i prenaglašava spoljni izgled žene kao pretpo­ stavka njenog uspjeha u društvu. Normalno je da to ženu demotivira za različite vidove društvene angažiranosti. Tako je postalo dosta rasprostranjeno mišljenje da se društvena angažiranost i tzv. ženstvenost isključuju. Otuda, takođe, sve veće odsustvo mlađih žena iz procesa političkog i samoupravnog odlučivanja. Jer, ta ka­ tegorija žena smatra da će socijalnu sigurnost ipak najprije steći u braku i da su izgledi za ostvarivanje materijalno dobro situiranog braka povoljniji ako više pažnje posvete svom spoljašnjem izgledu. Tako, isticanje spoljašnjeg izgleda žene služi kao sredstvo za sticanje povoljnijeg materijalnog statusa, a time i društvenog prestiža. 107 �\ K. 6. v ji Z KV NKV tc P. 2. 31 21 1 0 22,91 drustv. stanja 8,08 m ijen ja . P. 17. 1 6 20 4 = 48,78 33 44 1 1 5%; 32,52 nečim drugim 11,47 = 0,98; DF = 3; P < 66 49 17 učešće zena u ra — sa 17,21 N 1 119 161 : 42 0,045 Tabela br. 3. (Kojim instrumentima uticati na položaj žene) Na pitanje, kojim instrumentima uticati na položaj žene, ne postoje statistički značajne razlike u pogledu kvalifikacija. Ostali moda­ liteti kvalifikacija nisu uzeti u obzir zbog malih numerusa. X2 14,78 pravnim propisima 5,21 (Kvalifikacija) �K udata neudata .. K. 31. P. 3. 69,21 P. 17. 12 50 75 94 152 36 35,33 drugim nečim 134 98 N S 0 = 0,088; C = 0,087 493 363 130 Neudate žene takođe u nešto većem broju ističu da je položaj žene danas nepovoljniji, ali ovdje ne postoje statistički značajne razlike između udatih i neudatih žena i mogućnosti uticaja na poboljšanje položaja. 5%; 158,30 ................. 98,66 56,69 učešće žena u ra — sa 63 215 Tabela br. 4. (Kojim instrumentima uticati na položaj žene) x2 = 3,85; DF = 3; P 36,81 13,18 pravnim propisim a 38 ! 19 24,78 m ijenjanje ‘“ draštveT stru k tu re (Bračno stanje) �Naravno da su ovakve tendencije znak prevladavanja (dominacije) konzervativnih pogleda na ženu u našem društvu. Jer, ako ženu ne cijenim o prem a njenim ljudskim osobinama, nego samo prema spoljašnjem izgledu, obnavljam o njenu neravnopravnost. Ovakva situacija odrazila se i na stavove naših ispitanica. Tako se svega 3,58n ispitanica izjasnilo da bi, ako bi mogle da biraju /o zanim anje, željele da budu društveno-politički radnik, dok se ogrom na većina ispitanica m lađih od 27 godina izjasnilo da bi že­ ljele biti glumice, manekeni, foto-modeli i si. Interesovalo nas je kako ovu pojavu isticanja spoljašnjeg iz­ gleda žene ocjenjuju naše ispitanice, pa smo ih pitali KAKO GLE­ DAJU NA ISTICANJE SPOLJAŠNJEG IZGLEDA ŽENE? Dobili smo slijedeće relevantne odgovore: u •/• — to je m oda koja će proći — ta pojava nije u skladu sa osnovnim vrijednostim a sa­ m oupravnog sistem a i treba je reducirati na razumnu m jeru — ta pojava nema nikakvog negativnog uticaja na društve­ ni položaj žene — ta pojava djeluje negativno na ponašanje žene i treba je spriječiti 13,7 31,5 34,0 9,8 Dok smo ranije analizirali ukupnu socijalnu situaciju i opšte okvire ženskog statusa, koji određuju samoupravni status žene uopšte, globalna distribucija stavova i m išljenja pokazivala je jed­ nu sliku stanja, a na personalnom nivou imamo nešto drukčiju sliku. Koji su ovdje momenti od značaja? Prvo, 50°/* ispitanica se odlučno izjasnilo da žena u Bosni i Hercegovini nije uopšte ravno­ pravna, pa tako nije ravnopravna ni kao činilac u procesu samo­ upravljanja. Ona takođe nije ravnopravna ni kao proizvođač, te otuda, opet, nije ravnopravna ni kao učesnik u političkom i samo­ upravnom odlučivanju. Napokon, vidjeli smo da žena najveći stepen diskrim inacije osjeća u braku kao socijalnoj instituciji, i da tu, danas kao i u prošlosti, ima inferioran položaj. Dominira, dakle, m išljenje da je žena, bez obzira na pozitivno riješen pravni sistem li-O �regulacije njenog položaja i stepen razvijenosti sistema samouprav­ ljanja, u sva tri osnovna socijalna okvira ugrožena, odnosno nerav­ nopravna. Ako podsjetimo na činjenicu da je istraživanje obuhva­ tilo zaposlene i društveno angažirane žene koje vrše političke i sa­ moupravne funkcije, onda ovaj stav postaje posebno indikativan. A ako se tome doda i činjenica da relativno veliki broj ispitanica misli da je položaj žene ranije bio povoljniji ili da se u položaju žene nije ništa izmjenilo, onda nije teško zaključiti da je u Bosni i Hercegovini nastao »zastoj« u procesu društvene emancipacije žene. Drugo, pošto se ovakvo stanje hoće izmijeniti, dominantno je mišljenje da žene moraju biti zastupljene u samoupravnim orga­ nima i političkim forumima ravnopravno sa svim drugim građa­ nima. Samo mali broj žena misli da je stanje moguće izmijeniti sistemom pravne regulacje (9°'<>), a gotovo 45fl/o žena misli da je problem u političkoj neangažiranosti i odsustvu žena iz centara političke i društvene moći. Postoji i mišljenje da je žena suviše opterećena kućnim poslovima, pa nije u stanju da se javno angažuje. Treće, ulogu spoljašnjeg izgleda žene treba posm atrati u nje­ noj pravoj dimenziji. Sasvim je razumljivo da gotovo 60% žena od 18 — 27 godina misli da u isticanju spoljašnjeg izgleda žene nema ništa što bi negativno uticalo na njen društveni položaj (vidi tab. 5, pit. 15). Mi se u istraživanju nismo, niti smo to od naših ispi­ tanica tražili, opredjeljivali ni »za« ni »protiv« isticanja i njego­ vanja lijepog spoljašnjeg izgleda žene. Nas su interesovale dru­ štvene posljedice tog isticanja, naročito ako su izraz komercijalizma. U svemu što smo do sada rekli o ovom problemu sadržan je i jedan implicitni zaključak: vrijednosna orijentacija novih gene­ racija žena se mijenja u odnosu na ranije generacije. Zbog toga se postavlja pitanje neće li i nove generacije žena, nemoćne da se odupru diskriminaciji na globalnom planu i na radnom mjestu, pribjeći tradicionalnim instrumentima zaštite svog socijalnog stabiliteta na personalnom planu — u tradicionalnom braku. No, to bi značilo vraćanje procesa emancipacije na polazne pozicije. il i �Z preko 45 28 — 45 18 - 27 16 79 36 27 tolerirati K. 25. K. 9. ‘ 13,14 42,47 23,38 (Starost) P. 5. 33 181 109 39 9 56 36 1 1 9,31 30,10 28 199 99 72 33,10 106,99 nema uticaja 58,89 S 9 56 27 20 95 571 307 169 Z 0 = 0,168; C = 0,165 9,31 30,10 nema mišljenje 16,57 Karakteristično je da mlađe žene naglašavaju da ne treba »izgled žene reducirati na razumnu mjeru«, te ista kategorija mlađih žena (18—27) smatra da u toj pojavi nema ništa negativno što bi imalo uticaja na društvenu aktivnost žena. Dobijene razlike u pogledu starosti su statistički značajne. x2 = 16,10; DF = 8; P > 5*/«; 30,11 97,31 suzbijati izgled 16,57 (Izgled žene) reducirati izgled 53,57 P. 11. �6. SAMOUPRAVNI STATUS ŽENE Prethodna izlaganja smo posvetili analizi opšte socijalne situ­ acije koja određuje samoupravni i radni status žene. Naš naredni zadatak je da na bazi iskustvenih podataka analiziramo našu prvu nezavisnu varijablu koja se odnosi na samoupravni status žene u Bosni i Hercegovini. Zato je bilo potrebno da pažnju koncentrišemo na problem samoupravnog statusa zaposlene žene, odnosno njenog samoupravnog položaja u radnoj organizaciji. Pošli smo od pretpostavke da na status svake od pojedinačnih strana u društvenoj strukturi može uticati mnoštvo determinanta. Svakako da je temeljna ekonomska statusna dimenzija, ali smo istraživanje ograničili na vanekonomske činioce za koje smo sma­ trali da su od uticaja. Sasvim je jasno i razumljivo da ni sve van­ ekonomske činioce nismo razmatrali. Osnovni okvir naše pretpostavke određuje nekoliko momenata. Prvo, samoupravni status, žene zavisi od opšte socijalne situacije. Drugo, samoupravni status žene zavisi od pozitivno-pravnog sistema regulacije položaja žene. Treće, samoupravni status žene zavisi od j>oložaja žene u sva tri osnovna socijalna okvira: globalnom, grup­ nom i personalnom. Četvrto, potrebno je analizirati specifični uticaj svakog od vanekonomskih činilaca koji su predmet analize. Osim toga, ne smije se zanemariti činjenica da se različite kategorije žena, zavisno od statusa, sasvim očekivano različito ponašaju. U istraživanju smo se ograničili na ispitivanje samoupravnog statusa u užem značenju. Imali smo dovoljno razloga i argumenata da zaključimo da se zaustavljeni proces emancipacije žene manifestuje kao društvena neravnopravnost. Ta neravnopravnost se difuzno rasprostire, pa je žena neravnopravna i u pogledu moguć­ nosti da učestvuje u procesima samoupravljanja. Žena je i u tim 113 �Pr?.ce?,im a diskrim inirana. Zbog toga smo i sm atrali da društveni politički i sam oupravni položaj nisu različiti kvaliteti i da se u osnovi mogu identificirati. Kako problem e tanice? N a, pitanje VANJU I UOPŠTE UČESTVUJU dobili sam oupravnog položaja žene osjećaju naše ispi­ ZAŠTO ŽENE U SAMOUPRAVNQM-XIBLUCIU SAMOUPRAVNOM 2IVOTU NEDOVOLJNO smo odgovore slijedećih modaliteta: ------u % — uzrok je nerazvijeno sam oupravljanje*) — uzrok je tradicionalno shvatanje po kome je ženi mjesto u kući, a ne u političkom i sam oupravnom životu — uzrok da žene ne učestvuju u sam oupravnim procesima odlučivanja je nedovoljno razvijena svijest žena — uzrok je opterećenost žene poslovima u braku i porodici — sam oupravljanje i nije »ženski posao« — nem a o tom e svoje m išljenje — bez odgovora 7,69 20,17 14,00 51,62 4,78 1,36 0,85 Naveli smo distribuciju odgovora na ovo pitanje u cjelosti, jer je tako sasvim vidljiv činilac dominantnog uticaja. To je optereće­ nost žene poslovim a u domaćinstvu, što je evidentno temeljni problem žene u našem socijalnom prostoru. Ako se tome još dodaju odgovori onih ispitanica koje sm atraju da je ženi mjesto u kući, jasno je da se dvije trećine žena izjasnilo da je tradicionalni kon­ zervativni m entalitet koji rađa tu preopterećenost žarište problema sam oupravnog statusa žene u Bosni i Hercegovini. To je jasno uoč­ ljivo na tab. 6 (pit. 15). Da bismo bili sasvim sigurni koji činilac najviše utiče na samo­ upravni status žene, izmijenili smo form ulaciju pitanja o ovom pro­ blemu i pokušali da dobijemo precizniji odgovor. Takvi odgovori su vidljivi u tab. 7 (pit. 14). Takođe je zanimljivo zapaziti da »do­ maćice« sm atraju da je osnovni problem u tome što postoji miš­ ljenje »da je ženam a m jesto u kući«, je r time vjerovatno projiciraju nezadovoljstvo svojim vlastitim položajem, a žene preko 45 godina naglašavaju »nizak stepen društvene svijesti« (vidi tab. 6. i 7.). *) Pojam »uzrok« ovdje nije koncipiran u smislu kauzaliteta, nego kao razlog. 114 �y Domaćica VSS SSS NSS VKV KV .... K. 29. K. 6. . P. 2. ” 44 6 6 10 5 5 12 5,34 8,58 11,83 4,20 3,68 10,34 nerazvij. ra — sa 108 18 18 30 8 10 24 76 9 18 18 4 7 20 9,23 14,83 20,43 7,26 6,35 17,86 svijest žene 274 28 56 77 31 20 62 N S 0 = 0,136; C = 0,134 61 502 98 135 48 42 118 Tabela br. 6. U p o g le d u ra v n o p ra v n o s ti žene u s a m o u p r a v lja n ju k a ra k te ris tič n i su od g o v o ri »dom aćica«, k o je is tič u d a » tra d ic io n a ln o s h v a ć a n je d a je m je s to žene u kući« dovodi n jih o v u ra v n o p ra v n o s t u p ita n je . Is to ta k o , o v a k a te g o rija s m a tr a d a n ije o p te re ć e n o s t žene u k u ć ­ nim p o slo v im a s m e tn ja za ra v n o p ra v n o s t u s a m o u p ra v lja n ju . S ta ­ tis tič k i z n a č a jn e ra z lik e n isu re g is tro v a n c u ovoj tab eli. 5'V; o 33,29 : 53,49 73,68 26,19 22,92 : optereće. dom aćinst. (Ravnopravnost u samoupravljanju) x2 = 9,32; DF - 15; P < ........13~12 21,08 29,04 10,32 9,03 25,38 m jesto žene je u kući (Kvalifikacija) j P. 15. �K. 28 2 preko 45 28 — 45 18 — 27 K. 9. P. 5. 65 1 1 35 10,43 35,81 89 2 1 42 26 32 6 2 1 5 5,13 17,63 pasivnost žene 9,23 104 8 62 34 16,69 57,30 ne regul. položaj u zakon. 30,00 27,44 94,31 74 461 254 133 Tabela br. 7. Starije žene (preko 45 g.) u nešto većem broju nego ostale starosne skupine smatraju da na samoupravni položaj žene posebno utiče nizak stepen društvene svijesti i muškarca i žene, kao i neregulisan položaj žene u oblasti zakonodavstva. U cjelini, ne postoje sta­ tistički značajne razlike. N S 0 = 0,161; C = 0,159 28 171 94 49 dominaci. muškaraca 49,33 (Činioci samoupravnog položaja žene) x2 = 12,10; DF = 8; P < 5fl/o; 14,28 49,03 niska društv. svijest 25,67 zeni mjesto u kući 18,75 19 P. 10. (Starost) �Opštiji zaključak mogla bi sadržavati tvrdnja da uzrok nepo­ voljnog samoupravnog statusa žene vide u spoljnim činiocima, a ne u vlastitim strukturam a. Ovakav stav mogao se s razlogom i oče­ kivati. Ali zato poseban značaj dobijaju pitanja koliko su i kako same žene spremne da učestvuju u samoupravnom životu i dru­ štvenim aktivnostima. U tom pravcu smo i koncipirali izvjesna pitanja. Interesovala nas je spremnost na društvenu aktivnost. Pitali smo: AKO BI SE STANJE IZMIJENILO I AKO BI VAM BIO PO­ NUĐEN NEPROFESIONALNI SAMOUPRAVNI ILI POLITIČKI PO­ LOŽAJ, ŠTA BI STE UČINILI? Frekvencija dobivenih odgovora je izvanredno zanimljiva. Tek 7,52*/° ispitanica bi takvu funkciju pri­ hvatilo bez premišljanja, a funkciju ne bi prihvatilo ili bi dobro razmislilo da li bi je prihvatilo ili ne 56,74*/° ispitanica. Osim toga 15,51% ispitivanih žena bi se prije definitivne odluke moralo da konsultuje s mužem, a 15,21°/° sm atra da im nikada i niko takvu funkciju ne bi ni ponudio. Frekvencija ostalih odgovora je zanemarujuća. Iz ovoga sasvim jasno proizlazi da je stepen apstinencije žen­ skog stanovništva u političkom životu veliki. O uzrocima i razlozi­ ma ovakvog stanja govorili smo ranije, a ovdje ukazujemo na činje­ nicu da se žene na neki način mire sa postojećim stanjem. Intere­ santno je da su sve kategorije žena jedinstvene u zahtjevu da bi žena morala biti uključena u samoupravne organe i institucije, jer je to osnovna pretpostavka poboljšanja njenog samoupravnog po­ ložaja, ali u isti mah pokazuju nespremnost ili bar oprez da se same angažuju. Ovo može da znači da je stav o potrebi angaži­ ranja, u stvari, stereotip političkog karaktera ili je izraz svijesti žena da se angažiranjem u političkom životu ne mogu riješiti pro­ blemi samoupravnog statusa. Kada je riječ o distribuciji odgovora na ovo pitanje može se pretpostaviti, s obzirom da se radi o neplaćenoj funkciji, da je žena demotivirana jer ne dobija materijalnu naknadu. Međutim, ista je situacija i kada su u pitanju plaćene (profesionalne) poli­ tičke funkcije. I u ovom slučaju samo 7,170 žena bi prihvatilo pla­ /° ćenu političku funkciju bez premišljanja, dok 52,18°/° takvu funk­ ciju ne bi prihvatilo ili bi prethodno dobro razmislilo da li bi je prihvatilo ili ne, a 20,85% smatra da im takva funkcija neće nikada 117 �biti ponuđena. Ovakva distribucija odgovora upućuje na pitanje nisu li same žene prihvatile tradicionalni konzervativni mentalitet koji je, izgleda, još uvijek dom inantan u stavu prem a javnom anga­ žiranju žene. Ako je evidentno da žene nem aju afiniteta za funkcije, ostaje pitanje zašto nem aju? Nije realno pretpostaviti da se tome odupire ženska priroda. Po našem uvjerenju više je u pitanju nji­ hov osjećaj nemoći da u tome istraju. Posm atrajm o dalje kako i koliko su žene spremne na samo­ upravne aktivnosti. Na pitanje KADA BISTE MOGLI BIRATI, KO­ JE BISTE ZANIMANJE IZABRALI? svega 3,58% ispitanih žena bi željelo biti politički radnik ili rukovodilac. Za naše ispitanice bila su poželjnija tzv. ženska zanim anja kao što su vaspitačica, nastav­ nica, profesorica i si. ( 16,92fl/<) te danas atraktivne profesije, kao > što su inženjer, liječnik itd. (lŠ.lP/o). Za nas neočekivano dominira odgovor iz kojeg proizlazi da su naše ispitanice zadovoljne profe­ sijom koju obavljaju. Naime, 50,25<Vo ispitanica je izjavilo da su zadovoljne svojom sadašnjom profesijom. Isto tako je zanimljivo da je mali broj ispitanica (6,49°/°) preferiralo poziv glumice, mane­ kena, fotom odela i si. (vidi tab. 8, pit. 23). Ovdje je potrebno vidjeti koliko je ovakva orijentacija žena rezultat uticaja muža, odnosno porodice. Pitanje o tome postavili smo u slijedećem obliku AKO NAMJERAVATE PREUZETI NEKU DRUŠTVENU FUNKCIJU ILI OBAVEZU, DA LI MORATE PITATI MUŽA, ODNOSNO OCA? (13,16% ispitanica nije odgovaralo na ovo pitanje je r ne žive u braku niti u porodici). S obzirom da je žena neravnopravna, 35,55% ispitanica obavezno m ora pitati muža ako želi preuzeti neku društvenu funkciju ili obavezu, ali u isti mah samo 11,60°/o muževa obavezno m ora pitati žene, dok se gotovo 60°/* udatih žena izjasnilo da ih muževi u takvim slučajevima konsultuju samo ako nalaze za potrebno ili ih, pak, samo obavijeste o svojoj odluci. U isti mah 23,4T'/o ispitanica obavijeste muža o svojoj od­ luci, a 15,55fl/o ga konsultuje ako nađe za shodno. Ovi stavovi i izjave o ponašanjim a ispitanica mogu se objasniti činjenicom da su anketirane uglavnom već društveno-angažirane žene, pa je procenat sam ostalnih veći nego što bi to bio slučaj u ukupnoj populaciji. Da bismo imali cjelovitiji uvid u ovaj p ro ­ blem, indikativno je razm otriti kako se uticaj muža ispoljava za­ visno od nacionalnosti i konfesije ispitanice. Analiza vršena xtestom pokazuje da su žene hrvatske nacionalnosti znatno više pod­ 118 �ložne uticajima muža. Od ukupno 99 anketiranih žena hrvatske nacionalnosti 55 se sasvim određeno izjasnilo da m ora obavezno pitati muža u slučaju da želi preuzeti neku društvenu obavezu. Sli­ čan je slučaj i sa konfesionalnom pripadnošću (vidi tab. 9, pit. 21). Ako žena ispoljava određenu podložnost u odnosu na muža, onda je svakako potrebno razmotriti pitanje da li se muškarci pro­ tive samoupravnom angažiranju žene, a naročito čime su muškarci motiviram da se protive. Dakle, na pitanje ZBOG ĆEGA SE MUŠ­ KARCI PROTIVE SAMOUPRAVNOM ANGAŽIRANJU 2ENA? do­ bili smo slijedeću distribuciju odgovora naših ispitanica: u % — muškarci se ne protive samoupravnom angažiranju že­ na nego su žene neaktivne 21,02 — muškarci su lično motivirani, jer misle da bi društveno i samoupravno angažiranje odvlačilo ženu od kućnih poslova 21,36 — muškarci sm atraju da samoupravno i političko angaži­ ranje i nije za ženu 15,72 — muškarci se protive samoupravnom angažiranju žena jer bi se time umanjila mogućnost njihove dominacije u svim samoupravnim organima i institucijama 19,31 — muškarci se protive, jer sm atraju da bi to pružilo žena­ ma mogućnost za sklapanje novih poznanstava, pa bi time bili ugroženi brak i porodica 10,35 — ispitanica ne zna prave uzroke, ali zna da se muškarci protive 8,88 Kao što je vidljivo iz tabele 10 (p. 27), nema nikakve razlike u stavu između udatih, neudatih i razvedenih žena o tome zašto muškarci pružaju otpor samoupravnom angažiranju žene. Ovo na­ pominjemo zbog toga što je bilo realno očekivati da se različite kategorije žena s obzirom na bračno stanje različito izjašnjavaju us �2 SSS KV i 23 53 22 8 23,75 21,56 vaspitač, nastavnik 7,67 ' K. 37 K ^ ... NKV (Kvalifikacije) P. 2. 29 58 23 6 11,20 10,17 154 0 1 3 69,03 62,66 22,30 zadovoljna sad a šn jo m profesi. 5; = 2,81; DF = ( P < 5%; = 25 8 1 2 5 glumica maneken 3,62 (Šta biste željeli biti) 42 N S 130 290 118 2 0,097 Tabela br. S. Na pitanje šta bi željele biti u odnosu na postojeću kvalifikaciju, postoje izvjesne razlike kod žena koje posjeduju srednju stručnu spremu. Nešto veći broj iz ove kategorije željele bi postići zvanja kao što su: inženjer, liječnik, farmaceut i si., međutim u ovoj ta­ beli ne postoje statistički značajne razlike. X2 26,00 23,60 ing., liječnik 8,40 P. 23. �o motivima, jer su se na pitanje opšteg karaktera »DA LI MUŠ­ KARCI PRUŽAJU OTPOR SAMOUPRAVNOM ANGAŽIRANJU ŽE­ NA?« različito izjasnile. Radi ponovne ilustracije, odgovori na to pitanje kretali su še ovako: u % — Da, pružaju otpor — Ne, ne pružaju otpor 62,56 21,00 Da bismo problem spoznali u cjelini, morali smo pokušati da saznamo koliki je udio samih žena u poboljšanju ili pogoršanju njihovog samoupravnog položaja. Tražili smo odgovor na pitanje DA LI SU ŽENE ZADOVOLJNE SVOJIM PREDSTAVNICAMA — (ŽENAMA) U SAMOUPRAVNIM ORGANIMA I DRUŠTVENIM OR­ GANIZACIJAMA? Distribucija odgovora pokazuje da je samo 18,63"/« žena zadovoljno kako ih žene predstavljaju u organima samouprave i rukovodstvima društveno-političkih organizacija. Veoma je zna­ čajan podatak da 43,07°/o žena nije zadovoljno svojim predstavnicama samo u pojedinačnim slučajevima, a 17,94"/« su kategorične u svom nezadovoljstvu sa ženama — predstavnicama u političkim i samoupravnim organima. Ako bismo sabrali odgovore sa negativ­ nim predznacima, onda preko 61% ispitanica nisu zadovoljne sa predstavnicama (ženama) u organima samouprave. Ako se tome doda i podatak da 11,11% ispitanica uopšte ne interesuje kako su zastupane u samoupravnim organima, onda je slika još potpunija. Zanimljivo je da u tom pogledu nema razlika u mišljenjima među ženama različitih kvalifikacija (vidi tab. 11, pit. 26). Tako, sada, pored podatka da su žene brojčano nedovoljno za­ stupljene u procesima samoupravnog odlučivanja (vidi izvore sta­ tistike), imamo dovoljno razloga za tvrdnju da su u tim procesima i neravnopravne. Tu spoljni činioci imaju primarno značenje, ali sve više jača tendencija da i same žene odustaju od svog samo­ upravnog angažmana. Žene su, nema sumnje, odlučne u zahtjevima da se uklone spoljni činioci koji negativno utiču na njihov samo­ upravni položaj, ali su daleko suzdržanije kada je u pitanju vlastiti aktivitet. Izvan naših očekivanja, žene su bile podijeljene u stavu kako i u kojem institucionalnom okviru rješavati probleme samouprav­ nog položaja žene, jer u stavovima koje smo dobili kao odgovore 121 �Hrvat Srbin 2 Ostali Musli. K. 8. K. 35. P 4. 1 0 202 -71 55 66 21,40 67,77 44,14 obavezno pitati 68,67 P. 21. 85 1 2 28 1 0 131 21 38 30 42 13,88 43,95 28,62 samo obavjest. 44,53 5 35 15 4 1 1 3,70 11,74 7,64 samo izuzetno pitam 11,89 Tabela br. 9. ra7 U pogledu nacionalnosti i preuzimanja društvenih obaveza žena, ističe se podatak da žene hrvatske nacionalnosti moraju obavezno pitati muža odnosno oca, pri preuzimanju društvenih obaveza. Takođe, ova grupa žena pri preuzimanju društvenih obaveza obavje­ štava svoje ukućane samo ako je shodno. U pogledu nacionalnosti i preuzimanja društvenih obaveza, postoje statistički značajne S 0 = 0,225; C = 0,221 48 453 152 99 154 2 (Preuzimanje društvene obaveze) x2 = 23,32; DF = 9; P > 5%; 9,00 28,52 18,57 ako je shodno 28,81 35 (Nacionalnost) �2 razved. udata neudata 7 K. 42 P. 3. 84,01 5 118 85 ............” 5,97" 28 da, postoji 28,00 P. 27. 5 90 69 16 = 5,46 76,89 16 316 225 75 2 3,28; DF = 4; P 108 6 71 31 muškarci su angaž. 25,63 (Otpor samoupravnom angažmanu žena) Tabela br. 10. Ovdje se naglašava podatak da udate žene smatraju u nešto ma­ njem broju da su muškatrci lično motivirani da daju otpor samo­ upravnom angažmanu žena, jer smatraju da bi to ženu odvlačilo od kućnih poslova, međutim u ovoj tabeli ne postoje statistički značajne razlike. X2 4,55 64,08 ne postoji 21,36 (Bračno stanje) �2 Domaći. SSS NSS VKV KV NKV 21 0 84 6 28 1 2 7 22 4,22 15,00 5,04 4,90 12.13" 3,68 31 330 110 37 36 89 27 2 10,92; DF = 10; P < 5 45 1 0 9 5 1 1 5 svejedno mi je 5%; N S 0 = 0,181; C= 0,178 Tabela br. 11. U pogledu zadovoljstva sa zastupanjem u društvenim organizaci­ jama, ističe se jedino podatak da su žene sa nižom stručnom spre­ mom djelomično zadovoljne i da su u većem broju indiferentnije torn zastupanju nego druge kategorije kvalifikacija. Ovdje x* 7,89 28,00 9,41 9,16 22,65 nisam zadovolj. 6,87 ji 9 djelom. zadovolj. 16,44 13 54,20 56 21,92 24 25,53 16 67,00 72 1 8 ~M ~ i 20 ! ...... K. 40. 6. (Zastupanje u društvenim organizacijama) P. 26. (Kvalifikacije) P. 2. �na pitanje NA KOJI NAČIN POBOLJŠATI SAMOUPRAVNI POLO­ ŽAJ ŽENE? našli smo činilac za koji bi se ispitanice opredijelile kao za dominantan. Naše ispitanice insistiraju na jednakosti žena i muškaraca u procesima samoupravnog odlučivanja u pogledu za­ stupljenosti poslova. Preko 35% anketiranih sm atra da je to osnovni > preduslov da bi jačale progresivne tendencije u samoupravnoj emancipaciji žene. Ako se tome doda i zahtjev da ženu u svakom pogledu treba izjednačiti sa muškarcem, onda 63,21fl/° ispitanica na­ lazi rješenje problema samoupravnog položaja u dvije vrste jedna­ kosti — »jednakosti u svakom pogledu« i »jednakosti u zastupanju u različitim organima i organizacijama«. Ovdje treba pomenuti i podatak da 26% ispitanica misli da bi »žensko pitanje« trebalo od­ vojeno posmatrati i regulisati. Iz svega do sada rečenog, može se zaključiti da nema optimalnog samoupravnog i političkog položaja žene bez ravnopravne participacije i u kvantitativnom i u kvalita­ tivnom smislu. U okviru razm atranja samoupravnog položaja žene, osvrnućemo se na još jedno pitanje koje se često pojavljuje. Naime, ve­ ćina ispitanica je tvrdila da je opterećenost poslovima u domaćin­ stvu jedan od temeljnih uzroka apstinencije ženskog stanovništva u političkom i samoupravnom životu. Zbog toga je značajno razmo­ triti pitanje KOLIKO SU TEHNIČKE INOVACIJE OSLOBODILE ENERGIJU I VRIJEME ŽENE, koliko je uvođenje tehničkih do­ stignuća u domaćinstvo oslobodilo ženu »prljavih kućnih poslova« i da li je ta pomoć doprinijela da se žena oslobodi pritisaka tra­ dicionalnih obaveza u domaćinstvu? I ovdje smo došli do jednog interesantnog otkrića: problem društvene (političke i samoupravne) angažiranosti žene nije pitanje vremena ili energije, nego je duboko društveno determiniran. Jedino se tako može objasniti da 31°/° ispi­ tanica kaže: »Bez obzira na moje vrijeme i mogućnosti nema smisla da se angažiram, jer je uticaj žene na samoupravne i političke od­ luke mali ili nikakav«. 21,70% ispitanica sm atra da muškarci one­ mogućavaju društveno angažiranje žene, jer bi time bila smanjena mogućnost njihove dominacije, a 15,8% žena se izjasnilo da »ne vidi nikakve koristi od društvenog angažovanja bez obzira na moguć­ nosti i vrijeme«, dok 13,50"/« smatra da angažovanje i »nije za ženu«. Ovakvi stavovi ispitanica su značajan k o r e k t i v veoma raspro­ stranjenom mišljenju da je zauzetost žene poslovima u domaćinstvu 125 �osnovni uzrok njenog nedovoljnog samoupravnog i političkog anga­ žiranja. Dakle, ovaj činilac »zauzetosti« ima dvostruku funkciju. Na jednoj strani ne treba sum njati da je izvjestan broj žena zaista zauzet poslovima u porodici. To je objektivno data situacija. Me­ đutim , zanim ljiviji su stavovi da se ne iskazuju pravi razlozi javne neangažiranosti, kao što su nemoć da se utiče na donošenje samo­ upravnih i politčkih odluka, nemogućnost da se iz angažiranja izvu­ če korist, dom inacija m uškaraca i, najzad, tradicijom uslovljen stav da sam oupravno i političko angažiranje i nije za ženu. 126 �7. RADNI STATUS ŽENE Dimenzija radnog statusa je više nego bilo koja druga reguli­ rana pozitivnim pravnim normama. Stepen zaposlenosti uopšte, i po kvalifikacijama, ilustrirali smo statističkim izvorima (vidi po­ glavlje III). Tu je vidljivo u kojoj mjeri žensko stanovništvo za­ ostaje u pogledu zapošljavanja po svim kriterijim a u odnosu na muškarce. Istraživanjem smo pokušali da ustanovimo koliki je stepen usklađenosti tih pravnih normi i stvarnog života, imajući u vidu, prije svega, samoupravni položaj žene. Prvo smo testirali raz­ liku između samoupravnog statusa žene na globalnom planu i po­ ložaja u neposrednom procesu rada u radnoj organizaciji. Naše prvo pitanje u tom pravcu je glasilo: »KAKO STE I DA LI STE ZA­ DOVOLJNI SA RADNIM I SAMOUPRAVNIM STATUSOM U OKVIRU VASE RADNE ORGANIZACIJE?« Dobili smo vrlo indikativan podatak da 71,10%> ispitanica nije zadovoljno ili je samo djelomično zadovoljno svojim radnim i samoupravnim statusom, dok se svega 22n ispitanica izjasnilo da je zadovoljno (vidi tab. 12. i 13, pit. 34). /o Slijedeće postavljeno pitanje »POSTOJI VISE ČINILACA KOJI NEPOVOLJNO UTIČU NA POLOŽAJ ŽENE U RADNOM ODNOSU. OVDJE JE NAVEDENO NEKOLIKO TAKVIH ČINILACA. MOLI­ MO VAS NAVEDITE JEDAN KOJI SMATRATE DOMINANTNIM« imalo je za cilj da pokaže šta ovaj osnovni stav o tome koliko su ispitanice zadovoljne radnim i samoupravnim statusom znači. Do­ bili smo slijedeću distribuciju odgovora: u — — !— — loša organizacija preduzeća (ustanove) loši međuljudski odnosi samovolja rukovodnog kadra rukovodni kadar je sastavljen od muškaraca koji ne­ maju razumijevanja za specifičan položaj žene 4,27 13,84 11,11 15,21 127 �— zato što nem a žena m eđu rukovodnim kadrovima — nije povoljan položaj žene u braku i porodici, pa se to nepovoljno odražava i na njen radni položaj — nepovoljan je položaj žene u društvu, pa je nepovoljan i na radnom m jestu — ne, tvrdnja nije tačna, žena je na radnom m jestu rav­ nopravna — bez odgovora 7,00 11/79 13 67 21 70 1* $ 3 Podatak da se 21,70% žena iz ovog ispitivanja izjasnilo da je žena na radnom m jestu ravnopravna je statistički indikativan. Me­ đutim , i ovdje m oram o čitaoca upozoriti na kvalifikacionu i sta­ tusnu stru k tu ru anketiranih žena, je r su to uglavnom žene sa višim kvalifikacijam a i na rukovodnim radnim mjestim a. Svi ostali odgo­ vori im aju negativan predznak i govore o različitim uzrocima nepo­ voljnog položaja zaposlene žene. Već na osnovu ovih podataka možemo porediti pravne norme koje su prezentirane u II poglavlju sa faktičnim stanjem kakvo vi­ dim o iz prednje tabele i navedenih podataka. Divergentnost između tih norm i i stvarnog stanja je uočljiva. Zato nije ni čudno što su anketirane žene zadovoljne sistemom pravne regulacije, ali su izra­ zito nezadovoljne realizacijom pravnih normi. Treba imati na umu i činjenicu da žene nedovoljno poznaju svoja prava iz radnog od­ nosa. Svega 43,93fl/o ispitanica poznaje svoja prava iz radnog odnosa, dok 55,13%> ne poznaje uopšte ta svoja prava ili ih samo djelomično poznaje. Još je zanim ljiviji podatak da 41,36®/® anketiranih žena tvrdi da ž e n e ne poznaju svoja prava, pa ih otuda ne mogu ni ostvariti. Prem a m išljenjim a nekih ispitanica, ZAKONSKA PRAVA ŽE­ NE SE NE OSTVARUJU IZ SLJEDEĆIH RAZLOGA: u % — radne organizacije nem aju dovoljno mogućnosti da bi žene materijalizovale svoja prava 13,84 — žene ne poznaju svoja prava i zato ih teško mogu ostva­ rivati v 41,36 — prava se ne ostvaruju zbog samovolje onih koji su dužni da izvršavaju i sprovode zakone 18,46 — rukovodioci privrednih organizacija ne poznaju zako­ nom garantovana prava žene pa ih ne prim jenjuju 9,40 — postoji diskrim inacija žena u radnoj organizaciji 2,90 ____________ 12,82 — nema o tome svoje mišljenje 128 �K. 6. 2 VSS SSS NSS VKV KV NKV K. 49. P. 2. 120 31 33 11 4 29 12 da 24,56 32,98* 10,99 10,29 29,23 11,22 (Kvalifikacije) 304 57 89 28 33 74 23 i i 18,21 24,46 8,15 7,63: 21,68 8,32 48 141 47 44 125 2 105 19 8 7 25 13 ne 513 17 89 13,60; DF = 10; P < 5%; i Tabela br. 12. N S 0 = 0,162; C = 0,160 (Da li ste zadovoljni sistemom samoupravljanja) Nekvalifikovane radnice su u nešto većem broju zadovoljne siste­ mom samoupravljanja nego ostale kategorije žena u pogledu kva­ lifikacija. Ista konstatacija odnosi se i na visokokvalifikovane rad­ nice, međutim, u ovoj tabeli ne postoje statistički značajne razlike. 62,22 83,55 27,85 26,07 74,07 28,44 djelomič. P. 34. �K. 49. 2 Preko 45 28 — 45 18 - 27 V . P. 5. 130 20 73 37 da 20,18 83,86 38,44 (Starost) 55 322 172 95 Tabela br. 13. 13,81 57,41 84 541 349 160 2 12,61; DF = 4; P > 5V. S 0 = 0,152; C = 0,150 9 89 52 28 26,32 Starije žene (preko 45 g.) su djelomično zadovoljne sistemom sa­ moupravljanja. Ovo se isto odnosi i na kategoriju žena od 28 — 45 g. Mlađe žene su zadovoljnije sistemom samoupravljanja nego druge dvije kategorije po starosnoj strukturi. I u tome postoje statistički značajne razlike. 49,99 1 207,72 ! i (Da li ste zadovoljni sistemom samoupravljanja) djelomič. 97,61 P. 34. �Za procjenu situacije važne su tri vrste činjenica. Prvo, kao što smo vidjeli, sistem pravne regulacije je zaštitio prava žene, što je (pretpostaviti je) našlo odraza i u normativnim aktima radnih organizacija. Međutim, prikazani podaci u ovom di­ jelu analize upozoravaju da postoji visok stepen nesklada između normativnog i stvarnog stanja. Drugo, same žene nedovoljno po­ znaju svoja radna prava. Treće, radna i samoupravna prava žene u radnoj organizaciji nedovoljno poznaju i oni koji se profesionalno bave (zaduženi su) problemom praktičnog ostvarenja prava. Kako su i ovdje poslovi u porodici i domaćinstvu i obaveze na radnom mjestu stalno dovođeni u vezu, može se sasvim realno za­ ključiti da je žena dvostruko opterećena. Zato smo pokušali saznati stavove žena u odnosu na ovaj problem. U tom smislu smo i postavili pitanje koje glasi: (p. 28.) »DA LI SU VAM TEŽI POSLOVI NA RADNOM MJESTU ILI U PO­ RODICI (DOMAĆINSTVU)«? dobili smo slijedeću skalu odgovora: dok 22,56% ispitanica tvrdi da su im teži poslovi na radnom mjestu, 22,39°/« zjavljuju da su im teži poslovi u domaćinstvu. Ostale ispi­ tanice uglavnom sm atraju da su im podjednako teški poslovi na radnom mjestu i u domaćinstvu. Iz tab. 14 (pit. 28) vidljivo je da su nekvalifikovane radnice više opterećene na radnom mjestu nego u porodici, dok su žene sa srednjom stručnom spremom više opte­ rećene poslovima u porodici, odnosno lakši im je posao na radnom mjestu. Ova distribucija odgovora u zavisnosti od kvalifikacija je očevidna, jer su poslovi u domaćinstvu približno jednaki, s tim što su porodice iz gornjih slojeva strukture u mogućnosti da uz pomoć brojnih tehničkih pomagala i kućnih pomoćnica umanje potrebu većeg angažovanja žene, kako po intenzitetu tako i u vremenu. Ostaje, dakle, činjenica da se radni položaj žene dovodi u vezu sa stanjem u porodici i domaćinstvu. Teret obaveza u domaćinstvu, s obzirom na tradiciju, čak i uz razvijena tehnička pomagala i pri­ mjenu tehnologije u domaćinstvu, dovodi ženu u diskriminirani po­ ložaj. S druge strane, preokupacija obavezama u porodici uskraćuje ženi mogućnost angažiranja u javnim i društvenim poslovima. Po­ sljedica je manji socijalni aktivitet žena i slabija pokretljivost. To je ujedno jedna od pretpostavki dominacije muškaraca u centrima moći i odlučivanja na svim nivoima. Sve ovo je uslovilo potrebu da ispitamo uticaj primjene tehničkih pomagala u domaćinstvu i oslobođenja žene »kućnog ropstva« na radni status žene. 131 �K . 6. VSS SSS NSS VKV KV NKV K. 43. P. 2. 29 131 26 10 11 34 21 P. 28. Tabela br. 14. S 0 = 0,225; C = 0,220 U pogledu težine poslova na radnom mjestu i u porodici nekvalifikovane radnice smatraju da im je teži posao na »radnom mjestu a lakši u porodici. Žene sa srednjom stručnom spremom izjavljuju da im je lakši posao na radnom mjestu. Ovdje postoje statistički značajne razlike u pogledu kvalifikacija i težine poslova. x* = 23,79; DF = 10; P > 5% >; 466 88 127 43 41 124 43 2 (Težina poslova na radnom mjestu i u porodici) teže u podjednako porodici teško 10,98 ’ 19.93 4 18 34,85 31,66 _57,47" 29 61 11,52 IfoST ; 19,00 9 21 12,08 10,98 | 19.93 15 18 35,70 32^43 | 58,86 33 68 24,73 22,47~f 40,78 29 30 119 216 teže na radnom mjestu 12,08 (Kvalifikacija) �Podaci koje smo dobili su indikativni. Tako 38,29% anketira­ nih žena tvrdi da se primjena tehničkih pomagala u domaćinstvu na radni položaj žene odrazila sasvim neznatno jer se o d n o s i n i s u i z m i j e n i l i , a 22,05% tvrdi da »te prom jene nisu našle odraza na radnu poziciju žene«. Manje od jedne trećine ispitanica (31,62°/o) smatra da se primjena tehničkih pomagala u domaćinstvu povoljno odrazila na radni položaj žene (vidi tab. 15, pit. 38). Osim ove, zapazili smo još jednu tendenciju koja nije bez uticaja na radni status žene. Naime, usko shvaćena racionalnost u privređivanju i nastojanje da se po svaku cijenu radna organizacija odupre konkurenciji predstavljaju dodatni negativni elemenat u određenju radnog statusa žene. S obzirom da ženi treba pomoći u neutraliziran ju negativnog djejstva ovog činioca, našim ispitanicama smo postavili slijedeće pitanje: PRINCIPI DRUŠTVENE I PRI­ VREDNE REFORME NALAŽU RACIONALNOST POSLOVANJA I PRIVREĐIVANJA POD JEDNAKIM USLOVIMA. TO, IZMEĐU OSTALOG, ZNACI »ZA JEDNAK RAD — JEDNAKA NAKNADA«. MEĐUTIM, ZBOG BIOFIZIĆKIH OSOBENOSTI, ŽENA NE MOŽE IZDRŽATI KONKURENCIJU SA MUŠKARCEM, POSEBNO U NE­ KIM POSLOVIMA, ŠTO DOVODI ŽENU U NERAVNOPRAVAN PO­ LOŽAJ. KAKO, PO VAŠEM MIŠLJENJU, TAJ PROBLEM TREBA RAZRJEŠITI? Dobili smo slijedeću distribuciju odgovora: u % — treba privilegovati ženu u globalnom društvu — radnim organizacijama treba kompenzirati umanjeni radni efekat žene — treba zaštititi ženu u braku i porodici — odrediti radna mjesta namijenjena isključivo ženi — na neki drugi način to treba riješiti — bez odgovora 9,40 10,76 52,47 25,64 0,51 1,19 Sasvim je normalno pretpostaviti da će u rješavanju proble­ ma konkurentske sposobnosti žene u uslovima tržišne privrede, za­ visno od doba, bračnog stanja i kvalifikacija žene koje su anketi­ rane zastupati različite stavove. Te razlike su se manifestovale na slijedeći način: 133 �K. 53. 2 udate neudate K. 7. P. 3. 118 167 49 44,32 122,67 da P. 38. 31 = 87,41 357 486 129 2 Tabela br. 15. Udate žene u nešto većem broju izjavljuju da se utioaj tehnike na položaj žene odrazio samo neznatno, jer se odnosi nisu izmijenila. Dobijeni rezultat nije statistički značajan. 1,08; DF = Il; P 119 200 X2 88 146,91 bez uticaja 31,58 ( Uticaj tehnike na položaj žene) 151 49 neznatno 53,08 (Bračno stanje) �Zene dobne skupine preko 45 godina zastupaju mišljenje da bi zajednica morala kompenzirati radnim organizacijama eventualne povlastice ženskoj radnoj snazi, kako ne bi žena bila zakinuta u svo­ jim pravima i kako bi se istovremeno postigla visoka racionalnost poslovanja (vidi tab. 16, pit. 36). Kvalifikovane radnice sm atraju da bi bilo nužno odrediti radna mjesta namijenjena isključivo ženi, dok žene sa visokom stručnom spremom smatraju da je postojeće stanje zadovoljavajuće (vidi tab. 17, pit. 36). I neudate žene misle da bi bilo potrebno fiksirati radna mjesta namijenjena isključivo ženi, dok udate sm atraju da je rje­ šenje u zaštiti žene u braku i porodici (vidi tab. 18, pit. 36). Zahtjev da se ženi pomogne u braku i porodici je osnovni za­ htjev naših ispitanica (52,47°/»). Zato je ovdje potrebno razm otriti odgovore na pitanje DA LI BISTE TRAŽILI POSAO AKO BISTE IMALI NAKNADU ZA RAD U PORODICI I NA ODGOJU DJECE? Suprotno prethodnom zahtjevu, 44,95< anketiranih žena bi tražilo ’/o stalan posao bez obzira kako bi bio nagrađen rad za poslove u do­ maćinstvu i na odgoju djece, a samo nešto više od jedne četvrtine (27,52%) ne bi tražilo stalan posao ako bi rad u porodici bio dru­ štveno priznat i materijalno nagrađen. Drugi modaliteti odgovora su bez značaja za analizu (vidi tab. 19. i 20, pit. 41). Iako su radni i samoupravni status međusobno povezani, i2r dvojeno gledajući u pogledu radnog statusa, nameću se (iz poda­ taka) ovi zaključci: Prvi je: samoupravni i radni status žene u Bosni i Hercegovini nepovoljan je u odnosu na status muškarca, a i uopšte. Nepovoljan samoupravni i radni status određuju u n u t r a š ­ n j i i s p o l j n i činioci. Žensko stanovništvo izloženo je pritisku spoljnih činilaca koji djeluju kao elementi demotivacije i često je prepušteno socijalnoj inerciji u rješavanju problema stabilnosti svog položaja. Može se reći da je žena objektivno izvedena na historijsko raskršće: ili će da istraje u procesu emancipacije za koju mora da se izbori ili će izgubiti bitku za vlastitu emancipaciju. Ozbiljne indicije postoje i za jednu i za drugu soluciju. Druga so­ lucija je porazna naročito za radno sposobni dio ženskog stanov­ ništva, ali i za društvo u cjelini koje bi željelo da bude socijalističko. 135 �K. 51 2 preko 45 28 — 45 18 — 27 K. 9. P. 5. 55 1 0 29 16 9,16 29,52 pravil. uglob. dr. 16,30 (Starost) 63 6 40 17 Tabela br. 16. 1 58 304 164 82 50,66 163,20 2 1 148 73 54 24,66 79,45 r. m. za žene 43,88 95 570 306 169 Žene preko 45 g. u nešto većem broju nego mlađe žene smatraju da je potrebno kompenzirati radnim organizacijama umanjeni efekat žene kako bi se realizirala racionalnost privređivanja. Razlike u vezi sa ovim pitanjem nisu statistički značajne. x2 = 8,36; DF = 6; P < 5*/i N S 0 = 0,120; C = 0,120 10,50 33,82 zaštita žene u braku 90,13 (Racionalnost privređivanja i radne sposobnosti) kompenz. r. o. za manji ef. 18,67 P. 36. i �VSS SSS NSS KV NKV 2 domaći. K. 6. P. 2. 63 4 15 15 4 15 10 6,44 11,17 17,22 6,05 16,17 5,91 kompenz. P. 36. 28,74 49,86 76,84 26,98 14 28 12 46 17 46 123 45 13,81 i 23,95 i 85 36,92 i j 131 12,96 ; 12,68 j rad. m jes. isključivo za žene (Racionalno 49 56 88 30 62 72,15 26,39 zaštita žene u braku 18 (Kvalifikacija) S 0 = 0,230; C = 0,224 U pogledu racionalnosti privređivanja i radnih sposobnosti žena, ističe se podatak da kvalifikovane radnice smatraju da je potrebno odrediti radna mjesta namjenjena isključivo ženi, dok žene sa vi­ sokom stručnom spremom smatraju u značajno većem broju, da to nije potrebno. Dobijene razlike su statistički značajne. x2 = 25,38; DF = 10; P > 5%; 479 18 135 27 281 Tabela br. 17. privređivanja i radne sposobnosti) �2 udata neudata ...... K. 51. 7.' P. 3. 35 52 17 27,76 pravil. u. glob. dr. 14,13 P. 36. 49 59 1 0 Tabela br. 18. 196,60 85 134 49 97,57 r. m. za žene 36,42 140 2 S 0 = 0,159; C = 0,157 375 515 13,15; ĐF = 3; P > 5% 206 270 64 zaštita žene u braku 73,39 (R acionalnost privređivanja i radne sp osob nosti) Neudate žene u znatno većem broju nego udate smatraju da je potrebno odrediti radna mjesta namjenjena isključivo ženi, da bi se ostvarila racionalnost privređivanja. Isto tako, udate žene u većem broju nego neudate, smatraju da je potrebno zaštititi ženu u braku d porodici. Navedene razlike su statistički značajne. 42,96 kompenz. r. o. umanj. efekat 16,03 (Bračno stanje) �V KV NKV K. 56. 2. ne 13 34 12,77 44 95 51 35,68 2 1,22 2 1 59,31 da (Kvalifikacije) prist. prist. 35 105 70 39,43 19 83 64 31,17 18 32 1 ,0 21 14 19^98 b. o. x2 = 14,23; DF = 6; P > 5%; 15 33 18 12,39 51,82 S 0 = 0,184; C = 0,181 157 418 261 2 Tabela br. 19. Postoje statistički značajne razlike između NKV i KV radnica u pogledu naknada za rad u porodici (p. 41.). KV radnice u značajno većem broju izjavljuju da ne bi tražile posao ako bi njihov rad bio društveno priznat. 13 36 23 13,52 (soc. pom.) nem a m išlj. (Naknada za rad u porodici) uz nak.) (dogo.) 65,56 20,60 23,02 ne P. 41. �56. Preko 45 28 — 45 18 — 27 K. 9.... P. 5. 262 39 143 80 i 49,56 140,53 76,25 (Starost) 33 160 87 40 P. 41. 10 4 15,55 8,73 140 2 29 6 N S 0 = 0,096; C = 0,095 91 481 258 13 5,67 ................ M 8 ~ 16,09 8,73 = 4,48; DF = 6 ; P < 5°/® ; 5 30 15 1 0 3 Tabela br. 20. U vezi sa istim pitanjem (o naknadi za rad u porodici), žene preko 45 g., u većoj mjeri bi ipak tražile stalan posao, nego što je slučaj sa mlađim ženama. Međutim ove razlike nisu statistički značaine. x* 30,2 85,82 46,56 (N aknada za rad u porodici) �Drugo: tradicija, brak i obrazovanje u najširem smislu deter­ miniraju i samoupravni i radni status žene. Snaga uticaja svake od ovih dimenzija zavisi od konkretne socijalne situacije. Tako su, na primjer, nepovoljni uslovi za obrazovanje ženske djece i omladine ograničavajući činilac u postizanju ravnopravnosti žene, dok tra­ dicionalni konzervativni mentalitet često onemogućava socijalnu pokretljivost i samoupravni aktivitet žene. Brak i stanje u porodici su takođe česta prepreka sticanju povoljnijeg radnog i samouprav­ nog položaja žene. Poseban je problem što ovi činioci često kumu­ lativno djeluju. Upravo to kumulativno djejstvo ovih činilaca jako mnogo obavezuje svjesne društvene snage, ako žele da bilo šta učine za istinsku emancipaciju žene. 141 ��8. TRADICIJA I PORODIČNI ŽIVOT Da bi se bolje sagledao uticaj tradicije i porodičnog života na samoupravni i radni status žene u Bosni i Hercegovini, rezimiraćemo, koliko je moguće, sistematično neke odgovore naših ispita­ nica. Otuda će postati jasno zašto tradiciju i porodični život po­ vezujemo. Prvo, blizu 60% ispitanica se izjasnilo da sm atraju da je najnepovoljniji položaj žene u braku i porodici ili da su im jednako teški poslovi na radnom m jestu i u domaćinstvu (vidi odgovore na pitanje 13). Drugo, preko 70% anketiranih žena se izjasnilo da > su tradicija, dominacija muškaraca (što se takođe može protum a­ čiti kao elemenat tradicije) i opterećenost žene obavezama u poro­ dici osnovni činioci sadašnjeg nepovoljnog socijalnog statusa žene u Bosni i Hercegovini (vidi odgovore na pitanje 14). Treće, oko 72% ispitanica tvrdi da je uzrok neravnopravnog samoupravnog položaja žene u tradicionalnom shvatanju da je ženi mjesto u kući i u opterećenosti žene poslovima u domaćinstvu (vidi odgovore na pitanje 15). Četvrto, na pitanje kako izmijeniti postojeće stanje, oko 42% ispitanica misli da je nužno izjednačiti muža i ženu u oba­ vezama i pravima, a gotovo 26% misli da bi se stanje izmijenilo ako bi se žena oslobodila tradicionalnih obaveza u porodici i teret ravnomjerno distribuirao (vidi odgovore na pitanje 17). Peto, da bi žena prihvatila bilo kakvu društvenu obavezu, uključila se u akciju ili, čak, otišla na neki sastanak, u 36% slučajeva mora oba­ vezno pitati muža, odnosno starije u porodici, dok samo 11,7% mu­ ževa pita žene u takvim situacijama (vidi odgovore na pitanje 21. i 22). Šesto, u cilju otkrivanja motiva, testirali smo mišljenje žene o tome šta bi preporučile svojim kćerkama da budu i kako da se ponašaju. Samo 12% žena preporučilo bi kćerkama da se pona­ šaju kao i majke, a svega 1 bi preporučilo da im se kćerka % ponaša u skladu sa tradicionalnim normama. Još su objektivniji 143 �odgovori u pogledu preporuke o tom e kakvo zanimanje kćerka treba da izabere: gotovo da i nema preporuke da se kći profesio­ nalno bavi javnim političkim i sam oupravnim poslovima (vidi od­ govore na pitanja 24. i 25). Sedmo, 58% ispitivanih žena misle da > su uzroci otpora sam oupravnom angažiranju žene sadržani u kon­ zervativnom m entalitetu m uškaraca i u interesu muškarca za do­ m inantnim položajem u braku i porodici. Osmo, na pitanje u kojoj sferi ženu zaštititi da bi postigla povoljniji samoupravni i radni položaj, 52,47% ispitanica sm atra da je zaštita naj neophodni ja u braku i porodici. I deveto, po m išljenju ispitivanih žena zaostaja­ nje u zapošljavanju je uslovljeno tradicionalnim shvatanje da je ženi m jesto u kući. A na pitanje gdje su uzroci permanentnog zao­ stajan ja žena u tem pu obrazovanja blizu 50% ispitanica sm atra da su uzroci u tradiciji i stavu porodice (vidi odgovore na pitanje 50). N adamo se da su ovi podaci reljefno pokazali da su tradicio­ nalni konzervativni m entalitet i postojeći model braka (najčešće za­ snovan na patrijarhalnim osnovam a) lim itirajući činilac u emanci­ paciji žene i poboljšanju njenog sam oupravnog položaja u Bosni i Hercegovini. T radiciju smo shvatili kao konzervativni oblik svijesti koji se reflektuje na način života i sistem vrijednosti ili kao konzervativni m entalitet na ovom socijalnom prostoru. Dakle, izraz »tradicija« upotrebljavali smo za bosansko-hercegovačke prilike u kolokvijal­ nom značenju. Naravno, da se tradicija ili njeno negativno znače­ nje odražava na stil življenja, vjerovanja, djelovanja i ponašanja čovjeka u našem prostoru. To je ukupnost antropoloških, sociološ­ kih, psiholoških i drugih dim enzija ličnosti. Sve to, dakako, ima odraza na društveno stanje, a time i na samoupravni status grupa i pojedinaca. Međutim, život u porodici i braku tretirali smo kao onaj socijalni okvir u kome se tradicija najsnažnije osjeća i manifestuje. Ovo napom injem o zato da bi se shvatilo da poboljšanje socijalnog statusa žene u bosansko-hercegovačkom prostoru ne može biti izvedeno »preko noći«, nego je to istorijski zadatak niza generacija — sadašnjih i budućih. Stepen ostvarenja tog zadatka može se u isti mah sm atrati indeksom prisutnosti socijalizma u ovom prostoru. Analiza podataka navodi nas na zaključak da se sa vremena žena nalazi u dosta teškoj situaciji. Tu situaciju omeđuju dvije ivice je­ dinstvenog procjepa: povećana angažiranost u procesima samo­ upravljanja sm anjuje izglede na stabilan brak i sretan porodični život; i obratno: stabilan brak i sretan porodični život sm anjuju iz­ glede za sam oupravnu angažiranost žene. 144 �Tradicijom je učvršćeno mišljenje da je porodica »osnovna će­ lija društva«, pa je pitanje da li je danas porodica zaista »osnovna ćelija« ili ne. Ovo tradicionalno mišljenje proizašlo je iz naglaska na biološkoj funkciji porodice, na religijskom poim anju braka kao socijalnog okvira za biološku reprodukciju. Naravno, u okviru ovak­ vog shvatanja posebno mjesto zauzima stav da je jedino majka od­ govorna za odgoj djece. Treba'reći da svega 16,62% naših ispitanica prihvata stav da su majke jedino odgovorne za odgoj djece, dok preko 70% smatra da ovu odgovornost treba distribuirati na oba roditelja i društvo. Posebno je značajno da od ovih 70%, gotovo 30% anketiranih žena misli da odgoj djece treba da bude isključivo briga zajednice. Samo 4% ispitanica opredijelilo se za mišljenje da je najkorisnije da se žena-majka posveti isključivo odgoju djece i da odustane od angažmana u samoupravnim i političkim poslovima. Može se reći da je savremena bosansko-hercegovačka žena preuzela čitav niz funkcija u privrednoj i političkoj sferi, ali da se funkcija odgoja djece još uvijek sm atra primarnom funkcijom majke. Jasno je da ljubav majke prema djetetu ne može ništa zamijeniti, ali je društveno konzervativno shvatanje da se cjelokupna odgovornost za odgoj djece prebaci na majku. Druga osnovna funkcija braka i porodice je ekonomska fun­ kcija. Međutim, mnoštvo pokazatelja i najnovijih saznanja upu­ ćuje na zaključak da porodica nije više »ekonomska zajednica«, pa žena više nije prinuđena da u porodici traži svoj ekonomski oslo­ nac i socijalnu sigurnost. Ekonomski samostalna žena koja ima svoj posao i svoju profesiju nije više prisiljena da prihvata brak i porodicu kao socijalni okvir u kome će biti ekonomski, a, zatim, i na druge načine diskriminirana. Moderni pravni sistem ne isklju­ čuje više ženu iz prava naslijeđa i prava na imovinu stečenu za­ jedničkim životom u braku, nego žena u socijalističkim pravnim sistemima u tom pogledu uživa i izvjesnu prednost. Otuda više nema potrebe da dokazujemo da brak kao ekonomska zajednica nema više one funkcije u diskriminaciji žene koje je ranije imao. Međutim, u svim sredinama se ne gleda rado na ekonomsku nezavisnost žene (to tvrdi 45% naših ispitanica); još se na život izvan porodice gleda očima prošlosti. 145 �Koliko porodični okvir još uvijek određuje položaj i sudbinu žene govori još jedan podatak: 15,55% ispitanica tvrdi da svekar i svekrva im aju izvanredan uticaj na položaj žene, 32,82% sm atra da svekar i svekrva utiču na taj položaj, a samo nešto preko jedne trećine (34°/») kažu da »ne utiču«. Normalno je da takav model braka i porodice u kome svekar i svekrva im aju uticaj koči čitav proces sam oupravne emancipacije žene. Kakav je odnos porodičnog života i samoupravnog angažmana? Evo osnovnih m odaliteta u distribuciji odgovora: u % — porodica i brak reduciraju mi mogućnost da se bavim društvenim poslovima 28,71 — koncentrisana sam na problem e i obaveze u braku i po­ rodici, pa gubim interes da se bavim bilo čime drugim 35,04 — brak i porodični život nisu mi sm etnja da se bavim jav­ nim i društvenim poslovima 22,73 Ako su sve ove činjenice od značaja za zaključivanje, a naše je ub jeden je da jesu, onda je neodrživa teza po kojoj je sama žena prihvatila tradicionalni oblik braka i porodice. Prije bi se reklo da je ovakav stav ženama nam etnut, i da su ga »dobrovoljno pri­ hvatile« u nedostatku alternativnog rješenja. Ostaje pitanje šta i kako mijenjati. Teorijski postoje dvije mo­ gućnosti. Jedna je zadržati postojeći model braka i porodice i tome prilagođavati ostale sfere društvenog života, a druga je izvršiti korjenite prom jene braka i porodice. Postoj-, možda, i treća mo­ gućnost postepenih evolucionih prom jena i jedne i druge sfere. U tom pravcu konsultovali smo naše ispitanice. Iz odgovora koje smo dobili može se zaključiti da ne postoji saglasnost u sta­ vovima i mišljenjima. Evo distribucije odgovora na to pitanje: 146 ���� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Samoupravni i radni status žene u Bosni i Hercegovini Creator An entity primarily responsible for making the resource Franjo Kožul Source A related resource from which the described resource is derived https://www.memoryoftheworld.org/ Publisher An entity responsible for making the resource available Univerzitet u Sarajevu, Fakultet političkih nauka Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1973. Rights Information about rights held in and over the resource Nepoznato Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 53-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 151 str. Bosna i Hercegovina Franjo Kožul obrazovanje porodica radni status samoupravljanje tradicija https://afzarhiv.org/files/original/4a6d02b695f6d3d72c531463c2b994fa.pdf 0d4e758db498c579cc315c826ed73396 PDF Text Text IJ RAZVOJU SOCIJALISTIČKE SAMOUPRAVNE JUGOSLAVIJE '/kJaTomšič JP ��VidaTotnšič U RAZVOJU SOCUAIIST1ČKE SAMOUPRAVNE JUGOSUNUE �■ ••U 0 V v . 'v jo č tfi — - <0 L€ 8 I U • vec ,.r ! m m N Izdavač: Novlnako-lzdavačka radna organizacija Jugoalovenaka stvarnost — OOUR Jugoalovenakl pregled; Generalni direktor: Dragoljub Vullca; Glavni I odgovorni urednik: B oildar Đurovlć; Urednik: Branka Vldas; Jezlčkl redaktor: M llo rad Slmonovlć; Oprema: Nenad čonklć; Korektor: Zor ka Jančlć; Štampa: Srboštampa, Dobračlna 8, Beograd 1981. �Sadržaj Predgovor 5 Uvod 9 Istorijski koreni 15 Diskriminacija žena u staroj Jugoslaviji (1918—1941) 15 Radnički pokret i borba za ravnopravnost žena 19 Narodnooslobodilački rat i socijalistička revolucija 23 Revolucionarne promene i ostvarenja 31 Glavna obeležja razvoja socijalističkog samoupravljanja 33 Društveno-ekonomsko uređenje SFR Jugoslavije 36 Samoupravljanje i društvena svojina 36 Osnovna organizacija udruženog rada 39 Samoupravna interesna zajednica 40 Mesna zajednica 42 Planiranje razvoja 45 Od predstavničkog do delegatskog političkog sistema 46 Uloga subjektivnih društveno-političkih snaga 51 0 nekim rezultatima razvoja 55 Teorijske osnove procesa emancipacije žene 59 O teorijskim osnovama društvene akcije 59 Stvaralačka primena marksizma 63 Nosioci političke akcije 70 Uloga ženskih organizacija 75 Uloga zakonodavstva u menjanju društvenog položaja žena 85 Zapošljavanje, obrazovanje, zdravstvo 89 Industrijalizacija i urbanizacija 89 Neke karakteristike zapošljavanja žena 91 Zapošljavanje žena na privremenom radu u inostranstvu 97 Zaštita zaposlenih žer\a 98 2ene u razvoju poljoprivrede i sela 104 Obrazovanje 113 Socijalna politika I zdravstvena zaštita 120 Brak, porodica, domaćinstvo, dečja zaštita 127 Preobražaj porodice 127 Društvena zaštita dece 135 Demografska kretanja 140 Razvoj planiranja porodice 142 Ustavno pravo o slobodnom odlučivanju o rađanju dece 144 Međunarodna saradnja 149 Međunarodna aktivnost Konferencije za pitanja društvenog položaja žena Jugoslavije 150 Svetska godina stanovništva 152 Međunarodna godina žena i Dekada UN za žene 153 Nesvrstani za uključivanje žena u razvoj 157 ' �Prilozi 161 Pregled pravnog uređenja od osobitog značaja za pravni položaj žena u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji 161 Spisak zakona od posebnog značaja za pravni položaj žena u Jugoslaviji 173 Rezolucija Skupštine SFRJ o unapređivanju položaja i uloga žene 177 Osnovni statistički podaci o ženi u jugoslovenskom društvu 193 �Predgovor Publikacija koju objavljujemo pod naslovom Žena u razvoju socijalističke samoupravne Jugoslavije jeste prerađeno izdanje nacionalne studije koja je na tra­ ženje Sekretarijata Organizacije ujedinjenih nacija bi­ la izrađena povodom teme »Žena i razvoj« kada se ta tema početkom sedamdesetih godina razmatrala u Komisiji ECOSOC-a za socijalni razvoj kao prilog raz­ radi strategije Druge dekade razvoja OUN (1970— 1980). Taj jugoslovenski prilog bio je objavljen u ča­ sopisu »Žena danas« 1973. godine u broju 270, pod naslovom »Žene Jugoslavije u privrednom i društve­ nom razvoju zem)lje«. U toku 1975. godine, koju je Organizacija ujedinjenih nacija proglasila Međunarodnom godinom žena, Kon­ ferencija za pitanja društvenog položaja žena Jugosla­ vije podstakla je izradu nove publikacije o društve­ nom položaju žena Jugoslavije. Ranije publikacije ove vrste su vremenom bile prevaziđene. Interesovanje koje je u svetu pobudila tema Međunarodne godine i tekuće Dekade OUN za žene: »Ravnopravnost, razvoj, mir« zahtevala je donekle nov način prikazivanja po­ ložaja žene odnosno puteva ostvarivanja njene rav­ nopravnosti u okviru razvoja zemlje. Autor pomenute informacije koja je pisana za OUN zamoljen je da pripremi novu publikaciju. U toku rada na ovoj knjizi pokazalo se da je zadatak osavremenjivanja ranije informacije, iako na prvi po­ gled jednostavan, u stvari prilično težak. Upitnik OUN prilagođen potrebama uporednog prikaza raznih zemalja prema kojem je bila rađena prva publikacija, nije sadržao pitanja o mnogim specifičnostima naše zemlje, koje je trebalo prikazati da bi se razumela celina. Razmatranje činilaca i činjenica u vezi s menjanjem položaja žene I doprinosa žene integralnom razvoj­ nom procesu zemlje složen je zadatak. Učinjen je po­ kušaj da se sažeto prikaže celokupnost društvenih I po­ litičkih odnosa, naročito u sklopu promena koje su pratile donošenje Ustava SFRJ od 1974. godine i koje pra­ te njegovu primenu. O tome sada postoji obilje gra­ đe. Pored političkih, ima mnogo i naučnih studija, pri­ kaza, rasprava, statističkih i drugih podataka o razvo­ ju SFRJ. Zatim, obeležavanje Međunarodne godine že­ na, Dekade OUN za žene i Međunarodne godine de­ teta podstaklo je mnogobrojne nove izveštaje, anali­ ze, naučne radove, rasprave o položaju žene, porodi5 �ce, deteta. U tom okviru značajne rasprave vođene su u Skupštini SFRJ 1978. godine u toku donošenja posebne Rezolucije o ostvarivanju ravnopravnosti žena. Iz napred iznetog istorijata nastanka ove knjige vidi se da je autor pokušao da u njoj odgovori pre svega na pitanja koja su postavljana u toku naše aktivnosti u Organizaciji ujedinjenih nacija, u kojoj sve više ra­ ste interesovanje za iskustva pojedinih zemalja. Ona je nastala i iz drugih potreba međunarodne aktivno­ sti naših društveno-političkih organizacija. Zbog toga je ova knjiga izdata najpre na engleskom i francus­ kom jeziku. Međutim, još u toku rada na tekstu po­ kazala se potreba da se i na našim jezicima izda ova­ kav kraći prikaz položaja i uloge žene u razvitku jugoslovenskog društva, u kojem radnička klasa postav­ lja i rešava i žensko pitanje kao deo dubokih društvenih pramena u procesu borbe za oslobođenje rada. Tu bor­ bu ćemo uspešnije voditi ukoliko svoja sadašnja dos­ tignuća i probleme koje ona sobom nosi shvatamo kao plod proteklih borbi. U raspravljanjima o mnogim savremenim pitanjima našeg razvoja sve više se pokazuje potreba za dubljim poznavanjem naših dosadašnjih na­ pora i odgovora koje smo na i danas goruća pitanja već dali u prošlosti, lako u publikaciji ima za našeg čitaoca dosta svakako poznatih informacija, iako ona mestimično uprošćeno prikazuje veoma složen i komplikovan razvojni put nove Jugoslavije, čini nam se da ona može poslužiti kao koristan priručnik i društveno-politlčkim radnicima koji istupaju u međunarodnim kontaktima I mlađim generacijama, ikoje treba da sagledaju duboke veze između pojedinih aspekata društveno-političkog procesa izgradnje socijalističkog samoupravnog druš­ tva i borbe za nove međuljudske odnose u našoj zemlji, koji se ne bi mogli izgrađivati bez suštinskih pramena u društvenim odnosima, bez prava na samoupravljanje kao osnove svih sloboda i svih prava radnih ljudi I gra­ đana u našem socijalističkom društvu > bez definitiv­ 1 nog raskida sa svim ostacima I naslagama prošlosti i napuštanja »kraćeg puta« ostvarivanja prava I sloboda birokratsko-tehnokratskim rešenjima. Pošto nije bilo moguće — a nije ni zadatak ovakve pub­ likacije — da prezentiramo svu građu, 'izdvojena su samo najvažnija pitanja da bi se globalno prikazale celina ra­ zvojnog procesa i suština jugoslovenskih nastojanja u izgrađivanju samoupravne socijalističke društvene za­ jednice ravnopravnih naroda I ljudi. 6 �U toku rada korišćen je obiman štampani materijal, koji smo citirali kada je neposredno upotrebljen. O tome kako treba prikazati neka pitanja vođeni su raz­ govori s društveno-političkim radnicima. Teško bi bilo navesti sve pisane izvore i zahvaliti svima koji su ml pomogli u izradi ove publikacije. Pristup osnovnom sa­ držaju i njegova prezentacija su takvi da je bilo neop­ hodno konsultovati širi krug drugarica i drugova. Me­ đutim, ovde se mora istaći saradnja koju su već od ra­ da na prvoj informaciji za OUN u ćelom ovom radu ne­ posredno pružale Hristina Pop-Antoska i Ika Kekić. Isto tako, treba istaći pomoć dr Vide Čok, Dušanke Kovačević i Sane Salahović. Najzad, treba pozdraviti inicijativu izdavačkih preduzeća »Delavska enotnost« i »Naša žena« (Ljubljana), ko­ ja su ovu knjigu izdala na slovenaćkom jeziku, i odluku »Jugoslovenskog pregleda« (Beograd) da je izda i na srpskohrvatskom jeziku. Za slovenačko i srpskohrvatsko izdanje tekst je une­ koliko dopunjen novim podacima. Autor 7 ��Uvod U ovoj publikaciji prikazujemo napore i dostignuća na putu k punoj ravnopravnosti žena u Socijalističkoj Fe­ derativnoj Republici Jugoslaviji. Naše viđenje borbe za ravnopravnost i emancipaciju žena zahtevalo je da prikažemo tu borbu u istorijskoj perspektivi i kao sastav­ ni deo borbe radničke klase i radnog naroda za socijal­ no i nacionalno oslobođenje. Što se tiče ciljeva i me­ toda borbe za ravnopravnost žena, smatramo da je po­ trebno stalno postavljati pitanje: ravnopravnost u od­ nosu na koga i u kom pogledu? Ako pokušamo da od­ govorimo na tako postavljeno pitanje, odmah možemo utvrditi da se ne radi samo o nekim formalnim pravi­ ma žena koja bi ih izjednačavala s postojećim pravima muškaraca. Poznato je da i muškarci, naročito radni­ ci, radni seljaci i radna inteligencija u određenim druš­ tvenim uslovima ne uživaju sva prava, odnosno da su mnogi i obespravljeni. Prema tome, nema ljudske emancipacije ako ona ne obuhvata oba pola. Zato nije moguće prikazivati borbu protiv neravnopravnosti že­ na izvan okvira zajedničke borbe radničke klase i svih naprednih društvenih snaga za ostvarenje svih čovekovih prava. U ovoj knjizi ćemo pokušati da pokažemo kako su se postavljali ciljevi borbe i kojim putem od­ nosno kako su se oni ostvarivali u Jugoslaviji. I. Smatrali smo da je nužno da prikažemo ekonomske i društveno-politlčke prilike u staroj Jugoslaviji (1918 — 1941) i narodnooslobodilačku borbu (1941— 1945) da bi se shvatilo iz čega je izrastala samoupravna zajedni­ ca naroda i narodnosti. Pri tom posebno ukazujemo na sledeće: — kakve su bile prilike u ekonomski i društveno ne­ razvijenoj zemlji koje su tražile duboke i svestrane društvene promene koje vladajući buržoasko-monarhistički krugovi u staroj Jugoslaviji nisu bili spremni da izvrše. Radni narod je izgubio svaku nadu da će mu kapitalistička vladavina dati hleba, pravdu i demokrat­ ske slobode; kako su te prilike uslovile svesnu, organizovanu bor­ bu radničke klase na čelu svih radnih masa za ostvare­ nje dostojnijeg života, za istinsku nacionalnu i ekonom­ sku ravnopravnost. Radnička klasa je istovremeno zahtevala i ravnopravnost žena. Saznanje osnivača nauč­ nog socijalizma da su nužni ukidanje diskriminacije že­ na i uključivanje ostvarivanja njihove ravnopravnosti u zajednički program, postepeno su prihvatili svi pravi borci za covekovu emancipaciju, za oslobođenje rada i 9 �za se le za nove društvene odnose. Tako su i one žene koje su do tada odvojeno borile za politička prava žena mog­ utkati svoje ciljeve u zajedničku borbu radnih ljudi korenlte ekonomske, društvene ■ političke promene; ! — kako je u teškim unutrašnjim i međunarodnim uslo­ vima jedino Komunistička partija Jugoslavije bila sposo­ bna da rukovodi borbom kada su sve građanske Darlamentarne stranke pošle putem izdaje naroda i povezale se s fašističkim okupatorima da bi branile svoje privilegovane društvene pozicije. Komunistička partija je do­ šla na čelo borbe za novo društvo ne samo zato što je imala jasna teorijska i programska gledišta već i zato što je svaki član te proganjane organizacije bio spre­ man da se bori za proklamovane ciljeve 1 po cenu svo­ ga života. S narodnooslobodilačkom borbom i socijalističkom re­ volucijom (1941— 1945) nastupilo je preiomno razdob­ lje, u kojem je na našem tlu, na tlu okupirane i rasparčane Jugoslavije, pod rukovodstvom Komunističke par­ tije podignut opšti narodni ustanak 1 kad se formirala najšira politička masovna organizacija — Narodnoosiobodilački front za borbu protiv stranih okupatora I za oslobođenje domovine. Zato je narodnooslobodilačka borba od svog početka imala karakter narodne, u sušti­ ni socijalističke revolucije, u kojoj su pored klasno svesnih radnika masovno učestvovale sve rodoljubive de­ mokratske snage, i to u svim oblicima borbe — od po­ litičke do vojničke. Žene su se borile iz istih pobuda kao i muškarci, ali Ih je pored toga privlačila i odluč­ nost vodećih snaga narodnooslobodilačke borbe da u isto vreme afirmišu punu ravnopravnost polova. U bor­ bi ravnopravnost je postajala stvarnost u redovima bo­ raca i u novom društvenom sistemu koji Je nastajao iz borbe. Rukovodstvo narodnooslobodilačkog pokreta poklanjalo je veliku pažnju sadržajima i oblicima rada među ženama I organlzovanom učešću žena u borbi jer je bilo ubeđeno da je učešće žena od odlučujućeg zna­ čaja za uspeh partizanske, revolucionarne borbe, kao I za buduću organizaciju društva. II. Najveći deo ove knjige posvećen Je informaciji o posleratnom periodu revolucionarnih promena I dosti­ gnućima ekonomskog razvitka i ostvarivanja program­ skih ciljeva u društvenoj Izgradnji socijalističkog samo­ upravnog društva. Prikazani su međusobno uslovljenl procesi: razvoj socijalističkog političkog sistema, eko­ nomski razvoj zemlje i proces oslobođenja rada kao odlu­ čujući faktor I za emancipaciju žena. Pošto smo želell da prikažemo kako nastaju temelji novog položaja rad­ io �nika i građanina, koji su istovremeno i tem elji novog položaja žene u društvu i porodici, u ovom poglavlju se naročito zadržavamo na onim promenama koje naučni socijalizam smdtra fundamentalnim za potpuno ukidanje diskriminacije žena. Te promene su: ukidanje pri­ vatne svojine na sredstva za proizvodnju i uvođenje društvene svojine kao osnove samoupravljanja; ubrza­ ni ekonomski i društveni razvoj, koji omogućava uklju­ čivanje žena i muškaraca u udruženi rad i postepeno iščezavanje privredne funkcije porodice; razvijanje onih samoupravnih i političkih društvenih institucija preko kojih udruženi radnici i građani postepeno ovla­ davaju celokupnom društvenom reprodukcijom I u tom okviru podruštvljavaju funkcije porodice i domaćinstva. III. Posebna glava namenjena je te o riji i praksi usmeravanja procesa emancipacije žena. Na bazi učenja kla­ sika naučnog socijalizma, ukazujemo na stvaralačku primenu marksizma u Programu SKJ i na akciju subjektiv­ nih snaga našeg društva. Programski ciljevi su već velikim delom našli svoje mesto u političkom i ekonomskom sistemu, kako je to utvrđeno Ustavom i zakonskim propisima, i u akciji po­ litičkih snaga koje usmeravaju društveni razvoj. Dugo­ ročni proces kojim se ostvaruje ukidanje diskriminacije žena i afirmišu sva ljudska prava ne može se razvijati sam od sebe kao stihijski proces materijalnog razvitka, iako je ubrzan ekonomski razvoj neizostavan uslov svih promena. Zbog toga ukazujemo na sve poluge i nosio­ ce promena od društveno-političkih organizacija do za­ konodavnih mera. IV. Pošto je težište u našem pristupu stavljeno na pri­ kazivanje idejno-političkih osnova funkcionisanja samo­ upravnog socijalističkog društvenog sistema, što zadi­ re u pitanja koja su značajna za ostvarivanje ravnoprav­ nosti žena, dati su kraći prikazi pojedinih područja — od ekonomskog do međunarodnog. Svesni smo da bi bi­ lo korisno govoriti više o industrijalizaciji i urbanizaci­ ji, o zapošljavanju žena, o zaštiti na radu, o razvitku poljoprivrede i sela, o obrazovanju i o zdravstvenoj za­ štiti i socijalnom osiguranju na osnovu postojećih I možda novih analiza. Ipak smatramo da tekst ove publi­ kacije, dopunjen statističkim tabelama i pregledom pravnih propisa, omogućava uvid u dosad postignuti stepen razvitka. M islili smo da je od šireg značaja da ukažemo i na neka pitanja, lako naoko izgledaju sitnija, o kojima se sada vodi rasprava u našoj javnosti (npr. o karakteru zaštitnih mera u korist žene radnice l slič­ no). 11 �V. Isto tako, u poglavlju o braku, porodici, domaćins­ tvu i dečjoj zaštiti ostajemo više na opisivanju razvoia političkih gledišta i pravnog razvitka i ukazujemo na sadašnja ustavna i zakonska rešenja, dok je dokumenta­ cija u brojkama, dijagramima i slično zapostavljena. Unekoliko opširnije informišemo o razvoju planiranja porodice sve do 1974. godine, kada je u Ustavu SFRJ i u ustavima svih republika i pokrajina opredeljena sloboda odlučivanja o rađanju kao novo čovekovo pravo. VI. U poglavlju o međunarodnim vezama ograničavamo se na prikaz onih aktivnosti koje se neposredno pove­ zuju s temom žena, iako smo potpuno svesni odlučuju­ ćeg značaja svih međunarodnih akcija koje danas vode nesvrstane zemlje i zemlje u razvoju za promenu današ­ njeg položaja naroda i pojedinaca. Borbu za novi među­ narodni, ekonomski i politički poredak sagledavamo kao najbolji okvir u kojem moraju naći mesta sve specifič­ ne međunarodne delatnosti i veze ženskih organizacija ili drugih faktora koji se bave problemima položaja že­ na. Izdvojeno razmatranje ženskih problema i u svetskim dimenzijama moglo bi imati samo suprotan efekat. Ali bi nas tema o međunarodnim odnosima uopšte da­ leko odvela, pa se zbog toga i u tom delu daje samo uža Informacija. * * * Najzad, čitaocu treba dati dopunsko objašnjenje i upo­ zorenje. Samo uzgredno i nepotpuno upozoravamo na znatne razlike unutar Jugoslavije, na razlike Između re­ publika i pokrajina u materijalnom razvitku, u IstoriJI, kulturi, tradicijama, koje često posebno utiču na polo­ žaj žena. Ipak te razlike nisu suštinske, jer nisu kvalita­ tivne prirode. To su razlike u stepenu razvijenosti po­ jedinih sredina, koje traže posebne napore za adekvat­ nu konkretizaclju opšteprihvaćenih i ustavno zagarantovanlh prava u vlastitim uslovlma. Jugoslavija kao veoma nerazvijena 1 u ratu opustošena zemlja počela Je posle drugog svetskog rata da se ubr­ zano razvija. Zbog svoje raznolikosti, ona u tom procecu dell na Jednoj strani, sudbinu zemalja koje su tek izišle iz naturalnih odnosa, a na drugoj strani, u uneko­ liko razvijenijim delovlma zemlje deli sudbinu zemalja u kojima je Industrijalizacija već u usponu. Tako su se na dnevni red postavljali negde više problemi nepisme­ nosti, zaostale poljoprivrede, visokog nataliteta 1 viso­ kog mortaliteta, dok su u drugim delovima imali pred­ nost problemi žena-radnica, problemi kvalifikacija, zaš­ tite na radu, dečja zaštita i tome slično. 12 �U nastojanju da što jednostavnije prikažemo opšte to­ kove razvoja koji važe za celu zemlju, ostavili smo po strani neke specifičnosti pojedinih delova višenacional­ ne federacije. Pokušali smo da pre svega istaknemo na­ ša osnovna iskustva o mogućim putevima rešavanja konflikta između rada i materinstva u izgrađivanju dru­ štvenog sistema socijalističkog samoupravljanja. Ipak nam se učinilo da dosadašnja iskustva naše zemlje opravdavaju napor da Istaknemo ciljeve, da prikažemo neka dostignuća i otvorena pitanja kao prilog razmenl iskustava s drugim zemljama, a istovremeno i razma­ tranju ove teme na međunarodnom planu. Uvereni smo da će prilozi u ovoj knjizi upotpuniti sa­ znanja čitalaca. U prvom redu skrećemo pažnju na rad Milana Gasparija Pregled pravnog uređenja od osobi­ tog značaja za pravni položaj žena u SFRJ s popisom odgovarajućih zakona. Priložene su statističke tabele kao deo statističkih podataka koje je u izboru, stručnoj obradi i redakciji Hristine Pop-Antoske izdao kao poseb­ nu publikaciju Savezni zavod za statistiku za Deseti međunarodni seminar Konferenoije za društvenu aktiv­ nost žena Jugoslavije (1977). Sada su te tabele dopu­ njene novim podacima. U prilogu se nalazi potpun tekst Rezolucije Skupštine SFRJ od marta 1978. godine, koja predstavlja u izvesnom smislu nacionalnu strategiju napora za brže pre­ vazi laženje prepreka na putu punog ostvarenja ravno­ pravnosti žene i muškarca. 13 ��Istorijski koreni Diskrim inacija žena u staroj Jugoslaviji (1 9 1 8 — 1 9 4 1 ) Jugoslavija kao jedinstvena država (u početku pod na­ zivom Kraljevina Srba, Hrvata i Slovenaca, a kasnije Kraljevina Jugoslavija) nastala je posle prvog svetskog rata 1918. godine. U nju su ušle Srbija I Crna Gora (do tada samostalne države), Hrvatska, Bosna i Hercegovi­ na, veći deo Slovenije, Vojvodina, veći deo Makedonije, koje su do tada odnosno do balkanskog rata bile pod vlašću bivše Austro-Ugarske Ili Osmanskog Carstva. Teritorija Jugoslavije vekovima je bila raskrsnica izme­ đu Istoka i Zapada, između hrišćanske i islamske civi­ lizacije, poprište mnogih ratova, ustanaka i pokreta za oslobođenje. Dok su neka područja zemlje pod vlašću Austro-Ugarske bila delimično uključena u tokove evro­ pske industrijalizacije i feudalni odnosi u njima bili uglavnom već prevaziđeni, u južnim krajevima, koji su gotovo pet stotina godina b ili pod Osmanskim Carst­ vom, ostaci feudalizma istočnjačkog tipa održali su se sve do drugog svetskog rata. Stvaranje zajedničke države bilo je težnja naroda ko­ ji su se u njoj ujedinili I koji su očekivali da će u toj zajednici postati jači i sposobniji da se odupiru stranim osvajačima, da će ekonomski, kulturno i uopšte brže napredovati. Radnici i buntovni seljaci koji su se vra­ ćali s frontova prvog svetskog rata, a mnogi i pod uticajem oktobarske revolucije 1917. u Rusiji, tražili su, i dublje društvene promene, ali se u toj novoj državi nisu ostvarile ni nacionalne ni socijalne težnje širokih narodnih slojeva. Tako su se države i narodi udružili u novu državnu tvorevinu na različitim stepenima svog privrednog i kulturnog razvitka, s različitim Jezicima, pismima, religijama, običajinja ltd., ali to nije bilo uz­ rok teške situacije koja je zavladala u zemlji. Kraljevi­ nu Jugoslaviju su već od njenog nastanka razdlrale te­ ške društvene i političke protivrečnosti. Vladavina veli­ kosrpske monarhističke buržoazije, u saradnji s hrvat­ skom i slovenačkom buržoazijom I buržoazijom ostalih naroda, zasnivala se na surovom kapitalističkom Iskorišćavanju seljaka i radničke klase. Kao sastavni deo ekonomske eksploatacije i kao metod razjedinjavanja radnih ljudi, zaoštravani su i međunacionalni odnosi. Pod parolom nacionalnog jedinstva negiralo se postoja­ nje pojedinih naroda i narodnosti, a njihovi pripadnici su diskriminisani. 15 �Reakcionarnim zakonima i policijskim progonima vlas­ todršci stare Jugoslavije su nastojali da onemoguće svaki demokratski narodni pokret i da što je moguće više ometaju sindikalno organizovanje. Žestoko su pro­ ganjali političko udruživanje radnika, osobito u Komunis­ tičku partiju Jugoslavije, koja je 1921. godine bila za­ branjena. Godine 1929. ukinut je nepotpuni parlamen­ tarni sistem i zavedena vojno-monarhistička diktatura s obeležjima fašističkog sistema, da bi se nekoliko godi­ na kasnije opet uspostavila — ali u obliku prave kari­ kature — krnja parlamentarna demokratija. Policija i vojska su štitile kapitalističko uređenje, u kojem su eksploatisani radni ljudi svih nacionalnosti. Uslovi života radnika i većine seljaštva bili su veoma teški. Jugoslavija je tada, krajem tridesetih godina, bi­ la izrazito nerazvijena agrarna zemlja, s nacionalnim dohotkom od oko 110 dolara po glavi stanovnika. Prosečna godišnja stopa rasta naoionalnog dohotka u periodu od 1926, do 1939. Iznosila je samo 2,1 odsto, neznatno više od stope prirodnog priraštaja stanovništva, koja Je iznosila 1,5 odsto i bila među najvišima u Evropi. Tri četvrtine stanovništva živelo je od zaostale, pretežno naturalne poljoprivrede. Preovlađlvalo je sitno seljač­ ko gazdinstvo s niskom produktivnošću. Bolje poljopri­ vredno zemljište i bogate šume bi'li su u rukama malog broja veleposednlka. Obećanja da će se izvršiti agrar­ na reforma nisu bila u potpunosti ispunjena za sve vreme postojanja stare Jugoslavije. Ogromne rezerve radne snage u poljoprivredi, s malim mogućnostima zapošljavanja u Industriji I drugim delat­ nostima, dovodile su do masovne nezaposlenosti. Veli­ ki broj ljudi, naročito Iz nerazvijenih delova zemlje, emi­ grirao je u zemlje Evrope 1 Amerike, posebno u SAD, i tamo tražio posao. Udeo Industrije i rudarstva u ukupnom nacionalnom do­ hotku neposredno pre drugog svetskog rata bio Je 16 odsto. Samo 24 od 1000 stanovnika bilo Je zaposleno u Industriji. Sve značajnije Industrijske grane nalazile su se u ru­ kama ili pod kontrolom stranog kapitala, koji Je Iskorlšćavao jeftinu radnu snagu (naročito rad žena I dece) I prirodna bogatstva zemlje I ostvarivao visoke profite. Izvozile su se sirovine I poljoprivredni proizvodi. Jugo­ slavija Je sve više tonula u polukolonljalni položaj. Ali uzrok krajnje bede najvećeg dela stanovništva nije bila samo privredna nerazvijenost zemlje. To Je bio pre svega kapitalistički sistem u kojem se zemlja IndustrlJalizovala i razvijala. Kapitalistička klasa, koja Je nastala 16 �pretežno od veleposednika, trgovaca I drugih tradicio­ nalnih vladajućih slojeva, nastojala je da se brzom I bezobzirnom eksploatacijom što pre obogati. Zbog to­ ga su radničke nadnice bile veoma niske, a uslovi rada i života teški. Zdravstveno i socijalno osiguranje tako reći nije postojalo. Radnička klasa je svojom borbom teško postigla zakonsku zaštitu radnika u slučaju bole­ sti, invalidnosti i starosti, ali su i ta minimalna prava bila vešto izigravana. I zakoni o zaštiti radnica, trudni­ ca i majki i o dečjoj zaštiti ostajali su samo mrtvo slo­ vo na hartiji. U vreme ekonomskih kriza snižavane su ionako niske nadnice, a radnici su masovno otpuštam s posla. Kao što je poznato i iz iskustava drugih zema­ lja, u periodu prvobitne akumulacije kapitalistička klasa se nije obazirala na sopstvena shvatanja o ulozi žene kao domaćice i majke, već je, kao manje zaštićenu I jeftiniju radnu snagu, sve više zapošljavala u industriji, naročito prerađivačkoj. Mnoge žene su bile zaposlene i kao služavke i većinom izložene najraznovrsnijem iskorišćavanju. U razdoblju od 1921. do 1926. godine pro­ cenat žena među radnicima u industriji gotovo se ud­ vostručio, ali je ukupna zaposlenost žena ostala ipak niska. Godine 1939. bilo je zaposleno oko 200 000 že­ na ili 18 odsto ukupnog broja zaposlenih. Žene su delile sudbinu naroda, ali su uz to posebno do­ življavale političku i ekonomsku diskriminaciju. Nisu imale političkih prava, a za isti rad su dobijale manju platu. Diskriminacija žena bila je u svim krajevima ze­ mlje tradicionalna i zvanično ozakonjena. Položaj žene u braku, porodici i društvu bio je u raznim delovima ze­ mlje različito regulisan, već prema običajnom pravu I drugim pravnim i religioznim propisima koji su nastali u ranijim periodima. Međutim, razlike u zakonima i u dogmama glavnih verskih zajednica (pravoslavne, kato­ ličke i islamske), sastojale su se više u stepenu dis­ kriminacije žene nego u suštini te diskriminacije: že­ na je u svim slučajevima bila tretirana kao lice bez pune poslovne sposobnosti 1 stavljana je u zavisnost od oca, muža, brata ili čak sina. U Srbiji i Makedoniji primenjivao se stari srpski građanski zakonik koji je žene za vreme muževljevog života izjednačavao s maloletnici* ma i maloumnima. Kupovanje i prodavanje žena I mnogoženstvo bili su običaj kod muslimanskog življa. Vanbračna majka je svuda bila ponižavana, a vanbračno de­ te je bilo diskriminirano u toku celog svog života. Položaj žena u svakodnevnom životu određivali su va­ žeći pravni propisi, a stvarni odnosi su se oslanjali na dvostruki moral. Rad žene je duboko poteenjivan, a ma­ 17 �terinstvo je bilo idealizovano u granicama strogih pravi­ la patrijarhalnog morala (tj. u zakonitom braku, uz požrtvovanu ulogu žene kao supruge, domaćice i majke). U većem delu zemlje mogućnosti za školovanje bile su veoma slabe. Samo u Sloveniji, Hrvatskoj i Vojvodini bilo je još u drugoj po'iovini XVIII veka uvedeno obavez­ no četvorogodišnje školovanje dece. Kraljevina Jugo­ slavija je zakonom zavela obavezno četvorogodišnje osnovno školovanje, ali ono nije bilo ostvareno u celoj zemlji do drugog svetskog rata. U mnogim krajevi­ ma nije bilo ni škola ni učitelja, a predrasude su, čak i tamo gde su postojale mogućnosti, često zabranjivale devojčicama svako školovanje. Tako je 1931. godine među muškarcima iznad 10 godina starosti bilo 32,2 od­ sto nepismenih, dok je taj procenat za žene iznosio 54,4. Prave razmere zaostalosti pokazuju se u regional­ nim i nacionalnim razlikama: 1931. godine na Kosovu je 93,9 odsto žena bilo nepismeno, a u Bosni i Hercego­ vini 84 odsto. Neke profesije po zakonu su bile dostu­ pne samo muškarcima tsudstvo), a u drugima su že­ ne bile diskriminisane (u medicini). U takvim uslovima žene su sve više isticale zahtev da se I njima učine dostupnim sve vrste škola i sve pro­ fesije i u isto vreme su zahtevale i pravo glasa i uopšte jednaka politička prava. To su po pravilu bile žene iz razvijenijih sredina i iz imućnijih slojeva, koje su ste­ kle neko obrazovanje i mogle pratiti borbu žena evrop­ skih zemalja, u kojima se krajem XIX i početkom XX ve­ ka razvijao građanski ženski pokret. Feministički pokret je nesumnjivo i u našoj zemlji uticao na buđenje shvatanja da je diskriminacija žena neodrživa, a posebno da je neodrživo zapostavljanje njihovog obrazovanja. Ali ostajući u okvirima postojećeg buržoaskog društvenog sistema, vodeći borbu protiv muškaraca i smatrajući da su njihove društvene privilegije i predrasude glavna smetnja za ravnopravnost žena, feministički pokret Je potpuno zanemarivao klasnu suštinu neravnopravnosti žena. Tako je ovaj pokret ostao izolovan od većine žena, koje su zbog sve surovije eksploatacije postepeno shvatale da je njihova sudbina nerazdvojno povezana sa su­ dbinom radničke klase, kojoj one pripadaju, I da svoje oslobođenje mogu ostvariti samo u zajedničkoj borbi sa svojim drugovima radnicima, seljacima i ostalim pot­ lačenim slojevima. Tu svest sticale su i širile u prvom redu radnice i žene radnika, koje su se sve više I sve organizovanije uključivale u radničku borbu I radnički pokret. 18 �Radnički pokret i borba za ravnopravnost žena Radnički pokret se kod jugoslovenskih naroda razvijao s različitim intenzitetom zavisno od procesa industrija­ lizacije i od nekadašnje državne pripadnosti, a tim e i od organizacione povezanosti s radničkim pokretom u Austriji, Mađarskoj i Italiji. Zahtev za potpunom druš­ tvenom i ekonomskom ravnopravnošću žena istican je u Evropi, pa i u Jugoslaviji u Isto vreme s prihvatanjem naučnog socijalizma Marksa i Engelsa kao teorijske os­ nove za političku borbu radničke klase. Veliki značaj za razjašnjavanje ovog pitanja imali su radovi Augusta Bebela, naročito njegova studija Žena i socijalizam iz 1879. godine, borbena istupanja Klare Cetkin, Lenjinovi radovi i govori, kao i ostvarivanje ravnopravnosti že­ na u Sovjetskom Savezu posle pobede oktobarske re­ volucije. S prodorom socijalističkih ideja i s razvojem radnič­ kog pokreta žensko pitanje je sve više dobijalo opšti društveni značaj, a radnice su u organizovanoj borbi svih radnika počele da vode svoju dvostruku borbu: protiv kapitalističke eksploatacije i za jednakost s mu­ škarcima. U radničkim organizacijama, štrajkovima i drugim akcijama one su se zauzimale za priznanje jed­ nakih prava na rad, na jednaku zaradu i za bolje uslove rada za sve radnike. Međutim, u pogledu teorijskog i praktičkog odnosa prema položaju radnica i budućnosti društva marksistička shvatanja se nisu uvek i svuda lako i brzo probijala ni u okvirima samog radničkog po­ kreta. Veoma značajni su bili misao i delovanje velikog vizio­ nara radničke samouprave Svetozara Markovića, koji je širio socijalističke ideje u ekonomski srazmerno nera­ zvijenoj sredini kakva je bila Srbija sedamdesetih i osamdesetih godina XIX vekćj,. On je ukazivao na nega­ tivan uticaj patrijarhalnog porodičnog položaja žene ne samo na žene iz buržoaskih slojeva i na vaspitanje bu­ dućih pokolenja već i na celinu društvenih odnosa. On je pozivao na rešavanje ženskog pitanja i tvrdio (1871. godine) da je »pitanje ženskog oslobođenja nerazdvoj­ no povezano s društvenim preobražajem u celini, s os­ lobođenjem čovečanstva od svih zala, zabluda, tiranija i robovanja« i da »žensko pitanje nije za nas prerano, već da ga kao prvo treba staviti na dnevni red«.') U okviru radničkih socijaldemokratskih organizacija po­ čela su se osnivati ženska iradnička društva, koja su se ') Svetozar Marković, Sabrani spisi, II, -Kultura«, Beograd 1965, str. 402. 19 �ograđivala od građanskog feminističkog pokreta zato što on nije uključivao u svoje programe i zahtev za ukida­ njem eksploatacije radništva. Jedan od istaknutih vo­ đa Srpske socijaldemokratske partije — Dimitrije Tucović, po povratku s Međunarodne konferencije žena socijaldemokrata u Kopenhagenu (kojoj je prisustvovao kao delegat na međunarodnom socijaldemokratskom kongresu), na velikom socijalističkom zboru žena u Be­ ogradu krajem 1910. godine podneo je izveštaj o radu konferencije, o značaju ženskog pokreta, o govoru Kla­ re Četkin i o odluci da se obeležava Međunarodni dan žena, Tada je formiran i Centralni sekretarijat žena so­ cijaldemokrata2). Odmah posle ustanovljenja 8. marta kao Međunarodnog dana žena, već 1911. godine, u mnogim gradovima odr­ žane su masovne demonstracije radnih žena i radnika protiv eksploatacije i za političku ravnopravnost žena. Od tada je 8. mart postao borbeni praznik radničkog, a kasnije i celog naprednog pokreta u Jugoslaviji. U toku prvog svetskog rata žene su u pozadini zauzima­ le mnoga »muška« radna mesta, što je doprinosilo nji­ hovoj društvenoj mobilizaciji i afirmaciji. Političari su pridavali sve veću važnost pridobijanju žena za svoje programe. A li ostaje činjenica da su jedino radničke partije i socijalistički sindikalni pokret vodili borbu za punu ravnopravnost žena, zahtevajući promenu svih društvenih institucija od kojih je zavisilo sprovođenje ove ideje u život. Posle prvog svetskog rata, nakon stvaranja nove države, ujedinili su se radnički pokreti raznih krajeva zemlje. Već na Osnivačkom kongresu Socijaldemokratske par­ tije Jugoslavije (komunista) 1919. godine kao deo nove partije organizovan je jedinstveni ženski socijalistički pokret. U Statutu žena socijalista (komunista) se, izme­ đu ostalog, kaže: »... Žene sooijalisti (komunisti) us­ vajaju maksimalni i minimalni program Partije komuni­ sta Jugoslavije i smatraju sebe kao deo partijske celine. U isto vreme one isključuju svaku zasebnu orga­ nizaciju žena, a sebe smatraju tehničko-izvršnim odbo­ rom u agitaciji i organizovanju žena...« Mada u dubokoj ilegalnosti, Komunistička partija Jugo­ slavije je tridesetih godina uspela da poveže radnički pokret i napredne snage svih naroda u borbi za demo3) U uvodniku prvog broja lista -Jednakost., organa tog sekretarijata (1. oktobra 1910) kaže se: - . . . M l . radne žene ne možemo s>Vesti svoje zahteve na program onih dama iz viših krugova koje bi ,* prava za ženu, ali pod uslovom da se očuva današnje P društveno uređenje, koje prava daje samo Jednima, a ^mg . dužnosti. . . Naša borba Je samo jedan deo borbe socijaln e^d ern o kratje kojoj pripadamo. Jer će bolja budućnost sinuti 8^ei™ i rodu ne Iz borbe žena protiv ljudi, već Iz energične I 1st aj e be potlačenih društvenih klasa protiv njihovih ugnjetača. . .- 20 �kratiju i za odbranu zemlje od sve veće spoljne opas­ nosti — nacističke Nemačke i fašističke Italije. Komu­ nistička partija je okupljala sve slojeve naroda u revo­ lucionarni demokratski antifašistički pokret, u borbu za odbranu zemlje, za zbacivanje vladajućeg režima, koji se sve više povezivao s fašističkim režimima \ sam po­ stajao sve više fašistički. Komunistička partija Jugoslavije bila je jedina partija u zemlji koja se od početka izjasnila i zalagala za ravno­ pravnost žena, svesna značaja svesti i aktivnosti žena u borbi za njihovo oslobođenje i za uspeh revolucio­ narne borbe u celini. Građanske stranke su nudile sa­ mo neznatne reforme i zataškavale probleme žena, a stvarno su bile protiv njihove ravnopravnosti navodeći kao osnovni razlog za to njihovu neprosvećenost. Pri­ krivajući sve suprotnosti kapitalizma, građanske stran­ ke su idealizovale položaj žene kao domaćice i majke i nastojale da pomire žene s takvom sudbinom. Svojim programom, koji se ograničavao na reformu po'ložaja žena u granicama postojećeg sistema opšte dis­ kriminacije i ugnjetavanja najširih narodnih slojeva, građanski fem inistički pokret nije uspeo da okupi broj­ nije članstvo. Među ženama koje je okupio — a to su bile većinom gradske žene iz srednjih slojeva i deo in­ telektualki — unekoliko je ipak doprinosio rađanju saz­ nanja o neravnopravnosti žena. AM kako su se klasni sukobi zaoštravali tako je i feminizam, izdvajajući žen­ sko pitanje iz celine gorućih društvenih problema, ob­ jektivno sve više navrtao vodu na mlin buržoazije. U mnogim građanskim ženskim društvima došlo je do di­ ferencijacije, pa se deo njihovih članica, osobito mlađih, povezao s radničkim pokretom, naročito sredinom tr i­ desetih godina, kada je nastao Narodni front kao opštenarodni pokret protiv fašizma, za demokratizaciju i od­ branu nezavisnosti zemlje. Ekonomska kriza i sve veća fašistička opasnost na gra­ nicama Jugoslavije I u samoj zemlji iziskivale su oku­ pljanje svih demokratskih antifašističkih snaga na za­ jedničkom programu. Pošto se režim stare Jugoslavije, u strahu od vlastitog naroda, sve više oslanjao na oso­ vinu R.im — Berlin — Tokio, Komunistička partija je, iako ilegalna, postala važan faktor okupljanja i mobili­ zacije narodnih masa, naročito posle 1937. godine, ka­ da je na njeno čelo došao Josip Broz Tito. Par­ tija je posebnu pažnju posvećivala političkoj aktivnosti među ženama. Postavljajući konkretna pitanja kao što su: jednaka plata za jednak rad, zaštita trudnica i majki, zaštita na radu, pravo glasa, uključivanje žena u po­ 21 �litički život i rešavanje životnih problema svih radnih ljudi, Komunistička partija je privukla u svoje redove veliki broj radnica, intelektualki, siromašnih seljanki, domaćica, ženske omladine, studentkinja i srednjoškolki. Pod rukovodstvom KPJ niču različiti legalni oblici rada. Osnivaju se ženska društva, omladinske sekcije, ženski listovi. Žene-članovi KPJ ulaze u ženska društva, sindi­ kate, sportska i kulturna udruženja i tu se zalažu za svestranu političku aktivnost žena. Žene iz svih društvenih slojeva učestvovale su u ak­ cijama za demokratizaciju zemlje, u borbi protiv fašiz­ ma, protiv sve veće skupoće i nestašice životnih na­ mirnica koju je izazvao njihov povećani izvoz u fašisti­ čke zemlje, naročito u Nemačku. Radnice i žene radnika masovno su učestvovale u štrajkovima, a mnoge štraj­ kove su i same organizovale. Radničke žene su štitile od policije fabrike u kojima su strajkovali njihovi mu­ ževi, sakupljale su hranu za njih po selima i tako do­ prinosile povezivanju radničke borbe sa seljacima, iz­ građivale jedinstvo radnika i seljaka. Godine 1936. u celoj zemlji je bila organizovana akcija pod parolom »Za mir i slobodu«. Tada je, pored ostalog, prikupljeno preko 600 000 potpisa žena. Te godine je pokrenut časopis »Žena danas«, koji je vršio snažan uticaj na radne žene i mobi Iišao ih protiv preteče rat­ ne opasnosti i fašizma. Akcija koju je povela »Žena danas« 1939. godine kad je pozvala sve ženske organi­ zacije u zajedničku borbu za pravo glasa, imala je ve­ liki politički značaj, jer je uspela da u ovoj akciji po­ krene mase žena u gradovima i selima širom Jugosla­ vije. Takva aktivnost žena zabrinula je tadašnji režim. Poli­ cija je upozoravala na to da »komunisti uvlače u svo­ je redove žene i posvećuju sve više pažnje ženskom pokretu« i zato je uvela posebne mere, žene-članove KPJ, kao i sve komuniste, revolucionare i pripadnike radničkog pokreta vladajući režim je hapsio, mučio, za­ tvarao u tamnice i koncentracione logore. Pucanje u štrajkače i slični metodi obračuna bivali su sve češći u godinama pred drugi svetski rat. U neposrednim bor­ bama za poboljšanje uslova rada i života radnice su, za­ jedno sa svojim drugovima, iskusile svu brutalnost fa­ šističkih metoda vladajuće buržoazije, koja je upotreb­ ljavala ceo državni aparat da bi zaštitila svoje klasne interese i svoje profite. Neophodnost masovnijeg uključivanja žena u revolucio­ narni demokratski antifašistički pokret kao važan uslov 22 �njegovog uspeha naročito je snažno istaknuta na Petoj zemaljskoj konferenciji KPJ, održanoj ilegalno u oktob­ ru 1940. godine u Zagrebu, samo nekoliko meseci pre fašističkog napada na Jugoslaviju. Konferencija je ut­ vrdila platformu borbe KPJ u teškim godinama koje su dolazile. Peta zemaljska konferencija KPJ imala je izuzetan zna­ čaj. Uoči sudbonosnih događaja drugog svetskog rata, koji su ugrozili čak i fizički opstanak naroda Jugosla­ vije, KPJ je bila idejno, politički i organizaciono sprem­ na i rešena da se bori. 0 potrebi uključivanja žena u revolucionarni pokret go­ vorio je generalni sekretar KPJ Tito, a o tome je pod­ nesen i poseban referat. Usvajanje jasnog programa komunista za uključivanje žena u borbu za zajedničke strategijske ciljeve i saznanje da bez njihove aktivnosti antifašistička narodnooslobodilačka borba ne može us­ peti, imali su dalekosežan značaj za masovno učešće žena u narodnooslobodilačkoj borbi, za ostvarenje revo­ lucionarnih ciljeva oslobodilačkog rata. Narodnooslobodilački rat i socijalistička revolucija Razdirana unutrašnjim suprotnostima i trpeći spoljne pritiske, Kraljevina Jugoslavija nije odolela fašističkoj agresiji aprila 1941. godine i bila je bez znatnijeg otpo­ ra okupirana i raskomadana. Vladajuća buržoazija, kralj i veći deo vojne komande izdali su narod. Kralj i vlada su napustili zemlju, vladajuće buržoaske stranačko-politioke strukture su se raspale, a delimično čak stupile u službu okupatora. Teritorija Jugoslavije bila je podeIjena između četiri okupatora (Nemačke, Italije, Bugar­ ske i Mađarske) na sedam okupacionih zona. Na neki­ ma su nastale marionetske kvislinške državne tvorevi­ ne (npr. Nezavisna Država Hrvatska). Komunistička partija Jugoslavije, koja je dvadeset go­ dina bila proganjana i delovala ilegalno, ali je već u to doba stala na čelo demokratskog i revolucionarnog pokreta radnika, seljaka i intelektualaca — jedina je os­ tala uz narod i pozivala na organizovan otpor fašistič­ kim agresorima. Zahvaljujući ogromnom poverenju ko­ je je uživala u narodu, ona je uspela da okupi demo­ kratske i patriotske snage u jedinstveni i masovni na­ rodnooslobodilački pokret, čiji je polltičko-organizacloni izraz bio Narodnooslobodilački front. 23 �Poziv na oružanu borbu protiv okupatora koji je 4. jula 1941. godine Centralni komitet Komunističke partije uputio narodima i radnim ljudima Jugoslavije naišao je na velik odjek i već je u toku istog leta u svim kraje­ vima zemlje počela oružana oslobodilačka borba. Pozivu komunista odazvali su se razni slojevi naroda — radnici, seljaci i demokratska inteligencija, svesni da cilj borbe nije obnavljanje stare Jugoslavije, već os­ lobađanje svih naroda i narodnosti Jugoslavije od svih oblika hegemonije i nacionalnog ugnjetavanja i stvara­ nje nove, demokratske vlasti, koja će izražavati nacio­ nalne, klasne i socijalne interese najširih narodnih slo­ jeva. Spremnost naroda da se bori protiv okupatora bi la je izraz oslobodilačkih težnja svakog pojedinog na­ roda i svake narodnosti i njihove zajedničke želje da se povežu u zajednicu na novim osnovama ravnoprav­ nosti i uzajamne saradnje. S najvećim zanosom u borbu se uključila omladina svih slojeva i oba pola, koja je svoju jedinu perspektivu videla u zemlji oslobođenoj od spoljne okupacije, od he­ gemonije stranog i domaćeg kapitala, iskorišćavanja čoveka od strane čoveka, diskriminacije < ponižavanja, i u zemlji u kojoj će vladati ravnopravnost svih ljudi i naroda i u kojoj će biti mogućan razvitak njihovih stva­ ralačkih sposobnosti. Spremni da u najtežim Iskušenji­ ma surovog rata daju svoje živote, mladići i devojke su već u toku borbe živeli novim životom i u međusobnim odnosima ravnopravnosti i drugarstva stvarali nove mo­ ralne kodekse. Organizovani u Ujedinjenom savezu an­ tifašističke omladine Jugoslavije (USAOJ) I Savezu ko­ munističke omladine Jugoslavije (SKOJ), oni su se u borbenim jedinicama i radom na okupiranim i oslobođe­ nim teritorijama čeličili i pripremali za preuzimanje sve odgovornijih zadataka. Masovno uključivanje žena u borbu, rame uz rame s muškarcima, bilo je posebno značajno, jer su okupatori i kvislinzi računali na njiho­ vu pasivnost i konzervativnost. Dalekovido zalaganje KPJ i rukovodstva Narodnooslobodllačkog fronta za učešće žena u oslobodilačkoj borbi u svim njenim vi­ dovima, svesnih zavisnosti uspeha borbe od učešća svih ljudi u njoj, kao i činjenice da učešće žena, pored nezamenljive pomoći, daje borbi Izvanredne humane di­ menzije, revolucionarnu dubinu I ubeđenje u pobedu — naišlo Je na izvanredan odziv među devojkama i že­ nama. Milioni radnica, seljanki, domaćica, studentkinja, Inte­ lektualki aktivno su se uključili u veliku borbu za neza­ visnost naših naroda, za novo društveno uređenje, u 24 �kojem će i one biti ravnopravne. One su bile borci u oružanim jedinicama, učestvovale su u diverzantskim akcijama u gradovima, u sabotažama, bile su ilegalni politički radnici na okupiranim teritorijama, kuriri i obaveštajci; prikupljale su i sakrivale oružje i sanitet­ ski materijal. Njihove kuće su bile centri okupljanja, bolnice i radionice, a u vojne jedinice ili u partizanske bolnice odlazile su i kao bolničarke, negovale ranjeni­ ke, brinule se o deci boraca, ilegalaca i žrtava terora, 0 odeći i hrani za oslobodilačku vojsku. Žene su u naj­ težim uslovima obrađivale polja i otimale žetvu od oku­ patora. One su sve to činile uprkos nečuvenom teroru koji su fašistički okupatori i njihovi domaći pomagači vršili nad narodom, bez obzira na pol i uzrast, masov­ nim ubijanjem i hapšenjem, javnim vešanjem, paljevina­ ma, iseljavanjem, pljačkom, ubijanjem dece, silovanjem žena i devojaka, zatvaranjem u koncentracione logore 1 tamnice. Bezbrojni su primeri herojskog držanja žena u borbi, u logorima, zatvorima i na stratištim a. Već u toku rata su postajali simboli likovi majki koje su spre­ mno slale svoje sinove i kćeri u borbu, a ljubav i brigu za svoju decu pretvarale u brigu za sve borce, za »svo­ ju« vojsku. Rukovodstvo narodnooslobodilačke borbe moglo se oslanjati na žene u svim zadacima koje su obavljali muškarci, a pogotovo u onima koje su tradi­ cionalno obavljale samo žene. Tako su žene u narodnooslobodilačkoj borbi uporedo s muškarcima izvršava­ le sve političke i vojne zadatke. Svoju materinsku ulo­ gu one su prenosile na sve borce u zajedničkim delat­ nostima koje su bile značajne za uspeh borbe. Neprocenjiv je njihov udeo u Izgrađivanju bratstva i jedinstva među ženama i muškarcima, pripadnicima različitih na­ cionalnosti i religija, nasuprot strategiji okupatora da raspirivanjem šovinizma i bratoubilačke borbe lakše vlada okupiranom zemljom. Veliku ulogu u mobilizaciji žena za ciljeve narodnoos­ lobodilačke borbe odigrale su antifašističke organizaci­ je žena, koje su kao deo Narodnooslobodilačkog fron­ ta stvarane i na okupiranoj i na oslobođenoj te rito riji. Decembra 1942. godine u oslobođenom Bosanskom Pe­ trovcu održana je I zemaljska konferencija Antifašistič­ kog fronta žena Jugoslavije (AF2). Na njoj je učestvo­ valo 166 žena delegiranih iz oružanih jedinica, kao i iz sela i gradova s oslobođene i neoslobođene teritorije, iz svih krajeva Jugoslavije. Konferencija je izabrala Centralni odbor AF2 Jugoslavije, a za predsednicu se­ ljanku iz Hrvatske Katu Pejnović, odlučnog borca, naro­ dnog heroja, majku palih partizana. Tom prilikom je vrhovni komandant NOV I POJ i generalni sekretar 25 �KPJ Josip Broz Tito ukazao na sudbinsku povezanost učešća žena u narodnom ratu i revoluciji s ostvariva­ njem promena u budućem razvitku društva i s novim položajem žena u tom društvu. »Ja se ponosim što stojim na čelu armije u kojoj ima ogroman broj žena«, rekao je Tito i naglasio: »2ene Jugoslavije, koje su u ovoj borbi s takvim samoprije­ gorom dale takve žrtve, one što tako uporno stoje u prvim redovima narodnoosiobodilačke borbe, imaju pravo da ovdje danas, jedanput zauvijek, utvrde jednu činjenicu: da ova borba mora donijeti ploda i za žene naroda Jugoslavije, da nikada više niko neće moći is­ trgnuti te skupo plaćene plodove iz njihovih ruku. Za ovu stvar naših žena stajaće naša Narodnooslobodilačka vojska i sve žene koje se nalaze u prvim redovima velike borbe. Možda neko na strani sanja da će u Jugoslaviji poslije rata početi opet sve po starom, pa će žene preći u ku­ hinju i neće odlučivati ni o čemu. A li žene su položile ispit zrelosti: one su pokazale da su sposobne ne samo da rade kod kućanstva nego i da se bore s puškom u ruci, da mogu i da vladaju i da drže vlast u rukama.. .3 ) Antifašistički front žena se posle ove konferencije ve­ oma brzo proširio i jačao u svim delovima zemlje. Pre­ ko ove organizacije žene, koje su vekovima bile izvan političkog života, uključivale su se u borbu na način koji je odgovarao okolnostima i potrebama. U toku ra­ ta je organizacija AFŽ-a porasla na oko dva miliona članica. Formiranje i organizaciono učvršćivanje AFŽ-a bili su važna poluga za mobilizaciju žena u svim sredi­ nama, ali su oni imali izuzetan značaj za žene na selu i u najnerazvijenijim sredinama. Antifašistički front že­ na je doprineo njihovoj mobilizaciji za borbu i opštem obrazovanju i političkoj aktivizaciji. Pored omladinske organizacije, AFŽ je bio prava škola političkih kadrova žena za sve društvene funkcije. Tako je iz oružane akcije partizana širom zemlje, ko­ ja je već 1941. godine dostigla razmere opštenarodnog ustanka, izrasla snažna Narodnooslobodilačka vojska. U toku četiri godine ona je vodila neprekidnu borbu protiv nadmoćnijih neprijateljskih snaga i oslobodila će­ lu zemlju. Do 55 nacifašističkih divizija bilo je angažovano na ratištima Jugoslavije, čime je znatno smanjen pritisak fašističkih snaga na savezničkim frontovima I dat ogroman doprinos pobedi nad fašizmom u drugom svetskom ratu. 3) J. B. Tito, 2ena u revoluciji, Sarajevo 1978, str. 80— 85. 26 �Istovremeno narodnooslobodilačkl pokret i vojska vodi­ li su borbu protiv narodnih Izdajnika i njihovih oružanih jedinica (ustaša, domobrana, četnika, belogardista, ba­ lista i drugih). U odbrani svojih privilegija pripadnici bivših vladajućih slojeva povezali su se s okupatorom da bi spasll svoje materijalne i društvene pozicije. Oni su iskrivljavali ciljeve narod noosl obod Mačke borbe, š iri­ li antikomunističke klevete, raspirivali nacionalnu i versku mržnju i ulivali strah za budućnost porodičnih od­ nosa zbog ravnopravnog položaja žene koji je ona stlcala u borbi i tako pokušavali da zavedu deo najzaostalijih masa. Njihove oružane jedinice bile su podređene okupatorskim vojskama i služile su za razbijanje jedin­ stva naroda Jugoslavije i za komadanje njenih teritorija. Neprijatelj je preduzimao više velikih operacija i ofanziva da bi uništio glavninu Narodnooslobodilačke vojske i Vrhovni štab. Iz svake od tih ofanziva Narodnooslobodilačka vojska je izlazila brojnija i iskusni­ ja i oslobađala je sve veće te rito rije . Slobodna te ri­ torija Jugoslavije je već u prvoj godini rata obuhvatala približno petinu ukupne površine zemlje, da bi krajem 1944. godine bila oslobođena gotovo cela te­ ritorija Jugoslavije, osim nekih gradova i značajnih komunikacija. Međutim, zbog strategijskog značaja jugoslovenske teritorije, ratne operacije na jugoslovenskom tlu završene su tek 15. maja 1945. godine. Krajem 1941. godiine u oružanim jedinicama NOV i POJ bilo je oko 80 000 boraca, a krajem rata Jugoslovenska armija je imala 800 000 boraca. Poginulo je 305 000 boraca, a bilo je 425 000 ranjenih. U partizan­ skim odredima ii jedinicama Narodnooslobodilačke vojske borilo se više od 100 000 žena kao borci, poli­ tički komesari, komandiri, bolničarke. Oko 40 000 bilo ih je ranjavano, a četvrtina je poginula. U ratu je oko 2000 žena dobilo činove oficira, a 91 žena je odli­ kovana Ordenom narodnog heroja, što čini oko 7 od­ sto svih nosilaca tog najvišeg odlikovanja za hrab­ rost. Krajem rata je bilo više od 1000 žena nosilaca Partizanske spomenice 1941. Ukupne žrtve naroda Jugoslavije prevazilazile su 1 700 000 ljudi (među njima 620 000 žena) i procentual­ no spadaju među najveće žrtve u drugom svetskom ratu. Više od milion i po stanovnika bilo je podvrg­ nuto teroru (ratni zarobljenici, internirci i prisilno raseljena lica, lica na prinudnom radu ili prinudno mobilisana u neprijateljske i kvlslinške vojske). Sto­ tine hiljada dece ostalo je bez jednog ili oba rodite­ lja. Prema prvom posleratnom popisu stanovništva, 27 �u Jugoslaviji je bilo oko 600 000 porodica koje su se sastojale samo od majki i maloletne dece, a tri če­ tvrtine tih majki bile su ratne udovice. Od samog početka narodnooslobođilačke borbe poče­ li su se na inicijativu KPJ u svim krajevima zemlje stvarati novi organi demokratske narodne vlasti, što je oružanoj borbi davalo karakter socijalističke revo­ lucije. Narodnooslobodilačkl odbori bili su birani jav­ no i demokratski na oslobođenoj, a ilegalno na oku­ piranoj te rito riji. Oni su se brinuli o snabdevanju voj­ ske hranom i odećom, o mobilizaciji boraca za par­ tizanske jedinice, o organizovanju radionica za potre­ be vojske, zbrinjavali su ranjenike, organizovaii škole i kulturni život i uopšte vršili sve funkcije vlasti. U narodnooslobođilačke odbore bio je biran i veliki broj žena. U mnogim gradovima i selima usled ma­ sovnog odlaska muškaraca u oružane jedinice celokupna organizacija pozadine bila je u rukama žena. One su bile birane u privremene nacionalne skupšti­ ne, koje su se konstituisale kao zakonodavna i izvr­ šna predstavnička tela, kao i u druge rukovodeće po­ litičke i izvršne organe. Tako su žene još pre dono­ šenja formalnih pravnih propisa postale stvarno rav­ nopravne i prvi put u istoriji jugoslovenskih naroda dobile i koristile izborno pravo. Prvim opštejugoslovenskim propisima o narodnooslobodilačkim odbori­ ma koje je izdao Vrhovni štab Narodnooslobođilačke vojske i partizanskih odreda Jugoslavije februara 1942. godine u Foči (»Fočanski propisi«), ukinuti su svi oblici diskriminacije žene u politici. U svim delovima Jugoslavije koji su danas konstituisani kao republike i autonomne pokrajine izabrane su narodne skupštine. Njihove delegacije, u kojima su bile zastupljene i žene, sastale su se 29. novembra 1943. na Drugom zasedanju Antifašističkog veća na­ rodnog oslobođenja Jugoslavije (AVNOJ) I- Dajcu. AVNOJ se na Prvom zasedanju 1942. godine konstltuisao kao vrhovno političko predstavničko ^telo NOB-a, a 29. novembra 1943. godine on je postao vr­ hovno zakonodavno i izvršno predstavničko telo na­ roda Jugoslavije. Utvrđeno je uređenje jugoslovenske zajednice na federativnom principu, čime je bila ozakonjena nacionalna ravnopravnost svih naroda i narodnosti. Na Drugom zasedanju AVNOJ-a izabran je i Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije (NKOJ) kao privremena narodna vlada na čelu s vrhovnim ko­ mandantom Narodnooslobođilačke vojske i partizan­ 28 �skih odreda Jugoslavije maršalom Josipom Brozom Titom. Iskustva narodnooslobodilačke borbe u Jugoslaviji i učešće žena u njoj potvrđuju da su narodni ustanak i partizanska borba da bi bili uspešni morali biti sve­ narodni. Oni su morali zahvatiti sve društvene, poli­ tičke i ekonomske odnose i crpsti svoju snagu iz programa dubokih društvenih promena za čije su os­ tvarenje bili spremni da se bore široki slojevi na­ roda. U narodnooslobodilačku borbu žene su odlazile u pr­ vom redu zbog životne egzistencije svojih porodica i svojih naroda, koje su ugrožavali strana okupacija i fašistički genocid. Tesna povezanost te borbe s os­ tvarivanjem revolucionarnih društvenih promena, me­ đu kojima ostvarivanje potpune društvene ravnoprav­ nosti žena nije bilo na poslednjem mestu, mnogo je doprinela masovnom uključivanju žena u sve oblike borbe. Jasna usmerenost oslobodilačkog pokreta podstakla je izrastanje ženskih kadrova na svim područ­ jima društvenog života. U narodnooslobodilačkoj borbi se potvrdilo da put k potpunoj ravnopravnosti žena vodi preko nijhovog učešća u zajedničkoj borbi celog naroda i za celokupni narodnooslobodilački i demokratski revolucio­ narni program. Narodnooslobodilački rat od 1941. do 1945. godine znači prekretnicu u shvatanju položaja žene u društvu. Otvorio se širok prostor za afirmaci­ ju žena odnosno za savladavanje patrijarhalnog, kon­ zervativnog gledanja na ženu u braku, porodici i dru­ štvu. Poznata pojava — snažna aktivizacija žena u ekonomici u okviru ratnih napora svih zemalja — u slučaju partizanskog, tj. svenarodnog rata kod nas dobija novu dimenziju. Žene nisu postale faktor samo ekonomike već i političke borbe i stvaranja novih dru­ štvenih i međuljudskih odnosa. U temelje nove Jugoslavije ugrađeno je i priznanje potpune ravnopravnosti žena u novim društvenim od­ nosima. Tražilo se i očekivalo njihovo puno učešće u budućem ekonomskom i političkom životu zemlje, a problemi materinstva i briga o deci načelno su prih­ vaćeni kao zajednički, društveni problemi. 29 ��Revolucionarne promene i ostvarenja Posle rata pristupili smo ostvarivanju obimnog pro­ grama političkih, društvenih, ekonomskih i d ru g ih ^ promena. Sve promene su bile usmerene na izgrad-"'' nju takvog društveno-ekonomskog i političkog siste­ ma koji će obezbediti najbrži mogući razvoj zemlje uz aktivno učešće građana u njenom upravljanju. Nije moguće prikazati današnji položaj žene u Jugo­ slaviji ako se ne ukaže na velike revolucionarne pro­ mene u korist svih radnih ljudi, na izuzetne napore vodećih društvenih snaga da hi se s učešćem najširih slojeva naroda stvorili m aterijalni uslovi za pobolj­ šanje života svih radnih ljudi i ostvarivanje proklamovanih ljudskih prava. U tom okviru i u skladu s razvojnim etapama preduzimali smo i posebne mere da bismo u nove društvene odnose ugradili ravnopra­ vnost žena i muškaraca, da bismo je pravnim i dru­ gim sredstvima obezbedili i tako prevazišli posledice vekovne podređenosti i diskrim inacije žena. Narodi naše zemlje su plebiscitom oružja i na plebi­ scitarnim prvim posleratnim izborima 1945. godine izglasali ukidanje monarhije i izgradnju socijalistič­ kog društvenog poretka u federativnoj republici. Go­ dine 1946. donesen je prvi Ustav Federativne Narodne Republike Jugoslavije (FNRJ).4 ) Ukinuti su privilegije na osnovu vlasništva i svi v i­ dovi političke neravnopravnosti naroda i pojedinaca. Konfiskovane su zemlja i imovina narodnih izdajnika i saradnika okupatora; nacionalizovani su industrija, rudnici, železnice i banke; crkva je odvojena od dr­ žave; seljaci su oslobođeni dugova, sprovedena je ag­ rarna reforma. Socijalna politika je bila usmerena na saniranje teških posledica rata. Zbrinuta su sva ratna siročad, organizovana je zdravstvena i socijalna briga o invalidima i o povratnicima iz logora i zatvora. Od­ mah se počelo s obnovom i izgradnjom ratom razo­ rene zemlje. Jugoslavija je u drugom svetskom ratu, pored ogrom­ nih ljudskih žrtava, bila izložena i sistematskom iskorišćavanju i uništavanju njenih materijalnih dobara. Velike štete su nanesene poljoprivredi, uništen je pretežni deo poljoprivrednih zgrada, stočnog fonda i šuma. Industrijska postrojenja, rudnici, železnice, mo­ stovi, putevi, stambene zgrade, bolnice, škole, kul4) FNRJ je bio prvi zvanlSnl naziv nove Jugoslavije. 31 �turne i druge institucije velikim delom su bile uniš­ tene ili opljačkane. Prihvatili smo se obnove zemlje s velikim požrtvovanjem I u nju su uloženi gotovo natčovečanski napori. U borbu sa zaostalošću masov­ no se uključila muška I ženska omladina dobrovolj­ nim omladinskim radnim akcijama širom zemlje. U fabrikama i na poljima razvio se udarnički pokret. Doneseni su obimni planovi industrijalizacije i elektri­ fikacije, a uz to i posebne mere za brži razvoj ma­ nje razvijenih delove zemlje. Sve te promene su onemogućile dalje obnavljanje fe­ udalnih i kapitalističkih proizvodnih I društvenih od­ nosa, u kojima svojina na zemlju i na sredstva za proizvodnju povlači sa sobom prisvajanje plodova tu­ đeg rada i eksploataciju čoveka od strane čoveka. Po­ čeo Je proces izgrađivanja takvih društvenih odnosa u kojima materijalni i društveni položaj čoveka pos­ taje zavisan od njegovog rada, a ne od individualnog vlasništva na sredstva za proizvodnju. Te mere su otvorile i put k novim odnosima između žene i muškarca u društvu i u porodici. Potiskiva­ njem prioriteta privatnog vlasništva i proklamovanjem principa po kojem položaj svakog građanina u druš­ tvu određuje njegov rad, počeli smo sasecati korene patrijarhalnih porodičnih odnosa. Otvoren je proces ukidanja odnosa u kojima su sva prava pripadala mu­ škarcu kao vlasniku, a položaj i uloga žene bi'li od­ ređeni biološkom funkcijom materinstva, s kojom su se tokom društvenog razvitka povezali obaveza doma­ ćice da se brine o porodici i anonimni rad za dobro­ bit svih njenih članova, što se vekovima smatralo prirodnom delatnošću i ulogom žene. Da bi se novi pravni položaj žene mogao afirmlsatl u svakodnevnom životu, bilo Je potrebno razvijati ma­ terijalne mogućnosti zemlje I širiti demokratiju u društvu. Posle oslobođenja zemlje i pobede revolucije pred vodeće političke snage zemlje postavila su se pita­ nja od odlučujućeg značaja: kako upravljati privre­ dom da bi došla do Izražaja pokretačka snaga svesne aktivnosti ljudi u razvijanju svih proizvodnih sna­ ga; kakav će politički sistem u prelaznom periodu od kapitalizma ka komunizmu odnosno k socijalizmu obezbedttl povoljne u slove za razvijanje te aktivnosti; kakav politički sistem može obezbedltl maksimalnu mogućnost I demokratskog samoupravljanja radnih ljudi i njihovog odlučivanja o cellnl društvene repro­ dukcije u korist društva i svakog pojedinca, u korist 32 �potpune ravnopravnosti svih naroda i narodnosti, sva­ kog građanina. Rešavanjem tih još i danas aktuelnih pitanja postepeno se ostvaruju dugoročni ciljevi os­ lobađanja čoveka i njegovog rada, što je od presud­ ne važnosti i za položaj i ulogu žene u društvu i po­ rodici. Glavna obeležja razvoja socijalističkog samoupravljanja U sistemu upravljanja privredom i društvom vršene ^ su u posleratnom razvoju mnoge promene. To razdo- : bije bi se grubo moglo podeliti na administratlvno-centralistički period (1945— 1950), koji s uvođenjem radničkog samoupravljanja (1950), preko decentraliza­ cije i deetatizacije prelazi s Ustavom SFRJ od 1974. godine u period razvijenijeg socijalističkog samoup- v ravljanja. Politički sistem smo u prvim posleratnim godinama izgrađivali na sopstvenim iskustvima organa narodne vlasti iz narodnooslobodilačke borbe, kao i korišćenjem Iskustava Sovjetskog Saveza kao prve socijalis­ tičke zemlje. Kada je u prvim godinama posle oslobođenja zemlje bilo potrebno usredsrediti sve snage društva na ubr­ zanu obnovu i plansku izgradnju zemlje, to se posti­ zalo naglašenom uilogom države i državnog aparata, cen­ tralizacijom sredstava i odlučivanja i administrativnim upravljanjem privredom. Državno centralističko upravljanje društveno-ekonomskim razvojem podržavale su sve organizovane p oliti­ čke snage, koje su obezbeđivale neophodnu stalnu demokratsku aktivnost naroda. Objedinjavanje ruko­ vođenja organima države, Komunističkom partijom i masovnom političkom organizacijom — Narodnim frontom bilo je u prvim posleratnim godinama logi­ čno i nužno. Tako su se u nerazvijenoj i ratom razo­ renoj zemlji sve postojeće ljudske snage i m aterijal­ ni potencijali mogli maksimalno mobilisatl i organizovati za ubrzanu obnovu zemlje, za početak industri­ jalizacije i podizanje društvene produktivnosti rada i tako stvarati osnovne političke, ekonomske, kulturne i druge pretpostavke socijalizma. Međutim, revolucionarni etatizam, nužan i moguć u prvim godinama posle oslobođenja, ubrzo je počeo ispoljavati sve ozbiljnije slabosti administrativnog cen­ tralizma I opasnost prerastanja u birokratski etati­ 33 �zam. Masovno učešće građana na izborima, njihova aktivnost u Narodnom frontu, kao i odlučna podrška odluka I akcija narodne vlasti ipak nisu mogli biti trajna stimulacija za sprovođenje odluka prihvaćenih u centru političkog odlučivanja. Osim toga Je i Staljinov napad na Jugoslaviju (1948) preko Informacionog biroa komunističkih partija ubr­ zao kritičku analizu posledica administrativno-etatistlčkog upravljanja razvojem socijalističkog društva. Po­ vratak izvornom marksizmu-lenjinizmu i sopstvenim re­ volucionarnim iskustvima podstakao je prelazak na ra­ dničko samoupravljanje, tj. na neposredno poveziva­ nje rada i upravljanja. Neposredno upravljanje preduzećima od strane samih proizvođača trebalo je, pored ostalog, da podstakne njihovu kreativnost i njihovo osećanje odgovornosti, uz brže prilagođavanje proiz­ vodnje stvarnim potrebama tržišta i društvenog raz­ voja uopšte. A Posle obnove zemlje na dnevni red je došlo radničko samoupravljanje sa svim konsekvencama u ekonomici i politici. Samoupravljanje na osnovu društvene svoji­ ne ne znači samo širenje demokrati je na ranije ne­ poznate oblasti, već i ekonomski efikasan sistem. Po­ kazalo se da je samoupravni društveni mehanizam sposoban da ugradi težnje ljudi za boljim životom kao snažnu polugu za razvoj cele društvene zajed­ nice. Orijentacija radnika i svih radnih ljudi na sopstvene snage s uvođenjem radničkog i društvenog samoup­ ravljanja dobila je puni smisao i odgovarajući druš­ tveni izraz. Socijalističko samoupravljanje postalo je čvrsta osnova nezavisnosti zemlje i njenog brzog ma­ terijalnog i društvenog socijalističkog razvitka. Osnovne Ideje samoupravljanja još davno su postoja­ le u revolucionarnom radničkom pokretu kao težnja za odnosima u kojima radni ljudi koji rade društve­ nim sredstvima za proizvodnju neposredno upravlja­ ju tim sredstvima, uslovima i plodovima svog rada kako u osnovnoj organizaciji udruženog rada tako i u užoj i široj društvenoj zajednici da bi ostvarili »slo­ bodnu zajednicu proizvođača«. Te Ideje su bile stvarna društveno-polltlčka sadržlna^ narodnooslobodilačke borbe. Međutim, 1950. godina se označava kao početak uvođenja radničkog samo­ upravljanja, Jer Je tada donesen Osnovni zakon o up­ ravljanju državnim privrednim preduzećlma I višim privrednim udruženjima od strane radnih kolektiva. Te godine radnici su počeli da preuzimaju fabrike u 34 �svoje ruke. »Fabrike radnicima, zemlja seljacima« — ta stara parola radničkog pokreta počela je da se pretvara u stvarnost. Radničko samoupravljanje je po­ sle 1950. godine prolazilo kroz više razvojnih etapa, u kojima je početna akcija za veću odgovornost radni­ ka u rukovođenju preduzećima dobijala sve jaču us­ tavnu, zakonsku i materijalnu osnovu. Prelazak od savetodavnih prava koja su radnici imali u vreme državnosvojinskih odnosa do preuzimanja svih prava i dužnosti upravljanja osnovhom organiza­ cijom udruženog rada na osnovu društvenog vlasniš­ tva na sredstva za proizvodnju, uključujući odlučiva­ nje o celokupnom dohotku, dakle i o proširenoj rep­ rodukciji, i sve veći uticaj na celinu društvenih od­ nosa bili su postepeni i nisu se vršili bezbolno. Tu su bile i objektivne teškoće: industrijalizacija je tek počela, mnoge radne organizacije tek su nastajale, broj zaposlenih radnika postepeno je rastao. Mnogi radnici su dolaziHi sa sela i ostajali poluseljaci; njihova stručna i društveno-politička osposoblje­ nost za upravljanje bila je skromna. U pogledu pisme­ nosti i kvalifikacija naročito su zaostajale žene. U administrativnom periodu, uprkos širokoj političkoj mobilizaciji radnih ljudi, bilo se ukorenilo pre svega tehničko rukovođenje privredom i poslovima državne vlasti. To je pogodovalo zaostaloj svesti mnogih rad­ nika, ali i ostacima pristalica starog, kapitalističkog sistema i drugim antisamoupravnim snagama, koje su potcenjivale sposobnosti radnika i radnih ljudi, a precenjivale ulogu države. I u redovima rukovodećih po­ litičkih i društvenih snaga trebalo je suzbijati tehnokratske i birokratske tendencije, koje su se u raznim fazama razvoja više ili manje otvoreno suprotstavljale doslednom ostvarivanju nove pozicije radni ka-samoupravljača u radnoj organizaciji I u ćelom sistemu od­ lučivanja o društvenoj reprodukciji. Vodila se i još se vodi borba za potpuno radničko upravljanje druš­ tvenim fondovima, osobito onima koji su namenjeni proširenoj reprodukciji, tj. novim investicijama. Te tendencije su se u višenacionalnoj jugoslovenskoj za­ jednici izražavale i u nacionalistički obojenim spo­ rovima. Razvitak socijalističkog samoupravljanja nosi dva obeležja korenite revolucionarne promene u procesu os­ lobađanja rada. Bila je potrebna neprekidna borba pro­ tiv dveju u suštini kontrarevoluclonamlh tendencija — anarholiberalistidke, koja pogoduje restauraciji graI danskog društva, I dogmatsko-blrokratske, koja teži ka I dominantno] ulozi države. 35 �Slmptomatlčno Je da se za nosioce obeju tendencija problemi društvenog položaja žene postavljaju u sušti­ ni kao socijalni problemi o kojima treba da se brine država. Međutim, radničko samoupravljanje zahteva da žena zauzme u društvu ravnopravno mesto kao sub­ jekt, kao proizvođač koji na osnovu svog rada odlučuje o celokupnoj društvenoj reprodukciji. Ustav SFRJ od 1963. godine, privredna i društvena re­ forma koja je započeta 1965. godine, ustavne promene od 1971, a posebno Ustav od 1974. godine značajni su međaši na putu k novom položaju radnika u proizvod­ nji i u društvu I novom položaju svih građana u dru­ štvenom samoupravljanju. Centralno pitanje revolucio­ narne borbe radničke klase, naime pitanje ko će ras­ polagati viškom rada — samoupravno udruženi proiz­ vođači III država preko tehnobirokratije, načelno je rešeno Ustavom od 1974. godine u korist socijalističkog samoupravljanja. Društveno-ekonomsko uređenje SFR Jugoslavije Samoupravljanje i društvena svojina Ustavom SFRJ od 1974. godine samoupravljanje je utvrđeno kao celovit sistem društvene, ekonomske I političke organizacije. U toku je opsežan rad na raz­ radi i primeni ustavnih principa. Doneseni su važni zakoni, od kojih su osobito značajni Zakon o udruže­ nom radu I Zakon o osnovama sistema društvenog pla­ niranja i o društvenom planu Jugoslavije. U organima samoupravljanja radni ljudi na osnovu Ustava i za­ kona utvrđuju i konkretizuju prema sopstvenim uslo­ vima svoja prava i obaveze. U mnogobrojnim samo­ upravnim aktima, samoupravnim sporazumima i dogo­ vorima oni utvrđuju međusobne odgovornosti i svoje odnose s drugim organizacijama udruženog rada. »Osnova svih sloboda i prava radnih ljudi i građana u našem socijalističkom društvu Je pravo na samo­ upravljanje. To Je novo I neposredno demokratsko so­ cijalističko pravo koje Je moguće Jedino u uslovima društvene svojine na sredstva za proizvodnju I vladajućeg položaja radničke klase u društvu. Ono je ne­ prikosnoveno i neotuđivo i kao takvo pripada svim radnim ljudima I građanima.5 ) J) E. Kardelj. Pravci razvola političkog sistem a socijalističkog upravljanja. 1C •Komunist«, Beograd 1978, str. 132. 36 samo- �Pravo na samoupravljanje društvenim sredstvima za proizvodnju podrazumeva pravo radnog čoveka da od­ lučuje o ostvarenoj novoj vrednosti, o sredstvima i uslovima rada, da uživa plodove svoga rada i materi­ jalnog napretka društvene zajednice po načelu »svako prema svojim sposobnostima — svakome prema nje­ govom radu«, uz obavezu da osigurava razvoj materi­ jalne osnove sopstvenog i društvenog rada i doprinosi zadovoljavanju zajedničkih društvenih potreba. Radnik u udruženom radu ne stvara samo uslove za svoju egzistenciju i ekonomski razvoj zemlje nego i svesno određuje kulturne i socijalno-humanitarne ciljeve, utvr­ đuje karakter i nivo zadovoljavanja svojih potreba i bori se za svoj napredak kao za sastavni deo društve­ nog napretka. Tako i ona sfera društvenog života koja je ranije tre ­ tirana kao više-manje privatna, porodična ili pak kao stvar državne intervencije, postaje sastavni deo je­ dinstvene društvene organizacije, u kojoj svaki radni čovek i građanin doprinosi i učestvuje u podruštvljavanju brige za svoje životne uslove. Mnoga pitanja koja su ranije tretirana kao »ženska« tim e postaju ne samo verbalno već i u praksi opštedruštvena pitanja. O n ji­ ma odlučuje udruženi rad i svakom se građaninu u takvim uslovima daje mogućnost da svoje potrebe, in­ terese i brige ravnopravno ugrađuje u samoupravne odluke. U Jugoslaviji, kao i u drugim socijalističkim zemljama, prvi oblik ukidanja privatne svojine na sredstva za pro­ izvodnju bilo je uvođenje državne svojine. Ona je bila stvorena revolucionarnim aktima nacionalizacije i eks­ proprijacije i razvojem tzv. državnog sektora privrede. Državna svojina ukida privatno-kapitalističku svojinu i na njoj zasnovanu eksploataciju najamnog rada. Među­ tim, u uslovima državne svojine raspolaganje sredstvi­ ma za proizvodnju, a time i odlučivanje o uslovima I plodovima rada, ostaju odvojeni od neposrednih pro­ izvođača u političkim upravnim organima. Državnosvojinski monopol je u prvom posleratnom pe­ riodu obezbeđivao novim nosiocima državne vlasti pra­ vo raspolaganja ukupnim viškom društvenog rada, koji se slivao u državne fondove i raspodeljivao preko budže­ ta. Radnici su mogli uticati na državna sredstva uglav­ nom posredno, preko političkih organizacija, sindikata, skupština. Razvitak samoupravljanja kao sistema odnosa u kome se ostvaruje društveni proces oslobađanja rada neraz­ dvojno je povezan s pretvaranjem državne (javne, op37 �štenarodne) svojine u društvenu svojinu. Zato se prvi korak u razvoju samoupravljanja u Jugoslaviji vremen­ ski podudara s prvim merama ograničavanja svojinskog monopola države, s perspektivom da on u daljem pro­ cesu bude likvidiran. Taj razvoj nazivamo procesom deetatizacije. On se ostvaruje preko sve neposrednijeg povezivanja prava na korišćenje društvene svojine s vršenjem određenih javnih funkcija od strane samoupravno organizovanih radnih ljudi. Tako se društvena svojina6) pretvara u zajedničku neotuđivu osnovu samoupravnih prava rad­ nika i bitna je pretpostavka novog društvenog položaja radnih ljudi i građana. Ustav određuje društvenu svojinu kao izraz socijali­ stičkih društveno-ekonomskih odnosa među ljudima, kao osnovu slobodnog udruženog rada i vladajućeg po­ ložaja radničke klase u proizvodnji i u društvenoj re­ produkciji u celini i kao osnovu lične svojine stečene sopstvenim radom, koja služi zadovoljavanju čovekovih potreba i interesa. Čovekov rad je jedini osnov prisva­ janja proizvoda društvenog rada i upravljanja društve­ nim sredstvima za proizvodnju. Udruživanjem svog ži­ vog rada i društvenih sredstava radnici stiču pravo i odgovornost da svesno gospodare i onim delom ranije stvorene vrednosti — minulim radom — koji služi za proširivanje materijalne baze udruženog rada, za po­ boljšavanje opštih životnih uslova, za razvoj društva u celini. Tako se načelno odstranjuje opasnost da se od radnika-proizvođača odvoji raspolaganje društvenim kapitalom i pretvori u vlast nad radnicima. Istovreme­ no se stimuliše zainteresovanost udruženih radnika da povećavaju izdvajanje dohotka za ulaganje u proširenu reprodukciju, za poboljšanje uslova rada I za otvara­ nje novih radnih mesta. Društvena svojina postaje zajednička svojina svih lju­ di koji rade, a samim tim i svojina svakog pojedinog radnog čoveka u onoj meri u kojoj mu ona obezbeđuje pravo na rad društvenim sredstvima zajedno sa svim neotuđivim pravima koja su povezane s tim pravom. Time društvena svojina zaista postaje ničija i svačija, tj. ujedno I zajednička i lična I negacija svakog svo­ jinskog monopola — privatnog lii državnog — na sred­ stva za proizvodnju. Ugrožavanje društvene svojine, svaki oblik njenog deformlsanja ili uzurpiranja znači I oblik ugrožavanja i deformlsanja temelja samouprav­ 6) Društvena svojina su sredstva za proizvodnju I druga sredstva ud­ ruženog rada, proizvodi udruženog rada I dohodak ostvaren udruženim radom, sredstva za zadovoljavanje zajedničkih I opštih društvenih po­ treba, prirodna bogatstva I dobra u opštoj upotrebi. 38 �nih odnosa u društvu. Zbog toga Ustav predviđa da se društvena svojina, kao i samoupravna prava radnih ljudi, posebno štite i brane. Pored radničke kontrole, to je zadatak skupština društveno-političkih zajednica i njima odgovornih organa, sudova, javnog tužioca i dru­ štvenog pravobranioca samoupravljanja.7) Osnovna organizacija udruženog rada Ceo sistem socijalističkog samoupravljanja zasniva se na udruživanju rada i sredstava u okviru osnovne or­ ganizacije udruženog rada (OOUR), koja se obrazuje u proizvodnim i neproizvodnim delatnostima. To je primarna ćelija u kojoj radnici posebnim sporazumom udružuju svoj rad s društvenim sredstvima za proiz­ vodnju i stiču prava i obaveze samoupravljača. Po Ustavu i Zakonu o udruženom radu, OOUR mora biti »prirodna celina« u tehnološkom, ekonomskom i soci­ jalnom smislu. Radeći u svojoj osnovnoj organizaciji radnici u njoj upravljaju poslovima u organizaciji udru­ ženog rada (OUR) u kojoj se povezuje obično više OOUR-a, odlučuju o celokupnom dohotku koji stvaraju, raspoređuju čisti dohodak na ličnu i zajedničku po­ trošnju, na proširenje materijalne osnove rada novim investicijama i na rezerve. Samoupravnim sporazumima i društvenim dogovorima radnici unapred utvrđuju kri­ terije o tome kako će raspoređivati sredstva za lične dohotke na osnovu principa raspodele prema radu i o drugim međusobnim odnosima. Samoupravni sporazu­ mi i društveni dogovori predstavljaju jedan od osnov­ nih mehanizama društvenog sistema socijalističkog sa­ moupravljanja kojim se udruženi radnici povezuju me­ đusobno i u široj zajednici i tako vrše funkciju rani­ jeg državnog centralističkog odlučivanja. U samoj osnovnoj organizaciji udruženog rada radnici odlučuju pretežno neposredno, referendumom ili preko delegacija i delegata. Pored radničkog saveta, svog organa upravljanja, radnici u OOUR-ima biraju i dele­ gacije koje po njihovim smernicama deluju u organi­ zacijama udruženog rada i složenim organizacijama udruženog rada, u mesnim zajednicama, u samouprav­ nim interesnim zajednicama i u skupštinama društve­ no-političkih zajednica. U OOUR-ima s trideset ili ma­ n Građanlm a-zanatlijam a je po Ustavu zajam čena sloboda sam ostal­ nog ličnog rada sredstvim a za rad u svojini građana sa zakonskim og­ raničenjim a u pogledu delatnosti I zapošljavanja drugih lica. U p rivat­ noj svojini građani mogu Im ati stvari koje služe ličnoj potrošnji, za­ dovoljavanju kulturnih I drugih ličnih potreba, stam bene zgrade I sta­ nove za lične l porodične potrebe u granicama zakona. Zem ljoradnici Imaju pravo na obradivo poljoprivredno ze m ljiš te do najviše deset hek­ tara po domaćinstvu, a nešto više u brdsko-planlnsklm krajevim a. 39 �nje radnika svi radnici vrše funkciju radničkog saveta i delegacije. Pravo radnika da odlučuje o dohotku ne iscrpljuje se u okviru osnovnih organizacija udruženog rada privred­ nih ili neprivrednih delatnosti (u fabrikama, školama, bolnicama, ustanovama i slično). Znatan uticaj na sred­ stva, uslove i plodove rada imaju odluke samouprav­ ljača u mesnim zajednicama, samoupravnim interesnim zajednicama, kao i u teritorijalnim društveno-političkim zajednicama (u komunama, republikama, pokrajinama i u federaciji). U osnovi jednak društveno-ekonomski po­ ložaj imaju i radni ljudi koji rade individualno sopstvenim sredstvima za proizvodnju (seljaci, umetnici, za­ natlije i slično). Samoupravljanje je u početku bilo organizovano samo u sferi materijalne proizvodnje, u privrednim preduzećima u društvenoj svojini. Obavljanje važnih delatno­ sti, koje sve više postaju usiov razvitka svakog savremenog društva, još dugo je bilo organizovano u okviru ustanova javnih službi nematerijalne proizvod­ nje (u obrazovnoj delatnosti, zdravstvenoj i socijalnoj zaštiti zajedno s dečjom zaštitom, u nauci, kulturi, so­ cijalnom osiguranju i slično). S razvijanjem radničkog samoupravljanja i komunalnog sistema izvršena je de­ centralizacija odgovornosti i upravljanja tim ustanova­ ma i institucijama. Materijalno-finansijska osnova nji­ hovog delovanja obezbeđivana je u prvim posleratnim decenijama tako što se na osnovu plana, zakona i ad­ ministrativnih odluka preko poreza izdvajao deo do­ hotka privrede u budžete ili u posebne namenske fon­ dove, iz kojih je zatim isto tako odlukama vršena di­ stribucija sredstava ustanovama, školama, bolnicama itd. Status radnika u tim ustanovama vanprivrednlh delatnosti bio je, prema tome, status državnih službe­ nika. Posredovanje države između različitih oblasti društve­ nog rada — naročito Između materijalne proizvodnje I društvenih delatnosti — imalo je tendenciju da po­ stane Jedan od glavnih izvora društvene moći državnih organa odnosno državne blrokratlje. Razvitak samoupravljanja u osnovnim organizacijama udruženog rada u privredi ostao bi na pola puta da se nisu počele menjatl posrednička uloga države i uloga budžetskog flnansiranja društvenih službi. Samoupravna interesna zajednica S uvođenjem principa samofinanslranja na području društvenih delatnosti počeo Je proces neposrednog sa­ 40 �moupravnog povezivanja različitih sfera društvenog ra­ da, koji je u poslednjem Ustavu SFRJ utvrđen kao slobodna razmena rada. To je oblik razmene rada na područjima u kojima tržišni odnosi ne mogu biti os­ novni oblik razmene i razvoja. Pošlo se od gledišta da je rad u društvenim delatnostima sastavni deo celokupnog društvenog proizvodnog rada, a ne prvenstveno društvena potrošnja. Društve­ ne delatnosti doprinose razvoju proizvodniji snaga, pro­ duktivnosti rada i većem materijalnom rezultatu u ma­ terijalnoj proizvodnji. Dohodak u materijalnoj proizvod­ nji je izvor dohotka za društvene delatnosti putem me­ đusobnog sporazumevanja i dogovaranja u okviru sa­ moupravnih interesnih zajednica. Samoupravno povezivanje privrednih i neprivrednih sfera društvenog rada obezbeđuje uslove radnim lju­ dima, koji odvajaju deo dohotka za društvene službe, da na toj osnovi neposredno odlučuju o zadovoljava­ nju svojih potreba i da Icontrolišu upotrebu sredstava. Dalje, tim povezivanjem obezbeđuju se uslovi da radni ljudi koji rade kao izvođači delatnosti u oblasti dru­ štvenih službi mogu da stiču dohodak na osnovu rada i da time izgrađuju svoj sopstveni samoupravni po­ ložaj, čime se izjednačavaju u društveno-ekonomskom smislu s radnicima u materijalnoj proizvodnji. Dohodak radnih ljudi u društvenim službama prema propisima, a na osnovu samoupravnih sporazuma i dogovora, po­ tiče iz tri izvora: iz dela dohotka koji je namenjen materijalnim troškovima, iz čistog dohotka OOUR-a srazmerno utvrđenom doprinosu u stvaranju toga do­ hotka, i iz ličnih dohodaka individualnih korisnika koji plaćaju određene usluge. Ovaj deo ličnog doprinosa svakog korisnika usluga koji se daje kao participacija veoma je važan za to da bi se svako trudio da racio­ nalnije koristi sredstva 1 da doprinosi smanjivanju nekih društvenih troškova. U samoupravne interesne zajednice (SIZ) neposredno se povezuju korisnici određene vrste usluga (građani, radni ljudi i radne organizacije koji imaju potrebe npr. za obrazovanjem, za dečjom zaštitom, za zdravstvenom zaštitom, za rezultatima naučnih istraživanja i slično) i radnici onih samoupravnih organizacija udruženog rada koje svojom delatnošću zadovoljavaju te potrebe (škole, vaspitne dečje ustanove, bolnice, naučne usta­ nove i slično). U skupštinama SlZ-ova ravnopravno su zastupljeni de­ legati korisnika i delegati davalaca usluga i oni rav­ nopravno odlučuju o programima rada, o finanslranju, 41 �radu i razvijanju odgovarajućih društvenih službi. Oni sklapaju samoupravne sporazume I dogovore o udruži­ vanju sredstava na načelima uzajamnosti i solidarno­ sti (npr. doprinos prema veličini dohotka, a jednaka prava korišćenja). Direktno povezivanje proizvođača u materijalnoj pro­ izvodnji i radnih ljudi i građana u mesnim zajednicama kao korisnika usluga s radnicima u društvenim delatnostima u sistemu interesnih zajednica i društveno-po­ litičkih zajednica ima veliki značaj. Sve veće potrebe i želje Ijudi-korisnika mogu se stalno konfrontirati s postojećim sredstvima za zadovoljavanje tih potreba I želja, a koja su oni sami stvorili. Tako se ostvaruje realan i prirodan odnos između želja, potreba i mo­ gućnosti. Konfrontacijom raznih interesa zajednički se utvrđuju prioriteti i standardi i teži se racionalnosti i efikasnosti pojedinih društvenih delatnosti. Ustav pred­ viđa da samoupravne delegatske skupštine pet samo­ upravnih interesnih zajednica (za obrazovanje, za na­ uku, za socijalnu zaštitu, za zdravstvo i za kulturu), po­ red delovanja i odlučivanja svake za sebe, odlučuju i ravnopravno s nadležnim većima opštinskih, pokra­ jinskih i republičkih skupština kada se radi o pitanji­ ma koja su bitna za razvoj tih delatnosti. Rad i skladan razvoj društvenih delatnosti od posebnog su društvenog značaja jer ostvaruju važna prava gra­ đana, njihovu socijalnu sigurnost, i obezbeđuju uslove za društveni razvitak. U slučajevima kada odgovaraju­ ći SIZ ne izvršava svoje obaveze, skupština društveno-političke zajednice (opština, republika) može Intervenisati po Ustavu i zakonu. Ali I izvršavanje tih funk­ cija države u samoupravnom sistemu mora biti u ko­ rist uzajamne povezanosti i zavisnosti celokupnog dru­ štvenog rada. Samoupravne Interesne zajednice u ob­ lasti društvenih delatnosti jedan su od najvažnijih ob­ lika neposrednog povezivanja Interesa samoupravnih subjekata bez posredovanja države. Slični oblici samo­ upravnog organlzovanja prlmenjuju se i u nekim pri­ vrednim delatnostima u kojima je priroda rada takva da povezivanje proizvođača i korisnika usluga preko tržišta nije moguće odnosno u kojima ne deluje do­ gledno zakon vrodnosti {'komunalne službe, snaibdevanje električnom energijom, stambena izgradnja, vodo­ privreda, održavanje putne mreže i slično). Mesna zajednica Mesna zajednica kao samoupravna organizacija građana po mostu stanovanja u socijalističkoj Jugoslaviji se 42 �već dugo razvija, ali je u novom ustavnom sistemu dobila kvalitativno novo mesto. Pored osnovne orga­ nizacije udruženog rada, mesna zajednica je osnovna ćelija u društveno-političkom sistemu. Samoupravlja­ nje u mesnoj zajednici je važan elemenat društveno-ekonomskih odnosa. Dok je osnovna organizacija udru­ ženog rada osnovna ćelija samoupravnog organizovanja radnih ljudi prema mestu rada, mesna zajednica je osnovna ćelija samoupravnog organizovanja radnih ljudi i građana prema mestu stanovanja (naselje, deo naselja ili više međusobno povezanih malih naselja). Problemi u mesnoj zajednici mogu biti zajednički gra­ đanima i radnicima koji na datom području žive ili koji na njemu žive i rade ili samo rade. Radni ljudi i građani u mesnoj zajednici mogu odlučivati o ostvari­ vanju svojih zajedničkih interesa i o solidarnom za­ dovoljavanju zajedničkih potreba u oblasti uređivanja naselja, komunalnih delatnosti, zdravstvene zaštite, dečje zaštite, obrazovanja, kulture, fizičke kulture, za­ pošljavanja, informisanja, usklađivanja interesa proiz­ vođača i potrošača, zaštite i unapređenja čovekove sre­ dine, opštenarodne odbrane i društvene samozaštite, samoupravnog rešavanja sporova koji nastaju u među­ ljudskim odnosima itd. Radni ljudi i građani u mesnoj zajednici rešavaju ži­ votna pitanja pojedinaca i porodica, delujući kao svo­ jevrsna proširena porodica. Oni se prema svojim spo­ sobnostima i sklonostima angažuju u sagledavanju problema zajedničkog života i u sprovođenju zajednički donesenih odluka. » . . . mesna zajednica, kao specifična samoupravna in­ teresna zajednica radnih ljudi i građana u mestu nji­ hovog stanovanja, javlja se kao demokratski i samo­ upravni oblik ostvarivanja i zadovoljavanja celog kom­ pleksa neposrednih 'interesa i potreba ljudi o kojima se oni neposredno, slobodno i ravnopravno dogova­ raju, o kojima samostalno odlučuju I za koje prikup­ ljaju materijalna sredstva, bilo samoupravnim sporazomevanjem bilo na osnovu zakona ili odluka opštine. Pri tome se mesna zajednica sve više javlja kao hu­ mana ljudska zajednica, kao zajednica neposrednih lju­ dskih kontakata, koja — nasuprot tendencijama otuđe­ nosti j osami!jenja karakterističnim za savremenu civi­ lizaciju — treba sve više da postaje oblik humane lju ­ dske integracije i solidarnog povezivanja i saradnje radnih ljudi 1 građana u mestu stanovanja«.8) Za zadovoljavanje zajedničkih potreba i interesa u me­ snoj zajednici koriste se sredstva iz različitih izvora. ' ) E. KardelJ, nav. delo, str. 138. 43 �Izvesna sredstva za finansiranje osnovnih funkcija mesnih zajednica obezbeđuju se u budžetima opština. Radni ljudi i građani u mesnoj zajednici udružuju sredstva iz svoga dohotka neposredno, putem samodoprinosa o kojem su se prethodno izjasnili referendu­ mom. Oni mogu tako prikupljena sredstva udružiti i sa sredstvima osnovnih organizacija udruženog rada uko­ liko s njima imaju zajedničke potrebe i interese. Oni takođe mogu udružiti sredstva i s odgovarajućim sa­ moupravnim interesnim zajednicama. Mogu se udru­ živati sredstva samodoprinosa više susednih mesnih zajednica u cilju izgradnje npr. objekata društvenog standarda koji treba da služe potrebama tih mesnih zajednioa. Mesna zajednica nastupa kao društveno pravno lice u odnosu na osnovnu organizaciju udruženog rada i stu­ pa u odnose društvenog dogovaranja sa svim OOUR-ima u kojima su zaposleni radnici koji u njoj stanuju. Ona sarađuje i sa svim drugim mesnim za­ jednicama. Ima delegacije za svih pet osnovnih samo­ upravnih interesnih zajednica (to su samoupravne in­ teresne zajednice za obrazovanje, nauku, kulturu, zdrav­ stvo i socijalnu zaštitu) koje su po Ustavu deo skup­ štinskog sistema, i za druge samoupravne interesne zajednice. Planom razvoja mesne zajednice utvrđuju razvoj samo­ upravnih odnosa i rešavanje bitnih pitanja zadovolja­ vanja zajedničkih potreba i interesa u mesnoj zajed­ nici u svim oblastima društvenog života i rada na na­ čelima socijalističke solidarnosti. Plan mesne zajed­ nice treba da se donosi u skladu sa samoupravnim sporazumom o osnovama plana koji zaključuju radni ljudi i građani u mesnoj zajednici i zainteresovane osnovne organizacije udruženog rada i samoupravne interesne zajednice. Usklađivanje različitih interesa i određivanje prioriteta u zadovoljavanju zajedničkih po­ treba u mesnoj zajednici treba da se vrši na osnovu svestrane demokratske rasprave. Taj proces je sastav­ ni deo usklađivanja potreba, interesa i mogućnosti u okviru opštine odnosno komune. Mesna zajednica kao urbanistička celina postaje i sve važniji elemenat i faktor urbanističkog planiranja. Skupština mesne zajednice se po pravilu konstltuiše od delegacija odnosno delegata radnih ljudi i građana u mesnoj zajednici, osnovnih organizacija udruženog rada na području i izvan područja mesne zajednice, samoupravnih interesnih zajednica i društveno-polltlčki'h i drugih društvenih organizacija. 44 �Radni ljudi i građani u mesnoj zajednici biraju delega­ ciju i delegate mesne zajednice za veće mesnih za­ jednica skupštine opštine, biraju jednu ili više delega­ cija i delegata za skupštine samoupravnih interesnih zajednica. Te delegacije sarađuju sa skupštinom mes­ ne zajednice, njenim organima i drugim organizacija­ ma da bi mogle da izražavaju konkretne interese i potrebe radnih ljudi i građana u mesnoj zajednici pri­ likom utvrđivanja stavova koje će zastupati u veću mesnih zajednica skupštine opštine odnosno u skup­ štinama samoupravnih interesnih zajednica. Statutom mesne zajednice, u skladu s Ustavom, zako­ nom i statutom opštine, uređuju se odnosi, prava i dužnosti mesne zajednice, organi mesne zajednice kao i druga pitanja od značaja za razvoj samoupravnih od­ nosa i za rad organa mesne zajednice. Godine 1977. delovalo je 11 752 mesne zajednice, u čijim telima (skupštinama, većima, komisijama, m i­ rovnim većima, savetima potrošača i dr.) učestvuje znatan broj građana. Planiranje razvoja Planiranje društveno-ekonomskog razvoja počelo je već u prvim posleratnim godinama, ali je zajedno s promenama u položaju neposrednih proizvođača do­ življavalo znatne promene. Prihvatanje i ostvarivanje planskih zadataka od prvih posleratnih petogodišnjih planova razvoja (od 1947. godine) snažno su podsticall radnike, omladinu i sve građane na udarnički i dobrovoljan rad za ubrzavanje razvoja. Prihvaćen je skromniji rast standarda u ko­ rist relativno obimnih fondova za nova investiciona ulaganja i za razvoj manje razvijenih delova zemlje. U razvijenijem sistemu socijalističkog samoupravljanja planiranje društvenog razvoja postavljeno je tako da: •radnici u osnovnim i drugim organizacijama udruže­ nog rada i radni ljudi u samoupravnim interesnim za­ jednicama, mesnim zajednicama i drugim samouprav­ nim organizacijama i zajednicama... samostalno do­ nose planove i programe rada i razvoja svojih orga­ nizacija i zajednica... te planove i programe uskla­ đuju međusobno i s društvenim planovima društveno-političkih zajednica i . .. na toj osnovi obezbeđuju us­ klađivanje odnosa u celini društvene reprodukcije i usmeravanje ceiokupnog materijalnog i društvenog razvoja...- (Ustav SFRJ, Beograd 1974, Cl. 69). 45 �Zakon o osnovama sistema društvenog planiranja i društvenom planu Jugoslavije precizirao je prava i obaveze pojedinih nosilaca društvenog planiranja9) u pripremi i donošenju, .izvršavanju :i kontroli izvrša­ vanja plana da bi se stvorili optimalni uslovi da ne­ posredni I dugoročni interesi radnih (ljudi budu u nji­ ma sadržani '] da se u skladu s materijalnim moguć­ nostima obezbedi što skladniji privredni i soci­ jalni razvoj. Time je prevaziđen sistem državnog direktivnog planiranja. Sistem društvenog planiranja sadrži prava i dužnosti radnika i svih radnih ljudi ne samo da odlučuju o dohotku u svojoj radnoj or­ ganizaciji nego i da upravljaju dohotkom koji udru­ žuju s drugim radnim 'ljudima na svim nivoima ud­ ruživanja. Samostalnim odlučivanjem o uslovima i rezultatima rada i o politici ekonomskog i društvenog razvoja republike i pokrajine, oni zajedno s radnim ljudima u drugim republikama i pokrajinama učestvu­ ju u utvrđivanju zajedničke politike ekonomskog i dru­ štvenog razvoja Jugoslavije. Planom se utvrđuju pra­ va i uzajamne obaveze svih samoupravnih nosilaca proširene reprodukcije i privredne aktivnosti na do­ hodovnom principu, što predstavlja konkretan eko­ nomski put ujedinjavanja interesa radnih ljudi i instrumenat rešavanja protivrečnosti u proizvodnim od­ nosima, integracionih procesa i dinamičnog rasta proizvodnih snaga i produktivnosti rada. Planovi osnovnih organizacija udruženog rada sadrže i one interese i potrebe radnih ljudi u materijalnoj proizvodnji koji se realizuju putem slobodne razmene rada s radnicima u društvenim delatnostima (zdrav­ stvene, socijalne, kulturne I druge potrebe). Takav sistem planiranja podrazumeva da ono bude kontinuirano, da svi nosioci društvenog planiranja stalno analiziraju I predviđaju svoj razvoj i utvrđene ciljeve upoređuju sa stvarnim mogućnostima i uslovi­ ma razvoja od radnih organizacija do federacije i obr­ nuto. U tom smis'lu govorimo o permanentnom i susretnom planiranju. Od predstavničkog do delegatskog političkog sistema Borba za širenje socijalističkog samoupravljanja^ ima* la je presudan uticaj na ceo ekonomski i društveni 9) Obavezu za donoSenJe odluka o planiranju I planova I™® onnn 55 000 nosilaca planiranja (i to oko 23 000 OOUR-a Iz Povrede I 9 uw OOUR-a Iz drufitvenlh delatnosti, 3 450 radnih I složenih OUR-a, 6 SlZ-ova, 850 zadruga, 360 banaka, 11 750 mesnih zajednica, 512 opstln a, 6 republika, 2 pokrajine i federacija). 46 �razvitak zemlje. Ona je iziskivala relativno česte promene i u političkom sistemu. (Ti posleratnom razdoblju politički sistem je doživeo ] kvalitativnu promenu — od predstavničkog sistema socijalističke demokratije u delegatski sistem soci­ jalističkog samoupravljanja. ~Prvi Ustav nove Jugoslavije utvrdio je sistem nepo­ sredno biranih poslanika u skupštine, kojima su tada bila odgovorna izvršna tela odnosno vlade republika. Saveznu skupštinu su sačinjavala dva veća — Save­ zno veće, izabrano direktnim glasanjem, i Veće naro­ da, u koje su republike i pokrajine, bez obzira na broj stanovnika, slale jednak broj poslanika. Velika važnost se pridavala razvoju opštinskih i 'mes­ nih narodnih odbora, iako su njihove kompetencije na privrednom području bile male, s obzirom na administrativno-centralističko rukovođenje privredom, ali su još iz ratnog perioda zadržali značajne političke, organizatorske i pokretačke funkcije. Uvođenje radničkog samoupravljanja otvorilo je pro­ ces dugoročnih promena u načinu izbora, sastavu i delovanju predstavničkih tela društveno-političkih za­ jednica. Ustavni zakon o osnovama društvenog i političkog uređenja od 1953. godine utvrđuje da su skupštine društveno-političkih zajednica ne samo najviši orga­ ni vlasti već i organi društvenog samoupravljanja. U Saveznu narodnu skupštinu uvodi se novo veće — Veće proizvođača, dok Savezno veće i Veće naroda deluju kao jedno veće. Veće proizvođača biraju samo birači zaposleni u industrijskoj i poljoprivrednoj pro­ izvodnji, transportu i trgovini. Prema Ustavu od 1963. godine, Saveznu skupštinu sa­ činjavalo je šest veća: pored Saveznog veća i Veća naroda, još i Privredno, Prosvetno-kulturno, Socijalno-zdravstveno i Organizaciono-političko veće. Posle daljih promena u smislu adekvatnijeg predsta­ vljanja interesa radnika i drugih radnih ljudi u uprav­ ljanju privredom i društvom, Ustav od 1974. godine označio je početak bitno nove faze u razvoju politič­ kog sistema, u kojem je samoupravljanje radnih lju­ di u osnovnim samoupravnim organizacijama i zajed­ nicama osnova jedinstvenog sistema samoupravljanja i vlasti radničke klase i svih radnih ljudi. Radni ljudi ostvaruju vlast i upravljaju drugim društvenim poslo­ vima odlučivanjem na zborovima, referendumom tli drugim oblicima ličnog izjašnjavanja odnosno putem delegacija i delegata. Delegatski sistem danas je bit­ 47 �na karakteristika socijalističke samoupravne demokratije. Delegatski sistem je oblik samoupravne inte­ gracije pojedinačnih i dugoročnih interesa radnih lju­ di, a istovremeno je i nosilac sistema vlasti radnič­ ke klase i radnih ljudi. U toku izgrađivanja političkog sistema izuzetna paž­ nja posvećivana je razvoju komunalnog sistema. Na osnovi revolucionarne tradicije narodnooslobodilačkih odbora, koji su već bili samoorganizacija građana i temelj političke vlasti, kao i na osnovi marksističke analize revolucionarnih Iskustava Pariške komune, jugoslovenska komuna se razvijala kao politički oblik u kojem se afirmiše proces oslobađanja rada, što znači da ona postaje i društveni okvir i osnova za ostvari­ vanje svih čovekovih prava. Oslanjajući se na samo­ upravljanje udruženog rada u OOUR-ima, samouprav­ ljanje radnih ljudi i građana u mesnim zajednicama i samoupravnim interesnim zajednicama opština — ko­ muna sve više je predstavljalo osnovnu društveno-političku zajednicu u kojoj se povezuju funkcije vlasti i samoupravljanje. U višedomnoj skupštini opštine neposredno se Izraža­ vaju i konfrontiraju različiti interesi ljudi kao proiz­ vođača, potrošača i politički organizovanih građana; tu se donose odluke od neposrednog životnog znača­ ja, a utiče se i na celokupnu društvenu politiku, jer delegacije opština čine u skupštinama republika 1 autonomnih pokrajina posebna veća i preko delegacija tih skupština učestvuju u donošenju odluka u Savez­ noj skupštini. Skupštine opština — komuna sačinjavaju: Veće udru­ ženog rada (sastavlejno od delegacija izabranih od radnika u OOUR-ima, u radnim zajednicama, od Indi­ vidualnih poljoprivrednih proizvođača I zanatlija i slo­ bodnih profesija), Veće mesnih zajednica (koje sači­ njavaju delegati mesnih zajednica), i Društveno-političko veće (sastavljeno od delegata društveno-politlčkih organizacija u okviru Socijalističkog saveza rad­ nog naroda). Skupštine republika I autonomnih pokrajina imaju isto tako po tri veća: Veće udruženog rada, Veće opština I Društveno-političko veće. U posebnim slučajevima koji su predviđeni Ustavom, statutima I zakonima, skupštine samoupravnih interesnih zajednica odlučuju ravnopravno s nadležnim većima skupštine društveno-političkih zajednica (opštine, republike, autonomne pokrajine). 48 �U jugoslovenskoj višenacionalnoj zajednici narodi i narodnosti ostvaruju svoja suverena prava u republi­ kama I autonomnim pokrajinama. Ustavom SFRJ od 1974. godine utvrđeno je koja prava i dužnosti vrši federacija preko saveznih organa, a koja republičke i pokrajinske skupštine preko svojih delegacija u Sku­ pštini SFRJ. Skupština SFRJ predstavlja organ društ­ venog samoupravljanja i najviši organ vlasti u okvi­ ru Ustavom SFRJ utvrđenih prava i dužnosti federa­ cije. Skupštinu SFRJ sačinjavaju dva veća — Savez­ no veće (delegati samoupravnih organizacija i zajed­ nica i društveno-političkih organizacija u republikama i pokrajinama) i Veće republika i pokrajina, u koje skupštine republika i pokrajina bez obzira na broj sta­ novnika delegiraju po broju jednake delegacije, i to republike po 12, a pokrajine po 8 članova delegacije. Prema Ustavu SFRJ od 1974. godine Isti birač ima pravo da bira više puta, npr. kao radnik u OOUR-u bi­ ra delegaciju koja određuje delegate za veća udruže­ nog rada i za samoupravne interesne zajednice; kao stanovnik mesne zajednice bira jednu ili više delega­ cija mesne zajednice, kao član društveno-političkih organizacija učestvuje u formiranju delegacija za društveno-politička veća ltd. Takvo biračko telo broji ukupno oko 20 miliona ljudi, dok broj delegata izabranih u razne samoupravne or­ gane u svakom mandatu iznosi gotovo jedan milion. Što se tiče sastava kandidata za delegacije i delega­ te, Ustav i zakoni iziskuju da oni budu iz redova sa­ mih birača i da njihov socijalni sastav odgovara so­ cijalnom sastavu biračkog tela. Određene su i granice reizbornosti i dupliranja funkcija, kao i izvesne zab­ rane za izbor nosilaoa izvršnih I poslovodnih funkci­ ja u delegacijama kojima oni odgovaraju za svoj rad. S prelaskom od predstavničkog sistema na delegatski sistem prevaziđenl su posredno Izražavanje interesa, odvojenost upravljanja od fizičkog i umnog rada, kao i odvojenost problema čoveka kao proizvođača, potro­ šača I društvenog bića. Stalnim direktnim izražava­ njem interesa radnih ljudi u radnim organizacijama I među njima u mesnim l interesnim zajednicama u ok­ viru skupština opština i preko njih u okviru širih dru­ štveno-političkih teritorijalnih zajednica, omogućava se neposredna afirmacija različitih Interesa koji po­ stoje u društvu. To se, pored strukture skupština, obezbeđuje I metodom njihovog rada, koji omogućava I traži pretres nacrta I predloga zakona I drugih od­ luka u delegacijama odnosno u Javnim raspravama 49 �svih građana. Tako se pri donošenju odluka obezbeđuje prisustvo autentičnih u društvu postojećih Inte­ resa da bi se u atmosferi međusobnog uvažavanja sučeljavanjem različitih parcijalnih, strukovnih ili lo­ kalnih interesa, pronašla najbolja rešenja, koja uzi­ maju u obzir kako te različite interese tako 1 materi­ jalne mogućnosti društva. Tako svaki radnik, radni čovek i građanin neposredno preko svoje osnovne organizacije udruženog rada, preko delegacije u samoupravnim interesnim zajedni­ cama i preko mesne zajednice dobija mogućnost da ostvaruje svoje osnovno pravo na samoupravljanje i vlast. Samoorganlzovanje radnika u svim oblastima društve­ nog rada I njihovi međusobni odnosi kao udruženih radnika u radnim organizacijama, njihovo neposredno I delegatsko odlučivanje u OOUR-ima, u mesnim i in­ teresnim zajednicama i u društveno-političkim zajed­ nicama po konceptu našeg društvenog uređenja one­ mogućavaju da snage izvan kontrole udruženih radni­ ka, bili to organi državne uprave, stručne službe ili društveno-politlčke organizacije, odlučuju umesto rad­ nika. O nužnim merama za prevazilaženje socijalnih razlika odnosno za podmirivanje opštih I zajedničkih potreba radnici se međusobno dogovaraju i sporazu­ mima odlučuju o sredstvima za njihovo podmirivanje. Tako solidarnost i uzajamnost na samoupravnim osno­ vama, u odgovarajućim oblicima slobodne i neposre­ dne razmene rada, sve više postaju glavni, dobrovo­ ljno prihvaćeni put za rešavanje mnogih opštih druš­ tvenih problema, koji snažno utiču na rešavanje mno­ gih ličnih i porodičnih problema. U tom procesu, u kojem dolazi do izražaja pluralizam interesa koji postoje u društvu, mogu se u najvišem stepenu uskladiti lični I društveni Interesi. _ f l j svim oblicim a kroz koje Je prolazio posleratnl pollItlč k l sistem žene su aktivno učestvovale. Međutim, Jnjlhov broj kao birača u svim periodima Je daleko ^prevazi lazlo broj žena Izabranih za poslanike, a osoJbito za članove Izvršnih tela. iDelegatskI sistem podstlče društveno-polltlčku aktiv­ nost I povećava broj ljudi koji neposredno učestvuju u razmatranju društvenih problema dajući predloge za njihovo rešavanje Ili koji o njima odlučuju. Tako, na prim er, samo u delegacije za Izbor delegata u ops* tlnske skupštine bilo Je Izabrano na Izborima 1978. godine 787 216 članova, a među njima više od 200 000 žena (26,3 odsto). Najviše Je bilo žena u delegacija- �ma koje su birane u osnovnim organizacijama udru­ ženog rada, u kojima procenat izabranih žena iznosi 33,6 i gotovo je ravan procentu zaposlenih žena. U delegatskim skupštinama društveno-političkih zajedni­ ca među delegatima izabranim na poslednjim izbori­ ma (1978. godine) procenat žena-delegata Iznosi: u opštlnskim skupštinama 18, u skupštinama republika i autonomnih pokrajina 19,5 a u Skupštini SFRJ 17,2. Znatne su razlike u broju izabranih žena u skupština­ ma pojedinih republika i pokrajina, kao i razlike u broju žena delegiranih u pojedina skupštinska veća. U opštinskim skupštinama najviše je žena u društveno-političkim većima — 22,6 odsto, zatim u većima udruženog rada — 19 odsto, a najmanje u većima mesnih zajednica — 11,5 odsto. U skupštinama repu­ blika i pokrajina najviše je žena u većima udruženog rada — 21,9 odsto, a najmanje u većima skupština opština — 14,3 odsto. U Saveznom veću Skupštine SFRJ (220 delegata) ima 44 žene (20,0 odsto), a u Veću republika i pokrajina od 88 članova — 9 žena (10,2 odsto). Na poslednjim izborima (1978. godine) unekoliko se povećao broj žena u svim delegacijama i među de­ legatima svih skupština. Slična je situacija i u dru­ gim samoupravnim organima koji se konstituišu na delegatskom principu. Može se reći da je delegatski sistem zaustavio negativnu tendenciju opadanja broja žena na izbornim političkim funkcijama. Ranije je broj žena u Skupštinama znatno oscilirao da bi u nekim godinama stagnirao ili i opadao. To se vidi, na primer, na procentu žena u Skupštini SFRJ. Do 1958. godine on se kretao od 4 do 7, da bi se 1963. godine po­ peo na 19,6, a zatim opao na 8,1. Pozitivna tendencija, koja se potvrdila i na poslednjim izborima, verovatno će se nastaviti s obzirom na mo­ gućnosti koje delegatski sistem pruža za učešće svih radnih ljudi i građana u procesu odlučivanja i na sve veću ulogu žena u ekonomskom i političkom životu. Uloga subjektivnih društveno-političkih snaga U pripremi i izvođenju socijalističkih revolucionarnih društvenih promena Izuzetno važnu ulogu imaju organizovane Idejno-politlčke subjektivne snage. Pod tim terminom podrazumevamo društveno-polltlčke organi­ zacije: Savez komunista, Socijalistički savez, Savez 51 �sindikata, Savez boraca, Savez socijalističke omladi­ ne, raznovrsne društvene organizacije, udruženja gra­ đana, državne organe, rraučne I stručne službe i sve druge oblike organlzovane socijalističke svesti, ceo društveni stvaralački potencijal. Uloga Komunističke partije Jugoslavije kao avangarde radničke klase i radnih masa u borbi za pripremanje i vođenje revolucionarne narodnooslobodilačke borbe bila je presudna za pobedu i za postavljanje temelja vlasti radničke klase i radnog naroda u savladavanju ogromnih problema poslenaitne izgradnje zemlje, u pružanju otpora svim spoljnim pritiscima, u podsticanju radničkog samoupravljanja, pri čemu je ona u svakoj fazi stvaralački primenjivala marksizam. Ona je otvarala širok prostor za aktivnost radnih ljudi. Borba za svakodnevne interese radnih ljudi ugrađiva­ na je u borbu za ostvarivanje dugoročnih ciljeva oslo­ bođenja radničke kiase, a u Narodnom frontu su svi radni ljudi i građani ostvarivali svoju ulogu neposred­ nih učesnika, subjekata te borbe. U toku narodnooslobodilačke borbe i u posleratnom razvitku menjali su se položaj, uloga i način delovanja društveno-političkih organizacija. Odnos između države, Komunističke partije i Narodnog fronta bio je predmet neprekidnog proučavanja i promena. U perio­ du revolucionarnog etatizma, u periodu posebnih na­ pora koji su ulagani za ubrzani razvoj, došlo je do personalnog povezivanja partijskog i državnog apara­ ta i do koncentracije vlasti u njima. Ipak je i taj pe­ riod svojim dostignućima omogućio prve korake k radničkom samoupravljanju, a to je iziskivalo ne sa­ mo promenu položaja i uloge države već i promenu u delovanju Partije i Fronta. Godine 1952. na VI kongresu Komunistička partija Jugoslavije Je preimenovana u Savez komunista Jugo­ slavije (SKJ), a Narodni front na IV kongresu u So­ cijalistički savez radnog naroda (SSRN). Suština tih promena bila je težnja da SKJ deluje prvenstveno kao vodeća Idejno-polltlčka snaga u radničkoj klasi i među radnim ljudima, u organima samoupravljanja, a ne preko direktiva centralnih rukovodstava I s oslon­ cem na aparat državne vlasti. Smisao delovanja SKJ nije političko reprezentovanje radničke klase i rad­ nih ljudi, nego stvaranje uslova za to da oni sami po­ stanu odlučujući faktori društvenog razvitka. Samou­ pravljanje 1 novi položiaj čoveka u radu i društvenom životu nespojivi su s bilo kojim oblikom jednopartijs­ kog Ili vlšepantljskog sistema. 52 �Preobražaj Komunističke partije Jugoslavije od nepo­ srednog političkog rukovodećeg činioca, koji je delovao u ime klase i radnih ljudi, u Savez komunista kao vodeću idejno-političku snagu radničke klase i svih radnih ljudi, kao unutrašnju snagu socijalističkog samoupravljanja, nije tekao bez teškoća. Trebalo je savladati dve tendencije: prvu, da SKJ zadrži staru suštinu i stare oblike svoga delovanja kao direktivna organizacija koja upravlja preko masovnih organizaci­ ja I državnog aparata kao svojih transmisija, i drugu, da se SKJ svede na apstraktan idejni činilac, da mu se ospore potreba za njegovim idejnim i organizacio­ nim jedinstvom na bazi demokratskog centralizma i njegova vodeća idejno-politička uloga. Donošenje Programa Saveza komunista Jugoslavije na VII kongresu 1958. godine predstavlja značajan dopri­ nos razvijanju marksističke teorije za usmeravanje socijalističke društvene prakse, a taj doprinos je bio značajan i u svetskoistorijskim razmerama. U okviru utvrđivanja društveno-ekonomskog i politič­ kog sistema na temelju udruženog rada, socijalistič­ kog samoupravljanja i delegatskog sistema, novi Us­ tav SFRJ je novu ulogu organizovanih subjektivnih društvenih snaga, društveno-političkih organizacija (SKJ, SSRN i Saveza sindikata) uspostavio kao ustav­ nu kategoriju. Samoupravna socijalistička demokratija na osnovu priznavanja postojanja pluralizma samoup­ ravnih interesa iziskuje neprekidno idejno i političko delovanje tih organizacija. U demokratskoj, javnoj, argumentovanoj raspravi, uz učešće komunista, istorijski interes radničke klase se može form ulisati kao interes svih radnih ljudi i građana s prevazilaženjem svakog političkog monopola. Time se u suštini prevazilaze i višepartijski i jednopartijski politički sistem, u kojima su u najboljem slučaju građanima rezervisane uloge po­ vremenih birača i mogućnost da se izjašnjavaju o opštoj politici partijskih vrhova. Izvanredno je značajna i uloga Socijalističkog saveza radnog naroda kao fronta svih socijalističkih snaga, unutar kojega deluje I SKJ. Politička i organizaciona platforma Socijalističkog saveza ima korene u istorijskoj ulozi Narodnooslobodilačkog fronta. SSRN omogućava da se sve progresivne društvene snage, uz aktivno učešće komunista, koji se tu neprestano afirmišu kao rukovodeća idejno-politička snaga, ujedinja­ vaju u borbi za ostvarivanje socijalističkog samouprav­ ljanja i da u tom procesu obezbede ostvarivanje svo­ jih ključnih interesa. 53 �U Socijalističkom savezu, organizovanom od mesne zajednice do federacije, povezuju se individualni gra­ đani i njihove organizacije. Ustav mu obezbeđuje važ­ nu ulogu u informlsanju, u Izbornom postupku i u ra­ spravi o skupštinskim odlukama 1 slično. Svaka orga­ nizacija Socijalističkog saveza ima, razume se, i sopstvenu aktivnost. Važnu ulogu u političkom sistemu Igra i Savez sindi­ kata. U složenom procesu usklađivanja različitih inte­ resa u samoj radničkoj klasi, u raznim granama de­ latnosti, uloga sindikata je nezamenljiva. Sindikati obezbeđuju prisustvo radnika u svakom društvenom odlučivanju počev od osnovne organizacije udruženog rada. Sindikati se povezuju po granama, ali i teritori­ jalno. Pored Individualnog članstva svakog radnika u SSRN, sindikalne organizacije su uključene u njega i kao kolektivni članovi na svim nivoima teritorijalno organlzovanog SSRN kao fronta svih socijalističkih organizovanih snaga. I druge društveno-političke organizacije, kao što su Savez socijalističke omladine, Savez boraca narodnooslobodilačkog rata i mnoge društvene organizacije i udruženja radnih ljudi i građana značajan su elemenat razuđenog sistema socijalističke samoupravne demokratije. Novi Ustav je društveno-političke organiza­ cije učinio delom delegatskog sistema, tako da i one šalju svoje delegate u posebna veća skupština (društveno-politička veća), da bi se oni Javno 1 neposred­ no zalagali za konkretna rešenja i za njih snosili dru­ štvenu odgovornost. Svojim idejno-političkim radom oni utiču na razvijanje društvene svesti i doprinose organizovanju i aktivnosti radnih ljudi i svih građana i njihovom informlsanju kako bi u donošenju odluka u svojim samoupravnim organima mogM da učestvuju ne samo s odgovarajućim znanjem već i s Jasnom po­ litičkom orijentacijom. Smisao rada tih političkih organizacija je baš u tome da na osnovi naučnog socijalizma, koji otkriva zako­ nitosti društvenog razvitka, omogućavaju sagledava­ nje tekućih društvenih problema u svetlu dugoročnih interesa radničke klase, napretka svoje zemlje i rav* nopravne saradnje u svetu I da tako doprinose što uspešnijem Integrisanju Individualnih I parcijalnih in­ teresa s dugoročnim interesima oslobađanja čoveka i rada. Dugoročno idejno i političko usmeravanje borbe za razvoj socijalističkih društvenih odnosa, podsticanje neposredne I raznovrsne aktivnosti građana i bri­ ga o kandldovanju aktivnih ličnosti za društvene fun54 �kcjje — to su samo neki od najvažnijih zadataka Sa­ veza komunista i Socijalističkog saveza. Bez njihovog kohezionog delovanja teško bi bilo razvijati razgrana­ te samoupravne organizme. Osnovna intencija u raz­ voju političkog sistema nije bilo, dakle, davanje de­ finitivnih odgovora na tekuće probleme društvenog razvoja, već oslobađanje inicijative radnog čoveka i razvijanje institucionalnih mehanizama za demokrat­ sko rešavanje društvenih protivrečnosti. U takvom si­ stemu radni čovek zaista može postati kovač svoje sreće. ^ Sve društveno-političke organizacije, delujući među radnim ljudima i građanima kao njihovi instrumenti, ojačale su, akciono su se osposobile i uzdigle ogro­ man broj političkih kadrova. želimo posebno da istaknemo učešće žena u radu društveno-političkih organizacija. U SKJ je 1977. go­ dine bilo 1 624 000 članova (od toga više od 23 pro­ centa žena); u SSRNJ 14 050 000 članova (više od 40 procenata žena); u Savezu sindikata je 4 727 000 čla­ nova, od čega oko 34 procenta žena, što odgovara procentu žena u ukupnom broju zaposlenih; u Savezu socijalističke omladine Ima 3 710 000 omladinaca, od toga oko 40 procenata devojaka; u Savezu boraca ima 1 045 000 članova, od toga oko 30 procenata žena. Za svim 'ovim brojkama znatno zaostaju brojke o ženama u rukovodećim i izvršnim organima ovih organizacija. O nekim rezultatim a razvoja Za tri i po decenije posleratnog razvoja ostvareni su rezultati za kakve je u većini drugih zemalja bilo po­ trebno mnogo više vremena. U periodu od 1947. do 1978. godine društveni proizvod je rastao po prosečnoj godišnjoj stopi od 6,2 odsto (po fiksnim cenama), što znači povećanje po stanovniku za više od četiri pu­ ta. Dok je društveni proizvod 1939. godine bio za 30 procenata ispod svetskog prošeka, on danas iznosi oko 34 procenta iznad tog prošeka. Visok porast društvenog proizvoda omogućio je sna­ žan rast društvenog sektora privrede. Društvena svo­ jina na sredstva za proizvodnju bila je jedan od zna­ čajnih uslova dinamičnog rasta industrije. Godine 1978. industrijska proizvodnja bila je 15 puta veća nego 1947. godine s prosečnom godišnjom stopom ra­ sta od preko 9 odeto. Planskom orijentacijom na in55 �dustri jal izaći ju prevaziđena je izrazito agrama struk­ tura privrede i stanovništva. Krupne promene odigrale su se i u poljoprivredi. Po­ ljoprivredna proizvodnja je bila 1978. godine 2,6 pu­ ta veća nego 1947. godine. Poljoprivredno stanovniš­ tvo se u ukupnom stanovništvu smanjilo posle rata od 77 odsto na oko 30 odsto. Dinamični privredni raz­ vitak omogućio Je brži rast ukupne zaposlenosti. Broj zaposlenih povećao se 6 puta u odnosu na predratni period. Godine 1978. bilo je pet i po miliona zapos­ lenih (od toga 34 odsto žena). Merama socijalne politike na svim sektorima je izvr­ šena bitna preraspodela potrošnih fondova u korist radničke klase, radnih ljudi i sitnog seljaštva. Time su znatno poboljšani životni uslovi najvećeg dela sta­ novništva. Životni standard se u svakom pogledu zna­ tno poboljšao. Od 1947. do 1977. godine izgrađeno je oko 2,7 miliona novih stanova, a obnovljeno oko milion postojećih stanova. Prosečna stambena površina po stanovniku povećala se od 9 m2 na 14,1 m2. Pre rata se u samo 20 procenata stanova koristila elek­ trična energija, a 1977. godine u oko 89 procenata. Osnovnom zdravstvenom zaštitom obuhvaćeno je celokupno stanovništvo. Mnoge zarazne bolesti su iskorenjene ili osetno suzbijene. Znatno je smanjena opšta stopa smrtnosti, osoibito odojčadi. Broj 'lekara se po­ većao više od četiri puta. Prosečni životni vek muš­ karaca produžen je od 49 (1948) na 67 (1978) godina, a žena od 53 na 72 godine. Socijalno osiguranje, koje osim zdravstvenog obuhvata i penzijsko-invalidsko osiguranje, izvanredno se razvilo. Broj korisnika pen­ zija je sedam puta veći nego u prvim posleratnim godinama. Nepismenost je osetno smanjena. Osmogodišnjim obaveznim školovanjem obuhvaćeno je već 95 odsto dece odgovarajućeg uzrasta, školovanje nastavlja oko 90 odsto svršenih učenika osnovnih škola I oko dve trećine svršenih učenika srednjih škola. Podizanju kulturnog nivoa stanovništva doprinose mnogobrojne ustanove u oblasti kulture, izdavačka delatnost, radio i televizija. Godine 1977. radile su 191 radlo-stanica i osam televizijskih stanica, a na tri do­ maćinstva dolazila su dva televizijska prijemnika. Pro­ grami radija I televizije, štampa i izdavačka delatnost i delatnost kulturnih institucija ostvaruju se na svim jezicima naroda i narodnosti Jugoslavije. Lična potrošnja je rasla naročito posle 1956. godine. Pre toga Je bila ograničena nedovoljnim materijalnim 56 �mogućnostima i politikom većih izdvajanja narodnog, dohotka za investicije za ubrzanje privrednog razvoy ja. Udeo lične potrošnje dostigao je 1976. godine 54 odsto društvenog proizvoda. Zajedno s delom društve­ nog proizvoda koji stanovništvo zajednički troši u ok­ viru društvenih službi, za potrebe stanovništva koristi se oko 64 odsto društvenog proizvoda. Povećanje nivoa lične potrošnje odrazilo se i na pro­ mene u njenoj strukturi. Tako se učešće ishrane u njoj smanjilo od oko 54 odsto 1952. godine na oko 39 odsto 1973. godine. Smanjenjem učešća ishrane u porodičnom budžetu povećano je učešće rashoda za druge namene koje su karakteristične za viši nivo ži­ votnog standarda. Porasla je potrošnja industrijskih proizvoda — električne energije 33 puta, sapuna 8 puta, tkanina 4 puta, obuće 26 puta itd. Sve veći broj domaćinstava ima savremene tehničke aparate za do­ maćinstvo i automobile. Godine 1977. svako treće do­ maćinstvo imalo je automobil. Na 100 domaćinstava dolazilo je 1973. godine 60,7 električnih štednjaka, 34,9 mašina za pranje rublja, 52,1 televizora i 17,6 registrovanih automobila. Moglo bi se nabrojati još promena u materijalnim us­ lovima života, koje nisu samo kvantitativne. A one su imale veliki uticaj na život svih ljudi, posebno na menjanje uslova života žena. Treba ipak napomenuti da smo napred naveli prošeke za celu zemlju ne upušta­ jući se u velike regionalne razlike u pogledu svih tih pokazatelja. Ti pokazatelji potvrđuju da se teško sav­ ladava nasleđena zaostalost, jer je i pored tako dina­ mičnog razvoja kakav je bio u posleratnom periodu, Jugoslavija još uvek zemlja u razvoju. Međutim, bitno je da se > u najnerazvijenijim delovima zemlje »led po­ i čeo topiti« i da se oni ubrzano razvijaju. Takav društveni razvitak bio je povezan s odlučnošću da se mobilišu sopstvene snage, svi ljudski i prirod­ ni potencijali. S osloncem na revolucionarni polet bo­ raca za oslobođenje, na ubeđenje širokih slojeva na­ roda da se rukovodeće društvene snage iskreno zala­ žu za to da plodovi rada pripadnu onima koji ih stva­ raju, postignuto je masovno učešće naroda, a time su postignuti i značajni rezultati u obnovi ratom opu­ stošene zemlje i u njenom materijalnom i društve­ nom razvoju. Kao saveznička i ratom razorena zemIja, Jugoslavija je dobijala za posleratnu obnovu i iz­ gradnju izvesnu materijalnu pomoć razvijenih zemalja i međunarodnih organizacija. Međutim, bez mobilizaci­ je sopstvenih snaga tu pomoć ne bi mogla efikasno 57 �iskoristiti niti sačuvati svoju nezavisnost i odolevati jakim političkim, ekonomskim 1 drugim pritiscima ko­ jima je bila izložena. Teško nasleđe prošlosti, ratna razaranja I spoljnl pri­ tisci stvarali su teškoće, ali su Istovremeno jačali i odlučnost da se ostane na putu revolucionarnih druš­ tvenih pramena u korist novog života radničke klase, svih radnih ljudi, čoveka — pojedinca I svih naroda i narodnosti, kao i odlučnost da se u međunarodnoj za­ jednici obezbede uslovi za potpunu afirmaciju držav­ nog suvereniteta i ravnopravne saradnje preko pokre­ ta nesvrstanih zemalja. Iz međusobnog dejstva smelog rukovođenja socijalis­ tičkom izgradnjom, masovnog poleta i inicijative, ko­ joj su novi socijalistički odnosi maksimalno otvarali prostor; neprestanog prilagođavanja ekonomskog i po­ litičkog sistema povećanim proizvodnim snagama ze­ mlje i povezivanja materijalnog I društvenog razvoja, rezultirali su uspesi. Jugoslavija se uvrstila među de­ set zemalja koje su posle drugog svetskog rata ima­ le najbrži razvoj u svetu i istovremeno dala značajan prilog borbi za nove, pravednije odnose u svetu. 58 �Teorijske osnove procesa emancipacije žena Teorija o ravnopravnosti svih ljudi bez obzira na na­ cionalnost, jezik, pol i veroispovest, dobljala je u to­ ku NOB-a i socijalističke revolucije svoju praktičnu primenu. Političkom i oružanom borbom i dekretima nove vlasti do temelja je bila srušena pravna zgrada svake diskriminacije, pa je tako bila stvorena osnova za izgradnju novih društvenih i međuljudskih odnosa. U kasniji društveno-ekonomski i politički razvitak zemlje bila je na svim etapama uključena i borba za ravnopravnost polova. U izgradnji društva koje je svo­ je postojanje zasnivalo na ukidanju eksploatacije čoveka od strane čoveka, na ukidanju svake diskrimina­ cije među ljudima na bilo kojoj osnovi, princip o rav­ nopravnosti žena morao je biti svuda prisutan. O teorijskim osnovama društvene akcije U izgrađivanju idejne osnove procesa emancipacije žena i afirmacije pune ravnopravnosti polova, u Jugo­ slaviji se polazilo od zakonitosti društvenog razvitka koje su utvrdili klasici marksizma. Marks, Engels, Lenjin i drugi u svojim delima su o tkrili uzroke nastan­ ka klasnog društva i u isto vreme ukazali na opšte zakonitosti likvidacije klasne eksploatacije. U tom okviru oni su ukazali na okolnosti koje su prouzroko­ vale diskriminaciju žena, da bi radnička klasa svake zemlje, polazeći, razume se, od stanja u svojoj zemlji, u izgradnji socijalizma ostvarivala odnose ravnoprav­ nosti između žena i muškaraca kao bitnu humanu sadržinu novih društvenih i međuljudskih odnosa. Kad su klasici naučnog socijalizma proučavali uzroke Istorijski nastale diskriminacije žena oni nisu zanema­ rili ni specifičnu ibiološku funkciju žene. Ta njena funkcija je prouzrokovala prvu podelu rada među po­ lovima, ali ta podela rada još nije značila potčlnjavanje. U razvitku klasnog društva s nastankom privat­ nog vlasništva na sredstva za proizvodnju nastao Je I patrijarhalni oblik porodice, u kojoj Je žena s obzi­ rom na svoju ulogu u biološkoj reprodukciji sve više gubila ravnopravnost i sve više postajala u šuštini deo privatne svojine. Interesi privatnog vlasništva su vremenom preovladali u svim ljudskim odnosima. Za­ to ni za ukidanje podređenog položaja žene u društvu 59 �i porodici nije dovoljno samo pravno izjednačavanje polova. To će, kako Ističe Fridrih Engels u svom delu Poreklo porodice, privatne svojine i države, tek razot­ kriti pravu suštinu potčinjenosti žene. Engels ukazuje na to da će se posle pravnog izjednačavanja polova: » ... pokazati da je za oslobođenje žena prvi preduslov ponovno uvođenje ženskog rada u javnu radinost, a da ovo, opet, iziskuje uklanjanje svojstva inokosne porodice kao društvene privredne jedinice«. Oslobo­ đenje žene i potpunu ravnopravnost polova teoretiča­ ri socijalizma su povezivali s razvitkom proizvodnih odnosa na osnovu društvene svojine i takvog politič­ kog sistema u kojem će država od vlasti nad ljudima postati instrumenat radnih ljudi za menjanje društve­ nih odnosa I za ostvarivanje osnovnih čovekovih prava. Treba pomenuti posebnu aktuelnost Englesovog upo­ zorenja da odnosi među ljudima u porodici — dakle u »proizvodnji ljudi« — zajedno s odnosima u proiz­ vodnji sredstava za obnavljanje vlastitog života i za zadovoljavanje novih potreba spadaju u odlučujuće fa­ ktore društvenog razvitka. Klasici marksizma kažu da se »proizvodnja ljudi« vrši u istorljski i društveno uslovljenom obliku, jer je to istovremeno prirodni i društveni odnos. Samo u prakomunizmu je to bio je­ dinstven društveni odnos, u kojem su ljudi proizvo­ deći za svoj život »proizvodili« i druge ljude. Kasnije je porodica kao oblik proizvodnje ljudi postala podre­ đena vlasniku sredstava za proizvodnju i tako su I norme porodičnih odnosa izražavale interese čuvanja privatnog vlasništva (npr. proganjanje vanbračne dece i slično). Zato su klasici marksizma govorili da ne postoji opšti, za sva društva važeći pojam porodice, već da porodične odnose treba izučavati u konkret­ nom društvu. Termin »porodica« se u naučnom socijalizmu ne upo­ trebljava za označavanje svih oblika u kojima se u raznim društvima vrši »proizvodnja ljudi«. Obično se pod »porodicom« podrazumeva patrijarhatska porodi­ ca koja preovlađuje u civillzovanom svetu. Taj oblik porodice je nastao Istorljski na osnovu privatne svoji­ ne I obezbedlo je vlasniku sva prava u odnosu na ostale članove porodice. Rad i drugi oblici doprinosa porodičnoj zajednici postaju podređeni vlasniku, koji »vlada« s pozicije svojine na rad i na »svoju« poro­ dicu. Saznanje o međusobnoj uslovljenosti i povezanosti nastanka privatne svojine na sredstva za proizvodnju i s njom povezanih klasnih odnosa proizvodnje, patri­ 60 �jarhalne porodice i države omogućava revolucionar­ nim snagama da ovladavaju procesima u kojima će se ukidati eksploatacija rada, diskriminacija žena i država kao instrumenat klasne vladavine nad ljudima. Stvaralačka primena marksističkog saznanja da je proizvodnja ljudi odnosno biološka reprodukcija sas­ tavni deo celokupne društvene reprodukcije dobija praktičnu afirmaciju u sistemu društvene svojine I samoupravljanja. Time počinje proces u kojem će se sve vrste proizvodnje (za vlastiti život, za proširiva­ nje materijalne i biološke osnove društva) ponovo spojiti u jedinstven društveni odnos. To je suština slobodne asocijacije proizvođača kao programskog ci­ lja komunističkog društva. U takvoj asocijaciji će se prirodni, proizvodni i društveni odnosi među ljudima, bez obzira za pol, usklađivati bez eksploatacije i pod­ ređivanja. U radu i samoupravljanju će se prevazilaziti suprotnosti između individualnih i društvenih in­ teresa i potreba; nastajaće nove humane vrednosti. Uključivanje žena u društveni proizvodni rad izvan po­ rodičnog gazdinstva i ukidanje privatnog vlasništva sve više transformišu porodične odnose u pravcu ne­ stajanja porodice kao privredne jedinice i podruštvljavanja domaćičkih i porodičnih funkcija. Učešće u društvenoj proizvodnji će svakom članu društva stvo­ riti usiove za ekonomsku samostalnost. Time za kla­ sno društvo tipičan podređeni položaj članova porodi­ ce privatnog vlasnika, posebno žene, gubi svoju ma­ terijalnu podlogu. Time se uslovi za ukidanje uzroka diskriminacije žena mogu stvoriti u procesu socijalis­ tičkog preobražaja celog društva, pri čemu Je prvi c ilj oslobođenje rada i ljudske ličnosti. U tom preobraža­ ju menjaju se dosadašnje uloge obaju polova. Uloga muškarca i žene u društvu treba sve više da se iz­ jednačava. Razlike o zapošljavanju ne bi smele da za­ vise od pola, već od znanja, prirodnih osobina i sklo­ nosti. Prema tome, oslobođenje žene Je sastavni deo socijalističke revolucije i socijalističke društvene Iz­ gradnje, to Je njihova zakonitost. Ali ni socijalistička revolucija ni izgradnja eocijalističkog društva nisu sti­ hijski procesi. U zakonitosti razvitka socijalizma spa­ da I svesno rukovođenje procesom društvenih prome­ na. Afirmacija žena kao ravnopravnih stvaralačkih lič­ nosti podrazumeva I podatiče pramenu bračnih i po­ rodičnih odnosa. TI odnosi nisu dati Jednom zauvek kao »prirodni«. Oni se menjaju, kao što Je već reče­ no, zavisno od stepena razvitka proizvodnih snaga, vladajućlh proizvodnih odnosa I na toj osnovi Izgrađe61 �nog pravnog sistema, morala, sistema vrednosti I stepena svesti. Savremena Industrijalizacija I tehnologija same ukida­ ju podelu rada prema polu kao anahroničnu. žena po­ staje sve aktivnija u ekonomici, dok se ranija briga o članovima porodice odnosno domaćinstva koju su vo­ dili samo njegovi ženski članovi prenosi delom na ustanove i servise odnosno na pomoć aparata za do­ maćinstvo, tzv. »belu tehniku« i tako se smanjuje I deli među svim članovima domaćinstva. Socijalističko društvo taj proces svesno prihvata I podstiče da bi radni ljudi u zajedništvu i solidarnosti obezbedill sebi bolji život, organizovali deci obrazova­ nje, ishranu, zdravstvenu zaštitu i slično, dakle sve ono što je nekad bila uglavnom funkcija porodice. Društvena organizacija tih delatnosti ne može se koncipirati samo kao -pomoć ženi«. Korišćenje savremenih znanja i tehnologije doprinosi dubljim struk­ turalnim promenama u privredi i u društvu. Odgova­ rajuće društvene službe mogu se uspostaviti samo u okviru razvoja cele zemlje uz maksimalno učešće svih ljudi kao aktera razvoja i korisnika njegovih dostignu­ ća. Međutim, i onda kada još nisu stvoreni svi uslovi za novi društveni položaj žene za podru žtvljavagja .domaćinstva, žena neposredno učestvuje u menjanju eko­ nomskih I društvenih odnosa. Pod uticajem materijal­ ne nužde, ali i iz svog svesnog opredeljenja, žene po­ staju zajedno s naprednim, revolucionarnim muškar­ cima i same faktori promena. Borba za duboke druš­ tvene promene je sastavni deo borbe radničke klase za oslobođenje rada, za ovladavanje cellnom društve­ ne reprodukcije od strane radnih ljudi. Zbog toga to i ne može biti nikakva borba žene protiv muškarca, borba Između polova. A li teški recidivi patrijarhalnog^ mentaliteta ne žive samo kod muškaraca. To Je težak j balast I u ženskim glavama. Naučni socijalizam upozorava na potrebu borbe protiv skretanja na stranputicu odnosno na borbu Između žene I muškarca. I najzad, svest Je određena bićem, objektivnim uslovima živo­ ta, a ne obrnuto, pa se promenama materijalnih dru­ štvenih uslova života I rada mogu postaviti čvrsti te­ melji za nove vrednosti, za novu etiku. Jedna od osnovnih teza naučnog socijalizma sastoji se u tome da su za čovekovu emancipaciju od odlu­ čujućeg značaja njegov položaj u procesu rada, nje­ gov društveni položaj I njegovi odnosi s drugim lju­ dima u proizvodnji i raspodeli J u upravljanju druš62 �tvom. U tom okviru borba za ostvarivanje ravnoprav­ nosti muškaraca i žena, borba za promenu njihove svesti u znatnoj meri gubi smisao borbe za »jednaka prava«, a postaje sastavni deo borbe za oslobođenje čoveka i njegovog rada. Ona je uslovljena procesima I rezultatima te borbe, koja teče na svim područjima od ekonomskog, političkog do kulturnog, naučnog, moralnog preobražaja. Stvaralačka prim ena m arksizm a Kao što su jugoslovenski komunisti u toku narodnooslobodilačke borbe povezivali uspeh te borbe s pu­ nim učešćem žena u pokretu, oni su takođe bili ubeđeni da je i uspeh socijalističke izgradnje uslovljen punim učešćem žena. U posleratnoj, mirnodopskoj iz­ gradnji zemlje pokazalo se da je potrebno da se u dužem procesu političkim ubeđivanjem i prevaspitavanjem prevaziđu mnoge predrasude i zaostalost, ko­ je su se u ratnim naporima bile pritajile u glavama ljudi. Da bi se one iskorenile u prvom redu je bilo nužno da se prevaziđe zaostalost zemlje, da se me­ njaju uslovi života, koji su uzrok stalne reprodukcije zaostale svesti i muškarca i žene s obzirom na poz­ natu činjenicu da biće određuje svest. Emancipaciju žene prvenstveno je podsticala opšta orijentacija na ubrzani razvitak zemlje i na socijalis­ tičko samoupravljanje. A li prevazilaženje vekovne po­ đete rada prema polu zahteva I posebnu akciju. Za područja rada žene smatrali su se domaćinstvo, mate­ rinstvo I briga o porodici. To područje se vlše-manje cenilo kao važan deo društvene reprodukcije, ali i kao ustaljen način ličnog i društvenog života. Indus­ trijalizacija je taj problem Još više zaoštrila Jer se smatralo da žena u Industriji dobi ja novo radno mesto, pored svog dotadašnjeg radnog mesta. Pošto su mnoge okolnosti prikrivale suštinu položaja žene u društvu, za podsticanje procesa oslobađanja žene bl'la je potrebna svakodnevna akcija u okviru opšte bor­ be radničke klase za društveno rešavanje konflikta između rada I materinstva. Pored opšteg razvitka ze­ mlje, koji Je omogućio ubrzano uključivanje žena u društvenu privredu, od odlučujućeg značaja su bili programski stavovi idejno-političkog karaktera I akci­ ja vodećih političkih snaga, pre svega Saveza komu­ nista. O tome 8vedoče dokumenti svih kongresa I mnogih konferencija SKJ. Sada važeći Program SKJ koji je donesen na VII kongresu 1958. godine u tom 63 �pogledu je jasan I Izričit. Rešavanje uočenih proble­ ma u ovoj oblasti može se smatrati programom za budućnost, što samo potvrđuje činjenicu da u borbi za emancipaciju žena ne može biti odvojenih, izuzet­ nih uspeha, jer je to sastavni deo složenog društveno-ekonomskog procesa oslobađanja rada. Programski stavovi SKJ upozoravaju na humanističko značenje borbe za ravnopravnost polova kao važne poluge u borbi za nove međuljudske odnose i za duboke struk­ turalne promene u društvu. U poglavlju Programa SKJ koje govori o društvenoj ulozi i idejnim osnovama SKJ ovako se razmatra pro­ blem ravnopravnosti žena: »Borba za svestranu afirmaciju i razvitak ličnosti, borba za najšire, aktivno učešće radnih ljudi u uprav­ ljanju društvenim životom iziskuje dalje razvijanje idejno-političkog i opštevaspitnog rada na uklanjanju ostataka neravnopravnih odnosa među ljudima uopšte i posebno između muškarca i žene. Problem rav­ nopravnosti žene u Jugoslaviji nije više politički pro­ blem niti problem pravnog položaja žene u društvu, on je uglavnom ostao problem ekonomske nerazvije­ nosti, primitivizma, religioznih shvatanja i drugih kon­ zervativnih predrasuda, privatnosvojinskog odnosa, koji još dejstvuje na život u porodici. Zaostalo doma­ ćinstvo i postojeći materijalni problemi porodice spu­ tavaju ženu da bi mogla uzeti punog učešća u eko­ nomskom I društvenom životu zemlje, stvaraju konflikt Između njene uloge u društvu i domaćinstvu. Zaosta­ lo domaćinstvo sputava < sve ostale članove porodi­ 1 ce u njihovoj društvenoj aktivnosti. Ovi problemi se naročito zaoštravaju s brzom Indu­ strijalizacijom zemlje i s promenom socijalne struk­ ture stanovništva. Materijalni razvitak zemlje Istovre­ meno pruža mogućnosti za stvaranje tehničke baze za podruštvljavanje službi namenjenih problemima do­ maćinstva, čime treba da se razrešl konflikt Između učešća žene u društvenom životu i njenog položaja u porodici, kao i da podigne životni standard svih čla­ nova porodice. U konkretnom rešavanju tih zadataka važnu ulogu Ig­ raju organi društvenog upravljanja u komunama, na­ ročito stambene zajednice1 ), kao i društvene organi­ 0 zacije. Komunisti u tim organima i organizacijama treba da se bore za stvaranje uslova potrebnih za uspešan ra­ zvitak porodice, koji se već danas mogu ostvariti, na,0) 64 Sada su to mesne zajednice. �ročito na području stambene izgradnje, izgradnje mre­ že raznovrsnih dečjih ustanova u okviru privrednih organizacija i stambenih zajednica, osnivanjem komu­ nalnih uslužnih ustanova i slično, a sve će to doprino­ siti stvarnoj ravnopravnosti žene i muškarca i njiho­ vom učešću u javnom životu kao ravnopravnih građana. Na idejno-poJitičkom planu komunisti vode i vodiće borbu protiv onih nakaradnih idejnih i moralnih shvatanja koja pod pseudorevolucionarnom frazom o ruše­ nju klasnog morala u stvari propagiraju amoralnost u odnosima između polova.« Program SKJ dalje, govori « o problemima promena u porodici, o podruštvljavanju njenih funkcija, o komp­ leksnosti ostvarivajna ravnopravnosti polova u soci­ jalističkoj izgradnji. U okviru programskih stavova o privrednoj, socijalnoj i prosvetnoj politici nalazi se i stav o položaju poro­ dice, koji glasi: f»Ukidanjem patrijarhalnog bračnog i porodičnog zako­ nodavstva, uvođenjem društvene zaštite i pomoći po­ rodici, stvaranjem materijalnih i drugih uslova za eko­ nomsko osamostaljivanje žene, razvijanjem raznih us­ tanova za pomoć porodici u negovanju i vaspitanju dece, stvaranjem društvene tehničke baze domaćin­ stva i time oslobađanjem porodice od pritiska zaos­ talog domaćinstva, u socijalističkom društvu daje se nova podloga bračnim i porodičnim odnosima, novom moralu u ličnim odnosima, vraćanju čoveka njegovoj pravoj ljudskoj prirodi bez iskorišćavanja i ponižavanja drugog. Istovremeno kad se porodica oslobađa od robovanja zaostalom domaćinstvu ona produbljuje, obogaćuje i jača svoje unutrašnje ljudske odnose I predstavlja izvor lične sreće svojih članova. Bez prinude privatnovlasničkog društva, kao I društvenih predrasuda koje se s njima povezuju, radni ljudi slobodno zasni­ vaju svoj bračni i porodični život na međusobnoj lju­ bavi, drugarstvu i poštovanju i na ljubavi prema svo­ joj deci. Prom ena bračnih i porodičnih odnosa je istorijski pro­ ces u kome treba savlađivati objektivne, materijalne prepreke, kao i zaostale navike, predrasude i shvatanja, koji su na području ovih odnose naročito duboko ukorenjenl. Brzi tempo industrijalizacije I promena strukture stanovništva, nagli razvoj I porast gradova, doselja­ vanje seoskog stanovništva, posebno omladine, u gradove, nedostatak I prenaseljenost stanova I slabo 68 �razvijene komunalne službe, promena porodičnih od­ nosa — stvorili su i dalje stvaraju nove lične i po­ rodične probleme i probleme adaptacije na nove us­ love i nov način života, negativne socijalne pojave I slično. Savez komunista Jugoslavije uočava duboke procese koji se odigravaju u porodici, njene potrebe i njene mogućnosti, imajući stalno u vidu da subjektivnim snagama i stvaranjem materijalnih uslova, a naročito u okviru komuna i stambenih zajednica, treba ubrza­ ti proces oslobađanja porodice od tereta tehnički za­ ostalog domaćinstva uporedo s opštim materijalnim razvitkom zemlje. Jedan od najvažnijih problema u ovom kompleksu je­ ste razvijanje društvene brige za decu. Ne umanjuju­ ći ulogu porodice u vaspitanju dece, koja je nezamenIjiva, Savez komunista će se zalagati da se i ubudu­ će razvijaju najširi oblici društvene brige za decu koji će pružati i ono što u vaspitanju dece porodica, svedena na roditelje i decu, naročito ako je majka zaposlena, detetu ne može da pruži. U interesu je 1 porodice i društva stvaranje najrazličitijih dečjih us­ tanova i mreže objekata za zabavu i razonodu, sport­ skih terena i slično, u kojima će deca provoditi deo dana i koji će im pružiti kolektivni život i društveno vaspitanje. Neposredno angažovanje roditelja u ra zvij janju društvene brige za decu, njihovo učešće u or­ ganima upravljanja svih ustanova za decu, omogućuju da se najbolje sagledaju mogućnosti i potrebe poro­ dice i istovremeno ostvari jedinstvo društvenog I po­ rodičnog vaspitanja. U procesu dubokih promena porodičnih odnosa u ko­ jima se nalazimo neizbežni su unutrašnji sukobi. Oni dovode do Individualnih problema I teškoća, koji po­ nekad poprimaju karakter društvenih pojava (razvodi brakova, vanbračna deca 1 si.). Socijalna zaštita treba da prilazi Individualnoj Intervenciji I pomoći u sva­ kom pojedinačnom slučaju gde poremećeni porodični odnosi dovode do socijalnih problema...« Idejno-polltlčko osvešćlvanje u pogledu pravaca druš­ tvene akcije za definitivnu likvidaciju svih vrsta dis­ kriminacije izuzetno Je važno u razvitku samoupravlja­ nja, u kojem radnici i radni ljudi odlučuju o društve­ nim poslovima u velikom broju samoupravnih organa. Kompleksnost promena koje treba izvršiti na putu k potpunoj ravnopravnosti žena i muškaraca iziskuje ne­ prekidna idejna 1 politička razjašnjavanja ne samo u vidu načelnog teoretskog osveti javanja klasne suštine 66 �diskriminacije I naglašavanja nužnosti borbe socijalis­ tičkog društva za ravnopravnost polova kao sastavnog dela emancipacije ljudske ličnosti već I daljeg razra­ đivanja otvorenih pitanja i traženja odgovora na ta pitanja u toku ostvarivanja novih odnosa. Naime, izvesna pitanja koja izgledaju načelno razjašnjena i la­ ko rešiva, u praksi traže produbljivanje teorije i po­ seban istraživački rad, kao, npr., problem uloge bio­ loške reprodukcije u celokupnoj društvenoj reproduk­ ciji, odnosno pitanje koji načelan stav o tome ugradi­ ti u ekonomski sistem, zatim, kakvim konkretnim merama pratiti transformaciju porodice da bi ona bila najbezbolnija i slično. U vezi s učešćem žena u politici, analiza društvenog položaja žena u razvoju samoupravljanja je pokazala da tradicionalni kriterijum po kojem se položaj žena u društvu meri po dosadašnjem položaju muškaraca ne daje pravu sliku stanja stvari niti upućuje na ot­ krivanje svih razloga iz kojih zaostaje učešće žena u izbornim telima i na izvršnim funkcijama, žene, kao i muškarci, nisu homogena društvena struktura, pa zato u analizi uzroka zaostajanja žena u odlučivanju za njihovim učešćem u radu pažnju treba usmeriti na ispitivanje sistema društvenih institucija, koje ne obezbeđuju dovoljno prostora za veći uticaj osnovnih nosilaca razvitka, tj. radničke klase i radnih ljudi se­ la i grada. Predstavnički oblici političkog odlučivanja, kao što smo već pokazali, nisu više davali prostora povećanim potrebama da samoupravljači neposredno odlučuju, da izražavaju svoje interese, da Ispoljavaju svoje znanje, daju inicijativu i da to ugrade u toko­ ve društvenog razvoja. Zbog toga je bilo potrebno okrenuti se problemima daljeg razvijanja političkog sistema socijalističkog samoupravljanja. I pored izvesnih pozitivnih dostignuća, sistem predstavničke demokratlje zadržava političko odlučivanje u krugu iza­ branih političkih predstavnika, »profesionalnih p o liti­ čara«. U takvim okolnostima radnici u neposrednoj proizvodnji, kao I radne žene, bili su suočeni s dile­ mom da prestanu biti radnici u svojoj profesiji da bi se mogli baviti politikom 1 upravljanjem. Žene su, po­ red toga, morale da se odriču stvaranja porodice ili da stalno nose breme odgovornosti na dvema stra­ nama da bi mogle u punoj merl učestvovati u p o liti­ čkom životu. Podaci o neadekvatnom broju žena na političkim funkcijama upućivali su na traženje uzroka manje u ženama, a više u institucijama političkog si­ stema. Pored toga što su od radničke klase delom Još bili otuđeni plodovi rada 1 mogućnost odlučivanja 67 �o društvenim poslovima, žene su bile potiskivane I iz drugih razloga. Ostvarivanje »Jednakih prava« žene na radu i u društvu otežavaju nejednaki usiovi živo­ ta u porodici, stara podela rada, stare obaveze u do­ maćinstvu. Rešenje konflikta između tih dvaju podru­ čja nije samo u ravnomernoj podeli poslova na sve članove porodice u Individualnom domaćinstvu. Rešenja koja će zadovoljiti sve članove porodice treba tražiti na putu na koji ukazuje naučni socijalizam, na­ ime da većinu tih poslova treba pretvoriti u grane ja­ vnog, društvenog rada. Transformacija individualne po­ rodice u smislu podržavljenja i podruštvljenja nekih njenih funkcija vrši se u raznim oblicima u ćelom savremenom svetu. Ona je ubrzana zapošljavanjem žena i borbom za njihovu ravnopravnost. Ali se i tu pred pobornike socijalističkog samoupravljanja posta­ vlja pitanje ko je nosilac procesa podruštvljavanja. »Državno« rešavanje konflikta između savremenih sredstava za proizvodnju i zastarelih, anahroničnih društvenih i porodičnih odnosa može samo delimično zadovoljiti, jer traženje rešenja finansiranjem iz državnog budžeta vodi otuđivanju dela dohotka od proizvođača odnosno otuđivanju društvene brige o de­ ci od roditelja i radnih ljudi. Ima rezonovanja da su za dobrobit dece odgovorni državni organi; time se od ljudi otuđuje i osećanje neposredne međusobne zavisnosti i solidarnosti i slabi njihova inicijativa za korišćenje raznih mogućnosti za humana, a istovre­ meno i realna rešenja. Nije slučajno što su se u našem društvu, uporedo s resavanjem fundamentalnih pitanja uloge radničke klase, države i Partije, vodile i rasprave o raznim naoko beznačajnim vidovima položaja žene, rasprave koje su ukazivale na specifičnosti i kompleksnost društvene situacije. Da bi se osvojila budućnost, »ko­ ja pripada radniku i ženi« (A. Bebel), revolucionarna akcija je morala reagovati i na te na Izgled marginal­ ne pojave. Dovoljno je ukazati na diskusije o ulozi države u zaštiti braka i porodice, o ličnim Imenima i matičnim knjigama, o funkciji dečjeg dodatka, o dru­ štvenoj zaštiti dece, o pobačaju I planiranju porodice, o populacionoj politici, o oporezivanju porodičnog do­ hotka, o plati za domaćice, o noćnom radu i o zašti­ ti na radu, o penzijskom sistem u... U tim rasprava­ ma često su se ispoijavale idejne nejasnoće i merile se snage raznih tendencija, koje inače prate socija­ listički razvitak. Birokratsko-etatistička shvatanjia o potrebi ječe držav­ ne intervencije I malograđanski liberalizam zagovara68 �1 su stihijski tok stvari i podržavali konzervativizam u 1 pogledu položaja žene. Svaki put kad bi izostala dru­ štvena akcija za rešavanje protlvrečnosti na putu stvaranja novih samoupravijačkih društvenih i ljuds­ kih odnosa rasle su težnje za jačanjem vlasti nad ljudima u ime »viših«, nacionalističkih ili tehnokratskih ciljeva. I sa stanovišta ravnopravnosti polova trebalo je ukazivati na prave probleme društveno-ekonomsklh i političkih odnosa I ubrzavati razvijanje sa­ moupravljanja. U nekim aspektima ostvarivanja ravnopravnosti polo­ va traže se konkretniji odgovori na osnovu m arksisti­ čke nauke i društvene prakse jugoslovenskog socija­ lističkog puta. Savez komunista Jugoslavije kao po­ bornik povezivanja teorije s praksom omogućavao je neprekidnu analizu i preispitivanje efekata određene društvene politike da bi podstakao i kritiku mera ko­ je su se pokazale kao neadekvatne. U idejnim i političkim smemlcama SKJ za rad na području ostvarivanja ravnopravnosti polova nije za­ boravljena etička i humana strana toga problema. Do­ kumenat XI kongresa SKJ koji je taj kongres u junu 1978. godine usvojio kao usmeravanje komunista u socijalističkom samoupravljanju, ne govori o položaju žena izdvojeno, već i o muškarcu i o ženi govori kao o stvaralačkim ljudskim ličnostima, koje mogu l tre­ ba da razviju svoje sposobnosti. Raspravljajući o os­ novnim samoupravnim zajednicama, na kojima se za­ sniva cela zgrada političkog sistema, taj dokumenat naročito naglašava humanost odnosa koji nastaju iz­ među ljudi o kojima se ne stara »svemoguća« država, nego im njihov položaj u proizvodnji i društvu omo­ gućava da se brinu o sebi kao ravnopravne ličnosti na osnovu sopstvenog rada odnosno solidarnosti I uzajamnosti. Na XI kongresu SKJ jugoslovenski komunisti su kao osnovu za sadašnju etapu ostvarivanja Programa SKJ usvojili smernice iz fundamentalne rasprave Edvarda Kardelja Pravci razvoja političkog sistema socijalisti­ čkog samoupravljanja. Teško bi se bolje mogao izloži­ ti Program SKJ u borbi za ljudsku sreću — što je izuzetno važno i za bolje razumevanje shvatanja SKJ o problemima koji su zajednički svim ženama i muš­ karcima — nego što je to učinjeno u pomenutom delu: »Sreću čoveku ne može doneti ni država, ni sistem, ni politička partija. Sreću čovek može sebi stvoriti samo on s§m. Ali ne on sam kao jedinka, nego samo �u ravnopravnim odnosima s drugim ljudima. U tim odnosima on treba samoupravno i slobodno da ovla­ dava svojim pojedinačnim I opštim društvenim odno­ sima, ali — u odgovarajućim demokratskim organiza­ cionim oblicima — i državom, sistemom i političkom partijom kao instrumentima njegovog sopstvenog sa­ moupravljanja. Avangardne snage socijalizma i socija­ lističko društvo, prema tome, mogu Imati samo jedan cilj — da prema mogućnostima datog istorijskog tre­ nutka stvaraju uslove u kojima će čovek biti što slo­ bodniji u takvom ličnom izražavanju i stvaranju da može — na osnovi društvene svojine na sredstva za proizvodnju — slobodno raditi I stvarati za svoju sre­ ću. To je samoupravljanje«1 ). 1 Nosioci političke akcije Program SKJ i rezolucije kongresš SKJ, kao i pravne norme traže još velike napore za njihovo ostvarivanje. U kompleksnoj idejnoj, političkoj, ekonomskoj i admi­ nistrativnoj akciji treba iskorenjivati stare odnose i predrasude, razne ponekad i skrivene oblike diskrimi­ nacije, i razvijanjem privrede i društvenih delatnosti stvarati materijalne mogućnosti za nove odnose. So­ cijalistička revolucija Je odstranjivanjem uzroka klas­ ne eksploatacije, pre svega privatne svojine na sred­ stva za proizvodnju, presekla samo izvor diskrimina­ cije, a zatim smo se prihvatili stvaranja novih uslova i odnosa. Akcija koju su predvideli Program SKJ i druge prog­ ramske odluke da bi se ubrzalo uspostavljanje ravno­ pravnosti polova nije u praksi bila uvek laka. Kongre­ si I konferencije Saveza komunista i Socijalističkog saveza radnog naroda više puta su analizirali uzroke Taosiajanja praxse za principima. Radilo se u prvom redu o objektivnim teškoćama u ekonomskom razvoju I u razvoju samoupravnih društvenih odnosa koje je trebalo savladavati. Međutim, više puta Je konstatovano da zaostajanje u praktičnom ostvarivanju ustav­ nih I zakonskih normi I programskih društvenih cilje­ va (ostvarivanje ravnopravnijeg procenta žena na polltlčko-izvršnim funkcijama, podruštvljavanja domaćin­ stva, širenja ustanova društvene dečje zaštite I slič­ no) ne proizlazi samo iz objektivnih uslova, već u ve­ likoj merl Izražava prakticlstička I blroknatsko-etatlsn ) E. KardelJ, Pravci razvoja upravilanja, drugo, dopunjeno str. 14. 70 političkog alatem a aocljallatlčkog Izdanje, 1C »Komunist«, Beograd �tička shvatanja nekih nosilaca odluka. Na društveni položaj žena nepovoljno je uticalo i liberalističko od* stupanje od svesnog i organizovanog usmeravanja društvenih promena. Borba protiv konzervativnih i dogmatskih, na izgled savremenih, a u suštini malo­ građanskih shvatanja o društvenom položaju žena, imala je veliki značaj. Reč je o promenama koje je nemoguće izvršiti samim ekonomskim rastom i koje ne mogu izostati bez nepovoljnih posledica po opšti razvitak. Isto tako je iz ranijih iskustava bilo očigled­ no da ove probleme nije moguće trajno rešlti držav­ nom intervencijom. To je moralo biti pre svega stvar društvene akcije i prakse svakog radnog čoveka, svih samoupravljača, iako je izgledalo da je to duži put. Tek je dugotrajnim naporima bilo moguće solidno iz­ graditi nove društvene i međuljudske odnose. Takve napore su morali i moraju i dalje organizovano ulaga­ ti prvenstveno oni koji su na sebi osetili šta znači eksploatacija i diskriminacija: radnička klasa i svi po­ tlačeni i diskriminisani, zajedno sa ženama, kojima Savez komunista pruža idejno-političku i organizacio­ nu podršku svojim delovanjem u svim samoupravnim i društvenim organizacijama. Socijalistički savez radnog naroda, kao što smo nag­ lasili, po svom karakteru je najšira politička organi­ zacija i ujedno jedinstveni front organizovanih socija­ lističkih snaga, u kojem se Savez komunista bori za svoje programske stavove. U Socijalističkom savezu se tako reći svakodnevno raspravlja o svim značajni­ jim političkim i društvenim pitanjima, od onih koja su važna za život ljudi u naselju, selu, opštini, do po­ litike koja je značajna za celu federaciju. Za praćenje raznih društveno-političkih, ekonomskih, kulturnih, hu­ manitarnih, međunarodnih i drugih pitanja I za nji­ hovo razmatranje SSRN organizuje stalna tela, komi­ sije, sekcije, savete itd., a zatim i javne tribine, dis­ kusije u štampi, na RTV i slično da bi omogućio svim zainteresovanim da učestvuju u formullsanju društvenih stavova ili predloga za rešavanje po dogo­ voru samih zainteresovanih, kao i da bi inicirao do­ govore za društvene odluke u skupštinama. Mnoga pitanja su od neposrednog značaja za ostvarivanje novog položaja žene u društvu i porodici. Vodeća te­ la Socijalističkog saveza u republikama i federaciji su više puta analizirala postignute rezultate I dono­ sila zaključke o raznim aspektima akcije za ostvariva­ nje ravnopravnosti polova. To je osobito često bio slučaj u toku priprema za izbore, kada se rasprav71 �IJalo i o uzrocima neadekvatnog broja žena na ruko­ vodećim funkcijama u politici u privredi. Želimo da ukažemo na dve sednice jugoslovenskog rukovodstva Socijalističkog saveza koje su gotovo u celini bile posvećene razmatranju problematike druš­ tvenog položaja žena na osnovu izveštaja i predloga iz cele zemlje. Plenarna sednica saveznog rukovodstva Socijalistič­ kog saveza usvojila je 1957. godine stavove koji su znatno uticali na formulacije koje su date u Programu SKJ 1958. godine. Polazilo se od konstatacije da je položaj žene u društvu elemenat društvenih odnosa, da se ti problemi ne mogu tretirati prvenstveno kao izraz zaostale svesti, da je potrebno rešavati kon­ kretne ekonomske i društvene probleme koji odre­ đuju i položaj žena i svih ljudi u društvu. Utvrđeno je da se problemi žena mogu uspešno rešavati samo u okviru opštih napora usmerenih na razvijanje soci­ jalističkog samoupravljanja. Rezultati koji su admini­ strativnim merama postignuti u korist žena bili bi kratkoročni i u suštini bi ometali dugoročni razvoj samoupravnih odnosa. Sukob s tendencijom da se od socijalističke države, a ne od udruženog rada očekuje savladavanje zaosta­ janja, koji je na izvestan način stalno postojao, dovo­ dio je do kolebanja u rešavanju konkretnih društvenih problema, a katkad i do žučnih rasprava na raznim društvenim tribinama. I u oblasti problema društvenog položaja žena bilo je nedoumica i kolebanja. Etatističko-birokratski paternalizam, malograđanska demagogi­ ja i el itizam takmiči ti su se u propisivanju lekova za svakodnevne probleme žene i porodice. Tu su, razume se, bile i znatne teškoće privrednog razvoja, koje su se odražavale osobito na položaj že ne. Ograničenost broja radnih mesta naročito je srna njlvala mogućnosti žena za zapošljavanje, stipendira nje, napredovanje u profesiji, a to su pratile i teško će u vezi s obezbeđlvanjem materijalne baze za po društvljavanje domaćinstva i brige o deci. Javno mnenje se kolebalo između kritikovanja majkj, koje, kako se govorilo, zanemaruju svoju decu, 1 k r ­ ti kovanja države, koja zanemaruje majke. Profesional­ na orijentacija ženske omladine pretežno na »ženske pozive« ukazivala Je na to da nismo otklonili nesi­ gurnost u pogledu kombinovanja zapošljavanja I ma­ terinstva upravo usled nedovoljne dečje zaštite. Ali su svakako najdrastičniji bili pokazatelji o opadanju 72 �broja žena na političkim funkcijama u skupštinama i u političko-izvršnim organima. „A-,sve to je vodilo po­ stavljanju _zahteva za administrativnim pritTsRorfT u korist»Jej^ke7ravnopra vnostl«^ Zato je Socijalistički savez posle javne rasprave me­ đu radnim ljudima i građanima u mesnim zajednica­ ma i opštinama u svim republikama i pokrajinama koja je vođena 1973. godine razmatrao probleme u vezi sa samoupravljanjem. savremenim društvenim, ekonomskim i tehnološkim razvitkom i nekim aktuelnim pitanjima društvenog položaja žena. Gledišta i zaključke »0 aktuelnirru pitanjima društvenog položa­ ja žena« Savezna konferencija Socijalističkog saveza je u celini uključila u aktivnosti koje su razvijane uo­ či donošenja novog Ustava u cilju daljeg razvoja sa­ moupravljanja. Ona je ukazala na klasni karakter teš­ koća i tražila idejnu jasnost i odlučnost da bi se prevazišlo zaostajanje raznih vidova položaja žena za mogućnostima koje su do tada već bile stvorene u društvu. Savezna konferencija je ponovo naglasila da nije reč samo o zaostajanju u ostvarivanju željenog položaja žena već i o nedovoljnoj afirm aciji radničke klase kroz samoupravljanje: »Savezna konferencija SSRNJ polazi sa stanovišta da su uzroci zaostajanja u društvenom položaju žene identični s uzrocima, pojavama i slabostima koji su ozbiljno otežavali ostvarivanje interesa i uticaja rad­ ničke klase i radnih ljudi uopšte na celokupan druš­ tveni i ekonomski razvoj, a tim e i do zaostajanja sa­ moupravljanja u celini. Žene ne predstavljaju posebnu homogenu društvenu strukturu u socijalnom, idejnom i političkom smislu. U razlikama u njihovom položaju ogledaju se sve protivrečnosti u razvoju društveno-ekonomsklh odnosa u celini. Međutim, u odnosu na ženu to je potencira­ no objektivnim i subjektivnim teškoćama u prevazi laženju konzervativnih i malograđanskih shvatanja. U položaju žene posebno se ispoljavaju I protivrečno­ sti reprodukcije stare podele rada. One se ogledaju u tome što veliki broj žena ostaje van proizvodnog ra­ da -M na nlskoproduktivnom radu — što postaje i zna­ l čajan elemenat produbljivanja socijalnih razlika; za­ tim u tome što se mnogi poslovi u porodici i doma­ ćinstvu tretiraju kao isključivo ženski, iako u porodi­ čnim odnosima nastaju promene stupanjem žene na rad van kuće I u društveni život.«1 ) 2 ta) «2ena danas«, 1973. br. 2T1. 73 �Borba za razvijanje samoupravljanja i učešće svih građana u odlučivanju o društvenim poslovima bila je tesno povezana s prevazilaženjem birokratsko-tehnokratskog zatvaranja politike u uske, u stvari povlašćene krugove, koji obično izražavaju paternalističku brigu za čoveka, a istovremeno mu onemogućavaju da postane tvorac svog društvenog položaja, da razvija sve svoje stvaralačke sposobnosti i da preuzme svo­ ja prava I svoje društvene odgovornosti. Zalaganje svih progresivnih društvenih snaga, a ne samo žena, da se prevlada patrijarhalni paternalistički odnos pre­ ma porodičnom i društvenom položaju žena postalo je jedno od središnih strategijskih pitanja borbe za razvijanje socijalističkog samoupravljanja: hoće li ra­ dnik biti subjekt ili objekt državne brige? Dilemu je konačno razrešio novi Ustav 1974. godine. Novi Ustav SFRJ, X i XI kongres SKJ nedvosmisleno su na već davno označenim putevima borbe za oslo­ bođenje čoveka i rada, ozakonili ravnopravni položaj svakog radnog čoveka u odlučivanju o sredstvima, us­ lovima I plodovima rada. Na toj osnovi je zatim iz­ rastao delegatski sistem, koji omogućava da se raz­ novrsni tzv. »ženski problemi«, a u stvari ozbiljni dru­ štveni problemi, svakodnevno ugrađuju u procese odlučivanja o životnim društvenim problemima. Tako su programski stavovi sazreli do ustavnih normi. Us­ tavno načelo da je rad osnova društvenog položaja čoveka dobija punu važnost, a neposredno poveziva­ nje rada s upravljanjem preko delegatskog sistema vodi prevazilaženju protivrečnosti i u položaju žena kao majki, radnica i građanki. U junu 1980. godine Predsednlštvo CK SKJ ponovo Ističe nužnost svesne političke i Idejne borbe protiv svega onoga što sprečava ostvarivanje potpune ravno­ pravnosti žena I muškaraca u jugoslovenskom društvu I o tome donosi posebne »Zaključke o zadacima Sa­ veza komunista na daljem unapređivanju društvenog položaja I uloge žene danas«. Analizirajući raskorak Između uloge žena u celokupnoj društvenoj reproduk­ ciji i zaostajanja njihovog učešća u procesu društve­ nog odlučivanja na svim nivoima, uočavajući tenden­ cije gubljenja socijalističkog kursa u rešavanju onih društveno-ekonomskih I socijalnih pitanja koja su povezana s ostvarivanjem ekonomske i političke ravno­ pravnosti polova — u vreme stabillzaclonlh napora zemlje, upozoravajući, dalje, na strategijski značaj punog učešća žena u društvenom razvoju posebno s obzirom na odbrambene sposobnosti zemlje, Predsed­ nlštvo poziva komuniste na Idejno-polltlčku aktivnost 74 �u samoupravnim i političkim telima da bi nastavili i ubrzali kretanje na odlučujućim područjima razvoja i akcije: u zapošljavanju posebno mlađih generacija žena i otvaranju perspektive za njihovo učešće u svim, a ne samo u »ženskim« profesijama, pri čemu se posebno ističe uloga usmerenog obrazovanja; od­ lučniju akciju traži potpunija afirmacija žene kao po­ ljoprivrednog proizvođača i upravljača; pozivaju se komunisti da pojačaju akcije za dalje sistemsko re­ šavanje problema zaštite materinstva i društvene bri­ ge o deci kao sastavnog dela društvene reprodukcije, dok se s posebnom oštrinom komunistima postavlja^ zadatak da dosledno sprovode kadrovsku politiku u kandidovanju i biranju žena u organe samoupravljanja, ^ u delegacije, u organe skupština društveno-polltičkih zajednica i društveno-političkih organizacija. Predsedništvo CK SKJ je naglasilo da se u savlada­ vanju prepreka na putu ostvarivanja potpune ravno­ pravnosti polova ne radi o stihijnom procesu koji bi samo pratio materijalni razvitak, već i da faktor sve­ sti ima izuzetan značaj u usmeravanju društveno-ekonomskog razvoja i u razvijanju socijalističkih shvata­ nja. U vezi s tim u pomenutim »Zaključcima« se ka­ že sledeće: »Savez komunista mora inicirati sistematsko naučno^ Istraživanje i idejno raščišćavanje teoretskih pitanja vezanih za položaj žene u društvu i porodici i potica­ ti praćenje svjetskih procesa u koje je ugrađena bor­ ba za bolje, ravnopravne životne i radne uvjete žene kao snažan doprinos novom međunarodnom ekonom­ skom poretku i socijalizmu kao svjetskom procesu. Predsjedništvo CK SKJ ističe da komunisti trebaju od­ lučnije i efikasnije voditi borbu protiv raznih devija­ cija i otpora i svojim djelovanjem doprinositi da se uspješnije prevazilaze nazadna shvaćanja o ženi, na­ ročito razna konzervativna i patrijarhalna shvaćanja, feministički i ekonomistički pristup I slično«, (»žena«, Zagreb 1980, br. 4— 5.) Uloga ženskih organizacija Neposredno učešće žena u celokupnom sistemu soci­ jalističkog samoupravljanja, u svim društveno-politlčklm i društvenim organizacijama (socijalno-humanitarnhn, stručnim, kulturnim ltd.) u kojima svi zalnteresovani građani bez obzira na pol zajednički rešavaju društvena I lična pitanja, Ima odlučujući značaj za iz75 �građivanje novih odnosa među ljudima i za brži celokupni razvitak društva. Organizovanje žena u poseb­ ne ženske organizacije, kao i rad posebnih tela za razmatranje pojedinih pitanja koja izviru iz dosadaš­ njeg društvenog I porodičnog položaja žena, bili su samo jedan vid njihovog mobilisanja u društvenu ak­ ciju koju je vodila Komunistička partija neprestano nastojeći da rešavanje tzv. ženskih pitanja uključi u opšti revolucionarni program. Tako je i nastala posebna organizacija — Antifašisti­ čki front žena (AFŽ) kao oblik neposrednog delovanja komunista među ženama i kao deo samoorganizovanja naroda u jedinstveni Narodni front. Prema tome, AFŽ nije nastao samo kao organizator -ženskog udela« u oslobodilačkoj borbi već i kao izraz težnjš že­ na iz svih narodnih slojeva da se uključe u NOB. Po­ red toga, preko AFŽ mogle su se obuhvatiti i mase najzaostalijih, polupismenih i do tada još iz javnog života potisnutih žena, tako da su se one svesno uk­ ljučile u zajedničku borbu da bi i svojim doprinosom neposredno ostvarivale ciljeve borbe, među kojima je bila i potpuna ravnopravnost polova. Antifašistički front žena se posle osnivanja 1942. godine brzo razvio u organizaciju miliona ranije obes­ pravljenih i zapostavljenih.žena, ponesenih sada oslobo­ dilačkom borbom i revolucijom. Žene su preko »svo­ je« organizacije upoznale ciljeve zajedničke borbe na­ roda i radničke klase, uključile se u akciju, naučile da žive politički i dobile reč u javnosti. Oslanjajući se na težnje i društvenu snagu samih žena, AFŽ se borio protiv zaostalosti, nepismenosti, praznoverja i predrasuda svih vrsta. AFŽ je zaista bio škola koja je omogućila da se brže kidaju okovi prošlosti i žene uključe u redove revolucionarnih boraca i graditelja socijalizma. U godinama drugog svetskog rata naro­ dne mase, pri hvatajući poziv KPJ na oružanu borbu za oslobođenje u okviru Narodnog fronta, postajale su nosilac natčovečanske borbe, koja je pored oslobo­ đenja zemlje morala obuhvatiti ciljeve za koje su ra­ dne mase jedino I bile spremne da se bore bez obzi­ ra na žrtve. To su bili ciljevi revolucije, koji su bili formulisani još ranije, a koji su u ustanku naroda Ju­ goslavije bili spojeni u jedinstven proces narodnooslobodilačke borbe, antlkolonijalne i antifeudalne revo­ lucije, u proces borbe za rešavanje nacionalnog pita­ nja 1 afirmaciju svih čovekovlh prava, a posebno u proces borbe za jednakost IJlidi i za likvidaciju eks­ ploatacije, a to sve Je stvaralo osnovu za socijalizam. Međutim, brzi razvoj AF2-a koji je bio omogućen P°" 76 �letom politički probuđenih masa žena, dovodio je i do pojava preteranog osamostaljivanja i do izdvajanja žena iz zajedničkih političkih organizacija. Na tu po­ javu je još u toku rata upozorio Centralni kom itet Komunističke partije Jugoslavije i kriti kovao žene-komuniste i odgovorne partijske komitete zbog pretera­ nog vertikalnog povezivanja odborš AFŽ-a i zbog za­ nemarivanja rada među onim ženama koje još nisu bile uključene u narodnooslobodrlački pokret. Slična upozorenja u.vezi s radom AFŽ-a bila su data i posle oslobođenja zemlje kada se postavio problem budu­ ćeg razvijanja AFŽ-a kao popularne masovne organiza­ cije žena koja bi im neprekidno otvarala put k aktivizaciji u Narodnom frontu, u sindikatima, u organima vlasti, u društvu, svuda gde je njihovo učešće bilo nužno i očekivano u burnim godinama posleratne ob­ nove i revolucionarnih promena. Dileme koje su se pojavile u vezi s daljim razvitkom Antifašističkog fronta žena u prvim godinama izgradnje zemlje pose­ bno je analizirao V kongres KPJ 1948. godine. To je bio istorijski kongres i za probleme političkog rada među ženama. Odbacivši Staljinov zahtev da se jugoslovenska revolucija razvija po sovjetskom modelu, taj kongres je kritički preispitao jugoslovensku prak­ su i trasirao dalje puteve razvoja zemlje na svim pod­ ručjima. U tom okviru je razmatrana i uloga AFŽ-a, bio je podnet i poseban referat, a Edvard Kardelj je dao sledeću sažetu analizu rukovodstva CK KPJ o tim pitanjima: ■Posle rata postavilo se pitanje daljeg rada AFŽ-a. Naša Partija zauzela je jasno i određeno stanovište da treba dalje jačati i razvijati AFŽ kao deo Narod­ nog fronta. AFŽ treba i dalje da radi na mobilizaciji žena za izgradnju socijalizma, na njihovom uvlačenju u organe narodne vlasti, na njihovom vaspitanju u du­ hu socijalizma i na podizanju njihove svesti. Pri to­ me naročito važna uloga AFŽ-a sastoji se u tome što se on obraća najzaostalijfm, pasivnim masama žena, koje još žive u mraku i koje, uprkos formalnim pra­ vima na ravnopravnost, praktički ne koriste ta pra­ va. AFŽ ima važne zadatke naročito na selu, dalje kod žena-domaćica itd. A li AFŽ treba istovremeno da pomogne i sindikatima u njihovom radu na podizanju svesti žena-radnica. Dalji zadatak AFŽ-a jeste razvi­ janje široke inicijative žena u pitanjima zaštite maj­ ke i deteta. Najzad, treba podvući da se kroz AFŽ naše žene povezuju sa svetskim antifašističkim fron­ tom žena u borbi za mir i demokrati ju. 77 �Međutim, AFŽ ima još mnogo organizacionih i dru­ gih nedostataka. Mnoge partijske organizacije još ne pokazuju dovoljno brige za rad u ženskim masama, a to se odražava u tome što i mnoge organizacije Na­ rodnog fronta ne znaju da aktivizlraju ženske mase. Usled toga se, naravno, javlja i slabost u organiza­ cionom razvijanju AF2-a. Nedostaci u tom radu po­ kazuju se u izvesnom opadanju aktivnosti žena u poređenju s ratnim vremenom. Ta pojava se očituje na­ ročito teško na pitanju učešća žena u organima na­ rodne vlasti. Od osiloibođenja do danas broj žena u organima narodne vlasti je opadao, umesto da raste. S obzirom na te nedostatke, pred nas se u vezi s radom AF2-a postavlja u prvom redu zadatak da u organizacionom pogledu učinimo AF2 još gipkijim, raznoobraznijlm, bližim svakodnevnom životu radnih že­ na. Važno je da AF2 ne bude kruta organizacija, stva­ rana po jednom šablonu, nego gipka u svojim forma­ ma i sposobna da povezuje žene kroz najrazličitlje organizacije. AF2 u saradnji s ostalim organizacijama treba najši­ rim političkim radom da obuhvati naročito zaostalije i pasivnije ženske mase. On treba da posveti sves­ tranu pažnju kulturno-prosvetnom radu među ženama, naročito u pravcu podizanja političke svesti, socijalno-ikulturnog nivoa itd. AF2 treba da organizuje i da pomogne razvijanje čitavog sistema pomoći radnoj ženi i majci, i to u najtešnjoj saradnji s narodnim od­ borima i sa zdravstvenim organima, sa sindikatima, Crvenim krstom, preko porodilišta, savetovališta, am­ bulanata, dečjih jasaila, igrališta, obdaništa, sezons­ kih jasala, dečjih vrtića itd., podizanjem domaćinsta­ va, olakšavanjem životnih uslova žena, otvaranjem menzi, školskih kuhinja, zajedničkih perionica, čistlonloa itd., a takođe I da individualno pomogne majka­ ma i deci. To će omogućiti ženama da uzmu većeg ^učešća u privrednom i političkom životu. AF2 treba da vodi takođe brigu o pomoći majkama kao prvim vaspltačlma. U saradnji s omladinskim or­ ganizacijama I sa školom, AF2 treba dalje da nastoji da deca dobiju pravilan odgoj, a naročito da, odgaja­ jući najšire mase žena u duhu socijalizma I ljubavi prema svojoj socijalističkoj domovini, doprinese I od­ gajanju dece u tom duhu. Važan zadatak AF2-a takođe je da zajedno s drugim masovnim organizacijama učestvuje u razvijanju ma­ sovne kontrole i narodne Inspekcije odozdo u pogledu rada organa narodne uprave, trgovačkih magaclna, ra­ 78 �dionica, ugostiteljskih radnji i svih drugih ustanova koje služe bilo zaštiti majki i dece bilo svakodnevnim potrebama širokih narodnih masa.« U daljem razvitku i pod uticajem radničkog samoup­ ravljanja sve više se osećalo da je politički rad žena u posebnoj organizaciji značio dupliranje rada Narod­ nog fronta, da je on preopterećivao deo aktivistkinja, a nije uspevao da se dovoljno prilagodi raznovrsnim potrebama radnih žena, naročito na selu. Stalno se nastojalo na tome da se AF2 okrene konkretnijem radu u skladu sa interesima žena, posebno u nerazvijenijim sredinama. Tako je u svom daljem radu AF2 doprineo stvaranju mnogih društvenih organiza­ cija koje nisu okupljale svoje članstvo na osnovu po­ la, već na osnovu društvenih zadataka koji su bili značajni i za ženu i za muškarca, a čije se rešavanje zasnivalo na dobrovoljnom radu i stručnom znanju. Unu­ tar rukovodstva AF2 bile su formirane posebne sekcije i komisije, na primer za majku i dete, za domaćinstvo, za prosvećivanje seoskih žena, za radnice i slično. U njima su se sve više okupljali društveni i stručni ra­ dnici bez obzira na pol, pa je postajalo očigledno da je okvir ženske organizacije preuzak. Zbog toga su se počela razvijati samostalna društva za staranje o deci (»Naša deca«, »Prijatelji dece i omladine«); za­ počet je rad na planiranju porodice, proširena je ak­ tivnost Crvenog krsta i raznih kulturno-prosvetnih društava. Na inicijativu Saveza sindikata nastala je Konferenoija »Porodica i domaćinstvo« (sada: »Mesna zajednica i porodica« kao oblik delovanja Socijalistič­ kog saveza). U svim tim organizacijama, kao i u Sa­ vezu komunista i u Socijalističkom savezu radnog na­ roda žene su učestvovale u velikom broju, dok su omladinke svoju aktivnost usmerile na omladinske, radničke i studentske organizacije, na omladinske ra­ dne akcije zajedno sa svojim drugovima. Među om­ ladinom se nije nikad postavljalo pitanje posebnog ženskog organizovanja. U takvim okolnostima, naravno, politička delatnost žena nije se mogla razvijati samo u okvirima poseb­ ne^ ženske organizacije. To bi u novim uslovima još više izdvajalo žene iz zajedničkog političkog života i rukovodeće društvene snage, pa i same žene, dovo­ dilo do pogrešnog uverenja da žene treba same da se bore za svoja prava i pozicije u društvu, kao da su posredi samo njihovi, a ne društveni problemi. To takođe ne bi podsticalo žene da neposredno deluju u organima društvenog samoupravljanja. Posle značajnih promena obeleženih prerastanjem Narodnog fronta u 79 �Socijalistički savez radnog naroda, a Komunističke partije u Savez komunista, IV kongres AF2-a, održan 1953. godine zaključio je da je s razvitkom političkog sistema AF2 kao jednoobrazna i jedina ženska orga­ nizacija ispunio svoj zadatak i iscrpao svoje moguć­ nosti, te da treba politički rad među ženama i politič­ ku aktivnost žena organizovati u svim političkim i društvenim organizacijama: »Smatrajući da bi dalje postojanje AF2^a kao jedno­ obrazne i jedine ženske organizacije, jednako organizovane odozdo nagore, na ovom stepenu društvenog razvitka suviše izdvajalo žene iz zajedničkih napora u rešavanju društvenih problema, podržavalo pogrešno mišljenje da je pitanje položaja žene nekakvo odvoje­ no žensko pitanje, a ne pitanje naše društvene zajed­ nice, pitanje svih boraca za socijalizam, IV kongres AF2 donosi odluku da se umesto AF2 osnuje Savez ženskih društava«.1 ) 3 Ovaj kongres je u isto vreme preporučio da se žene uključe u društva koja rešavaju probleme za koje su one posebno zainteresovane, da osnivaju nova druš­ tva i organizacije koje će razvijati različite oblike po­ moći majkama i domaćicama da bi one same mogle aktivnije da učestvuju u društvenom životu. Tako su se razna ženska društva povezala u Savez ženskih društava, koji je osnovan na tom, IV kongre­ su AF2-a. U to vreme je postojalo oko 2000 ženskih društava okupljenih obično oko konkretnih programa rada, oko raznih oblika zbrinjavanja dece, oko savetovališta za žene I roditelje, oko servisa za pomoć do­ maćinstvima porodica zaposlenih ljudi i slično. Mnoge od tih delatnostl razvijale su se na selu. Društva su bila organizovana u saveze u okviru opština, srezova, pokrajina i republika i na nivou federacije. Veoma značajna je bila delatnost sekcIJS ženS-zadrugarkl u okviru zadružnih organizacija, koje su prvih godina posle rata radile na opštem i domaćlčkom obrazova­ nju žena, a neko vreme su razvijale I sopstvenu eko­ nomsku aktivnost. Na taj se način širilo područje dobrovoljne društvene delatnostl zalnteresovanih građana bez obzira na pol. U rešavanju važnih problema porodice, dece, doma­ ćinstva, zdravstvene preventive i slično prevazilaženo je shvatanje o »ženskim Interesima« i stvarala se atmosfera za podruštvljavanja tih problema. Uz Isto­ vremeni razvoj radničkog I društvenog samoupravlja­ nja društvene organizacije su dobljale sve značajniju ,3) Rezolucija o osnivanju Saveza ženskih druStava Jufloslavlje, septembar 1953. 80 �ulogu. Pored toga što su same svojim dobrovoljnim radom rešavale mnoge zadatke, one su izražavale in­ terese i potrebe građana prilikom odlučivanja u sa­ moupravnim telima ili u javnim raspravama. Tako ra­ znovrsne i mnogobrojne društvene organizacije oba­ vljaju za radne ljude i građane važne delatnosti. One su ujedno značajan faktor javnog mnenja i inicijatori mnogih konkretnih delatnosti, a u novom ustavnom sistemu postaju i važan konstitutivni elemenat u delovanju delegatskog skupštinskog sistema u organizovanju samoupravnih, mesnih i interesnih zajednica. Posebno značajno mesto imaju ove organizacije i ud­ ruženja građana u Socijalističkom savezu radnog na­ roda, gde u sekcijama za razne oblasti društvenog ži­ vota učestvuju u donošenju političkih odluka. S obzirom na potrebu dalje političke mobilizacije že­ na i podsticanja akcija u ćelom društvu za savladava­ nje posledica diskriminacije žena, istovremeno sa Savezom ženskih društava bile su osnovane komisije za društvenu aktivnost žena pri odborima Socijalis­ tičkog saveza radnog naroda. Komisije su kao pose­ bna tela u Socijalističkom savezu dobile zadatak da predlažu mere za uključivanje žena u politički život i za okupljanje što većeg broja političkih aktivista, bez obzira na pol, na rešavanju društvenih problema koji su ranije tretirani kao »ženski*. Paralelno delovanje Saveza ženskih društava (kao objedinjavajućeg tela svih ženskih i opštedruštvenih or­ ganizacija koje su se bavile problemima vezanim za položaj žena) i komisija za društvenu aktivnost žena pri odborima Socijalističkog saveza (čiji je zadatak bio da daju inicijativu za idejne i političke akcije) od opština do federacije, pokazivalo se sve manje efikas­ nim, pa je zato 1961. godine došlo do njihovog spa­ janja u Konferenciju za društvenu aktivnost žena. U sistemu konferencija za društvenu aktivnost žena nije više postojalo individualno članstvo, već su u njih bi­ li uključeni predstavnici raznih društveno-politlčkih i društvenih organizacija, organa državne uprave, priv­ rednih organizacija, socijalnih, zdravstvenih, prosvetnih i drugih institucija. U Konferenciji za društvenu aktivnost žena Jugoslavije uključeni su predstavnici republičkih i pokrajinskih konferencija. Prema novom Statutu Socijalističkog saveza radnog naroda Jugoslavije konferencije odnosno saveti za pi­ tanja društvenog, ekonomskog i političkog položaja žena imaju status posebnih oblika delovanja organa Socijalističkog saveza. Oni prate ostvarivanje društve­ 81 �nih stavova o položaju žena I predlažu Socijalističkom savezu I drugim društvenim činiocima mere za prevazilaženje konflikta Između rada i materinstva i mno­ gih porodičnih obaveza žena. Sadržaj I metod rada tih tela određuju problemi koji su karakteristični za položaj žena u pojedinim repub­ likama i činjenica da se u sve razgranatijem sistemu društvenog samoupravljanja problemima društvenog položaja žena bave mnoge organizacije i institucije, tako da saveti i konferencije za pitanja društvenog položaja i aktivnosti žena nisu reprezentantl interesa žena i jedini faktor u borbi za rešavanje njihovih spe­ cifičnih problema, već su jedan od specifičnih oblika rada SSRN kojim se na programskim osnovama SKJ usklađuju gledišta i predloži za akciju koja ima opšti društveni značaj. U svom dosadašnjem radu konferencije i saveti za pitanja društvenog položaja žena pokretali su pitanja koja su bila značajna u datoj sredini ili u opštini, re­ publici, pokrajini, odnosno za koja je bilo potrebno usklađivanje u federaciji. Među značajnije probleme koje je pokretala i kojima se bavila Konferencija za pitanja društvene aktivnosti žena Jugoslavije (na sednicama Predsedništva, na savetovanjima zajedno sa sindikatima, Savezom omladi­ ne, Jugoslovenskom konferencijom za socijalni rad, Savetom za planiranje porodice i dr.) bili su: komu­ nalni sistem i društveno-politička aktivnost žena; zaš­ tita i vaspitanje dece; ishrana dece u školskim ku­ hinjama, zdravstvena zaštita majke i deteta; društveni položaj seoske žene; rad zavodš I centara za ekono­ miku domaćinstva; mesto i uloga konferencija u ko­ muni; izrada statuta opštlna i radnih organizacija I zadaci konferencija; školovanje, zapošljavanje i druš­ tvena aktivnost ženske omladine; unapređivanje uslova života i rada seoske žene I porodice; ekonomski, društveni i medicinski aspekti prekida trudnoće I raz­ voj kontracepcije; ponzljskl sistem i žene; problemi položaja žene I mogućnosti njihovog rešavanja u sis­ temu društvenog samoupravljanja; školovanje i struč­ no obrazovanje žena; položaj i problemi porodice u procesu konstituisanja samoupravnog društva; žena I materinstvo (porodiljsko odsustvo); izbori za skup­ štine društveno-političkih zajednica i izbor žena; za­ poslenost, zapošljavanje 1 stručno osposobljavanje žena; aktuelni problemi žena zaposlenih u privredi; produženi boravak učenika u osnovnoj školi; učešće žena u pripremama za opštenarodnu odbranu; radnl^ 82 �i samoupravni položaj zaposlene žene; problemi form i ranja kadrova; razvoj, mesfo i uloga mesnih zajed­ nica; razvoj Socijalističkog saveza i rad na unapređe­ nju položaja žena; Kongres samoupravljača i aktuelna pitanja položaja žene itd. Konferencije za pitanja društvenog položaja žena takođe uključuju široke krugove zainteresovanih građa­ na u javne diskusije o predlozima skupštinskih odlu­ ka (promene ustava, zakon o braku i porodici, zdrav­ stvena zaštita i zdravstveno osiguranje, penzijski sis­ tem, rad i radni odnosi, društveni planovi razvoja i dr.) i s mišljenjima koja preovlađuju o svim tim I drugim pitanjima iznesertlim u diskusijama upoznaju rukovodstvo Socjalističkog saveza i Saveznu skupš­ tinu. Konferencija za pitanja društvenog položaja žena u Saveznoj konferenciji SSRN Jugoslavije izdaje časopis »žena danas«, koji sada izlazi kao nedeljni prilog lista »Borba«. Neke republičke i pokrajinske konferencije iz­ daju mesečne časopise. Tako, na primer, SSRN Hrvat­ ske izdaje »Ženu«, časopis za znanstvena, društvena i kulturna pitanja o mjestu i ulozi žene i porodice u dru­ štvu«; u Makedoniji izlazi »Prosvetna žena«, u Sloveniji »Naša žena« itd. Izdaju se i povremene publikacije, kao npr. Ujedinjene nacije 'i pravni položaj žena, Omladina i odnosi među polovima i materijal važnijih savetovanja. Na predlog Konferencije izrađeni su posebni statistički bilteni »Žena u društvu i privredi Jugoslavije«, zbornik »Razvod braka«, priručnici za svakodnevnu zaštitu dece u opštini, za rad školskih kuhinja, o pravima i dužnosti­ ma žena, bibliografija »Društveni položaj žene i porodi­ ca«. Redovni bilteni i druge tekuće publikacije SSRN donose važnije informacije i rasprave koje organizuju konferencije. Značajne su aktivnosti u vezi s obeležavanjem Među­ narodnog dana žena — 8. marta. Društveno-političke or­ ganizacije nastoje da 8. mart razvije svoj karakter mobilizacionog radničkog i internacionalističkog praznika u novim uslovima. Ovaj dan se proslavlja u celoj zemlji. U okviru tog praznovanja teži se pokretanju diskusija i akcija radi unapređenja društvenog i porodičnog položaja žena i u vezi s tim promeni društvenih odnosa, škole, fabrike, sela, razna društva, štampa, društveno-političke organizacije proširuju sadržaj proslavljanja 8. marta i prilagođavaju ga karakteru borbe za ravnopravnost polo­ va u socijalističkoj samoupravnoj zajednici. Još postoje izvesne dileme u pogledu načina organizovanja političke akcije među ženama i o oblicima speci83 �fičnog organizovanog doprinosa žena borbi za brži raz­ voj društva i unapređivanje ravnopravnosti polova. To su u suštini stare dileme u radničkom pokretu slične onima na koje je CK KPJ ukazivao još u toku narodno­ oslobodilačke borbe. Posle 40 godina od početka oruža­ ne revolucije i 35 godina razvitka socijalističkog samo­ upravljanja preovladalo je saznanje da posebna, jedin­ stvena i jaka ženska društveno-politička organizacija ne može biti ni sredstvo ni merilo ženske emancipacije, već, obrnuto, da je svestrano učešće žena u svim dru­ štvenim aktivnostima, u radu i upravljanju stvarno me­ rilo ženske odnosno opšte ljudske emancipacije. I naj­ zad, zakonitost je socijalističkog razvitka da nestaje potreba za izdvajanjem žena u posebnu organizaciju. Obeležavanje mnogih problema svakodnevnog života kao »ženskih« problema postaje očigledan anahronizam. Me­ đutim, postavlja se pitanje kako savladati ipak još veli­ ko zaostajanje u kvantitativnim pokazateljima društvene afirmacije žena. Dok su konkretni problemi kojima su se svojevremeno bavili AFŽ i Savet ženskih društava do­ bili nove organizacione okvire u kojima su neposredno aktivne pretežno žene, a koji ipak znače snažno po>društvl javan je »ženskog pitanja«, ostali su otvoreni pro­ blemi neprekidne anaTizen~rešavanja političkog, ekonom­ skog, sociološkog, moralnog i kadrovskog aspekta rav­ nopravnosti polova. To očigledno spada u stalne zadatke vodećih političkih snaga zemlje. Konferencija za pitanja društvenog položaja žena može u svemu biti poseban oblik za koordinaciju i proučavanje stanja i svojim predlozima doprinositi efikasnijem delovanju Socijalističkog saveza u celini. Međutim, neposrednu odgovornost npr. za strukturu skupštinskih tela, radničkih saveta i drugih izvršnih političkih tela nose Ustavom određeni politički faktori, u prvom redu Savez komunista i Socijalistički savez radnog naroda. Nezadovoljavajući broj žena o organima samoupravlja­ nja, u političkim organima i organizacijama i na rukovo­ dećim mestlma uopšte samo donekle je posledica mate­ rijalnih uslova i teškoća koji ometaju brže ostvarivanje ustavnih normi i političkih stavova o strukturi izabranih tela I slično. Svakako se radi I o slabostima akcije sa­ mih društveno-političkih organizacija. Suviše mali broj žena na društvenim funkcijama doveo je tu i tamo do gledišta da treba ponovo stvoriti poseb-r nu žensku organizaciju. Ali je očigledno da usmeravanje političkih snaga i žena u okvire posebne vertikalno organizovane političke organizacije žena ne bi bilo u skladu s potrebom da žene neposredno učestvuju u sa­ moupravnim i drugim organima vlasti i u društvenim 84 �organizacijama niti bi u mnogo čemu moglo davati oče­ kivane efekte, već samo suprotne onima kojima se teži. Neposredno prisustvo žena u organima samoupravlja­ nja i drugim društvenim telima ne može se zameniti ^»predstavnicima« ženske organizacije. Pored toga, teo­ rijsko saznanje i praktično iskustvo ukazuju na to da u rešavanju pitanja koja se neposredno tiču žena razlike u gledištima ne nastaju u prvom redu na osnovu pola, već na osnovu klasne, socijalističke odnosno konzerva­ tivne orijentacije. Nesumnjivo su opravdani razlozi koji su doveli do ukidanja Antifašističkog fronta žena. Sa­ dašnje konferencije odnosno saveti za probleme dru­ štvenog položaja žena imaju zadatak da kao specijalizovani politički i društveni organi u sklopu Socijalističkog saveza radnog naroda deluju kao zajednička tribina svih subjektivnih društveniih snaga, da analiziraju razna pitanja koja zadiru u društveni položaj žena i da pred'lažu odgovarajuće akcije raznim društvenim faktorima. Integrisanje odgovornosti za akcije u sve društveno-političke organizacije omogućava da u okviru SSRN na­ staju na terenu odgovarajući povremeni oblici aktivizacije i aktivnosti žena u sredinama u kojima se ne­ posredno uključivanje žena teže prihvata (npr. aktivi žena na selu), ili kao metod rada za proučavanje od­ ređenih pitanja i izvođenje nekih konkretnih akcija (npr. u nekim industrijskim preduzećima i slično). U okviru razgranatih međunarodnih veza Socijalistič­ kog saveza, Konferencija za društvenu aktivnost žena je poseban oblik saradnje s organizacijama koje se u drugim zemljama bore za novu ulogu žene u savremenom svetu. Uloga zakonodavstva u menjanju društvenog položaja žena Ustavne i zakonske norme imaju u ostvarivanju stvar­ ne ravnopravnosti žena ograničen domet. One su veo­ ma važno oružje za menjanje odnosa i shvatanja, ali samo kao sastavni deo stalne društvene akcije. Opšte ustavne norme o ravnopravnosti žena u društveno-političkom životu, u bračnim i porodičnim odnosima i na radu prate ustavne i zakonske norme o specifičnoj zaštiti žena kao majki i o specifičnoj socijalno-zdravstvenoj zaštiti nezaposlenih žena radnika (Isto takvu zaštitu uživa I nezaposleni muž žene radnice). Ostva­ rivanje programskog i ustavnog načela o ravnoprav­ nosti polova je živa, svakodnevna delatnost. Tu se 85 �prepliću konkretne društvene akcije, mere socijalne I ekonomske politike, zakonodavna aktivnost, idejno-političke rasprave i političko i društveno-socijalno delovanje raznih društvenih faktora. Sam pojam ravnopravnosti nameće pitanje: koja su ta osnovna prava muškarca u kojima žena treba da postane jednaka? Ravnopravnost žene ne može zna­ čiti imitaciju položaja muškarca niti se može meriti samo položajem muškarca. Zbog toga se ustavno na­ čelo potpune ravnopravnosti polova može konkretizovati i određivati samo stalnim proširivanjem prava i sloboda svih građana. Ustavno pravo na rad društvenim sredstvima i na sa­ moupravljanje i odlučivanje o celini društvene repro­ dukcije kao osnovi materijalne i društvene sigurno­ sti građana daje pravnu mogućnost za ostvarivanja ličnih i društvenih potreba preko razvijanja sopstvene radne organizacije i društvene zajednice. Na osno­ vu Ustava i zakona, kroz statute samoupravnih radnih organizacija i kroz samoupravno dogovaranje i sporazumevanje razvija se novo »samoupravno pravo« kao ostvarivanje i proširivanje ekonomskih i političkih pra­ va građana i radnih ljudi. Naučni socijalizam je davno utvrdio da pravno izjed­ načavanje polova još ne iskorenjuje diskriminaciju niti mnoge njene posledice, koje su se razmnožile na svim područjima društvenog i ličnog života. Izjednačavanje u pravima Još se kreće na nivou buržoaskog prava — deklarativnog priznavanja ljudskih sloboda i jednakih prava za različite ljude bez materijalnih i političkih mogućnosti I uslova za ostvarivanje jednakosti. De­ klaracije o jednakosti svih ljudi pred zakonom ne do­ nose mnogo plodova ni muškarcima. A u ostvarivanju ravnopravnosti žena pored toga se radi još I o kon­ fliktu Između materinstva, rada I društvene aktivnosti, o potrebi da se I ženama I muškarcima stvore uslovi da, prema svojoj prirodi I sklonostima I mogućnosti­ ma, učestvuju u svim ljudskim aktivnostima. Kom­ pleksnom društvenom akcijom treba ukinuti stanje u kojem prirodna, biološka funkcija žene određuje sve njene delatnosti, postaje njena sudbina. U tom cilju Je već prvi ustav Iz 1946. godine Inicirao podruštvljavanje zaštite materinstva i brige o deci I omladini. Međutim, u razvoju normativnih propise I u društvenoj akciji nailazilo se na više pitanja, kao što su: kada I koliko pozitivna diskriminacija žena, na pri­ mer u pogledu zaštite na radu, može dobiti elemente stvarne diskriminacije (često u prikrivenim oblicima), 86 �koliko je tu reč o »ženskim pitanjima« ili o opštim društvenim pitanjima i ko je nosilac društvenog pre­ obražaja — država ili svi građani posredstvom soci­ jalističkog samoupravljanja? Socijalističko društvo predviđa podruštvljavanje rizika i opterećenja u vezi s biološkom funkcijom žene. Po­ red sada već klasičnih mera zaštite radnica koje su proklamovane konvencijama Međunarodne organizacije rada, socijalistička država je unela u zakone o soci­ jalnoj zaštiti, u zdravstveno i radno zakonodavstvo i mnoge nove mere socijalno-zdravstvene zaštite žena na radu, zaštite majke I deteta I dr. Dok je radno pravo najpre bilo u nadležnosti države, sa samoupravljanjem počinje kvalitativna promena u pogledu nosilaca i izvrši laća prava i obaveza. Zakon­ ske i državno-admlnistrativne mere su samo nužan minimum i okvir prava, obaveza i zaštite, dok samo­ upravni akti, sporazumi i dogovori konkretizuju ostva­ rivanje radnih i socijalnih prava i obaveza. S donoše­ njem samoupravnih odluka radnici i radnice postaju nosioci, subjekti svoje zaštite. Ustav od 1974. godine i Zakon o udruženom radu poseban su doprinos raz­ voju samoupravljanja i u ovim oblastima. Probleme preobražaja patrijarhalnog braka i porodice Ustav i zakoni rešavaju u prvom redu uvođenjem pravne jednakosti supružnika i roditelja, utvrđivanjem slobodnog odlučivanja o rađanju kao ustavnog prava, ostvarivanjem principa ravnopravnosti bračnih drugo­ va u imovinskim pitanjima itd. Društvena zajednica unosi promene u te odnose ekonomsko-socijalnim me* rama, stimulisanjem zapošljavanja žena, podruštvljavanjem dečje zaštite, društvenom ishranom i slično. Ustavnim, zakonskim I samoupravnim merama određu­ ju se putevi rešavanja konflikta koji nastaje kada že­ na počne da učestvuje u društvenoj proizvodnji I u društveno-političkom životu. A li dokle god se na njen položaj u društvu i porodici bude gledalo tako kao da je ona samo majka, domaćica i supruga, njena prava u politici i struci ostaće neostvarena mogućnost. Zbog toga su Savezna skupština, republičke i pokrajinske skupštine donosile pored opštih deklaracija I mnoge posebne zakone i propise za razna područja. Tako je materija ostvarivanja jednakih prava žene I muškarca uključena u zakonodavstvo u oblasti braka i porodič­ nih odnosa, obrazovanja i vaspitanja, zdravstva, soci­ jalne zaštite, kao i u zakone koji regulišu neke društveno-ekonomske odnose (na primer položaj žene-po87 �Ijoprivrednog proizvođača na osnovu rada na individu­ alnom poljoprivrednom domaćinstvu i slično). U javnim raspravama povodom donošenje Ustava i za­ kona mnoga pitanja su pobudila živo interesovanje. To je bio slučaj 1 s mnogobrojnim akcijama koje su vođene u toku Međunarodne godine žena Ujedinjenih nacija (MG2 — 1975). Savezne skupštine je usvojila na osnovu Predloga mera Jugoslovenskog odbora za Međunarodnu godinu žena posebnu Rezoluciju o os­ novnim pravcima društvenog delovanja na unapređi­ vanju društveno-ekonomskog položaja i uloge žene u socijalističkom samoupravnom društvu (1978. godine).1 4 u) 88 Rezolucija se nalazi u prilogu ovog rada. �Zapošljavanje, obrazovanje, zdravstvo Industrijalizacija i urbanizacija Orijentacija na industrijalizaciju zemlje radi njenog privrednog, socijalnog i kulturnog preobražaja još od završetka rata se nalazi u središtu pažnje svih dru­ štvenih faktora. Brzi razvoj industrije podstakao je i mnoge socijalne promene; porastao je životni stan­ dard i počele su se napuštati tradicionalne životne navike. Industrijalizacija je otvorila mogućnosti zapo­ šljavanja mlade generacije oba pola, a među zaposle­ nima je iz dana u dan bivalo sve više žena, a brzo je rastao i broj zaposlenih udatih žena i majki. Vršila se burna migracija stanovništva iz sela u gradove, iz nerazvijenih delova zemlje u razvijenije. Pojedinci i cele porodice selili su se u gradska naselja I krajeve u kojima su podizani novi industrijski kapaciteti. Po­ pis stanovništva 1971. godine pokazao je da se u posleratnom periodu iz mesta rođenja preselilo 40 odsto celokupnog stanovništva. Od onih koji su se do­ selili u gradove 64 odsto je došlo iz seoskih i mešovitih naselja. Migraciju selo— grad i promene u eko­ nomskoj strukturi stanovništva pratio je proces šire­ nja gradova, nastajanja novih industrijskih centara, proces urbanizacije. Gradsko stanovništvo, radništvo, omladina, a u svim tim kategorijama naročito žene, doživljavali su bitne promene u svakom pogledu. Broj stanovnika gradova povećao se za više od pet ml I io­ na, iako se Jugoslavija još uvek nalazi među manje urbanizovanim zemljama Evrope. Dok je 1948. godine 23,2 odsto stavnovnika živelo u gradskim naseljima (s više od 5000 stanovnika), 1971. godine taj procenait je iznosio 37,2. Deliimično se uspevalo da se od­ govarajućim merama smanji migracioni pritisak na gradove; vodila se politika ubrzanog razvoja nerazvi­ jenih delova zemlje, a demokratizacija političkog si­ stema, decentralizacija vlasti I razvoj samoupravlja­ nja omogućili su da se pored republičkih i pokrajin­ skih centara afirmišu pre svega opštlne kao nosioci privrednog i socijalnog razvoja. Tako su izrasli mno­ gobrojni komunalni centri, u kojima se živo razvijaju privredne, društveno-političke, socijalno-zdravstvene, kulturne < druge delatnostl. Mnoga mesta, sedišta ko­ i muna, koja se po važećim sandardima ne ubrajaju u gradove, u stvari su postala urbanizovane sredine: tu se podstiče razvoj industrije, savremenlje poljoprivre­ de, zanatstva i trgovine, što omogućava i zahteva raz­ 89 �voj neprivrednih delatnosti, osobito kulturnih i prosvetnih. Za promenu položaja žene bilo je značajno nastajanje novih industrijskih centara i gradova, u kojima se ona zbog zapošljavanja u nepoljoprivrednim delatnostima našla u potpuno novim uslovima. Budući da su se tu zapošljavali pretežno mlađi ljudi, oni su se brže oslobađali tradicionalizma. Moglo se zapaziti da su se žene »doseljenice« sa sela, gde su radile ne samo kućne poslove već su bile angažovane i u poljopri­ vredi, uključivale u industriju čak i brže od gradskih žena »starosedelaca«. Doseljenici — i muškarci i žene — očigledno su imali jasnu orijentaciju da žena tre­ ba da se zaposli i doprinosi budžetu porodice, koja u gradu ima i veće potrebe. Nasuprot tome kod »sta­ rosedelaca« nešto duže ostaje ukorenjeno shvatanje o tradicionalnoj ulozi žene kao domaćice i majke. Poznato je da industrijalizacija i u uslovima kapita­ lizma samo donekle suzbija tradicionalizam u pogledu mesta i uloge žene u porodici i društvu. Naime, ka­ pitalistički industrijski razvoj računa u prvom redu s mladim, neudatim ženama, je r ponegde već i pravnim propisima, a svuda uslovima rada i nedovoljnom bri­ gom o zaposlenoj majci i njenom detetu utiče na po­ vlačenje žene u kuću nakon njene udaje ili rođenja prvog deteta. Industrijalizacija u uslovima socijalistič­ ke izgradnje otvara mogućnost rada bez obzira na bračno stanje žene, a razvijanje društvene brige za decu olakšava zapošljavanje majki. Industrijalizacija Jugoslavije vršila se u jeku socijalističke izgradnje i doprinosila borbi za novi položaj žene u društvu, po­ rodici i domaćinstvu. Odlazak žena na rad izvan kuće podsticao je menjanje individualnog porodičnog domaćinstva, mada sporije nego što je bilo potrebno. Razvitak teške i prerađi­ vačke Industrije (osobito tekstilne I prehrambene In­ dustrije do »bele tehnike«) i razvitak uslužnih delat­ nosti dva su međusobno zavisna procesa. Zaposle­ nost žena raste naročito u proizvodnji predmeta za po­ trošnju posebno potrebnih savremenom domaćinstvu, a potrošnja ovih dobara je najveća upravo u onim do­ maćinstvima u kojima je žena privredno aktivna. Veća zaposlenost povećava opštu produktivnost stanovni­ štva, a veća zaposlenost po Jednom domaćinstvu po­ većava kupovnu moć stanovništva. Ubrzani ekonom­ ski I socijalni razvitak, u kojem veliki udeo Ima rad žena, stvara povoljnije materijalne mogućnosti za za­ dovoljavanje zdravstvenih, obrazovnih, kulturnih I so­ 90 �cijalnih potreba i za dečju zaštitu. Značaju zapošlja­ vanja žene za njenu ekonomsku samostalnost u si­ stemu socijalističkog samoupravljanja pridružuju se nova prava. Status radnika u udruženom radu sa sred­ stvima u društvenom vlasništvu jeste status samo­ upravljača koji ima neotuđivo pravo da odlučuje o proizvodnji, o raspodeli dohotka, o celokupnoj dru­ štvenoj reprodukciji. Time se otvara mogućnost da se osnovne potrebe radnica kao i svih radnika neposred­ no ugrađuju kao zajedničke potrebe u sve odluke sa­ moupravljača, počev od osnovne organizacije udruže­ nog rada; da se ugrađuju u sistem na način koji smo već ranije opisali. Bez obzira na to što je ovo pravo često još formalno, ono već počinje davati prve plo­ dove. Nova prava samoupravljača u mesnim zajednicama i komunama daju isto tako novi pečat procesima in­ dustrijalizacije i urbanizacije. Zahtevi za određenom strukturom radnih mesta i mogućnost da je kao sa­ moupravljači ostvare (npr. u centrima teške industri­ je radnici su udružili sredstva za otvaranje lake in­ dustrije, servisa gde su se zaposlile njihove žene, kćerke itd.) davali su značajan pečat procesima indu­ strijalizacije i urbanizacije u Jugoslaviji. Neke karakteristike zapošljavanja žena Dinamičan razvoj industrije I pratećih privrednih i ne­ privrednih delatnosti omogućio je brži rast opšte za­ poslenosti, i to od 1953. do 1977. godine po prosečnoj godišnjoj stopi od 4,5 odsto. U tom periodu bilo je izvesnih oscilacija, posebno s uvođenjem privredne reforme (1965), koja je, pored ostalog, značila i zao­ kret k intenzivnijoj proizvodnji i k privremenom uspo­ ravanju zapošljavanja u nepoljoprivrednim sektorima. Bez obzira na teškoće koje su se tada pojavljivale u zapošljavanju, dinamično povećavanje zaposlenosti u okviru socijalističke izgradnje zemlje nosilo je sobom niz promena koje su bile od velikog značaja za polo­ žaj žena. U posleratnom razvitku broj zaposlenih žena povećao se približno devet puta. Godine 1978. u Jugoslaviji je bilo više od 1 836 000 zaposlenih žena, što čini 34,7 odsto svih zaposlenih. Karakteristično Je da Je zapo­ šljavanje žena srazmerno brže od rasta ukupne zapo­ slenosti. Tako je u periodu od 1954. do 1974. prosečna godišnja stopa rasta zapošljavanja žena izno­ 91 �sila 6 od sto, dok je stopa rasta ukupnog zapošljava­ nja bila 4,5 odsto, a stopa rasta zapošljavanja muška­ raca 3,8 odsto. Procenat žena u ukupnom broju zaposlenih razlikuje se po republikama i autonomnim pokrajinama i kreće se od 44 (u Sloveniji) do 20 (na Kosovu). Te razlike su posledica pre svega razlika u nivou ekonomske razvijenosti, u strukturi privrede, stepenu obrazovano­ sti žena, a i neujednačenim demografskim kretanjima (najviša regionalna stopa prirodnog priraštaja stanov­ ništva je deset puta viša od najniže). Zato ekonomski razvitak u pojedinim krajevima ne omogućava zapošlja­ vanje celokupnog priliva stanovništva. Poslednjih godi­ na je, međutim, stopa rasta zaposlenosti žena bila naj­ veća u manje razvijenim delovima zemlje, tako da se razlike u procentu zaposlenosti žena postepeno smanju­ ju. Brže zapošljavanje žena u manje razvijenim kraje­ vima, značajno za razvoj tih područja i za poboljšava­ nje položaja žena, pomaže i suzbijanju patrijarhalnosti i tradicionalizma ne samo u bračnim i porodičnim od­ nosima već i u društvenim odnosima uopšte. Međutim, bez obzira na objektivne mogućnosti za za­ pošljavanje, kod žena je snažno izražena želja da se zaposle. Žena sve manje povezuje svoj položaj i ugled u društvu i porodici s ulogom domaćice ili položajem svoga muža u društvu, već želi da se afirmiše svojim radom. Zaposlenost ne pruža ženi samo ekonomsku sa­ mostalnost; ona za nju sve više znači ostvarivanje tež­ nje i potrebe da se kao ličnost potvrdi u radu, da raz­ vije svoju kreativnost, a učešće u udruženom radu daje joj sva prava samoupravljača. Istraživanja izvrše­ na među ženama pokazuju da njihova želja da budu zaposlene ima mnogo dublje motive nego što su mo­ tivi materijalne prirode. Zaposlene žene su u visokom procentu, od 60 do 93, odgovorile da ne bi napustile posao čak ni ako bi se prihodi domaćinstva povećali za onoliko koliko one zarađuju. Zbog takve motlvlsanostl žena, kao i zbog toga što u zemlji postoji još znatan broj onih koje nisu zaposlene, prijavljuje se sve veći broj žena koje traže zaposlenje. Poslednjih godina broj žena prijavljenih radi zaposlenja prelazi polovinu ukupnog broja lica koja su bila prijavljena zajednicama za zapošljavanje, iako je i u tom perio­ du zaposlenost žena rasla dosta brzo. U periodu od 1970. do 1974. u ukupnom broju onih koji su tada za­ posleni 49,4 odsto je otpadalo na žene. Zaposlenost žena stvara sve povoljnije uslove za nji­ hovo veće učešće u svim delatnostima i zanimanjima. 92 �Godine 1978. od ukupno 1 836 000 zaposlenih žena 71 odsto bilo je u privredi, a 29 odsto u vanprivrednim deJatnostima, dok je od 3 544 000 zaposlenih muškara­ ca 89 odsto radilo u privrednim, a samo 11 odsto u vanprivrednim delatnostima. Od svih zaposlenih mu­ škaraca 38,4 odsto radi u industriji i rudarstvu, a od svih zaposlenih žena 36,8 odsto, što predstavlja 33,6 odsto od svih zaposlenih u to j delatnosti; od svih mu­ škaraca 12,2 odsto radi u građevinarstvu, a žena samo 2,3 odsto odnosno 9 odsto od svih zaposlenih; u trgo­ vini i ugostiteljstvu od svih žena radi 18,9 odsto, što predstavlja 48,9 odsto od svih zaposlenih; a od svih muškaraca 10,4 odsto. U vanprivrednim delatnostima posebno su osetne razlike u pogledu rada u kulturnoj i socijalnoj delatnosti. Od svih žena tu radi 22,3 od­ sto ili 60,5 odsto od svih zaposlenih, dok od svih mu­ škaraca radi samo 7,7 odsto u tim delatnostima. Međutim, ako se posmatra procenat žena od ukupnog broja zaposlenih u pojedinim industrijskim granama i delatnostima, tada se i na primeru Jugoslavije mogu uočiti izrazito »ženske delatnosti«, što je dobro pozna­ ta pojava u mnogim zemljama. Od ukupnog broja za­ poslenih u tekstilnoj industriji 1976. godine 70,6 odsto čine žene. Visoko je učešće žena i u duvanskoj i pre­ hrambenoj industriji, kao i u industriji kože. U nein­ dustrijskim privrednim delatnostima na prvom mestu je trgovina na malo. U neprivrednim delatnostima žene su grupisane u dvema osnovnim grupama grana delat­ nosti: u kulturnim, socijalnim, državnim i drugim dru­ štvenim delatnostima. Tako je i s nekim drugim zani­ manjima.1 ) Na primer, među lekarima i zubarima ima 5 37 odsto žena, farmaceutima 72 odsto, medicinskim i srodnim tehničarima 81,3 odsto, ekonomistima, finansijskim i srodnim stručnjacima 63,8 odsto. Ipak podaci o kretanju zaposlenosti i zastupljenosti žena u pojedinim granama i delatnostima pokazuju da su u toku pozitivne promene u pravcu uključivanja že­ na u više industrijskih grana i zanimanja koja nisu tipično »ženska«. Osobito je značajno da se žene sve više zapošljavaju u tzv. savremenlm granama kakve su, na primer, elektroindustrija i hemijska industrija, koje svoj uspon zasnivaju na naučno4ehničkom progre­ su, a koje ostvaruju i najdinamičniji razvoj. Tehnološki napredak u tim granama sve više ukida podelu na mu­ ške i ženske poslove i omogućava intenzivnije zapo­ šljavanje žena. Ali i pored ovih pozitivnih procesa, raspored zaposle­ nih žena još je prilično tradicionalan. Predstave o ,3) Prema popisu stanovništva od 1971. godine. 93 �»muškim« i »ženskim« radnim mestlma imaju, očigled­ no, dublje sociološke i ekonomske uzroke, pa i posledice. Ustavom I zakonima zagarantovan je princip jednake dostupnosti svih radnih mesta i jednakog ličnog do­ hotka za jednak rad. Sistem nagrađivanja prema re­ zultatima rada izjednačava radnike oba pola. Međutim, u praksi prosečni lični dohoci žena još zaostaju. Po­ što na samom radnom mestu diskriminacija ne postoji, postavlja se pitanje zašto prosečni lični dohoci žena još uvek zaostaju. U prvom redu se, bez sumnje, radi o nepovoljnijoj kvalifikacionoj strukturi zaposlenih žena. Zbog toga one i zauzimaju i slabije nagrađivana radna mesta. Zatim, po tradiciji žena ima više u onim gra­ nama i delatnostima u kojima je lični dohodak u celini niži. U praksi ima i slučajeva da se ženama i s istim kvalifikacijama teže poveravaju složeniji, bolje nagrađeni poslovi. Što se pak tiče »ženskih grana« (tekstil), one su svoj prosperitet I konkurentsku sposobnost i gradile na nis­ kim nadnicama dvostruko eksploatisanih žena. Poslsdice tih tradicionalnih nesrazmera među pojedinim gra­ nama nije bilo moguće potpuno prevazići ni u dosa­ dašnjem socijalističkom razvoju. Razlike u osnovnim ličnim dohocima između muškaraca i žena na istim radnim mestima nema u okviru iste radne organizaci­ je. Postoje razlike u ličnim dohocima za isti rad među radnim organizacijama Iste grane i još više između različitih grana, a posledice takvih razlika pogađaju podjednako i muškarce I žene. Mehanizam za rešavanje problema nejednakog starta i položaja pojedinih privrednih grana, razlika Između rad­ nih organizacija u privredi I u vanprivrednim delatno­ stima, bilo da su one posledica prirodnih, razvojnih ili tržišnih uslova, predviđaju Ustav, Zakon o udruženom radu i planski instrumenti. Ukoliko se ne radi o nužnim razlikama zbog uspešnijeg poslovanja, postoje društve­ no dogovoreni načini za ukidanje neopravdanih razlika, čime se posebno bavi Savez sindikata. Inače savremeni tehnološki razvoj menja strukturu sredstava za pro­ izvodnju I deluje protiv zaostajanja i zapostavljanja izvesnih grana. U okviru tih opštih problema u mnogim fabrikama, u kojima rade pretežno žene, pojavili su s© zahtevi da se radi zaštite žena administrativnim mo­ rama poboljša položaj ovih fabrika odnosno grana. Ne treba naročito naglašavatr da bi ovakav oblik spoljne zaštite »ženskih fabrika« značio ekonomski I društveno-politički neprihvatljivu intervenciju Jer bi ona 94 �u stvari više štitila zastarelu proizvodnju nego same radnice. Zato je prihvaćena orijentacija na dugoročno prevaziiaženje pojava »feminizacije« grana, pojedinih delatnosti i radnih organizacija, kako bi se svakome omogućilo da se opredeljuje prema svojim sposobno­ stima, a ne prema tradicionalnim shvatanjima o muš­ kim i ženskim zanimanjima. Danas sve više nastojimo da utičemo posebno na mlađe žene da se prema svo­ jim sklonostima i sposobnostima uključuju u sve pro­ fesije i preuzimaju sve poslove, a isto tako i na mu­ škarce, naročito tamo gde mešovita polna struktura može dati bolje rezultate (npr. pedagoško-vaspitna struka). Na smanjivanje jednostranog zapošljavanja že­ na delimično utiču i pravne norme. Tako su, na primer, usled zabrane noćnog rada žena i posebne zaštite majke mnoge organizacije počele sistematski da za­ pošljavaju muškarce na tradicionalno »ženskim« poslo­ vima. Svakako je najvažnije podsticati najraznovrsnije kvalifikovanje žena, što je u skladu sa ciljevim a razvoja pri­ vrede i društva, a značajno je posebno za mlađu gene­ raciju žena, jer je to jedini put za prevazi laže nje raz­ lika u radu i tradicionalnih koncepata ženskog zapo­ šljavanja kao manje važnog, »dopunskog rada«. Kvalifikaciona struktura zaposlenih žena poboljšava se iz godine u godinu. Tome najviše doprinose mlade ge­ neracije školovanih žena. Od ukupnog broja zaposle­ nih radnika s visokim obrazovanjem žene čine približ­ no jednu trećinu, s višim oko 41 odsto, a u katego­ riji sa srednjim obrazovanjem više od polovine sači­ njavaju žene. Međutim, još je prilično nizak procenat žena među kvalifikovanim (21,4 odsto) i visokokvalifikovanim (6,1 odsto), a visok među polukvalifikovanim (38,8 odsto) i nekvalifikovanim (34,1 odsto) radnicima. Takvo stanje samo donekle ublažava činjenica da znatan broj žena usled svog radnog iskustva zauzima radna mesta za koja je potrebna viša stručna sprema od one koju one poseduju. Ali ima još više slučajeva da žene rade na radnim mestima za koja je. dovoljna manja kvalifika­ cija od one koju imaju, što takođe govori o neadekvat­ nom vrednovanju rada kvalifi kovan ih zaposlenih žena. Obrazovna i kvalifikaciona struktura žena različita je od delatnosti do delatnosti, od grane do grane. Veći je procenat žena među licima s visokim I višim obra­ zovanjem u vanprivrednim delatnostima nego u pri­ vredi, a u celini u privredi je manji broj žena bez ikakvih kvalifikacija. 95 �Veći broj nekvalifikovanih I polukvaliflkovanih žena u vanprivrednim delatnostlma povezan je s činjenicom da su se žene, napuštajući poljoprivredu i budući bez kvalifikacija, u većem broju zapošljavale u tercijarnim delatnostlma (od svih zaposlenih žena u tercijarnom sektoru radi 52 odsto, dok je kod ukupno zaposlenih taj sektor zastupljen s oko 40 odsto). Međutim, savremenlja organizacija i moderniji način rada iziskuju da­ nas i u ovim delatnostima viši nivo kvalifikacije. Struč­ no osposobljavanje za rad u tercijarnim delatnostima postaje sve značajnije I zato što su mogućnosti za za­ pošljavanje u tim delatnostima sve povoljnije s obzi­ rom na sve veće potrebe stanovništva i privrede za najraznovrsnijim uslugama, pri čemu i seosko stanov­ ništvo sve više postaje korisnik tih usluga. Pritisak žena na zapošljavanje vremenski se uglavnom poklapa s ulaskom u radni vek izuzetno velikih grupa mladih generacija rođenih posle rata, koje poseduju opšte i stručno obrazovanje. Otuda je među licima koja traže zaposlenje sve više onih s kvalifikacijama i mladih ljudi. To je naročito karakteristično za žene. Za proteklih deset godina procenat žena koje su se kvalifikovale za rad porastao je od 9 na 37,4. U pogledu kvalifikovanosti, zaposlenosti i zahteva za zapošljavanjem postoje znatne razlike između pojedi­ nih republika i autonomnih pokrajina. Međutim, u onim delovima zemlje u kojima je ubrzani razvoj počeo kas­ nije i u kojima je zaposlenost žena još relativno mala kvalifikaciona struktura zaposlenih žena često je po­ voljnija pošto manje kvalifikovane žene ostaju neza­ poslene. Teškoće u zapošljavanju mladih i kvalifikovanih žena nastaju, pored ostalog, I usled njihove neadekvatne profesionalne osposobljenosti, koja često nije u skla­ du s potrebama privrede. Pregled zanimanja kvalifi­ kovanih žena koje traže zaposlenje (na primer za 1974. godinu) pokazuje da Je u kategorijama nezaposlenih sa srednjom stručnom spremom naročito visok procenait žena Iz zanatskih struka, tzv. ženskih zanimanja (osobito obrada tekstila), finansijsklh radnika i ekono­ mista, pedagoga, administratora i slično. U prve tri grupe zanimanja žene čine oko 80 odsto, a u četvrtoj oko 70 odsto od ukupnog broja lica koja traže zaposle­ nje. Znatno slabija teritorijalna pokretljivost žena zbog vezanosti za porodicu povećava broj kvalifikovanih že­ na koje traže zaposlenje u određenom mestu. U svemu tome, pored objektivnih teškoća, imaju udeo 1 tradi­ cionalizam, sporo prevladavanje predstava o »muškim« i »ženskim« poslovima, što se naročito pokazivalo onda 96 �kada su u našem društvu bile smanjene mogućnosti za zapošljavanje. Na primer, kada je posle reforme 1965. godine stopa zaposlenosti opala, zbog čega je zapošljavanje naročito nekvalifikovanih i nedovoljno kva'I if i kovanih radnika bilo otežano, u nekim sredinama su čak počela da se obnavljaju tradicionalna shvatanja i oživele su teorije o »nerentabilnosti« ženskog rada i o nezamenljivosti poziva žene kao domaćice i majke. Da je takve pojave uslovilo privremeno stanje u pri­ vredi, svedoči činjenica da se brzo posle 1965. godi­ ne javno mnenje ponovo sve više okreće zapošljava­ nju žena kao neizbežnom uslovu razvoja i podizanja opšteg društvenog blagostanja. A li problemi koji pra­ te razvoj u zemlji s dosta velikom prikrivenom ili otvo­ renom nezaposlenošću stalno pothranjuju kratkovido podozrenje prema zapošljavanju žena. Veće mogućnosti za zapošljavanje žena obezbeđuju perspektive daljeg razvoja zemlje, planom predviđeno prestrukturiranje privrede i savremeni tehnološki raz­ voj. Dogovorenom dugoročnom politikom zapošljavanja predviđa se znatno povećanje broja zaposlenih žena. Za period do 1985. godine predviđeno je da se učeš­ će zaposlenih žena poveća na oko 40 odsto od ukup­ nog broja zaposlenih u prošeku za celu zemlju. Takvo aktiviranje radno sposobnog ženskog stanovništva imaće ne samo po kvantitetu nego i po kvalitativnim promenama koje se očekuju u strukturi ženske radne snage veliki značaj za dalji privredni razvoj zemlje, predstavljaće važnu pretpostavku daljih društvenih promena u celini, a posebno će posledice tih promena pozitivno uticati na unapređenje položaja žena. Pri tom se naročito ima u vidu podstrekavanje sticanja najraz­ novrsnijih kvalifikacija i osposobljavanja žena za veći broj zanimanja i radnih mesta. Zapošljavanje žena na privrem enom radu u inostranstvu Ograničene mogućnosti za zapošljavanje u zemlji, želja za boljim životom i sve veća pokretljivost ljudi na­ vele su i žene da odlaze na rad u inostranstvo. Prema popisu od 1971. godine, na privremenom radu u ino­ stranstvu bilo je 672 000 Jugos'lovena. Od toga je 210 000 Ili 31,4 odsto žena. Iz reglona u kojima je pro­ cenat zaposlenih žena viši, na rad u inostranstvo oti­ šao je i veći broj žena. Više od četvrtine žena na privremenom radu u ino­ stranstvu pre odlaska nije bilo u radnom odnosu, a 97 �oko 40 odsto je radilo u poljoprivredi. Više od polovine je bez završene osmogodišnje škole. To su većinom mlađe žene. U prošeku žene migranti su mlađe od mu­ škaraca mlgranata. Mnogobrojni društveni činioci u zemlji brinu se za poboljšanje uslova života i rada Jugoslovensklh rad­ nika na privremenom radu u inostranstvu. Posebna pažnja se poklanja rešavanju specifičnih problema že­ na, vezanih za njihovu biološku funkciju, za materin­ stvo. Nastoji se da se ove radnice pre odlaska u inostranstvo, a zatim I u zemljama imigracije, upoznaju s mogućnostima da dobiju pomoć u vezi s trudnoćom I porođajem odnosno sa sprečavanjem neželjene trud­ noće ili njenim prekidanjem. Pokrenute su raznovrsne akcije za zaštitu dece, za spajanje porodica i slično. Važan deo te aktivnosti je stvaranje uslova za povra­ tak žena i muškaraca u zemlju i za njihovo zapošljava­ nje. Pošto se zbog ekonomske recesije i drugih teško­ ća u zemljama imigracije poslednjih godina usporava odlazak, a ubrzava povratak i jugoslovensklh radnika, sve više ih se vraća I zapošljava u zemlji. U stvara­ nju boljih uslova rada I života za one koji se vraćaju Iz inostranstva sada se uspešnije udružuju opštine I radne organizacije u stvaranju uslova za njihovo zapo­ šljavanje kao I sami zainteresovani migranti. Takozva­ ni povratnici su do sada svoje zarade ulagali u izgrad­ nju kuća, u opremu domaćinstva poljoprivrednim spra­ vama I »belom tehnikom«. U poslednje vreme, u želji da se vrate kući, radnici sve češće udružuju svoja sredstva I uz podršku opštlna i radnih organizacija organizuju uslužne ili proizvodne radne zajednice i sa­ moupravnim sporazumima osiguravaju sebi rad I do­ hodak. Raznovrsni problemi radnica I radnika mlgra­ nata I njihovih porodica sve više se uključuju u pro­ grame rada samoupravnih interesnih zajednica, naro­ čito u oblasti kulture, obrazovanja, socijalne zaštite ltd. Društveno-polltlčka delatnost u vezi sa ženama migrantima i pružanje pomoći u vezi s nekim pro­ blemima politički se usklađuje u Socijalističkom save­ zu radnog naroda, u stalnim koordinacionim telima za probleme radnika na privremenom radu u inostranstvu. Zaštita zaposlenih žena Posebna zaštita zaposlenih žena proizlazi Iz priznava­ nja specifične društvene uloge žene u biološkoj re­ produkciji stanovništva I Iz nužnosti da u društvenim 98 �razmerama stvaramo uslove da bi svako, bez obzira na pol, prema svojim psihofizičkim sposobnostima mo­ gao da ostvari osnovno ustavno pravo na rad u udru­ ženom radu i na samoupravljanje i da na toj osnovi gradi svoju materijalnu i društvenu poziciju. Briga za humanizaciju uslova rada, radne i životne okoline, za­ štita na radu svih radnika, individualni su i kolektiv­ ni društveni interes. Intenzivno i neopozivo uključivanje žena u društveni rad i insistiranje na posebnoj zaštiti žena na radu neosporno su podsticali stvaranje huma­ nijih uslova rada za sve. Posebna, ustavno zagarantovana zaštita žena, ugrađena je u tokove posleratne industrijalizacije; o njoj su raspravljali I ostvarivali je sindikati, ženske i druge društvene organizacije, je r je to uslov za ostvarivanje potpune ravnopravnosti. Razvitak savremene tehnologije i mogućnost radniika da odlučuju o pitanjima uslova rada zahtevaju da se ceo kompleks zaštite na radu, posebno zaštite radnica, neprestano proširuje i preispituje. Ustav SFRJ garantuje posebnu zaštitu radnica i majki. Zajednički zakonom utvrđeni minimalni standardi te za­ štite su obavezni okvir kojega se u svojim odlukama moraju pridržavati i samoupravljači. Radno zakonodav­ stvo se razvija i na osnovu standarda koji su utvrđeni u konvencijama i preporukama Međunarodne organiza­ cije rada, a koje je SFRJ prihvatila i potpisala. Sa­ veznim i republičkim zakonima i samoupravnim aktima koje donose radne organizacije i samoupravne inte­ resne zajednice, detaljno se razrađuje posebna zaštita žena na radu. Ona obuhvata: zaštitu materinstva (za­ štitu za vreme trudnoće i porođaja i negu bolesnog deteta), zaštitu od obavljanja naročito teških fizičkih po­ slova, radova pod zemljom i radova koji bi mogli štetno uticati na zdravlje i život, zaštitu u vezi s noćnim radom. Zaštita materinstva zaposlenih žena dožlvela Je mno­ go promena u posle ratnom razvitku. Od saveznog za­ kona, koji Je određivao neprekidno porodi Ijsko odsustvo u trajanju od 105 radnih dana i pravo majke na četvoročasovno radno vreme do navršetka 8 mesecl života deteta, a po potrebi I više, došli smo do toga da sa­ dašnji zakoni republika I pokrajina znatno produžavaju porodlljsko odsustvo i omogućavaju korišćenje skra­ ćenog radnog vremena radi nege deteta. Osobito je značajno što se majci daje mogućnost da bira da li će koristiti porodlljsko odsustvo kraće od 210 dana, a zatim produžiti četvoročasovno radno vreme do 12 meseci života deteta ili, pak, duže neprekidno porodi Ij99 �sko odsustvo od šest do devet meseci, a zatim odmah početi da radi puno radno vreme. Unesene su i druge novine: na primer, u većini republika pravo na deo odsustva s posla posle porođaja odnosno odsustvo ra­ di nege bolesnog deteta može umesto majke koristiti otac. U SR Hrvatskoj je uvedena mogućnost korišćenja dodatnog porodiljskog odsustva dok dete ne na­ puni 20 meseci života. U svim republikama i pokraji­ nama je utvrđeno da naknada ličnog dohotka za vre­ me ovog odsustvovanja iznosi 100 odsto od ličnog do­ hotka ostvarenog u prethodnoj godini. Dok su ranije naknade vršene na račun radne organizacije u kojoj je majka radila, sada se prelazi na isplaćivanje naknada ličnih dohodaka za vreme porodiljskog odsustva iz dru­ štvenih fondova za socijalno-zdravstveno osiguranje odnosno iz republičkih fondova za zaštitu dece. Ipak u pogledu zaštite žena u vezi s porođajem i po­ rodiljskim odsustvom ima još problema. Zbog brzog rasta nominalnih ličnih dohodaka zaposlenih i zbog ra­ sta troškova života naknada koju primaju majke za vreme porodiljskog odsustva zaostaje za tekućim lič­ nim dohocima zaposlenih. Zbog toga, a i zbog moguć­ nosti da žene zaostanu u napredovanju na radnom mestu, zapaža se da se žene katkad odlučuju na to da ne koriste puno porodiljsko odsustvo, naročito ako su uspele da obezbede čuvanje svog deteta. Radnicama je zakonom zagarantovan povratak na isto radno mesto. U slučaju da je to radno mesto za vreme odsustva žene ukinuto, ona ima pravo na odgovarajući rad, s tim da lični dohodak ne srne da bude niži od ranijeg. Propisi i mere za zaštitu žene od teških i po zdravlje opasnih poslova menjali su se u skladu s razvojem tehnologije i s opštlm poboljšavanjem uslova rada. U okviru opštih načela zakon prepušta organizacijama udruženog rada (po pravilu samoupravnim sporazumima o međusobnim odnosima radnika) da sami odrede na kojim se radnim mestima ženama zabranjuje rad. lako ovo načelo Ima mnoge dobre strane, rešenja su dosta šarolika. Događa se da se Isti poslovi u Jednoj orga­ nizaciji zabranjuju za žene, a u drugoj ne zabranjuju. Često se u zabrani pojedinih poslova ogleda više tra­ dicionalno shv-atanje o »ženskim« i »muškim« poslo­ vima nego stvarna potreba da se otkloni opasnost po biološku funkciju i psihofizičku kondiciju žene. Tra­ dicionalno gledanje na rad žena dovodi do preterlvanja u »zaštiti«. Važna tekovina radničkih borbi — po­ sebna zaštita žene na radu u uslovlma tehnološkog progresa I stalnog poboljšavanja uslova rada za sve 100 �radnike — postaje ograničavajući faktor za ženu u os­ tvarivanju prava na rad. Otuda sve glasniji zahtevi že­ na, kao i radnih organizacija, da se preispitaju propisi u našoj zemlji i međunarodne konvencije o zaštiti že­ na. U tom okviru posebno se postavlja pitanje zabra­ ne noćnog rada žena. Zakonodavstvo u principu sledi konvenciju Međunarodne organizacije rada (MOR), koja zabranjuje noćni rad žena u industriji, rudarstvu i gra­ đevinarstvu. Ipak naši zakoni već sada fleksibilnije od konvencije MOR-a utvrđuju razloge na osnovu kojih republički i pokrajinski sekretarijati za rad uz prethod­ no pribavljeno mišljenje Saveza sindikata i privredne komore, mogu izuzetno odobriti noćni rad žena. Slični razlozi koji su na konferenciji MOR-a održanoj u Među­ narodnoj godini žena doveli do zaključka da treba pri­ stupiti reviziji konvencija MOR-a kako se pod »zašti­ tom« ne bi krila diskriminacija žena, već ranije su naveli društvene činioce u Jugoslaviji da traže preis­ pitivanje propisa o zaštiti žena.1 ) 6 Zabrana noćnog rada svih zaposlenih žena ne samo u industriji već i u zanatstvu, ugostiteljstvu, PTT-vezama i drugim delatnostima zasniva se pre svega na zaštiti funkcije materinstva. Tako je noćni rad radnicama za vreme trudnoće i onima s detetom do jedne godine života zabranjen u svim delatnostima. Zakonima nekih republika utvrđeno je da se radnica koja ima malo dete raspoređuje na noćni rad samo ako se ona s tim saglasi. Traže se i povoljnija rešenja za radnice s malom decom, na primer da se zabrani noćni rad radnici s detetom s manje od tri godine života, a da se za noć­ ni rad majke s detetom do sedam godina života traži njena saglasnost. S obzirom na to da je noćni rad težak za sve, postoji mišljenje da ga treba ukinuti svuda gde nije neopho­ dan odnosno da treba poboljšavati sve uslove rada (na radnom mestu i u pogledu nagrade, prevoza, ishrane i brige za članove porodice radnika). Stalno unapređi­ vanje i humanizacija uslova rada u svim granama de­ latnosti doprineli su da neke organizacije udruženog ra­ da koje pripadaju grupi delatnosti u kojima je noćni rad zabranjen imaju znatno povoljnije opšte uslove ra­ da nego one u kojima ta zabrana ne postoji. ’4) »Treba analizirati pri menu Međunarodne konvencije o zabrani noć­ nog rada žena i om ladine u Industriji I građevinarstvu I zato konfe­ rencija predlaže da to učine odgovarajući organi I organizacije (S e­ kretarijat za rad I socijalnu p o litiku . Nacionalna kom isija M O R -a, sin ­ ci kat). Pored toga, treba ae u ključiti u međunarodnu aktivnost za us­ klađivanje konvencije sa savrem enlm tehnlčko-tehnoloSklm razvojem I promenama I drufttvenlm odnosim a.- (Stavovi I zaključci SK SSRNJ o aktuelnlm pitanjim a društvenog položaja žena, 1. Jun 1973, »Žena da­ n as-, br. 271, 1973.) 101 �Tako je praksa otišla znatno dalje od propisa I podstlče na odgovarajuće izmene propisa. U raspravljanjima u pojedinim republikama i pokrajinama o tome da li noćni rad žena u Industriji treba sasvim ukinuti Ili ne pokazale su se razlike često više pod uticajem veće ili manje nezaposlenosti nego u principu. Ponegde se kao uslov za privremeno odobrenje traži perspektivni program ukidanja noćnog rada za žene (Slovenija), dok se drugde naglašava da je tehnološki proces rada u mnogim organizacijama udruženog rada takav da bi do­ šlo do ogromnog smanjenja, a negde čak i do obustav­ ljanja proizvodnje ako bi se žene isključile iz noćnog rada. Isto tako se ističe da bi se ukidanjem noćnog rada žena smanjio i broj zaposlenih žena i znatno uma­ njile mogućnosti za njihovo perspektivno zapošljava­ nje na svim radnim mestima (Srbija). Savezni odbor Sindikata industrije i rudarstva Jugoslavije razmatra­ jući ovu materiju zauzeo je stav da noćni rad treba postepeno ukidati, a da se majkama koje imaju decu do tri godine starosti odmah zabrani rad u noćnoj smenl; dalje, da se pri davanju mišljenja za odobrenje noć­ nog rada zahtevaju povoljniji uslovi za rad žena u noć­ noj smeni, da se, na primer, radnicama na noćnom radu obezbede prevoz, topli obrok, čuvanje dece itd. Praksa pokazuje da svi propisi koji »štite« ženu time što joj zabranjuju određena radna mesta ili određene radne uslove obično deluju suprotno opšteprihvaćenim principima otvorenosti svih radnih mesta svakome bez obzira na pol. Dok se noćni rad u tekstilnoj industriji veoma teško smanjuje, propisi o zabrani noćnog rada umanjuju mogućnost zapošljavanja žena u mnogim po­ gonima s najsavremenijom tehnologijom, gde posao nije težak, ali se nužno radi danonoćno, u tri odnosno u četiri smene. U takvim industrijama dohodak je če­ sto veći. Istovremeno povećava se ukupan broj žena koje rade i noću, naročito u zdravstvu, saobraćaju, ve­ zama, trgovini, ugostiteljstvu i drugim delatnostima, koje po svojoj prirodi moraju da rade bez prekida. Tu nema pritiska da se stalno preispituje potreba za noć­ nim radom žena, jer se na njih Konvencija MOR-a i ne odnosi, iako su uslovi rada često teži nego u savremenoj industriji, pa se i zbog toga postavilo pitanje kako da se pristupi zaštiti žena. Same žene odbijaju mere koje ih štite kao pol, a ne uzimaju u obzir njihove psihofizičke sposobnosti. Ovak­ vo držanje radnica je postalo češće otkako su u priv­ redu i na druga radna mesta došle mlađe, kvalifikovanlje žene, koje žele da uspeju u svom radu. Na osno­ vu toga su i teze koje su pripremljene za pomenutu 102 �Saveznu konferenciju Socijalističkog saveza (1. juna 1973) predložile nov način tretiranja ovog aspekta za­ štite žene, što se vidi iz sledećeg stava: »Dosadašnja zaštita žena na radnom mestu umnogo­ me se karakteriše starom podelom rada kao konstant­ nom, a time i gledanjem na ženu prvenstveno kao na domaćicu i majku. Ako bi se kod nas, pa i u s /c tu , napravila analiza raznih pokušaja uvođenja posebne za štite za ženu (na primer rad s pola radnog vremena, davanje jednog slobodnog dana za domaćinstvo i si.), ona bi verovatno pokazala da se više m islilo na to ka­ ko bi se ženi olakšalo da na stari način obavlja svoje dužnosti prema deci i domaćinstvu, a mnogo manje jo ta zaštita bila usmerena tome da doprinese bržem pre­ tvaranju nekih domaćičkih poslova u društvenu granu rada i da se brže ostvari bolja društvena zaštita dece. Obično je takav smer zaštite delovao obrnuto, kao dodatni uzrok za diskriminaciju žene pri upošljavanju te otuda pojava da u zemljama s velikom ponudom radne snage žena mnogo teže dobija posao. S obzirom na to da je interes žene i društva u cei ini da žena bude u udruženom radu visokoproduktivan proizvođač, potrebno je imati jasnu orijentaciju u poli­ tici zaštite žene na radu i tome prilagođavati konkret­ na rešenja. Dugoročnije gledano, radnim uslovima, zaštiti na ra­ du i radnom vremenu treba prići i sa stanovišta da tehnološka revolucija treba da olakša rad svima i skra­ ti dnevno radno vreme za sve. Pored toga, treba imati u vidu i produženi životni vek ljudi. Našu orijentaciju na skraćenje radnog veka treba postepeno prevazi laziti u pravcu skraćivanja radnog dana i delimično rad­ ne nedelje, a produžavanja radnog staža«.1 ) 7 U tom kontekstu veliki značaj imaju radno vreme i ra­ dni staž i dužina i raspored radnog vremena. Radna nedelja je Ustavom ograničena na maksimum od 42 sa­ ta. Međutim, traži se veća elastičnost u rasporedu radnih časova na dan odnosno nedelju. Za zaposlenu ženu su važnija razmišljanja o skraćivanju radnog da­ na za sve radnike nego o radu s pola radnog vremena samo za žene. S razvijanjem najraznovrsnijih službi ko­ je radni ljudi uvode da bi lakše podmirivali svoje svakokodnevne potrebe, žene bi, kao i ostali radnici, mo­ gle više da učestvuju u društveno-političkom životu, više bi bilo vremena za odmor i rekreaciju, a i za stru­ čno usavršavanje, koje zahteva dinamičan razvitak teh­ nologije, a posebno učešće u samoupravljanju. ,7) Stavovi I zaključci SK položaja žena, 1. Jun 1973, SSRNJ o aktualnim p itan jim a >2ena danas«, br. 271, 1973. društvenog 103 �Penzijskim osiguranjem obezbeđuju se pravo na staro­ snu penziju kada se navrše određeni radni staž i od­ ređena starost (za žene 35 godina staža i 55 godina života, a za muškarce 40 godina staža i 60 godina ži­ vota) i pravo na porodičnu penziju članova uže porodi­ ce u slučaju smrti osiguranika ili korisnika penzije. U poslednje vreme u vezi s pitanjem zaštite žena na radu diskutuje se još o dva pitanja: prvo, o izjednače­ nju radnog staža za sticanje prava na penziju uz dalje poboljšavanje zaštite radne majke i, drugo, da li sti­ canje prava na penziju uz obavezno napuštanje rada po sili zakona (što predviđaju neki republički zakoni) znači stvarnu zaštitu ili diskriminaciju žena i zakidanje prava na rad. Grupa žena — profesora Univerziteta u Beogradu podnela je žalbu Ustavnom sudu protiv oba­ veze odlaženja pet godina ranije u penziju. Spor je po­ zitivno rešen. O zaštiti žena na radu u Jugoslaviji potvrđeno je gle­ dište da ova pitanja treba rešavati kao deo napora za opšte poboljšanje uslova života i rada svih zaposlenih. Posebna zaštita žena treba da se koncentriše na njiho­ vu biološku funkciju i na pomoć radnoj aktivnosti žena u udruženom radu i njihovom ravnopravnom učešću u društvenom životu. Tek tako ta zaštita može da posta­ ne dinamičan faktor u menjanju zastarelog načina oba­ vljanja poslova u domaćinstvu i bržeg unapređivanja dečje zaštite. Radi se, dakle, prvenstveno o zaštiti ko­ ja bi obuhvatila sve uslove koji utiču na život i rad na radnom mestu i izvan njega. Žene u razvoju poljoprivrede i sela Kad se upotrebljavaju reči »selo« i »poljoprivreda« treba Imati na umu razlike koje ti izrazi obeležavaju u svetskim razmerama verovatno I više nego u Jugosla­ viji. Pored razlika Između sel§ u brdovitim I ravničars­ kim predelima, između prigradskih I zabačenih sela, postoje i razlike koje proizlaze iz naturalne privrede ili proizvodnje za tržište, razlike u veličini poseda, u sredstvima za rad, u odnosima proizvodnje, a u vezi s tim i u tradiciji i stepenu kulturnog razvitka. Sve te krajnosti još I danas postoje u Jugoslaviji između poje­ dinih republika i pokrajina I u njima samima. Revolucionarnim zahvatima u društvene i ekonomske odnose na selu, industrijalizacijom i planskim razvit­ kom pokrenuti su procesi u kojima su se menjali od­ nosi proizvodnje i položaj radnih ljudi. Socijalistički 104 �preobražaj poljoprivrede i sela predstavlja jedinstven proces. Dosadašnji razvoj je potvrdio da se poljopriv­ redna proizvodnja može bitno unaprediti samo razvo­ jem socijalističkih odnosa, a da se i socijalistički od­ nosi mogu razvijati samo ako istovremeno obezbeđuju unapređenje i porast produktivnosti rada. Agrarnom reformom su ukinuti veleposedi, a zemljiš­ ni posed je ograničen na najviše 10 hektara obradive zemlje. Preko 1,5 milion hektara bilo je preraspodeljeno. Na nacionalizovanoj zemlji stvorena su državna do­ bra, a njen pretežni deo bio je podeljen seljačkim po­ rodicama, tako da su vlasnici zemlje postali i muž i žena. Mnogi seljaci su se doselili Iz planinskih krajeva u predele s plodnom i obradivom zemljom. Zemlju je tom prilikom dobilo 180 000 porodica siromašnih selja­ ka, 71 000 bezemljaša i 65 000 kolonista. Mnoge društvene akcije koje su vođene posle rata, kao što su: masovna aktivizacija naroda u obnovi ra­ tom opustošene zemlje, omladinske radne akcije, opismenjivanje, proširivanje obaveze školovanja na sve stanovništvo, razvitak zdravstvene mreže i si. imale su velikog odjeka među stanovništvom sela. U okviru svih tih akcija neke su posebno bile usmerene na po­ boljšanje položaja žena na selu. U revolucionarnim promenama četvorogodišnje partizanske borbe, koja je, razume se, široko zahvatila seoska područja, žene na selu postajale su sve svesnije svojih prava. Posle ra­ ta su doneseni značajni zakoni za dalje učvršćivanje ravnopravnosti žena kao što su: zakoni i akcije za ski­ danje zara i feredže ii zabrana poligamije, koja je bila rasprostranjena u jednom delu stanovništva islamske veroispovesti. Zakonima i akcijom društvenih organiza­ cija, posebno Antifašističkog fronta žena, organizovane su masovne zdravstveno-higijenske akcije protiv smrtnosti dece, za higijenu stanovanja i ishrane. Razvijanje poljoprivrede počelo je udruživanjem selja­ ka u radne zadruge da bi povećane površine omogućile uvođenje savremene tehnologije. Međutim, za njihov uspeh nisu bile dovoljne samo velike površine pošto su nedostajali savremene mašine, veštačka đubriva i znanje, a nisu postojali uslovi za stimulativno organizovanje rada i raspodele prema radu. Zbog svega toga su prve godine seljačkih radnih zadruga donele razoča­ ranja i najveći deo zadruga je bio ubrzo rasformiran. Sledio je dug razvojni put socijalističke rekonstrukcije sela. Težište je bilo na razvijanju državnih poljoprivre­ dnih dobara i njihovoj kooperaciji s individualnim selja­ cima i zadrugama raznih tipova (od nabavno-prodajnih 105 �do proizvodnih). Državna dobra, u skladu s opštim ra­ zvitkom društveno-ekonomskog sistema, reorganizovana su u organizacije udruženog rada. To su obično poIjoprivredno-industrijski kombinati (složene organizacije udruženog rada), u kojima radnici na zemlji u društve­ nom vlasništvu I radnici u pogonima za preradu samo­ upravno organizuju proizvodnju i međusobne odnose. Te organizacije igraju najznačajniju ulogu u unapređiva­ nju celokupne poljoprivredne proizvodnje. Preko različi­ tih oblika udruživanja s individualnim proizvođačima one bitno utiču na tempo uvođenja savremene tehnike i tehnologije u proizvodnju i na individualnim gazdin­ stvima. Društvene poljoprivredne organizacije postale su značajan snabdevač tržišta osnovnim prehrambenim proizvodima. Preko polovine tržišnih viškova ratarskih proizvoda danas obezbeđuju društvene poljoprivredne organizacije, koje poseduju samo oko 18 odsto poljo­ privrednog zemljišta. U ovim radnim organizacijama radi oko 200 000 radnika, dok je u kooperaciji 1976. godine učestvovalo preko pola miliona individualnih proizvođača. Društvenim dogovorom republika i pokrajina o razvoju agroindustrije, posebno o proizvodnji hrane, utvrđene su mere za dalje podsticanje proizvodnje na društve­ nom i na individualnom sektoru. Značajan podstrek razvoju poljoprivrede i sela i jačem povezivanju Individualnih i društvenih interesa daje Za­ kon o udruženom radu. Ovim zakonom se regulišu sta­ tus individualnih zemljoradnika, uslovi udruživanja rada, zemljišta i sredstava za rad u svojini zemljoradnika u zemljoradničke zadruge ili njihovo povezivanje s raradom radnika i s društvenim sredstvima u organizaci­ jama udruženog rada (npr. u prehrambeno-prerađivačkoj industriji). Udruženi zemljoradnici Imaju u osnovi isti položaj, ista prava i iste obaveze kao i radnici u udruženom radu koji rade društvenim sredstvima za proizvodnju, s tim što Individualni vlasnik zemlje dobija određenu rentu. Cilj udruživanja je da obezbedi ra­ cionalnije korišćenje rada, zemljišta I sredstava zemljo­ radnika, veću zaposlenost, povećanu proizvodnju, pro­ duktivnost rada I dohodak, organizovano uključivanje u robno-novčane odnose, a posebno celovito ostvariva­ nje samoupravnog položaja zemljoradnika u socijalisti­ čkim društveno-ekonomskim odnosima. Sve to treba da doprinese bržem uvođenju potpunog zdravstvenog, penzijskog i invalidskog osiguranja i drugih vidova socijalne sigurnosti i zadovoljavanju drugih interesa poljoprivrednih proizvođača. 106 �O dubokim ekonomskim, kulturnim i socijalnim promenama na selu svedoči promena strukture stanovništva. Poljoprivredno stanovništvo predstavljalo je 1947. godi­ ne oko 75 odsto ukupnog stanovništva, a 1977. godine smanjeno je na 31 odsto. Žensko poljoprivredno sta­ novništvo se smanjilo približno koliko i poljoprivredno stanovništvo u celini, mada je u početku iz sela odla­ zilo više muškaraca. Oni su se zapošljavali i u drugim delatnostima, a ženama je ostajao rad na poljoprivred­ nom gazdinstvu. Masovno zapošljavanje poljoprivrednika u nepoljoprivrednim delatnostima uticalo je na pojavu tzv. mešovitih domaćinstava. Godine 1971. gotovo polovina doma­ ćinstava imala je bar jednog člana zaposlenog van po­ ljoprivrede. Godine 1977. oko 1,5 milion ljudi sa sela radi istovremeno i van poljoprivrednog gazdinstva, 20 odsto od njih u svom mestu stanovanja, a 80 odsto u drugim mestima. Dohodak članova poljoprivrednog do­ maćinstva iz rada u nepoljoprivrednim delatnostima, kao i dohodak poljoprivrednika iz dopunskih zanimanja (turizma, kućne radinosti), koji je postao sastavni deo ukupnog dohotka seoskog domaćinstva, iznosio je 1974. godine 63,6 odsto ukupnog dohotka seoskih domaćin­ stava i ima tendenciju daljeg rasta. Ipak se zbog toga nije smanjio nivo poljoprivredne proizvodnje. Naprotiv, primena savremenih dostignuća nauke u obradi zemlje omogućila je povećanje prosečnih prinosa poljoprivre­ dnih kultura, a obim poljoprivredne proizvodnje se ud­ vostručio. Rezultati materijalne proizvodnje i porast dohotka zna­ tno su poboljšali opšte uslove života i rada na selu. Izvršena je elektrifikacija više od 88 odsto seoskih do­ maćinstava (krajem četvrte decenije samo 7 odsto se­ oskih domaćinstava imalo je električno osvetijenje), što je omogućilo nov način života na selu. Oko 60 odsto svih seoskih domaćinstava podiglo je nove stam­ bene zgrade, dok su ostala domaćinstva adaptirala I modernizovala postojeće zgrade. Izgradnjom mreže puteva većina sela je povezana s gradskim centrima. Proizvodnja za tržište na selu izazvala je i neke dru­ ge procese. Tako, na primer, seoska domaćinstva sve više koriste proizvode industrije. Danas se oko 90 od­ sto potreba seoskih stanovnika u odevanju zadovoljava kupovanjem za razliku od stanja pre 30 godina, kada se 80 odsto odevnih predmeta Izrađivalo u domaćoj ra­ dinosti. Isto tako se sve više koriste i proizvodi preh­ rambene industrije (sve manje je zamornog rada do­ maćica oko pečenja hleba i slično). U seosku kuću umesto otvorenog ognjišta ulazi najpre štednjak na 107 �čvrsto gorivo, a zatim su došli električni štednjaci i drugi električni aparati za domaćinstvo. Oni koji su zaposleni u gradu ili oni koji su otišli u inostranstvo na privremeni rad, a porodice im ostale na selu, unose u seosko domaćinstvo ne samo proizvo­ dnu mehanizaciju već i savremenu opremu, naročito za kuhinje i kupatila. U rešavanju mnogih životnih pitanja koja su značajna za stanovnike sela veliku ulogu igraju mesne zajedni­ ce. One delimično neguju tradicionalne oblike saradnje između seljaka, ali razvijaju nove društvene odnose. Mesna zajednica je po ustavnim i zakonskim odredba­ ma postala jedan od najznačajnijih instrumenata urba­ nizacije sela pošto se u njoj seljaci dogovaraju uz ma­ terijalnu i stručnu pomoć i saradnju drugih radnih lju­ di i njihovih organizacija udruženog rada u okviru ko­ mune i šire. U svojim mesnim zajednicama seljaci sa­ moupravnim dogovaranjem i akcijama koje sami pokre­ ću rešavaju pitanja kao što su: elektrifikacija sela, iz­ gradnja putne mreže, vodovoda, škola i dečjih ustano­ va, zdravstvenih i veterinarskih stanica i slično. U poslednje vreme postaju sve šire i obrazovne i kulturne akcije. Za položaj žena na selu bili su značajni sve promene i ekonomsko-društveni procesi koji se na selu svuda ra­ zvijaju, iako različitim intenzitetom u raznim delovima zemlje. Položaj žena na selu u prošlosti bio je izuzetno težak ne samo zbog opšte zaostalosti nego i zbog vekovne zavisnosti od glave porodice. Stepen njihove podređe­ nosti bio je različit u raznim delovima Jugoslavije, ali ostaci njihovog zapostavljanja i danas rečito govore o teškoj prošlosti, koja još daje pečat bračnim i poro­ dičnim odnosima. Najznačajnije promene u položaju žene na selu poveza­ ne su s njenom afirmacijom u ulozi radnice u poljo­ privrednoj proizvodnji. Tek postepenim učvršćivanjem društvenog i ekonomskog vrednovanja rada s tim da vlasništvo na zemlju igra podređenu ulogu, otvoren je put kvalitativno novom položaju žene na selu. S priz­ nanjem svih građanskih prava ženama, mnogobrojne obrazovne i socijalno-humanitarne akcije i mere dobijale su sa sve većom ekonomskom ulogom seljanke-poljoprivrednog proizvođača svoju pravu sadržinu. Već u vreme stvaranja prvih seljačkih radnih zadruga došla je do izražaja uloga žene kao proizvođača. Vre­ dnovanje rada prema trudodanu, bez obzira na vlasniš­ tvo na zemlju, dovelo je do individualnog nagrađivanja 108 �žena za njihovo učešće u zadružnoj proizvodnji. Mnoge seljanke su prvi put doživele da njihov rad izlazi iz anonimnosti i da počinje da se tretira kao individualni radni doprinos. Vrednovanje rada u seljačkim radnim zadrugama prema trudodanu pokazalo se nedovoljno stimulativnim, pa se u kasnijem razvoju (posle rasformiranja tih zadruga) prešlo na merenje rada po poje­ dinačnom proizvodu koji se dobija na osnovi koopera­ cije zemljoradnika s poljoprivrednim dobrima. Tu je individualni doprinos pojedinog člana domaćinstva te­ že merljiv, ali se time utiru novi načini priznavanja ženskog rada u poljoprivrednoj proizvodnji i socijalisti­ čkom preobražaju sela. Bez obzira na vlasništvo na ze­ mlju žena u praksi postaje sve važniji nosilac poljopriv­ redne proizvodnje. U mešovitim domaćinstvima žena je postala čak glavni nosilac poljoprivredne proizvodnje, što u uslovima tržišne privrede dovodi do drukčijeg vrednovanja rada svakog učesnika u proizvodnji, a u prvom redu same žene. Prema rezultatima poslednjeg popisa stanovništva od 1971. godine, žene su činile 42 odsto aktivnih lica u poljoprivredi. Ali je svakako taj procenat viši, je r se izvestan broj stvarno aktivnih žena prilikom popisa iz­ jasnio kao »izdržavana lica«. Činjenica je da žene stal­ no ili povremeno učestvuju u proizvodnji pojedinih po­ ljoprivrednih kultura, naročito u oblastima u kojima je usled povoljnih prirodnih uslova, m ilioracije i agroteh­ ničkih mera moguća intenzivna proizvodnja povrća i ži­ vine. Žene postaju nosioci značajnih dopunskih delat­ nosti koje domaćinstvu donose novčani prihod. One se sezonski bave domaćom radinošću i turizmom, zarađu­ ju u industrijskom pogonu poljoprivrednog kombina­ ta, rade kod kuće u saradnji s obližnjom industrijskom ili zanatskom organizacijom, vrše usluge u domaćin­ stvima i slično. Mnoge od ovih delatnosti uslovljene su razvitkom industrijskih centara i sve višim standar­ dom stanovništva. Računa se da od ukupnog fonda ra­ dnog vremena utrošenog u individualnoj poljoprivred­ noj proizvodnji oko 65 odsto otpada na žene. Poveća­ no učešće žene u poljoprivrednoj proizvodnji i u druš­ tvenom radu uopšte značajan je činilac ubrzavanja opšteg društvenog progresa. To je g isto vreme osnova društveno-političke afirmacije žena. Sve veće učešće žena u poljoprivrednoj proizvodnji ima mnogostruke ekonomske i društvene posledlce. Ono omogućava i postupno ostvaruje ekonomsku, a tim e i društvenu emancipaciju seoske žene. Menjaju se I njena uloga, položaj I tretman u bračnim I porodičnim odnosima. S druge strane, to za nju nije uvek olakša­ 109 �nje. Ona je često još više izložena radnim naporima, a njene obaveze u porodici i domaćinstvu sporije se smanjuju ponekad iz objektivnih razloga, ali i zbog tra­ dicionalizma. Za ženu na selu je od najveće važnosti kojim će se tempom i na kojim osnovama razvijati poljoprivredna proizvodnja, dohodak proizvođača i društveni odnosi na selu. Sve oscilacije u tom razvoju, a naročito povreme­ no potcenjivanje značaja ljudskog faktora, odražavaju se I na položaj seoske žene. Za seosku ženu kao pro­ izvođača veliki značaj ima primena Zakona o udruže­ nom radu, kao i posebnog Zakona o udruživanju zem­ ljoradnika. Pravo na udruživanje na osnovu sopstvenog rada po zakonu Imaju članovi domaćinstva poljoprivre­ dnika koji se sami bave poljoprivredom, bez obzira na to da li su oni I formalni vlasnici imanja. Ličnim opredeljivanjem svakog radno aktivnog člana poljo­ privrednog gazdinstva za udruživanje ubrzava se pro­ ces stvarnog izlaska seoske žene Iz anonimnosti i ot­ vara joj se perspektiva da sopstvenim radom ravnopra­ vno učestvuje u svim društveno-ekonomskim odnosi­ ma. Izgrađivanje merila za sticanje i raspodelu dohotka srazmerno doprinosu svakog udruženog proizvođača u njegovom stvaranju, s gledišta ravnopravnog položaja seoskih žena, kao, uostalom, i drugih članova seoskog domaćinstva (sinova i kćeri), Ima veliki značaj, pošto se time objektivno meri 1 društveno priznanje za nji­ hov rad. Te radikalne mere treba da promene dosadašnju prak­ su da se u kooperaciji, prilikom Izbora u organe uprav­ ljanja na selu I u drugim slučajevima zanemaruje stva­ rni rad žena u poljoprivredi I prednost daje vlasniku Imanja — »starešlnl domaćinstva« (to Je u većini slu­ čajeva muškarac), nekad čak I u slučajevima kada je zbog njegove odsutnosti žena stvarno nosilac svih po­ slova na gazdinstvu. Udruživanje zemljoradnika neposredno olakšava rad že­ nama u poljoprivredi. Na primer, mehanizacija osloba­ đa ženu teških radova I ostavlja joj više slobodnog vre­ mena. Isti je slučaj I s organizovanom prodajom poljo­ privrednih proizvoda, jer Je dosadašnja prodaja na »pi­ jaci«, što Je uglavnom bio ženski posao, predstavljala za ženu veliku radnu obavezu. U mnogim dopunskim zanimanjima na selu, pre svega u Izradi predmeta domaće radinosti za tržište, najviše su angažovane žene. Neka seoska naselja su po svojim proizvodima čak nadaleko poznata. Poznati su ženski I muški ručni radovi, pletiva 1 tkanine i naivno sllkar110 �stvo i izvoze se u mnoge zemlje. Izrazit prim er su ženske zadruge za ručne radove u selima Dragačevo i Sirogojno, slikarska zadruga u Kovačici (Srbija) i dr. Napredak ovih i mnogih drugih, ranije zaostalih i za­ bačenih planinskih sela, bio je ostvaren onda kada su njihovi stanovnici, pre svega same žene, došli u polo­ žaj nezavisnih proizvođača i samoupravljača. Kućna ra­ dinost, koja je bila gotovo potisnuta industrijskom ro­ bom čak i tamo gde je tradicionalno bila sastavni deo naturalne seoske proizvodnje, poslednjih godina se po­ čela obnavljati i negovati. Razvoj novog tržišta s do­ laskom turista, koji su se interesovali za ručne rado­ ve, podstakao je kod stanovništva zabačenih sela negovanje starih umeća u školama i na posebnim kursevima. 2ene su u velikoj meri i nosioci razvoja turizma na selu. Na morskoj obaki turizam u »domaćoj radinosti« bio je i ranije razvijen. A li u novije vreme sve više se razvija i u brdovitim predelima poseban vid turizma, tzv. »seoski turizam«, koji ujedno omogućava neposred­ nu prodaju poljoprivrednih proizvoda. Razvoj toga tu­ rizma je posebno značajan za brdsko-planinska pod­ ručja, koja su ostajala po strani od procesa koji su obuhvatili poljoprivredu i selo. Zbog ograničenih uslo­ va za razvoj poljoprivrede i privrede uopšte, u tim područjima je agrarna naseljenost veća, mogućnosti zapošljavanja manje, a tržište teže dostupno. U tim krajevima uslovi rada i života b ili su nepovoljnijl i za­ to su ih mnogi muškarci napuštali, pa su žene morale Još više da rade. Seoskim turizmom one su Još uvek veoma zaposlene, ali se ipak njihov ekonomski i lični položaj znatno izmenio. Položaj seoske žene je u bumom razvoju zemlje veoma složen. Ona se ekonomski sve više osamostaljuje, uč­ vršćuje svest o svojoj ličnosti i svojim pravima. Njena nova društvena pozicija manifestuje se ponekad i u po­ javama koje, ako se polazi od ustaljenih shema, na prvi pogled zbunjuju. U onim dolovima zemlje koji su najviše zahvaćeni industrijalizacijom muškarac na selu teško može naći ženu koja bi se za njega udala jer devojke odbijaju da ostaju na selu Ili da dođu na se­ lo i da rade na individualnom poljoprivrednom gazdin­ stvu. Svest o ravnopravnosti u braku sve više se lspoljava u porastu broja razvoda brakova na zahtev se­ oskih žena. Ekonomska samostalnost žene I opšta at­ mosfera doprinose tome da ona više ne želi da osta­ ne u formalnom braku III da podnosi muževijevu tira­ niju. Broj nepismenih žena na selu brzo se smanjuje 111 �među mlađim ženama, mada je ukupni postotak nepis­ menih još uvek najviši upravo među seoskim ženama. Međutim, u poređenju s vremenom narodnooslobodilačke borbe smanjila se politička i društvena angažovanost žena. Pre svega, njih ima suviše malo na izbor­ nim funkcijama. Žene su često jedini radnici na seos­ kom gazdinstvu, jer muškarci odlaze da rade u drugo mesto ili u inostranstvo, tako da ženama sve više ne­ dostaje snage da, pored rada i materinstva, odgovore zahtevima obavljanja društvenih funkcija često i veo­ ma daleko od kuće. Ipak ima sve više slučajeva da žene, većom angažovanošću u društvenom radu u me­ snoj zajednici, uspevaju da ubrzaju zajedničko rešavanje životnih problema (dečja zaštita, školstvo, zdravs­ tvo i slično). Prema svim podacima, žene na selu ne zaostaju ni u učešću na izborima ni u povremenim ma­ nifestacijama društveno-političkog karaktera. Ali je na­ ročito nedopustivo njihovo manje prisustvo u organi­ ma zadruga i mesnih zajednica. Naime, ne može se njihova preopterećenost radom smatrati kao glavni uz­ rok takvog stanja. U tom pogledu su značajne pojave sve veće aktivnosti žena (često bez preuzimanja izbor­ nih funkcija) u unapređivanju proizvodnje (u korišćenju kurseva i službi za unapređivanje poljoprivrede i stočarstva, u učešću na kursevima i takmičenjima traktorista i slično), u akcijama u korist zajednice (sve veće učešće u organizacijama Crvenog krsta, u vatro­ gasnim društvima i slično), što važi i za njihovo aktiv­ no učešće u donošenju mnogih odluka mesnih zajedni­ ca za poboljšanje uslova života, a naročito za razvija­ nje raznih oblika staranja o deci. Pored izuzetno značajnih pozitivnih promena na selu uzetih u cei ini, statistički podaci sadrže i podatak da su neka sela ostala izvan domašaja promena, što utiče I na položaj žena. Za bolji društveno-ekonomski I poli­ tički položaj seoske žene, pored naprednog zakono­ davstva i promena u načinu privređvanja, od odlučuju­ ćeg značaja je i uporna borba protiv predrasuda u po­ gledu njene društvene uloge. Prema tome, menjanje položaja žene na selu od anonimne radnice u natural­ nom seoskom domaćinstvu do modernog poljoprivred­ nog proizvođača nije uslovljeno samo opštim ekonom­ skim rezultatima, ma koliko oni bili važni, već i svim drugim procesima na selu, koji su bitno uticali na promenu svesti I žene i muškarca o »tvarnom društvenom položaju žene na selu danas. 112 �Obrazovanje U obrazovanju stanovništva u Jugoslaviji postignut Je veliki uspeh, a naročito kod žena. Uoči drugog svetskog rata oko 40 odsto svih stanov­ nika iznad 10 godina starosti bilo je nepismeno. Među ženama je opšti procenat nepismenih bio oko 56, dok je na području današnje SR Bosne i Hercegovine i SAP Kosova iznosio čak do 84 odnosno 93,9. Još u toku rata na oslobođenoj te rito riji, a naročito odmah posle oslobođenja, počele su akcije na opismenjavanju stanovništva i na širenju školske mreže i raznih oblika obrazovanja odraslih. U periodu od 1945. do 1975. zajednica je za razvoj obrazovanja izdvajala prosečno godišnje više od 4 odsto nacionalnog do­ hotka. Otvoreno je 5000 novih osnovnih škola. Broj srednjih škola se povećao dva i po puta, a visokih i viših preko 12 puta — od 26 na 319. Pored redovnih škola razvile su se i druge vaspitno-obrazovne i kulturne ustanove. Škole za opšte obra­ zovanje odraslih sastavni su deo obrazovnog sistema. Znatno su se proširili izdavačka delatnost i štampa, radio i televizija. Sve je to doprinelo podizanju obra­ zovnog i kulturnog nivoa stanovništva. Broj stanovnika sa završenom visokom i višom ško­ lom povećao se gotovo šest puta, sa srednjom školom tri puta, a znatno je smanjen broj onih koji nemaju završenu osmogodišnju školu. Danas je sistemom ob­ razovanja obuhvaćeno 4,2 miliona lica. Broj nepisme­ nih je smanjen na 15 odsto u 1971. godini, ali su još znatne razlike po polu. Dok nepismenih muškaraca ima 7,5 odsto, žena ima 22,2 odsto. Velike su i regio­ nalne razlike, naročito kada je reč o ženama. U Slove­ niji ima samo 1,3 odsto nepismenih žena, a na Koso­ vu 42,8 odsto. Ipak ohrabruje činjenica da se nepisme­ nost kod mlađih generacija relativno brzo smanjuje. Od svih žena do 19 godina 1971. godine bilo je još 4 odsto nepismenih, i to uglavnom tamo gde je naslade konzervativizma najjače. Za obrazovanje žena posebno je bilo značajno uvođe­ nje obaveznog osnovnog osmogodišnjeg školovanja za oba pola i na principu zajedničkog vaspitanja dečaka i devojčica u mešanim razredima (koedukacije). Pošto je ova obaveza postala ustavna kategorija, za njenu realizaciju nerazvijene republike i pokrajine dobijale su posebne budžetske dotacije. Sprovođenje principa obaveznog osnovnog školovanja nije Išlo, razume se, bez teškoća. Ni danas nema dovoljno školskog pros­ 113 �tora, dok su u nekim krajevima predrasude o pohađa­ nju škola naročito ženske dece prilično snažne. Danas je osnovnim školovanjem obuhvaćeno više od 95 odsto dece od 7 do 14 godina. Međutim, još postoje razlike u procentu muške i ženske dece koja su obuhvaćena osnovnim obrazovanjem, posebno u uzrastu od 10 do 14 godina. Osipanje ženske dece u višim razredima os­ novnih škola uglavnom je zaustavljeno. U sredinama za koje je ova pojava bila karakteristična nastoji se da sva ženska deca završe osmogodišnju školu kako bi imala iste mogućnosti za dalje obrazovanje i za za­ pošljavanje. Postoje programi daljeg širenja mreže potpunih osnovnih škola; društvo ulaže napore da obezbedi uslove da sva deca iz brdskih područja poha­ đaju školu (prevoz, ishrana i slično), a u tom smislu se utiče na roditelje i sredinu. Sve veći broj učenika, sada već oko 91 odsto, posle završene osnovne škole nastavlja školovanje u škola­ ma drugog stepena. Broj devojčica u srednjim škola­ ma povećao se od 1946. do 1976. godine 10 puta, tako da su 1976. godine u ukupnom broju učenika srednjih škola učenice već bile zastupljene s oko 46 odsto. I na fakultetima i drugim visokim i višim ško­ lama broj žena je u konstantnom porastu, tako da su već 41 odsto svih studenata žene. U periodu od 1945. do 1977. godine na fakultetima, visokim i višim ško­ lama diplomirale su 239 194 žene (36,5 odsto svih di­ plomiranih); stepen doktora nauka steklo je 1647 žena (18,6 odsto), od 1962. do 1974. godine stepen magistra je steklo 2908 žena (23,5 odsto). Ovim krupnim rezultatima doprinelo je i otvaranje ško­ la na jezicima narodnosti koje žive u Jugoslaviji. U školskoj 1976/1977. godini devet narodnosti imalo je 1527 osnovnih škola s 377 000 učenika i 289 srednjih škola sa 75 600 učenika. Otvoren je i veći broj viso­ koškolskih ustanova u regijama u kojima živi veći broj pripadnika narodnosti (Vojvodina, Kosovo), u ko­ jima se nastava izvodi i na njihovim jezicima. Stvara­ nje takvih mogućnosti izuzetno je značajno s gledišta ostvarivanja potpune nacionalne ravnopravnosti svih naroda I narodnosti Jugoslavije. To je od posebnog značaja za žene i žensku omladinu iz redova narodno­ sti, jer su one u prošlosti najviše zaostajale u obrazo­ vanju. Obrazovanje se stimuliše I sistemom stipendiranja i kreditiranja učenika I studenata. Pored materijalne po* moći omladini koja nema dovoljno finansijskih sred­ stava da se školuje, to je i vid stlmullsanja bržeg ob­ 114 �razovanja kadrova određenih struka koje su potrebne privrednom i društvenom razvitku pojedinih područja. Stipendije i kredite dodeljuju radne organizacije svih profila, opštine, republike i pokrajine, samoupravne In­ teresne zajednice obrazovanja i fakulteti. Oni svi za­ jedno utvrđuju kriterijum e za dodelu stipendija i kre­ dita i dugoročnu kadrovsku politiku. A li politika stipen­ diranja samo delimično ubrzava obrazovanje ženskih kadrova. (Tako se, npr. na Kosovu, gde zbog tradicio­ nalizma ženska omladina rede nastavlja školovanje, pokušalo da se pored ostalih elemenata urede i kriterijumi prema polu kako bi se ženska omladina favorizovala u sticanju višeg stepena obrazovanja). Među korisnicima stipendija I kredita ima 42,6 odsto žena. Posebno se vodi računa o pozivu I struci za koje se ženska omladina priprema. U obrazovanju ženske omladine još se oseća usmerenost na određene škole odnosno pozive, što je naročito karakteristično za ško­ le drugog stepena. Školske 1976/1977. godine procenat devojaka na pojedinim vrstama škola bio je sledeći: u tehničkim i drugim stručnim školama 53,8, u školama za kvalifikovane radnike 28,3, u školama za obrazova­ nje nastavnika i u umetničkim školama 67,8, u gimna­ zijama 52,2, a u ostalim srednjim školama 32,6. Poslednjih godina najbrže se povećavao procenat ženske omladine u školama za kvalifikovane radnike i u teh­ ničkim i drugim stručnim školama. To je pozitivna ten­ dencija, ali je unutar tih škola ženska omladina pre­ težno orijentisana na tri smera: ekonomski, medicin­ ski i tehnički (od čega najviše na hemijsko-tehnološki smer). U školama za kvalifikovane radnike takođe se oseća podela na »muške« i »ženske« pozive, a u škole za kvalifikovane radnike metalske, električne, građevin­ ske, metalurške i rudarske struke, upisuju se pretežno muškarci, dok u školama za poljoprivredne pozive, op­ tiku I preciznu mehaniku oko 1/3 čine devojke. škole za odevnu, frizersku i kozmetičku struku po svom sa­ stavu gotovo su (isključivo ženske, iako su upravo ti pozivi suficitarni. Slično je i s drugim srednjim ško­ lama. škole za zdravstvene radnike, ekonomske i uči­ teljske škole po sastavu su gotovo isključivo ženske. L škole koje se smatraju izričito ženskim upisuje se J gotovo 2/3 devojaka, koje posle osnovnog obrazovanja nastavljaju školovanje. 3llčne pojave, ponegde čak i u većoj m eri, zapažaju )e na fakultetima i drugim visokim i višim školama, iako na fakultetima devojke pokazuju najviše Interesoranja za grupu egzaktnih I primenjenih nauka. Na prlner, od ukupnog broja studenata farmacije 83,5 odsto 115 �otpada na studentklnje, a zatim slede fakulteti stoma­ tološki, prirodno-matematički, hemijsko-tehnološkl I me­ dicinski. U grupi društvenih nauka žene se najviše upi­ suju na filološki fakultet, a potom na filozofski, eko­ nomski, pravni, pravno-ekonomski fakultet i fakultet političkih nauka. Na umetničklm akademijama i fakul­ tetima najviše žena ima na studijama muzike. U višim školama devojke su zastupljene u relativno velikom broju, na primer u medicinskim (83,6 odsto), u škola­ ma za socijalne radnike (67,8 odsto), pedagoškim (54,7 odsto) i ekonomskim (46,6 odsto), a najmanje u teh­ ničkim (17,8 odsto) i višoj školi za organizaciju rada (15,4 odsto). Odluka o vrsti školovanja bitno utiče na dalji razvoj pojedinaca. Stoga tradicionalističko opredeljivanje za ženske i muške pozive ima očigledno loše posledice i po ženu i po društvo. Jednostrano opredeljivanje žen­ ske omladine ima za posledicu poznatu suficitarnost kadrova u pojedinim pozivima, tako da veliki broj stručlio osposobljenih žena ne nalazi zaposlenje ili se za­ pošljava na neodgovarajućim radnim mestima. To je za zemlju u dinamičnom razvitku, za koju stručni kadrovi imaju izuzetan značaj, svakako štetno, a istovremeno negativno utiče na društveni položaj žena. Danas se postepeno savlađuju složeni uzroci jedno­ strane orijentacije ženske omladine u izboru škola i poziva, posebno s obzirom na otvorenost svih moguć­ nosti obrazovanja i rada za oba pola, iako i sada po­ red jakih tradicija deluju i objektivni životni uslovi ko­ ji taj proces usporavaju. Rano formiranje porodice (mada prosečna starost omladine pri sklapanju braka postepeno raste) i teškoće zaposlenih majki u vezi sa čuvanjem dece utiču na to da izvestan broj devojaka bira one škole koje kraće traju, odnosno pozive koji će im najviše omogućiti da se pored rada brinu o deci i domaćinstvu. O uticajima tradicionalnih shvatanja po­ rodice i uže socijalne sredine govori istraživanje na Beogradskom univerzitetu, iz koga se vidi da je 70 od­ sto studentkinja tehničkih fakulteta detinjstvo provelo u gradskoj sredini, a da 66,7 odsto studentkinja na fa­ kultetima koji obrazuju nastavnički kadar potiče sa se­ la. U izboru poziva često odlučuje 'i to koje škole po­ stoje u mestu stanovanja. Devojke sa sela se za vreme školovanja u srednjoj školi unekoliko rede udalja­ vaju od roditelja nego muškarci. Mnogi roditelji u ško­ lovanju kćeri ne vide tako jasnu profesionalnu perspek­ tivu kao za sinove, pa im se ne čini važnim za koju će se struku one odlučiti, pošto je još uvek u svesti 116 �ljudi ukorenjeno shvatanje da žena udajom obezbeđuje sredstva za život. Pitanju profesionalne orijentacije omladine ne pokla­ nja se dovoljna pažnja u toku celog obrazovnog proce­ sa počev od dečjih vrtića pa do upisa na studije. In­ formacije na osnovu kojih se odlučuju za poziv većina učenika još uvek dobija u razgovorima s porodicom i poznanicima, a ne od odgovarajuće stručne službe. Sada se postepeno razvijaju posebne stručne službe za profesionalno usmeravanje mladih. I sredstva javnih komunikacija tek počinju s programima za profesional­ nu orijentaciju. S uvođenjem »usmerenog obrazovanja« sve više će se prevazilaziti sadašnje teškoće u ovoj oblasti. Od reforme obrazovanja očekuju se radikalnije promene u sistemu obrazovanja, kojim bi se profili kadrova, obim i sadržaj znanja neprekidno prilagođavali potre­ bama materijalnog i socijalnog razvitka zemlje. Tom usklađivanju se teži samoupravnim dogovaranjem u sa­ moupravnim interesnim zajednicama obrazovanja, do­ govaranjem između delegacija zainteresovanih radnih organizacija (onih kojima su kadrovi potrebni) i dele­ gacija škola, uz oslonac na naučne i stručne službe. Polazne postavke za dalje reformisanje i izgrađivanje sistema obrazovanja napuštaju tradicionalno obrazova­ nje koje se završava u mladosti i usvajaju koncept permanentnog obrazovanja, elastične oblike obrazova­ nja i funkcionalnu povezanost svih stupnjeva, od pred­ školskog do visokoškolskog obrazovanja; jednakost ob­ razovanja u školama i vanškolskim oblicima obrazova­ nja; ravnopravnost obrazovanja omladine i odraslih na svim nivoima i u svim oblicima obrazovanja; zaokruženost svakog oblika i stepena obrazovanja posle osnov­ ne škole da bi svaki stepen obrazovanja osposobio polaznike za neposredno uključivanje u rad i za dalje obrazovanje. Takav koncept razvoja obrazovanja ide u prilog ženi kako u pogledu napuštanja tradicionalizma u izboru za­ nimanja i škole, tako i u pogledu mogućnosti napre­ dovanja u struci. Obrazovanje uz rad i permanentno obrazovanje podudaraju se s težnjom zaposlene žene za trajnom profesionalnom angažovanošću i napredo­ vanjem u profesiji i ujedno otklanjanju posledice pre­ kida u radu usled trudnoće, porođaja i staranja o detetu. To treba da doprinosi uspešnijem rešavanju pro­ blema stručnog usavršavanja žena i ukidanju razlika između obrazovanja muškarca i žene. Ne radi se samo o kvalifi'kovanju žena koje su se od prvih godina indu­ 117 �strijalizacije masovno zapošljavale bez kvalifikacija I često polupismene već i o mladim generacijama žena koje stupaju na rad stručno osposobljene. Devojke u školi često pokazuju bolji uspeh od mladića, marljivije su, radnije i disciplinovanije. Ali i pored toga, čak I one devojke koje su diplomirale s najboljim ocenama postepeno zaostaju na poslu za svojim kolegama jer radeći i brinući se o porodici najčešće ne uspevaju aa se dalje obrazuju. Tako su se ženama objektivno sma­ njivale i mogućnosti preuzimanja rukovodećih funkcija. Za opšte i stručno obrazovanje žena bez stručnih kva­ lifikacija ima sve više mogućnosti u okviru sistema obrazovanja odraslih. Postoje posebne škole za odrasle (školske 1976/1977. godine takvih škola je bilo 1157), zatim večernja odeljenja pri redovnim školama, centri za obrazovanje radnika u radnim organizacijama, rad­ nički i narodni univerziteti, dopisni kursevi i drugi ob­ lici obrazovanja odraslh. U svim tim oblicima uključen je relativno veliki broj žena (tečajeve i seminare rad­ ničkih i narodnih univerziteta za opšte, društveno-ekonomsko i stručno obrazovanje školske 1976/1977. go­ dine završilo je više od 281 000 žena; škole za odrasle — u kojima se obrazovanje stiče uz rad — školske 1976/1977. godine pohađalo je više od 124 000 ljudi, a među njima 36 odsto žena; u različitim oblicima in­ ternog obrazovanja uključen je takođe znatan broj že­ na). Međutim, potrebe savremenog društveno-ekonomskog I tehnološkog razvoja su takve da se očekuje mnogo veće uključivanje žena u sve oblike obrazo­ vanja. 0 uzrocima iz kojih se žene u većem broju ne uklju­ čuju u razne oblike obrazovanja uz rad svedoče re­ zultati ankete koja je obuhvatila radnice u proizvod­ nji, u upravnim službama I na rukovodećim mestima. Iz ankete se vidi da 30,2 odsto žena navodi kao prvi uzrok prezaposlenost u radnoj organizaciji i u kući; na drugom mestu je nedostatak interesovanja za daije obrazovanje (20,6 odsto), a na trećem neorganizovana dečja zaštita I društvena ishrana (8,6 odsto). Samo ma­ li broj žena (3,3 odsto) navodi kao uzrok nerazumevanje u radnoj organizaciji. Prezaposlenost u radnoj organizaciji češće ometa u daljem obrazovanju one radnice koje zauzimaju odgo­ vornija radna mesta, koje imaju višu školsku spremu 1 veće lične dohotke, dok žene s nižim obrazovanjem, nižim ličnim primanjima i većim brojem dece više op­ terećuje rad u domaćinstvu. Ove radnice zbog nižih dohodaka teže mogu da koriste servise i druge oblike pomoći u domaćinstvu. 118 �Potreba za poboljšavanjem proizvodnje i savremeniji način života i rada pobuđuju sve veće interesovanje i seoskih žena, koje se uključuju u razne oblike stručnog poljoprivrednog obrazovanja. Raznim oblicima opšteg obrazovanja na selu, kao što su pedagoško i zdravstveno-higijensko obrazovanje i ekonomika domaćinstva, obuhvaćen je znatan broj seoskih žena. Zanimljiva su iskustva iz obrazovanja žena za turizam na selu. Programi obuhvataju ekonomiku, estetsko i stručno poljoprivredno i domaćičko obrazovanje. Te kurseve pohađa sve više seoskih žena i devojaka. Re­ zultati se već zapažaju. Seoske kuće i dvorišta su bo­ lje opremljeni i uređeni, došlo je do preorijentacije u poljoprivrednoj proizvodnji, oseća se veća aktivnost žena u mesnim zajednicama i turističkim društvima itd. Sredstva masovnih komunikacija posvećuju sve više pažnje obrazovanju odraslih. Mnogi listovi i časopisi imaju specijalizovane rubrike za sistematsko obrazo­ vanje, što s obzirom na njihov tiraž ima veliki značaj (1976. godine izlazila su 2064 lista s prosečnim tira ­ žom od 12,2 miliona primeraka). Obrazovanje putem radija i televizije takođe postaje sve značajnije. Godine 1976. bilo je 4,5 miliona radio-pretplatnika i 3,4 miliona televizijskih pretplatnika. Te­ levizija dopire gotovo do svake porodice, a obrazovni program s vaspitnom, kulturnom i popularno-naučnom problematikom i aktuelne političke emisije dolaze i do onih slušalaca i gledalaca koji inače nisu uključeni u oblike neposrednog obrazovanja. Praćenje takvih emisi­ ja razvija i motivaciju za neposredno obrazovanje. U programskoj strukturi jugoslovenskih televizijskih stanica od 1975. godine približno jednu petinu čine vaspitno-obrazovne i kulturno-prosvetne emisije (11,8 od­ sto su čisto obrazovni programi). U radio-programima udeo obrazovnih emisija kreće se između 10 i 15 od­ sto. Značaj i efekat obrazovnih programa na radiju i televiziji raste srazmerno razvitku neophodne tehnič­ ke mreže. Posle drugog svetskog rata radio se brzo širio, a kasnije se širila i televizija. U Jugoslaviji je 1929. godine dolazilo 457 stanovnika na jedan radio-prijemnik. Posle 10 godina bilo je 100 stanovnika na je­ dan prijemnik, godine 1945 — 8,5, a 1976 — 4,7. Poslednji podatak zapravo ne daje pravu sliku o broju radio-prijemnika, jer pretplatnici koji imaju više pri­ jemnika plaćaju pretplatu samo za jedan. Evidencija TV-prijemnika pokazuje da je 1957. godine bilo 4465 stanovnika na jedan TV-prijemnik, 1960 — 618, a 1976 — 6,2. Tako brz razvitak televizije i radija do­ 119 �veo je do toga da su ova dva medija dospela na prvo mesto među svim sredstvima masovne komunikacije i da se procenat stanovništva koji sluša radio i gleda TV veoma brzo povećava. U tome gotovo iščezavaju razlike između žena i muškaraca. Ciklusi emisija koji, na primer, obuhvataju političko i ekonomsko obrazova­ nje, estetsko vaspitanje, opštu i tehničku kulturu i ostala područja obrazovanja savremenog čoveka obra­ ćaju se svima.1 ) 8 Socijalna politika i zdravstvena zaštita S obzirom na ulogu radnog čoveka kao nosioca odluka, socijalna politika se svojim sadržajem i svojim meto­ dama rešavanja problema radnih, životnih i drugih uslo­ va ljudi kroz samoupravni položaj čoveka sve više po­ vezuje u jedinstvenu celinu uz ulaganje napora za brži ekonomski razvitak zemlje. U mnogim pitanjima gotovo nestaju razlike između eko­ nomskog i socijalnog i sve više se uočava njihova uza­ jamna zavisnost. Pojedina pitanja socijalne politike u užem smislu traže ipak jasnu usmerenost društva. Sa­ moupravnim sporazumevanjem i društvenim dogovara­ njem određuje se potrebni deo dohotka za zadovolja­ vanje zajedničkih potreba i za solidarno obezbeđivanje ekonomske, socijalne i lične sigurnosti čoveka. U posleratnom periodu je veoma mnogo poboljšana zdravstvena zaštita stanovništva. Zbog skromne mreže zdravstvenih ustanova, malog broja lekara, nerazvije­ nog sistema zdravstvenog osiguranja i skupih lekarskih usluga, što je karakterisalo Jugoslaviju do drugog svetskog rata, zdravstveno stanje stanovništva bilo je veoma loše: velika smrtnost, naročito odojčadi, ras­ prostranjenost zaraznih bolesti i kratak ljudski vek. Pre rata godišnje je bolovalo od malarije oko milion ljudi, veliki broj je umirao od tuberkuloze, a rasprostranjene su bile i druge zarazne bolesti karakteristične za ne­ razvijene zemlje (velike boginje, pegavac, trahom, en­ demski sifilis i slično). Danas su sve te bolesti praktično iščezle. Malarija je potpuno iskorenjena; broj umrlih od tuberkuloze 1973. godine bio je osam puta manji nego 1939. godine; ne­ stale su bolesti koje nastaju zbog nedovoljne ishrane. Sada se povećava broj oboljenja karakterističnih za ,e) Efikasnost televizijskog načina obrazovanja odraslih potvrđuje anke­ ta sprovedena u Sloveniji, u kojoj Je 98,7 odsto gledalaca Izjavilo da želi da se I dalje na taj način obrazuje; 80 odsto Izjavilo Je da Je posebno zalnteresovano za ekonomska znanja Jer su Im ona potrebna za aktivno učešće u samoupravljanju. 120 �razvijenije zemlje. Smrtnost stanovništva je u stalnom opadanju. U 1977. godini bilo je 8,4 umrlih na 1000 stanovnika. Prosečni životni vek produžen je kod mu­ škaraca na 67, a kod žena na 72 godine. Broj lekara 1976. godine bio je šest puta veći nego 1939. godine. U zdravstvenim ustanovama radi 27150 lekara (od čega 14 637 specijalista); 5141 stomatolog, 4574 farmaceuta i 72 321 ostalih medicinskih kadrova. Na jednog lekara dolazi u prošeku za celu zemlju 794 stanovnika. Među lekarima je sve veći broj žena — 36,5 odsto. Žena lekara ima najviše u opštoj medicini (42,3 odsto), u specijalističkim granama malo manje (31,2 odsto). Znatno se povećao broj svih vrsta zdravstvenih usta­ nova. Kapaciteti bolnica mereni brojem bolesničkih kre­ veta povećali su se od 31 665 u 1939. godini na 127 646 u 1975. godini. Na 1000 stanovnika dolazi 5,9 bolničkih kreveta. Izgrađene su mnoge druge zdravstvene ustanove (domovi zdravlja, dispanzeri, ambulante itd.), koje pružaju medicinsku pomoć stanovništvu. U 1975. godini bilo je više od 12 000 ambulantno-polikliničkih ustanova, što znači 15 puta više nego pre rata. Takav razvoj zdravstvene službe uz znatno poboljša­ nje životnog standarda stanovništva, posebno uslova rada i ishrane, vidljivo su se odrazili na poboljšanje zdravstvenog stanja stanovništva u celini. Međutim, u nekim udaljenijim delovima zemlje još uvek nailazimo na nasleđenu nerazvijenost zdravstvene službe i na loše zdravstveno stanje stanovništva. Razlike su veoma izrazite, pa se stalno preduzimaju mere za razvijanje zdravstvene zaštite stanovništva na područjima gdeje ona nezadovoljavajuća. U tom smislu su izuzetno zna­ čajni zakoni republika i autonomnih pokrajina koji od­ ređuju obavezne uslove zdravstvene zaštite koji se mo­ raju kao minimum obezbediti za sve građane iz dru­ štvenih sredstava. Obavezne vidove zdravstvene zaštite čine zdravstvene i preventivne mere u vezi s biološ­ kom reprodukcijom stanovništva (zdravstvena zaštita žena za vreme trudnoće, porođaja, materinstva, spre­ čavanje trudnoće, zdravstvena zaštita novorođenčadi, dece i omladine); u vezi sa suzbijanjem zaraznih bo­ lesti; ranom dijagnostikom i lečenjem nekih oboljenja (rak) kao 1 u vezi sa zdravstvenim vaspitanjem stanov­ ništva. Za sprovođenje programa obaveznih vidova zdravstvene zaštite u manje razvijenim delovima zem­ lje obezbeđuju se I dodatna flnansljska sredstva. Zdravstvenim osiguranjem radnika (kojim se, osim oba­ veznih vidova, obezbeđuju potpuna zdravstvena zaštita 121 �i lečenje, a i nadoknada ličnih dohodaka za vreme bo­ lovanja, razne pomoći i druga lična primanja po os­ novu zdravstvenog osiguranja) u 1977. godini je bilo obuhvaćeno 74 odsto ukupnog stanovništva. Ako se tome broju doda i broj lica obuhvaćenih zdravstvenim osiguranjem zemljoradnika (23 odsto), oni koji ni po kom osnovu nisu zdravstveno osigurani čine samo ne­ znatan deo stanovništva. Na unapređenju zdravlja I podizanju opštih higijenskih uslova života angažovane su osim zdravstvenih ustano­ va i mnoge druge društvene organizacije i institucije. Radnički i narodni univerziteti, škole, mesne zajednice, zavodi za domaćinstvo ltd. organizuju cikluse predava­ nja, tečajeve, izložbe I druge oblike obrazovanja preko kojih se šire znanja o negovanju dece, higijeni, ishrani itd. Sve te aktivnosti se sve više okreću selu, kojem je pomoć te vrste i najpotrebnija (zavod za ekonomi­ ku domaćinstva u Leskovcu, na primer, do sada je organizovao više od 20 000 akcija na selu). Naročito je zapažena aktivnost organizacije Crvenog krsta u zdrav­ stvenom prosvećivanju naroda. Crveni krst ima sada pet mi Iiona članova i nosilac Je mnogih zdravstveno-preventivnih aktivnosti naročito u seoskim sredinama. Godine 1952. ova organizacija je počela sistematski zdravstveno-vaspitni rad sa ženskom omladinom. To­ kom dvogodišnjih kurseva od po 140 časova omladini na selu pružena su znanja o zaštiti zdravlja, ličnoj higi­ jeni. higijeni kuće i okućnice, nezi dece, prvoj pomoći. Ishrani ltd. U mnogim sredinama u ove kurseve su se uključivali I seoski mladići. Zavisno od potreba odre­ đenog područja, socljalno-medioinske patologije I In­ teresa ljudi svih uzrasta, organizuju se kursevi i semi­ nari na teme kao što su: zdravstvena zaštita majke I deteta, planiranje porodice, prlmena I prednost kontraceptivnih sredstava, profesionalna oboljenja, hlgljensko-tehnička zaštita, sprečavanje karijesa, komunalna higijena, Ishrana I dr. Samo u organizaciji Crvenog krsta takvim oblicima zdravstvenog obrazovanja bilo je obuhvaćeno u periodu od 1953. do 1 9 7 0 . godine ukup­ no 22 233 000 lica. Na ovom području rade i druge vaspltno-obrazovne Institucije, društvene organizacije, a pre svega zdravstvene ustanove, sredstva javnog lnformlsanja ltd., što sve doprinosi podizanju higijen­ skih prilika I nivoa zdravstvenog stanja stanovništva. Posebna pažnja se poklanja osposobljavanju ljudi za brigu o vlastitom zdravlju I zdravlju svoje okoline. U razvijanju zdravstvene zaštite prvo mesto Je Imala zdravstvena zaštita dece I omladine. Najvažniji zadatak 122 ' �je bio smanjenje smrtnosti odojčadi. Stopa smrtnosti odojčadi je stalno opadala — od 132,2 na 1000 živo­ rođenih u 1939. godini na 33,9 u 1978. godini. I pored toga što je smrtnost odojčadi još dosta znatna, posto­ je i velike razlike između republika i autonomnih po­ krajina, tako da smrtnost odojčadi u 1978. godini Iz­ nosi od 16 (Slovenija) do 79,3 (Kosovo) odojčadi na 1000 živorođenih. Osnovni uzroci Još visoke smrtnosti odojčadi su nepravilna nega i ishrana i niska opšta i zdravstvena kultura stanovništva, posebno majke. Zdravstvenu zaštitu dece i omladine u gradovima obezbeđuju većinom specijalizovane zdravstvene usta­ nove, a na selu pretežno opšte zdravstvene ustanove. Specijalizovanih zdravstvenih ustanova za decu pretškolskog uzrasta, tj. dečjih dispanzera i savetovališta, u 1977. godini bilo je 1184, a za decu školskog uzra­ sta 623 speci jal izovana školska dispanzera i ambulante. Dečji i školski dispanzeri imaju veliki značaj za una­ pređenje zdravstvene zaštite dece i omladine. Mada se nalaze uglavnom u gradovima, oni su organizovali ši­ roku mrežu savetovališta u prigradskim naseljima i se­ lima. Tako je rad savetovališta u 1974. godini obuhvatao 88 odsto odojčadi. Značajan deo celokupne aktiv­ nosti dečjih i školskih dispanzera jeste preventivna zdravstvena delatnost. Patronažna služba dispanzera obuhvatila je kućnim posetama svako drugo dete do šeste godine života. Ove ustanove organlzuju i druge preventivne aktivnosti, vakcinaciju, sistematske pre­ glede učenika, a sarađuju sa školama, dečjim ustano­ vama i roditeljima. U saradnji s obrazovnim ustano­ vama, društvenim organizacijama i mesnim zajednica­ ma na selu, one organlzuju predavanja, seminare i te­ čajeve, na kojima najviše učestvuju seoske žene. U zdravstvenoj zaštiti dece angažovano je 1639 pedijatara. Posebna zdravstvena zaštita žena, pored otkrivanja I lečenja raznih ginekoloških oboljenja, obuhvata celokupnu zdravstvenu zaštitu u trudnoći, stručnu pomoć prilikom porođaja, stručnu negu I pomoć posle poro­ đaja, kao i delatnosti u vezi sa širenjem I primenom kontracepcije. Republičkim i pokrajinskim zakonima o zdravstvenoj zaštiti određeni su obavezni vidovi za­ štite, koji se kao minimum moraju svima obezbediti. Sistematskom zdravstvenom zaštitom bilo Je u 1974. go­ dini obuhvaćeno 84 odsto trudnica (na te rito riji triju razvijenijih republika I pokrajine Vojvodine — 100 od­ sto). Takođe se znatno povećava i broj porođaja obav­ ljenih uz stručnu pomoć. U razvijenim dolovima zem­ 123 �lje svi porođaji se obavljaju uz stručnu pomoć, dok je u manje razvijenim i seoskim područjima taj proce­ nat niži. Tako je od ukupno 388 037 živorođene dece u 1975. godini uz stručnu pomoć rođeno 80,9 odsto. Programi zdravstvene zaštite sadrže i zdravstveno vas­ pitanje u vezi s polnim životom, posebno za spreča­ vanje neželjene trudnoće, koje se sprovodi među li­ cima oba pola. Savetovališta za kontracepciju beleže sve veći broj poseta. U njima je 1974. godine obavljeno blizu milion pregleda i savetovanja. Ukupan broj po­ seta naročito se povećao u onim delovima zemlje u kojima su i natalitet i smrtnost odojčadi najveći. Uporedo s povećanjem poseta raste i broj žena koje ko­ riste kontraceptlvna sredstva. U zdravstvenim ustano­ vama na 1000 žena fertilnog doba ima gotovo 50 ko­ risnica kontraceptivnih sredstava. Računa se da je taj broj i veći jer se sve žene ne obraćaju lekarima, već same kupuju ova sredstva. (Za neke vrste kontracep­ tivnih sredstava obavezni su pregled i kontrola lekara, dok se ostala mogu kupiti u slobodnoj prodaji.) Uprkos relativno brzom razvoju kontracepcije, broj po­ bačaja je u porastu. To je posledica liberalizacije i le­ galizacije pobačaja, pa se njihov broj u zdravstvenim ustanovama povećava, a smanjuje se broj započetih i izvršenih pobačaja izvan zdravstvenih ustanova. Prema nepotpunim podacima, u zdravstvenim ustanovama iz­ vrši se godišnje više od 300 000 pobačaja. Zdravstvena zaštita materinstva ostvaruje se u usta­ novama opšte zdravstvene zaštite i speci jal izovane službe za zdravstvenu zaštitu žena (u dispanzerima i savetovalištima za žene). Godine 1976. u Jugoslaviji su postojale 982 specljalizovane jedinice za vanbolničku zdravstvenu zaštitu žena. Bolnice imaju preko 14 000 ginekološko-akušersklh kreveta. Godine 1976. bilo je 1434 ginekologa. Uzevši u celini, u zdravstvenoj zaštiti majke i deteta ostvaren je izuzetan napredak. U svim delovima zem­ lje zdravstvena služba je u usponu, iako su regionalne razlike veoma velike, što se podjednako odnosi i na kapacitete i raspored zdravstvenih ustanova I na broj lekara I drugih zdravstvenih radnika. Zbog opšte neprosvećenosti i niskog nivoa zdravstvene kulture, če­ sto se i ne koriste raspoloživi kapaciteti zdravstvene službe. U tome nisu prepreka materijalne mogućnosti, jer su ovi vidovi zaštite besplatni za sve građane bez obzira na to jesu li zdravstveno osigurani III nisu. Osim zdravstvene službe, I mnogi socljalno-ekonomskl faktori utiču na zdravlje svih kategorija stanovnika I 124 �obrnuto — efekti poboljšanja zdravstvenog stanja od­ ražavaju se i na drustveno-ekonomski razvitak. Specifična zdravstvena zaštita radnika sprovodi se pre­ ko medicine rada, specijalizovane službe koja ima za­ datak da predlaže i sprovodi preventivne mere za stva­ ranje povoljnijih uslova rada i da leči različita ošteće­ nja zdravlja kao posledica uslova rada na određenom poslu. Periodičnim medicinskim pregledima radnika koji rade na poslovima koji mogu biti štetni po zdravlje, kao i drugim zdravstvenim merama diferenciranim po vrsta­ ma delatnosti i radnih mesta, stalno se unapređuje zdravstvena zaštita radnika. Na taj način su otklonje­ na mnoga oboljenja izazvana uslovima rada. To je ka­ rakteristično ii za neke grane u kojima radi veći broj žena. Posebna pažnja se poklanja zaštiti žena na rad­ nim mestima koja štetno deluju na njihovu funkciju materinstva. Jedna od prvih socijalnih mera posle oslobođenja zem­ lje bilo je uvođenje jedinstvenog sistema socijalnog osiguranja. Godine 1959. uvedeno je i zdravstveno osi­ guranje zemljoradnika. Pored zaposlenih u društvenom sektoru i seljaka, zdravstveno su osigurana i lica slo­ bodnih profesija. Sistem socijalnog osiguranja osim zdravstvenog obu­ hvata i invalidsko-penzijsko osiguranje. Zdravstveno osi­ guranje obezbeđuje lečenje u svim zdravstvenim usta­ novama, lekove, naknadu ličnog dohotka za vreme bo­ lovanja, druga lična primanja, ortopedska pomagala itd. Invalidnina se dodeljuje licima ako je njihovo zdravlje trajnije oštećeno. Broj korisnika svih penzija iznosio je u 1977. godini 1 408 000. Tako je na 1000 aktivnih osiguranika bilo ukupno 255 korisnika (95 starosnih, 88 invalidskih i 72 porodičnih). Poslednjih godina postalo je veoma aktuelno pitanje penzijskog osiguranja zemljoradnika. U Vojvodini kao najvećem jugoslovenskom poljoprivrednom području već je donesen odgovarajući zakon, a priprema se i u dru­ gim republikama. U skladu s materijalnim mogućnosti­ ma odnosno s dohotkom u poljoprivredi, postepeno se svuda uvodi i penzijsko osiguranje zemljoradnika. U nekim republikama uveden je princip jedne penzije na domaćinstvo. Postoji mišljenje, međutim, da muškarce i žene kao proizvođače treba tretirati individualno i izjednačiti u pravu na ostvarivanje lične penzije na osnovu ličnog rada. Koriste se i druga rešenja kao prelazna da bi se ostarelim licima na selu, koja više nisu sposobna za rad, obezbedila materijalna sigurnost. 125 �Tako, na primer, mnoga staračka domaćinstva ugovo­ rom predaju svoju zemlju društvenom poljoprivrednom gazdinstvu, koje Im osigurava doživotno materijalno iz­ državanje. Broj socijalno osiguranih lica u 1974. godini povećan je u odnosu na 1939. godinu za 7,6 puta, a izdaci za socijalno osiguranje su dostigli 13 odsto nacionalnog dohotka. Naročito su brzo rasla sredstva za penzije ne samo zbog povećanja broja penzionera nego i izno­ sa penzija, kao I zbog nastojanja da se ovoj kategoriji stanovnika lična primanja povećavaju u skladu s poveća­ vanjem ličnih primanja zaposlenih. 126 �Brak, porodica, domaćinstvo, dečja zaštita Preobražaj porodice Pobeda društvenih snaga koje su se zalagale za oslo­ bođenje ljudske ličnosti od svakog oblika diskrim inaci­ je, ravnopravno učešće žena u oslobodilačkom ratu, novi ustavnopravni poredak koji pored političke i eko­ nomske ravnopravnosti uvodi potpunu ravnopravnost supružnika u braku i porodici, i slobodno odlučivanje 0 rađanju dece, sve veća aktivnost žena u društvenoj ekonomici i njihova sve veća ekonomska nezavisnost od bračnih i porodičnih odnosa, razvijanje društvene brige za zaštitu, podizanje i vaspitanje dece — sve je to uticalo na preobražaj patrijarhalnih bračnih i po­ rodičnih odnosa koji su vladali na tlu predrevolucionarne Jugoslavije. U tome je zakonodavstvo odigralo značajnu ulogu. Ono 1 danas, posle ozakonjenja načela ravnopravnosti, pra­ ti i reguliše nove odnose među bračnim drugovima i članovima porodice koji nastaju u isto vreme s revo­ lucionarnim društvenim promenama. Pre drugog svetskog rata u Jugoslaviji je u porodič­ nom zakonodavstvu vladalo više pravnih režima. Na razlike među njima uticala je prvenstveno crkvena ju­ risdikcija. Međutim, sve crkve su bile jedinstvene u podržavanju patrijarhalnog braka, propovedale su teo­ riju o tome da je žena po božjem zakonu manje vredna i o nužnosti njene podređenosti muškarcu kao »glavi porodice«. Razvod je dopuštala samo islamska crkva, ali uglavnom na štetu žene. Odmah posle rata (1946) doneseni su Ustav FNRJ i zakoni o braku, o odnosima između roditelja i dece, o starate Ijstvu i usvojenju, koji su postavili porodične odnose na nove jedinstvene osnove i proklamovali po­ seban društveni interes za zaštitu braka i porodice. Ukinuta je crkvena jurisdikcija. U celoj zemlji ozako­ njeni su monogamija (ranije je pripadnicima islamske veroispovest! bilo dozvoljeno mnogoženstvo), potpuna ravnopravnost žene i muškarca u bračnim i porodič­ nim odnosima, njihova jednaka prava i dužnosti u od­ nosu na zajedničku decu, mogućnost raskida bračne veze na zahtev muža ili žene, izjednačenje bračne i vanbračne dece, posebna društvena briga za decu. Usvojenje, koje je ranije bilo Institut za produženje 127 �roda, postaje prvenstveno institut za zaštitu i zbrinja­ vanje maloletne dece. Zakoni i sam razvitak prokrčili su put novim odnosi­ ma. Ali u toku poslednjih decenija pokazala se potre­ ba za novim pravnim regulisanjem bračnih i porodič­ nih odnosa. Primena jedinstvenih zakona na različite uslove tražila je preispitivanje nekih rešenja. U raz­ nim sredinama iskrsavala su s različitom snagom raz­ novrsna pitanja. Razvitak društveno-ekonomskih odnosa rešio je mno­ ga socijalna pitanja, ali je postavio i nova. I dosledna primena principa ravnopravnosti u praksi iziskivala je nova pravna rešenja za nove životne i pravne dileme. O njima se raspravljalo prilikom donošenja mnogih za­ kona koji na prvi pogled nemaju neposredne veze s datom materijom, kao na primer, o legalizaciji abortusa (prilikom donošenja krivičnog zakonika); u vezi sa za­ konom o imenima (utvrđena je sloboda izbora poro­ dičnog imena supružnika), ili sa zakonom o ličnoj kar­ ti (u kojoj se više ne nalazi podatak o očevom imenu da bi se, pored ostalog, izbeglo pothranjivanje tradi­ cionalne diskriminacije vanbračnog deteta) i slično. Sve je to ukazivalo da je neophodno regulisati speci­ fičnosti u bračnom i porodičnom zakonodavstvu. Već posle ustavnih promena od 1971. godine i posle usva­ janja novog Ustava od 1974. godine republike i po­ krajine donose svoje zakone u ovoj oblasti držeći se jedinstvenih ustavnih principa. Time je pružena mo­ gućnost da se u nekim elementima ovo zakonodavstvo više prilagodi konkretnim uslovima pojedinih republika. Pojavile su se i razlike u gledištima o tome kako I koliko društvo mora I treba propisima I intervencijama da usmerava razvoj bračnih I porodičnih odnosa. Jedno od mišljenja koja su se ispoljila u javnim raspravama bilo je mišljenje da bi trebalo obavezati i ovlastiti dru­ štvenu zajednicu da više štiti brak < porodične odnose, \ da bi trebalo pooštriti mere prema bračnim drugovima zbog neispunjavanja dužnosti na koje se brakom obave­ zuju i pooštriti uslove razvoda. Po drugom mišljenju, zakonodavstvo bi trebalo još više liberalizovati i brak tretirati pre svega kao zajednicu zasnovanu na dobro­ voljnosti i ravnopravnosti obaju partnera. Po ovom mišljenju, trebalo bi da društvena zajednica štiti u prvom redu interes i prava deteta u porodici i u dru­ štvu, dok bi brak trebalo da štite sami bračni drugovi, utoliko pre što njihovi imovinskopravni odnosi ionako gube svoj nekadašnji značaj. 128 �U suštini sva ta razmišljanja su polazila od priznava­ nja potrebe za pojačanom društvenom brigom o detetu. Međutim, očigledno su se razlikovali pogledi na ulogu žene I majke i na ulogu porodice. Mnogi su smatrali da se porodica zbog zapošljavanja žena nalazi u krizi i zato su tražili da društvo zadrži bar majke u tradi­ cionalnoj bračnoj i porodičnoj ulozi. U skladu s tim zahtevala se jača državna i društvena intervencija u korist održavanja braka pooštravanjem uslova razvoda i mera protiv »krivog« supružnika. Drugo m išljenje je polazilo od nove uloge žene u radu i javnom životu, od njene ekonomske i političke samostalnosti, od podele dužnosti, odgovornosti i rada među roditeljim a u po­ rodici s tim da oni sami veoma aktivno učestvuju u naporima za razvoj društvene brige o deci. Ni prvo ni drugo mišljenje nije bilo apstraktno. Njiho­ va osnova se nalazila u objektivnim uslovima. Prošlost je bila još prisutna, ali su se i novi odnosi već pro­ bijali. Sve je to uticalo i na pravne propise i na kon­ kretne mere socijalne politike. S obzirom na ukidanje privatnog vlasništva kao osnove odnosa proizvodnje, ograničavanje svojine na zemlju i na privatna dobra koja neposredno služe za život (kuće, zanatske radnje i slično), izbor bračnog druga nije više zavisio od eko­ nomskih interesa, bogatstva ili društvenog statusa u meri u kojoj je zavisio ranije. Imovinskopravni odnosi supružnika pri tom nisu više u centru pažnje zakono­ davca. Međutim, zakonodavstvo o bračnim i porodič­ nim odnosima, kao i o socijalnom i zdravstvenom osi­ guranju, moralo je sadržati norme kojima se regulišu odnosi koji nastaju usled još srazmerno mnogobrojnog individualnog seljaštva i činjenice da m ilionj žena još rade samo u domaćinstvu ili na individualnom poljo­ privrednom imanju (1971. godine 30,7 odsto svih žena odnosno 50,7 odsto radno sposobnih žena od 15. do 65. godine starosti bile su popisane kao »aktivne«). Težište interesovanja zakonodavca i svih društvenih organa ii ustanova postaju odnosi roditelja i dece, od­ nosno svi oblici porodične brige o deci (adopcija, hranjeništvo). Formalno sklopljeni brak obično je osnova porodice, ali nije i jedina. Nastoji se na stvaranju uslo­ va za međuljudske porodične odnose i kad nema for­ malnog braka ili kada je on prestao razvodom ili smrću. U procesu deetatizacije menjao se pojam za­ štite braka i porodice, pošto su u društvenoj zaštiti sami radni ljudi i građani subjekti te zaštite. U svo­ jim samoupravnim organizacijama i svojim samouprav­ nim funkcijama u društvu oni stiču nove materijalne, 129 �pravne I političke mogućnosti da društveno obezbeđuju zadovoljavanje svojih životnih potreba. Takav tok razvitka uticao je I na dikciju ustavnih i zakonskih re­ šenja za ovu oblast. U Ustavu FNRJ od 1946. godine kaže se: »Brak je kao osnov porodice pod zaštitom države.« U Ustavu SFRJ od 1974. godine kaže se: »Porodica uživa društvenu zaštitu. Brak i pravni odnosi u braku i porodici ure­ đuju se zakonom. Brak se punovažno zaključuje slo­ bodnim pristankom lica koja sklapaju brak pred nad­ ležnim organom. Roditelji imaju pravo I dužnost da se staraju o podi­ zanju i vaspitanju svoje dece. Deca su dužna da se staraju o svojim roditeljima kojima je potrebna pomoć. Deca rođena van braka imaju ista prava i dužnosti kao I deca rođena u braku« (član 190). »Majka i dete uživaju posebnu društvenu zaštitu...« (član 188). Republički i pokrajinski ustavi i zakoni o braku I po­ rodičnim odnosima unose negde veće negde manje novine u postupak za sklapanje braka, u pogledu raz­ voda, brige o deci, adopcije, hranjeništva, razvijanja društvenih organa za pomoć roditeljima u podizanju dece, ali i u pogledu intervencije u realizovanju ro­ diteljskih prava u korist deteta. U vaspitnom sistemu posvećuje se posebna pažnja pripremi za odgovorne bračne I porodične odnose. U nekim republikama uvodi se obavezno predbračno savetovanje. Znatne promene najviše se ogledaju u razvoju pravnih normi u pogledu braka odnosno razvoda. U svim novi­ jim republičkim zakonima izražava se manje-više isti proces i zaključenje braka se sve manje smatra kao materijalno obezbeđenje samo žene. Kod razvoda pak prvenstveno se radi o razmatranju socijalnog položaja u kojem bi se našao jedan od supružnika bez obzira na njegovu krivicu za razvod. U brakorazvodnom po­ stupku više nije cilj utvrđivanje krivice za razvod, već se utvrđuje da li i do koje mere je konkretan brak postao neodrživ. Isto tako, ni deca se ne ostavljaju bračnom drugu koji nije kriv, već onome kod koga će im biti bolje (s pravom drugog roditelja da održava vezu s decom). Zakonodavstva svih republika i pokraji­ na Idu za tim da se uvede mogućnost sporazumnog razvoda, da se smanji III odbaci značaj utvrđivanja raz­ loga i krivice za razvod da bi se više pažnje posvetilo problemima dece odnosno socijalnim problemima raz­ vedenih drugova. Pojavljuju se norme o stvarnom bra­ ku, tj. o vanbračnoj zajednici žene i muškarca s prln130 �cipijelno istim posledicama koje važe za formalno za­ ključeni brak. Treba dokazati postojanje faktičkog bra­ ka. To je posebno važno u slučajevima kad ovakva zar jednica prestane da postoji da njen član koji je u nju unosio svoj rad (obično žena) ne bi Izgubio svoja pra­ va. Po Ustavu SFRJ od 1974. godine deca iz faktičkih brakova imaju sva prava u odnosu prema svojim ro­ diteljima kao i bračna. Interes je društvene zajednice da se sve manje upliće u međusobne odnose odraslih osoba i u brak kao slo­ bodnu životnu zajednicu dveju odraslih osoba suprot­ nog pola ukoliko se one pridržavaju društvenih normi i ukoliko svim svojim mogućnostima obezbeđuju što bo­ lje uslove za život dece.1 ) 9 Pošto je slobodna odluka uslov za sklapanje braka, a kako je potrebno da za takvu odluku oba partnera budu zrela, svi zakoni o braku utvrđuju minimalnu starost, isključuju prisilu, duševne poremećenosti I slično. Po­ red toga neki zakoni utvrđuju potrebu odnosno obave­ zu budućih supružnika da pre sklapanja braka posete bračno savetovalište (Hrvatska, Slovenija) polazeći od dužnosti društva da omogući slobodu u zaključivanju braka koja podrazumeva poznavanje posledica te od­ luke, poznavanje prava i dužnosti koji nastaju sklapa­ njem braka u društvenim, ekonomskim, medicinskim, socijalnim i drugim odnosima. Obaveštenja koja dobijaju pred sklapanje braka upućuju ih na stalnu saradnju sa savetovalištima, a naročito s onim savetovalištima koja brinu o potrebama deteta, kao i s onima ko­ ja im pružaju znanja o tome kako da sami odlučuju o vremenu i broju rađanja, dakle o mogućnosti da sami planiraju svoju porodicu. Na osnovi takvog gledanja na brak i bračne odnose, u jugoslovenskom društvu se sve više probija shvatanje da porodicom i porodičnim odnosom treba sma­ trati svaki stalni životni odnos u kojem se roditelji Ili uopšte odrasla osoba stara o detetu, a to može biti sama majka ili otac s detetom, baba, strina ili tetka s detetom, kao i adoptirano dete s adoptivnim roditelji­ ma. I hranjeništvo se smatra oblikom porodičnog od­ nosa. Prema tome, za nastanak porodičnog odnosa ni­ je odlučujuće zaključenje braka, nego rođenje ili usva­ janje deteta, Ili I neki drugi oblik trajne životne brige o detetu. Centralna ličnost porodice je dete. Svoje obaveze, zadatke i ciljeve u pogledu braka i po­ rodičnih odnosa u sistemu socijalističkog samouprav,9J »Značaj bračne veze za društvo Je u zasnivanju porodice. . . se u Zakonu o braku I porodičnim odnosima SR S lo ven ije. kaže 131 �Ijanja društvena zajednica ispunjava na kvalitativno nov način. Sve veće mogućnosti za stvarnu afirmaciju ravnopravnosti žene nezavisno od njenog bračnog sta­ nja ili porodičnih obaveza, usmeravaju brigu oba rodi­ telja podjednako na odlučivanje o tome kada i koliko će dece imati, a posebno na podruštvljavanje dečje za­ štite, na aktivnost u razvijanju društvene brige za ma­ terinstvo, za biološku reprodukciju stanovništva. Cilj društvene zaštite u pogledu tih specifičnih međuljucf* skih i društvenih odnosa jeste čuvanje slobode i in­ tegriteta ljudske ličnosti, onemogućavanje međusobnog iskorišćavanja, a posebno zaštita deteta u zajedničkom interesu društva i roditelja. Društvena zajednica ima u Ustavu, zakonima i samoupravno donetim odlukama os­ lonac za društvenu intervenciju u sprovođenju takve politike u slučaju kada pojedinac ne bi razumeo ili pri­ hvatio nove socijalističke društvene norme. Raznovrsna je delatnost društvenih faktora koji su angažovani u širenju prlmene novih normi o braku i po­ rodičnim odnosima. Te norme se usklađuju s ciljevi­ ma društveno-ekonomskog razvoja, s unapređivanjem ravnopravnog položaja polova, s poboljšavanjem uslo­ va za svestrani psihofizički razvoj mlade generacije. Zakonske norme deluju na preobražaj porodice od od­ vojene manje-više zatvorene zajednice u otvorenu ljud­ sku zajednicu, koja se ne oseća izolovanom. Na osnovi samoupravnog odlučivanja radnih ljudi o svim indivi­ dualnim, životnim i društvenim interesima, koji su isto­ vremeno I interesi porodice, podruštvljava se vršenje mnogih porodičnih funkcija i nastaju novi oblici etič­ kog I emocionalnog zajedništva ljudi u užoj i široj po­ rodici. Savremena tzv. nuklearna porodica zaposlenih roditelja i njihove dece sve više traži da se društveno obavljaju mnoge funkcije koje su dosad obavljale po­ rodice. Radi se o domaćinstvu i dečjoj zaštiti. Podaci pokazuju da se povećavaju broj domaćinstava uopšte i broj domaćinstava s jednom porodicom, dok se broj članova jednog domaćinstva smanjuje (kao i broj porodica na jedno domaćinstvo). Godine 1948. bi­ lo je 3 627 000 domaćinstava, a 1971. već 5 275 000 do­ maćinstava, od kojiih je 73 odsto bilo s jednom poro­ dicom. Raslojavanje velikih domaćinstava i smanjiva­ nje broja članova na jedno domaćinstvo prate tokove industrijalizacije: dok je 1948. godine u Jugoslaviji bi­ lo prosečno 4,4 lioa na jedno domaćinstvo, 1971. go­ dine taj prošek je opao na 3,8, uz značajne terito­ rijalne razlike — u Hrvatskoj i Sloveniji prosečan broj lica na jedno domaćinstvo iznosi 3,4, u Bosni i Herce­ govini 4,4, u Makedoniji 4,7, a na Kosovu 6,6. 132 �I brojke o sklapanju i razvodu braka pokazuju da se shvatanja o bračnim i porodičnim odnosima menjaju, ali i to da sve ne teče bez teškoća. Dok procenat sklopljenih brakova na 1000 stanovnika pokazuje ma­ nja odstupanja od jugoslovenskog prošeka (8,3), razlike među republikama i pokrajinama su osetnije u pogle­ du broja razvoda.2 ) 0 U svim tim promenama bitna je nova uloga žene u društvenoj podeli rada. Ona se više ne smatra pre­ težno suprugom, domaćicom i majkom, već postaje sa­ mostalan činilac društvene privrede. Svojim novim po­ ložajem radnika u udruženom radu ona se ekonomski i društveno osamostaljuje. Mnoga istraživanja su po­ kazala da se preobražaj tradicionalnih bračnih i poro­ dičnih odnosa vrši naročito brzo kada se i žena uklju­ čuje u rad izvan kuće. Njeno delimično odsustvo iz ku­ će, a posebno njen novčani doprinos kućnom budžetu, ugled i nova znanja koja ona stiče svojim radom van kuće nužno menjaju njen raniji, podređeni položaj u po­ rodici i postavljaju odnose na egalitarnije osnove. Za­ poslenost žene i njena ekonomska samostalnost nalažu i jednom i drugom bračnom drugu nova prava i nove dužnosti i diktiraju im novo ponašanje u međusobnim odnosima i u odnosu prema deci. Međutim, ovaj proces je suviše dubok i sveobuhvatan da bi za njegove sadašnje učesnike tekao bezbolno. Zapaža se da mnoge zaposlene žene-majke doživlja­ vaju svoj položaj kao konfliktan, bremenit napetosti­ ma. Izlaz iz takve konfliktne situacije one ponekad tra­ že u bekstvu u staro, u prihvatanju tradicionalne uloge žene u braku i porodici, tim pre što nije reč samo o shvatanjima već o objektivnim razlozima spore pro­ mene stare podele uloga između muža i žene u okviru porodice. U staranju o deci I u njihovom vaspitavanju majka se pretežno još uvek smatra najodgovornijom I zato je tu njena uloga odlučujuća. Deca se obraćaju za pomoć najpre majci, pošto većinom majke posećuju roditeljske sastanke u školi I slično. Ipak se to stanje postepeno menja. Istraživanja pokazuju da raste udeo oba roditelja u brizi za decu i da se povećava njihova zalnteresovanost za dobi janje stručne pomoći u vaspita­ vanju dece. Uočljive su razlike u shvatanju ravnopravnosti u poro­ dici i izvan nje ne samo Između grada I sela već na­ ročito između generacija. Za novu generaciju Je sve više samo po sebi razumljivo da muž I žena dele brigu ®) Broj razvoda na 100 brakova 1976: SFRJ 14,0: SR BIH 10.9, SR Cm a Gora 5,0; SR Hrvatska 17,4; SR M akedonija 7,1; SR Slovenija 14,6; SR S rbija 15,5; uža Srbija 16,3; SAP Kosovo 2,4; SAP Vojvodina 21,5. 133 �o detetu i domaćim poslovima. To je slučaj naročito u porodici u kojoj je žena odnosno majka zaposlena. Zato je neophodno podruštvljavanje nekih funkcija po­ rodice i stvaranje za to odgovarajuće društvene mate­ rijalne baze. Dečja zaštita, servisi za domaćinstvo, opremljenost domaćinstva savremenim tehničkim po­ magalima, prehrambena i druga industrija — sve to utiče na život pojedinca i porodice. U svim tim proce­ sima, iako nedovoljno brzo, smanjuje se razlika izme­ đu seoskog i gradskog načina života. Elektrifikacija i razvitak odgovarajuće industrije omo­ gućavaju relativno brzo opremanje domaćinstava sa­ vremenim tehničkim uređajima. Menja se i struktura lične potrošnje. Tako se, na primer, učešće Izdataka za Ishranu smanjuje, a rastu izdaci za trajna dobra (stan, nameštaj i slično). Organizovanje restorana za društvenu ishranu na rad­ nom mestu (radne organizacije subvencionišu cenu hrane i do 40 odsto), školska ishrana (veliki broj škol­ ske dece dnevno dobija od jednog do tri obroka u školi) i druge vrste servisa, na primer za pomoć u nezi bolesnika, rasterećuju ženu kao proizvođača i na selu i u gradu, kao i celu porodicu. U mnogim gra­ dovima na tome rade zavodi odnosno centri za una­ pređivanje domaćinstva. Oni praktičnim demonstracija­ ma, literaturom i proučavanjem problema ishrane i slič­ no predlažu i sprovode akcije, a često pritiču u po­ moć potrošačima kontrolisanjem industrijskih proizvo­ da i trgovine. U rešavanju ovih problema građani se angažuju u svojim samoupravnim i mesnim zajednicama i opštlnama. Za njihovo rešavanje zalažu se sindikati i mnoge društvene organizacije. Posebno mesto u tome ima specijalizovana društvena organizacija »Mesna zajednica I porodica«, koja podstlče društvene dogovore i pred­ laže stručna rešenja. Isto tako se širi prostor za sa­ moupravne odluke samih proizvođača. Na osnovi ostva­ rivanja prava raspolaganja celokupnim ostvarenim do­ hotkom nastaje sve više inicijativa da se društvenim dogovorima I samoupravnim sporazumima radnih orga* nizacija, među njima i mesnih zajednica, u opštini I šire brže rešavaju problemi podruštvljavanja životnih pitanja porodice. Ipak centralno mesto u problematici položaja žena u porodici I društvu zauzima problem materinstva i dečje zaštite. 134 �Društvena zaštita dece Društvena zaštita dece počela se veoma intenzivno razvijati još u toku narodnooslobodilačkog rata zahva­ ljujući brizi naroda da očuva svoj mladi naraštaj. Narodnooslobodilački odbori, u kojima su žene bile za­ stupljene u velikom broju, bili su organizatori dečjih domova, dečjih odeljenja u partizanskim bolnicama i drugih ustanova za zaštitu dece. Ugrožena deca bila su smeštena kod drugih porodica. U prvim godinama posle rata društvena briga bila je usredsređena na decu koja su izgubila roditelje i na decu invalide.21) Slabo zdravstveno stanje dece kao posledlca rata izi­ skivalo je ubrzano otvaranje zdravstvenih ustanova, savetovališta, dispanzera, porodilišta i dečjih bolnica. Ujedno su organizovani i školske kuhinje i masovna letovanja za decu. Posleratna pomoć UNICEF-a je bila izdašna. Od 1948. godine stizala je pomoć u hrani i opremi za zdravstvene i dečje ustanove i škole. Neki od programa UNICEF-a još se ostvaruju u manje razvi­ jenim područjima. U skladu s centralističkim sistemom upravljanja zem­ ljom, a u cilju koordinacije svih državnih i društvenih faktora, na saveznom nivou je u prvim posieratnim go­ dinama pri Ministarstvu za socijalnu politiku Savezne vlade delovao posebni Savet za zaštitu majke i deteta, a ista takva tela su bila organizovana i u republikama, pokrajinama i opštinama. U savetima je bilo značajno učešće Saveza sindikata i AFŽ-a. U prvim posieratnim godinama posebnim merama su usmeravana oskudna sredstva u korist dece, pa je tako započeto integrisanje potreba dece u planove društvenog razvoja. Poče­ la se izgrađivati metodologija utvrđivanja potreba de­ ce, njihovog prioriteta i načina njihovog podmirivanja. Oblici društvene brige o deci menjali su se prema razvoju društveno-ekonomsklh odnosa, ali je po priro­ di stvari područje dečje zaštite bilo među prvim pod­ ručjima koja su obuhvatile decentralizacija i deetatiza­ cija. Sreski i mesni narodni odbori, u funkciji starateljskih organa, brinuli su se o ratnoj siročadi, preduzimali su razne mere za vaspitno zapuštenu decu, otvarali su domove za ugroženu decu, materinske i dečje domove, domove za učenike u privredi, Internate za đake sa sela I slično. Sve više dece Je dobljalo dodatnu Ishra^J Popis od 1945. godine pokazao ]e da Je od 283 000 dece — rat­ ne siročadi 88 000 Izgubilo oba ro d ite lja . Za njih su organizovani deCJI domovi I In tern ati. III su Ih p rih v a tile druge porodice. B ile su osno1 P.™6 u»tanove za Izdržavanje 1 re h a b ilita c iju dece. Do kraja tltf 30 000 dece*8nOVane *U ^ u stanova. koje su m ogle prlhva- 135 �nu u mlečnim kuhinjama, širila se mreža zdravstve­ nih ustanova namenjenih majkama, deci i omladini. U okviru planova industrijalizacije i socijalističke re­ konstrukcije poljoprivrede i sela i politike ravnoprav­ nog uključivanja žena u te tokove, imali su prioritet posebni oblici zdravstvene i socijalne zaštite zaposle­ nih majki i njihove dece. Zakonodavstvo je obavezalo radne organizacije i narodne odbore da organizuju jas­ lice i vrtiće za decu zaposlenih majki.2 ) 2 Uprkos značajnoj ulozi koju su imale te ustanove, po­ stojale su slabosti, koje su tražile razvijanje novih ob­ lika društvene zaštite dece i ukazivale na potrebu da se unekoliko izmeni dotadašnji koncept te zaštite. Re­ lativno brzo povećanje broja ustanova, iako je i dalje bilo daleko iza potreba, dolazilo je u raskorak s mate­ rijalnim mogućnostima. Doprinos roditelja za izdržava­ nje dece u tim ustanovama bio je minimalan i počela su se javljati mišljenja da »država« treba da obezbeđuje sredstva za izdržavanje dece. Kako je ustanova za decu bilo suviše malo, društvenu pomoć su uživali sa­ mo oni roditelji koji su u njima imali decu. Dečje usta­ nove pri preduzećima često su bile mnogo udaljene od stanova radnica, pa zato neke radnice nisu mogle do­ nositi decu u takve ustanove lili su ih, iako rede, tamo ostavljale cele radne nedelje. Lokacija ustanova prema radnom mestu, a ne prema mestu stanovanja pokazala se neadekvatna, naročito kada se počela povećavati dnevna migracija radnika. Sve više je sazrevalo saznanje da probleme dečje za­ štite treba rešavati tamo gde porodica stanuje, što znači u naselju, u mesnoj zajednici, i da program nje­ nog razvijanja treba Izrađivati tako da u najkraće mo­ guće vreme što veći broj dece, a najzad i sva deca, steknu jednake uslove za razvijanje svih svojih spo­ sobnosti bez obzira na to da II je majka zaposlena ili ne. Godine 1961. uveden je relativno visok dečji dodatak, koji je tada primalo približno 1 200 000 zaposlenih ro­ ditelja za gotovo 2 500 000 dece. Tada je uvedena I obaveza roditelja da za Izdržavanje dece u ustanovama plaćaju deo doprinosa za pokrivanje režijskih troškova (ishrane). U to vreme većina ustanova za decu prešla Je na samostalno finansiranje I u n}lma su bili osno­ vani organi društvenog upravljanja. Bilo je potrebno fzvesno vreme da se ove ustanove prilagode novim M) Godine 1951. postojale su 524 ustanove za pretSkolsku decu * 26 000 dece, 267 dečjlh domova za decu bez roditelja s 20 000 dece, 1151 dom I Internat za 137 000 uCenlka I 66 specijalnih zavoda s 4700 dece. 136 �uslovima, što Je privremeno zaustavilo njihovo^ razvi­ janje. Posle tog prelaznog perioda može se uočiti ne­ prekidni pozitivni razvitak. A li i tu ima razlika među republikama i autonomnim pokrajinama, a pogotovo među opštinama. Razvitak dečje zaštite u svakom pogledu je sastavni deo društveno-ekonomskog razvitka, uslovljen je raz­ vojem materijalne baze, ali i stepenom razumevanja koji za njega pokazuju društveni faktori odnosno n ji­ hovom akcijom. Broj ustanova za dnevni boravak dece povećao se od 996 u 1961. godini na 2584 u 1976. go­ dini, tj. za 1588 (prosečno godišnje za oko 106 usta­ nova). Broj dece u tim ustanovama povećao se od 75 609 u 1961. godini na 208 353 u 1976. godini (godiš­ nje za 7 odsto). Povećanje broja ustanova 1 njima obu­ hvaćene dece ubrzano je razvojem samoupravljanja. Tempo rasta broja ustanova za predškolsku decu ipak ne zadovoljava stvarne potrebe. Od ukupno 2 534 000 dece do 7 godina starosti, dečjim ustanovama obuhva­ ćeno je samo 7,6 odsto (dece do 3 godine 2,4 odsto, a od 3 do 7 godina 11,6 odsto). Ovaj prošek je znatno veći u razvijenijim republikama i pokrajinama, u kojima ima više zaposlenih žena (u Sloveniji, Vojvodini i Hrvat­ skoj). Zbog nedovoljnih kapaciteta, ove ustanove su namenjene prvenstveno deci zaposlenih roditelja. S razvijanjem komunalnog sistema i samoupravljanja u svim oblastima društvenog života, posebno u zdrav­ stvu, školstvu i socijalnoj zaštiti, unapređuje se dru­ štvena briga o deci. Roditelji i građani u okviru mes­ nih zajednica aktivni su nosioci programa za poboljša­ nje uslova za zdrav razvitak dece. Glavna odgovornost i zadaci usklađivanja na osnovu solidarnosti u oblasti dečje zaštite pripadaju opštinama, republikama i auto­ nomnim pokrajinama. Počev od 1967. godine sve re­ publike su donele zakone o razvijanju i finansiranju dečje zaštite i u tu svrhu su odredile poseban dopri­ nos koji se prikupljao u namenske fondove. Iz tih fon­ dova je isplaćivan dečji dodatak i sufinansirano razvi­ janje ustanova dečje zaštite. Posle donošenja novog Ustava u celoj zemlji su osnovane samoupravne in­ teresne zajednice dečje zaštite, u koje su uključeni svi faktori koji su zainteresovani za razvoj dečje za­ štite na određenom području, u jednoj ili više opština ili u republici. U njima delegati-korisnici usluga usta­ nova i delatnosti dečje zaštite zajedno s delegatima-davaocima usluga, tj. zajedno s radnicima u ustanovama dečje zaštite, planiraju razvoj ove oblasti, stimulišu udruživanje sredstava I rada u tu svrhu I obezbeđuju 137 �solidarnu pomoć za određene grupe socijalno ugrože­ ne dece. Time se prevazilazi shvatanje da je dečja za štita problem koji nastaje samo za decu zaposlenih že­ na i da je to »ženski problem«, zbog kojega je ženska radna snaga skuplja. U takvom sistemu dečja zaštita postaje društveni problem najšireg značaja koji treba rešavati pre svega sa stanovišta uspešnog razvoja sve dece. »Dečja zaštita« se sve manje tretira kao usko socijalno pitanje, a sve više kao jedan od najznačajni­ jih elemenata celokupne društvene reprodukcije, širi se saznanje da se time istovremeno diže produktiv­ nost zaposlenih roditelja i da se optimalno razvijaju svi fizički i psihički potencijali budućih radnika. Da bi se poboljšali nega i vaspitanje sve dece, u progra­ mima razvoja društvene brige za decu razvitak tzv. neposredne dečje zaštite ima prednost u odnosu na oblike novčanih dečjih dodataka koje dobija jedan od roditelja. Neposrednu dečju zaštitu nude sve vrste ustanova za dnevni boravak dece (jasle, vrtići, putuju­ ći vrtići na selu i slično), tzv. »male škole« (koje u godini pred upis u osnovnu školu obuhvataju i onu decu koja inače nisu smeštena u predškolskim usta­ novama i tako im olakšavaju prelazak u školu), celo dnevni boravak u školi i razvoj celodnevne škole, us­ tanove za rehabilitaciju hendikepirane dece, društvena ishrana u školi, sistematska zdravstvena zaštita ild. Ne može se poricati značaj posredne zaštite, tj. dečjeg dodatka koji se daje roditeljima zaposlenim u društve­ nom sektoru i određenoj grupi poljoprivrednih proizvo­ đača. Ali uz ostale vidove brige za decu dečji doda­ tak sve više postaje socijalna pomoć onim porodicama koje svojim dohocima ne pokrivaju minimalne troškove života. On ima karakter društvene pomoći iz fondova solidarnosti porodicama s decom. Izuzete su samo po­ rodice s dohocima Iznad određenog prošeka po članu porodice, zbog čega je broj primalaca dečjeg dodatka opao. Međutim, u praksi se oseća da sve dileme još nisu otklonjene. Ponegde se Još gubi vreme u raspravlja­ njima o tome da II treba obezbediti uslove da majka što duže ostane 8 detetom, Ili pak omogućiti da deca budu što ranije uključena u odgovarajuću dečju usta­ novu; da li povećati novčanu pomoć porodicama s decom ili više subvencfonisati dečje ustanove i slično. Razlike u potrebama u našim uslovima su doprinosile tome da još nisu svuda formulisanl jasni koncepti. Za sve sredine Je karakteristično da se povećavaju In* teresovanje I odgovornost radnika u udruženom radu 138 �za ovu oblast. U mesnim zajednicama, opštinama i re­ publikama aktivira se sve veći broj građana. Raste spremnost da se problemi dečje zaštite rešavaju u no­ vim, samoupravnim oblicima. U mesnim zajednicama iz­ rađeni su mnogobrojni programi razvitka dečje zaštite. I broj dečjih ustanova i drugih oblika dečje zaštite brže se povećava u okviru ostvarivanja novog ustavnog sistema. Postepeno iščezava uverenje da je »država« dužna da se brine o razvitku dečje zaštite. Roditelji I građani sve češće odlučuju referendumom da samodoprinosom dopune zakonom određene namenske fon­ dove dečje zaštite kako bi ubrzali njihov porast. Vodi se akcija za to da se u svim urbanističkim planovima predvide dečje ustanove i da se one je vtin ije Izgra­ đuju pomoću tipskih projekata. Uvodi se sistem dru­ štvenog subvencionisanja cene u ustanovama da bi se u njima deci osigurao boravak bez obzira na m aterijal­ nu mogućnost roditelja, s tim što roditelji s višim pri­ hodima plaćaju veći deo cene koštanja. Na području dečje zaštite nastaju i novi oblici regulisanja odnosa i obaveza. Potpisuju se društveni dogo­ vori između svih zainteresovanih faktora u opštinama, autonomnim pokrajinama i republikama o programima razvoja društvene brige o deci i njihovoj realizaciji da bi se što više ujednačili uslovi za zdrav i svestran razvitak dece. U celokupnom razvoju dečje zaštite gotovo neprocenjivu ulogu odigrale su društveno-političke i društvene organizacije. Pod različitim nazivima u republikama i pokrajinama (»Naša deca«, »Prijatelji dece« i slično), one su delovale udružene u Savetu za vaspitanje i za­ štitu dece Jugoslavije. One godinama izdaju mnoge časopise i publikacije namenjene roditeljim a, vaspitačima i društvenim radnicima. Zajedno sa Savezom so­ cijalističke omladine, povezuju se sa Savezom pionira, tj. sa školskom decom. Tako već od školskog uzrasta preko te organizacije deca počinju da postaju subjekt koji se brine o sebi i koji se uključuje u društvo. Međunarodna godina deteta Organizacije ujedinjenih nacija 1979. godine pobudila Je široko upoznavanje po­ stignutih rezultata, mnoge nove inicijative za dugoroč­ no rešavanje potreba dece i omladine. Da bi se pored manifestativnih oblika brige o deci (festivala, izložbi, takmičenja i slično) postigli i dugoročni efekti, po­ sebno su bile značajne odluke Savezne konferencije Socijalističkog saveza I Saveza sindikata I odluke više zajedničkih savetovanja društvenih organizacija iz svih republika i pokrajina u 1979. godini (Skoplje u janu­ 139 �aru, Cavtat u maju, Beograd u junu, Ljubljana u oktob­ ru). Na tim savetovanjima je naglašena ne samo so­ cijalna već i društveno-ekonomska suština brige o deci. U toj godiroi ulaganja napora u svetskim razmerama za ostvarivanje prava deteta naročito je došla do izražaja činjenica da se u sistemu socijalističkog samouprav­ nog društva briga o deci i ostvarivanje njihovih prava integrišu u celinu društveno-ekonomskih odnosa. U tim nastojanjima žena predstavlja jedan od najaktivnijih činilaca. Ona zajedno s detetom prestaje biti objekt društvene brige i zajedno s muškarcem nastupa kao subjekt brige ne samo za svoju već i za svu drugu decu. Demografska kretanja Jugoslavija je poznata po svojim demografskim razno­ likostima, koje odražavaju nasleđene razlike u ekonom­ skom razvoju i druge socijalne i kulturne karakteristike pojedinih naroda i narodnosti odnosno republika i po­ krajina. Na neke od tih razlika se s obzirom na pozna­ te zakonitosti i dugoročnost određenih procesa s raz­ vojem ne smanjuju, već se delimično čak i povećavaju. Tako se u uslovima postojanja istog društvenog i eko­ nomskog sistema mogu pratiti različite posledice primene jednake politike na različite uslove. U socijali­ stičkoj Jugoslaviji demografska kretanja se tretiraju kao sastavni deo ekonomskih i društvenih odnosa, a pita­ njima planiranja porodice prilazi se sa stanovišta rav­ nopravnog položaja žene i zaštite njenog zdravlja, sa stanovišta prava oba roditelja da odlučuju o broju dece i vremenu njihovog rađanja, kao i sa stanovišta interesa deteta da se rodi kao željeno i voljeno. Put do takvih shvatanja utro je radnički pokret još pre revolucije svojim odnosom prema u to vreme veoma teškim uslovima života žena i porodica. Na 1000 stanovnika u Jugoslaviji 1974. godine bilo je rođeno prosečno 26,7 dece, a 1977. godine 17,7, od toga u istoj godini na Kosovu se rodilo 33,9 dece, u Vojvodini 14,0, u Hrvatskoj 14,7, u Srbiji bez pokra­ jina 15,3, u Sloveniji 17,6. Prirodni priraštaj na 1000 stanovnika u Jugoslaviji bio je 1947. godine 13,9, a 1977. godine 9,3. Unutar toga prošeka priraštaj u 1977. godini bio je u Vojvodini 3,7, u Hrvatskoj 4,7, dok Je na Kosovu bio 27,6. Nenavede­ ne republike zauzimaju vrednosti između ekstrema autonomnih pokrajina Vojvodine i Kosova. 140 �Motivacija za kontrolu rađanja i smanjivanje nataliteta na području Jugoslavije nije se pojavila tek u vreme industrijalizacije i urbanizacije. U nekim poljoprivred­ nim rejonima, posebno u dolovima Hrvatske i Srbije još u XIX veku drastično se počeo smanjivati broj porođaja sve do tendencije depopulacije. Da bi sprečili rasparčavanje zemljišta, u nekim krajevima Jugo­ slavije seljaci su sve više prelazili na sistem jednog deteta. Zbog veoma zaostalih zdravstvenih i higijen­ skih prilika takvo planiranje porodice sprovođeno je na razne načine »preko leđa« žena. Same ili uz pomoć nadrilekara i seoskih baba one su vršile pobačaj i često ga plaćale i životom. Pored navedenog ekonomskog razloga, na smanjenje nataliteta uticao je i nekadašnji položaj žene u po­ rodici. Težak život i mnoga opterećenja radom u polju i u kući naveli su seljanku da prihvati smanjenje bro­ ja dece i kao put za svoje rasterećenje od mnogih obaveza. Međutim, u većini zaostalih poljoprivrednih rejona u kojima je nepismenost žena bila visoka i na­ talitet je bio veoma visok, ali ga je pratila isto tako visoka smrtnost odojčadi. Na dinamiku razvoja stanovništva u novije vreme snaž­ no utiče intenzivnost ekonomskog i društvenog raz­ vitka. Zajedno s aktivizacijom žena u privredi i s po­ rastom opšteg standarda širi se motivacija za odgo­ vorno planiranje porodice. Ipak su spomenute razlike u stopi prirodnog priraštaja ogromne i iznose 3,7 do 27,6. Posledice takvog stanja su različite. U nekim republikama smanjuje se udeo mladih, a povećava udeo srednjih i starijih generacija. Veliki priraštaj na drugim područjima povećava udeo omladine, što zahteva veće investiranje u školstvo, brže otvaranje radnih mesta itd. Visok priraštaj smanjuje, između ostalog, i dohodak po stanovniku. U isto vreme u razvijenim područjima ne­ ma pritisaka na škole, pa je u većoj meri moguća modernizacija školstva. Popravila se kvalifikaciona struktura, a time su se povećali i dohodak i ulaganja u standard. Tako, između ostalog, i to povećava regio­ nalne razlike. Uprkos veoma različitoj demografskoj situaciji u zem­ lji, u njoj se vodi u suštini jedinstvena politika u po­ gledu društvenih stavova u odnosu na brak, porodicu, pobačaj 1 kontracepciju, ali su u praktičnim merama u raznim republikama stalno postojale razlike. Ustavno su sve te oblasti sada u nadležnosti republika 1 po­ krajina. Postaje sve očiglednija potreba da se u okviru jedinstvenih načela diferencirano prilazi realizaciji po141 �Jedinih mera, s tim da se uzimaju u obzir konkretni us Iovi. Sve više se nameće potreba za naučnim istra­ živanjem u praćenju demografskih kretanja. Zato je u nerazvijenim regijama društvena i politička akcija usmerena na oslobađanje omladine od starih pogleda, na menjanje položaja žene, na razvijanje škol­ stva i prosvetnih ustanova, na zdravstveno prosvećivanje, na razvijanje delatnosti koje zapošljavaju više ljudi, kao što su prerađivačka industrija, javni radovi, poljoprivreda itd. U svemu tome veliki uticaj imaju unutrašnje migracije iz sela u razvijenije krajeve i emi­ gracije u inostranstvo na privremeni rad. Razvoj planiranja porodice Društvene mere i pravne norme koje se odnose na planiranje porodice postepeno su se menjale. Među­ tim, ta postepenost — naročito što se tiče mogućnosti zdravstvene službe i novih saznanja o metodama kon­ tracepcije — imala je više razvojnih faza, dok je još davno usvojeno osnovno gledište o potrebi obezbeđenja slobode u odlučivanju o rađanju dece. Ta sloboda nije se proistovećivala s pravom na poba­ čaj. Postojalo je mišljenje da je o istinskoj slobodi odlučivanja o rađanju moguće govoriti samo pre za­ čeća i da Je cilj društvene akcije da za to stvori uslo­ ve. Odnos prema liberalizaciji pobačaja bio je u po­ četku restriktivan, iako je pobačaj bio prihvaćen kao jedan od metoda planiranja porodice. Smatralo se da bi potpuna legalizacija pobačaja u uslovima nerazvije­ nosti zdravstvene službe I manje-više niske higijenske kulture još više ugrožavala ženino zdravlje i smanji­ vala njeno interesovanje za prevenciju. Tako je veštački pobačaj bio postepeno liberalizovan, uz istovremena nastojanja da se proširi prevencija začeća kao glavni metod odlučivanja. Prvi problem koji Je tražio rešenje bilo je ograničava­ nje namernog pobačaja, koji Je bio rasprostranjen pre drugog svetskog rata, jer Je u staroj Jugoslaviji po­ bačaj bio zabranjen crkvenim i sudskim merama. Posle rata broj ilegalnih pobačaja koji su vršeni izvan zdrav­ stvenih ustanova još više je porastao uz relativno visoku smrtnost žena, pošto se pobačaj često Izvodio na nestručan, veoma primitivan način i u krajnje ne­ higijenskim okolnostima. Godine 1951. usvojen Je prvi savezni propis po kojem se kažnjavao izvršilac takvog pobačaja, a ne žena. Godine 1952. donet je savezni 142 �propis kojim se pobačaj legalizuje iz medicinskih, pravnih, zdravstveno-socijalnih i s tim povezanih so­ cijalnih indikacija. Godine 1960. novim propisom detalj­ nije su određene socijalne indikacije. (U 1967. godini, na primer, registrovano je na 389 000 porođaja oko 277 000 legalnih pobačaja, a smatra se da je pored ovih izvršeno još možda do 200 000 pobačaja). Ali se brzo uvidelo da se tim putem neće moći uspešno rešavati sve veći zahtevi za pobačajem koji su pratili promene u društvu (industrijalizaciju, urbaniza­ ciju, migraciju). Upornim nastojanjem bila je krajnje ograničena masovna pojava namernih pobačaja koji su vršeni izvan zdravstvenih ustanova, ali je broj poba­ čaja u tim ustanovama bio u porastu. Zato se težilo kompleksnijoj akciji s težištem na prevenciji, na širenju kontracepcije. Kontracepcija je prihvaćena kao najefi­ kasniji odgovor na pobačaj, a jačanje odgovornosti roditeljstva kao najbolja mera protiv visoke sm rtnosti odojčadi. Zahvaljujući akciji društvenih organizacija, posebno Saveza sindikata, kao i pravnim propisima, širenje kontracepcije je postalo sastavni deo zdravstvene službe, integralni deo savetovališta za majke i decu. Od 1961. godine u Ljubljani radi naučni Institut za planiranje porodice, koji se bavi naučno-medicinskim aspektima ovih problema. U redovno obrazovanje me­ dicinskih kadrova uključena je i savremena prevencija začeća. U poslednjim godinama pri mnogim ginekološ­ kim bolnicama organizuju se posebna odeljenja sa na­ učnim i stručnim zadacima. Prvi Koordinacioni odbor za planiranje porodice fo r­ miran je u Sloveniji 1961. godine, a na saveznom nivou 1963. godine. Godine 1967. na inicijativu Konferencije za društvenu aktivnost žena Jugoslavije i tog (savez­ nog) Koordinacionog odbora Savezni savet za planira­ nje porodice osamostaljuje se kao poseban društveni organ. Do 1969. godine stvoreni su uslovi da se problemu pla­ niranja porodice pristupi kompleksnije. Ilegalni poba­ čaj kao najveće zlo u velikoj meri je smanjen, ali još nije potpuno sprečen. Posle velikog porasta u 1962. godiini, legalni pobačaj je u nekim republikama počeo polako da stagnira, a posle 1966. godine ponegde je registrovano lagano opadanje broja^pobačaja, što se već može smatrati pozitivnom posledicom širenja kontraceptivne tehnike. Međutim, u nekim republikama broj pobačaja je počeo da raste obično kao prvi način planiranja porodice kada se u uslovima ubrzanog pro­ 143 �cesa industrijalizacije pojavila motivacija za ograniča­ vanje broja porođaja. Skupština SFRJ je 25. aprila 1969. godine doneia Re­ zoluciju o planiranju porodice. Taj dokument određuje politiku dugoročnog planiranja porodice polazeći od na­ čela slobode odlučivanja o broju porođaja i razmaku između njih kao čovekovog prava i težeći da dete koje se rodi bude željeno dete. Stvaranje uslova za ostva­ rivanje toga prava stavljeno je u zadatak odgovaraju­ ćim stručnim, obrazovno-vaspitnim i socijalno-zdravstvenim službama, a društveno-političke organizacije su po­ zivane na moralno-političku podršku. Iste godine done­ sen je savezni Opšti zakon o prekidu trudnoće, koji sadrži sve vrste indikacija za dozvolu pobačaja i koji ujedno priznaje i »individualnu indikaciju«. Opšti zakon je obavezao zdravstvenu službu i na pružanje saveta i sredstava kontracepcije. Ustavno pravo o slobodnom odlučivanju o rađanju dece U Ustavu SFRJ od 1974. godine u poglavlju o slobo­ dama, pravima i dužnostima čoveka i građanina kaže se: »Pravo je čoveka da slobodno odlučuje o rađanju dece. To pravo se može ograničiti samo radi zaštite zdravlja.«2 ) To čovekovo pravo je utvrđeno i svim re­ 3 publičkim i pokrajinskim ustavima i odgovarajućim za­ konima. Ostvarivanje ovog prava spada u delokrug re­ publičkih i pokrajinskih zakona, što obezbeđuje moguć­ nost da se opšti principi dovedu u sklad s različitim uslovima u pojedinim sredinama. Republički i pokra­ jinski zakoni utvrđuju pre svega zdravstvene mere za ostvarivanje ovog novog čovekovog prava. Pobačaj je svuda moguć na zahtev trudnice, ali samo do deset nedelja trudnoće. Posle deset nedelja propisan je po­ seban postupak. Pored toga, dve republike (Hrvatska i Slovenija) regulišu i dostupnost kontracepcije, steri­ lizaciju, lečenje neplodnosti i veštačko oplođavanje. Takav odnos prema politici planiranja porodice svedoči o tome da Je shvaćena uslovljenost demografskih kretanja opštlm socijalno-ekonomskim uslovima živo­ ta, da je shvaćena dugoročnost uzroka i posledica koje hastaju usled progiena tih uslova, kao i o tome da se uvažava i neguje duboko demokratski princip slobode ljudske ličnosti kao subjekta ličnih, porodičnih 1 dru­ štvenih odnosa. Ustav SFRJ, član 191. 144 �Ustavno utvrđivanje prava na slobodno odlučivanje o rađanju podstaklo je donošenje i drugih pravnih pro­ pisa na socijalnom i obrazovno-vaspitnom području. O načinu ostvarivanja ovog prava vode računa samo­ upravne interesne zajednice vaspitanja i obrazovanja, zdravstvene zaštite, socijalne i dečje zaštite. Razumljivo je što su idejno-politički i stručni proble­ mi rađanja, pobačaja i stvaranja uslova za srećno ma­ terinstvo bili i ostali stalna briga društvenih organiza­ cija. U njima su ih pokretale u prvom redu žene i to sa stanovišta zaštite svog zdravlja i poštovanja ličnog integriteta i sa stanovišta zdravlja deteta. Međutim, ne samo žene već i muškarci aktivno su se angažovali u ostvarivanju takve politike, koja im pruža mo­ gućnost da usklađuju veličinu porodice sa svojim že­ ljama i uslovima života. U tome su naročito bili aktiv­ ni oni stručnjaci koji su mogli neposredno pratiti ne­ sreće koje su nastajale zbog neželjene trudnoće i ra­ đanja. Stručnjaci (lekari, socijalni radnici, pedagozi) uključivali su se u sve većem broju u društveno-politički rad i koordiniranje svih aktivnosti na području popularisanja odgovornog odlučivanja o rađanju i ši­ renju znanja o sprečavanju neželjene trudnoće. Druš* tveno povezivanje svih zainteresovanih u tela za pla­ niranje porodice daje u nekim republikama značajne rezultate u smanjivanju broja pobačaja. Savezni savet za planiranje porodice i sva koordinacio­ na tela u republikama i autonomnim pokrajinama i u nekim opštinama na osnovu programskih ciljeva i za­ dataka Socijalističkog saveza programiraju, razvijaju i koordiniraju aktivnost za ostvarivanje svih uslova za slobodno odlučivanje o rađanju i o unapređivanju odgo­ vornog, društveno aktivnog, željenog roditeljstva i u vezi s tim nastoje da se u celokupan sistem vaspita­ nja i obrazovanja ugrade marksistički pogledi o huma­ nim, ravnopravnim i odgovornim odnosima polova i pripremanju mladih za odgovorne odnose u braku i po­ rodici. U zdravstveno-socijalnoj oblasti radi se na una­ pređivanju preventivne akcije. Pomenuta tela podstiču 1 naučnoistraživačku delatnost u ovoj oblasti i učestvu­ ju u oblasti normativnog uređivanja.2 ) 4 *4 ) Savet za planiranje porodice Jugoslavije I republl&ka I pokrajina.x .za Plan*ranJ® porodice konstltulSe se od delegata: Saveza socljalfstlčke omladine, Saveza sindikata. Konferencije za pitanja druš­ tvenog položaja žena, Jugoslovenske narodne armije, Crvenog krsta, delegata udruženja: ginekologa, pedljatara, defektologa, lekarsklh druš­ tava l zdravstvenih radnika, pedagoga, andragoga, univerzitetskih nas­ tavnika, Zajednice Jugoslovensklh univerziteta, udruženja viših Škola, udruženja pravnika, demografa. Zavoda za međunarodnu naučnu, kulturno-prosvetnu I tehničku saradnju, Saveta za vaspltanje 1 zaštitu dece, interesnih zajednica dečje zaštite, zdravstvenog oslguanja. Saveza ploiu8, j° 'I , ara« Konferencije za socijalne delatnosti, Udruženja socijal­ nih radnika, Stalne konferenctje gradova, Saveznog zavoda za društve­ no planiranje I dr. ii u6 145 �Savet za planiranje porodice Jugoslavije, zajedno s od­ govarajućim republičkim i pokrajinskim telima, a u saradnji s mnogim drugim društvenim faktorima, organizovao je mnogobrojne šire jugoslovenske rasprave, kao na primer: o uključivanju sadržaja o humanizaciji odnosa među polovima i o odgovornom roditeljstvu u nastavne programe svih škola; o problemima u vezi s ostvarivanjem ustavnog načela o pravu čoveka na slobodno odlučivanje o rađanju dece — u oblasti so­ cijalne zaštite i zakonodavstva, kao i vezi sa zadacima visokog školstva i pedagoških akademija, medicinskih i drugih škola u unapređivanju znanja omladine i bu­ dućih stručnjaka o humanizaciji odnosa među polovima i odgovornom roditeljstvu, o populacionoj politici u Jugoslaviji i slično. Zahvaljujući delatnosti društvenih organizacija i struč­ njaka, kao 'i pravnim normama, širenje kontracep­ cije postalo je sastavni deo zdravstvene službe — gi­ nekoloških bolnica i savetovališta za majku i dete. Savet za planiranje porodice Jugoslavije razvija me­ đunarodnu bilateralnu i multilateralnu saradnju s odgo­ varajućim organizacijama u drugim zemljama i učla­ njen je u Međunarodnu federaciju za planirano roditeljstvo. A li i pored zajedničkih načelnih stavova, u celoj zem­ lji ne postoje isti uslovi niti ista spremnost svih fak­ tora za rešavanje pitanja planiranja porodice. Ponegde nailazimo na zanemarivanje, pa I na otpore da se u redovnu nastavu za stručne kadrove raznih profila uvede nastava o problemima kontracepcije i seksual­ nog vaspltanja. I u zdravstvenoj službi je u nekim slu­ čajevima preventivna aktivnost suviše slaba, a zapo­ stavlja se I ofanzlvnije širenje saznanja o takvim sred­ stvima planiranja roditeljstva koja štite zdravlje maj­ ke i deteta i koja učvršćuju humane odnose među po­ lovima. Međutim, treba Istaći da činjenica da radni ljudi u savremenom društvu sve više odlučuju o svojim stva­ rima I naročito o raspodeli dohotka, objektivno vodi preokretu u pogledima na roditeljstvo I u odnosu na podruštvljavanje brige o deci u mesnim zajednicama I osnovnim organizacijama udruženog rada. Razvoj samo­ upravnog socijalističkog društva sve više praktično potvrđuje Engelsovu i Marksovu misao o biološkoj re­ produkciji kao nerazdvojnom delu baze društvene re­ produkcije. Odluke u svim za život pojedinca I društva odlučujućim sferama materijalne, društvene i biološke reprodukcije u istim su rukama. Na osnovu društvene 146 �svojine na sredstvima za proizvodnju i svog rada rad­ nici mogu odlučivati o uslovima rada, koji su osnova borbe za oslobođenje rada, za transformaciju rada iz nužnosti u kreativnu potrebu, za prevazilaženje otuđe­ nja čoveka. U tim okolnostima se i reprodukcija čoveka _ rođenje deteta — vrednuje drukčije. Roditeljstvo postaje slobodno i treba da donosi sreću majci, ocu, deci i društvu. Roditelji se staraju o svojoj deci sve više u društvenoj zajedničkoj akciji, u kojoj sa svim građanima rešavaju pitanja koja prelaze moguć­ nosti individualnih porodica. Podruštvljavanjem brige o deci i akcijom svih radnih ljudi u samoupravnom si­ stemu u korenu se ukida konflikt između materinstva, rada i političkog odlučivanja o društvenim poslovima, žene u udruženom radu i samoupravnim organima isto onako kao i muškarci odlučuju o sve boljim uslovima za život ne samo svoje već i sve dece i stvaraju te uslove. Tako taj njihov najautentičniji interes kao čla­ nova slobodne asocijacije proizvođača postaje put za prevladavanje razlika između dece koje preko individu­ alne porodice nije moguće otkloniti. Već sada se po­ činje vršiti raspodela prema potrebama u korist sve dece, iako u udruženom radu sada moramo vršiti raspodelu prema radu. Stavljajući brigu o detetu u centar društvenog interesa i interesa majki i očeva i svih građana, naše društvo se približava društvu jednakih mogućnosti za sve, društvu komunističke solidarnosti, u kojem se u tom cilju preobražava uloga žene i muš­ karca, kao što se preobražavaju i svi lični, porodični i društveni odnosi. Podruštvljavanje domaćinskih poslova i samoupravna društvena akcija za staranje o deci oslobađaju velike ljudske potencijale u korist opšteg razvoja društva, što mnogo znači za omogućavanje jednakog startovanja u život svoj deci i za stvaranje novih veza drugarstva i solidarnosti u porodici I u socijalističkom društvu. Ukidanje svake diskriminacije, vlastiti rad i odgovor­ nost za svoje i društvene stvari postaju osnova nove etike, novog socijalističkog morala. Zadatak je vodećih subjektivnih društvenih snaga da čoveku omoguće da bude objektivno stavljen u uslove da se na osnovu re­ zultata svog rada može potvrditi kao najviša vrednost i da ostvarujući svoj interes može i mora zajedno sa svim ljudima istovremeno postizati I društvene ciljeve. Oslobođenje rada i ljudske ličnosti uslov je za prevazi­ laženje i svih oblika čovekove otuđenosti, za humani­ zaciju svih ljudskih odnosa uključujući polne i porodIč­ 147 �ne. Garancija covekove s11obode postaje sloboda njegos~oboda njego­ čovekove slobode vog sugradanina i njegovih sugrađanki. Niko od njih sugradanki. sugrađanina ne maze eksploatisati drugoga, a svako je dužan da duzan može postuje slobode i prava drugih i za to je odgovoran. To poštuje opšta načela ulozi ljudi su istovremeno i opsta nacela o ulozl radnih !Judi — subjekata u samoupravnom drustvu. društvu. 148 �Međunarodna saradnja Narodi i narodnosti Jugoslavije u svojoj narodnoosiobodilačkoj borbi I socijalističkoj revoluciji povezali su se s antifašističkom borbom svih potlačenih naroda i s radničkim revolucionarnim pokretima. U okviru te saradnje značajno mesto imao je otpor protiv reakcio­ narne fašističke ideologije i prakse u odnosu na polo­ žaj žene u društvu i porodici. Međunarodnom antifa­ šističkom pokretu demokratskih snaga žene su dale značajan prilog, pored ostalog i stvaranjem i produblji­ vanjem veza s antifašistkinjama u raznim zemljama još u toku rata. U surovim danima rata hiljade Jugoslovenki koje su bile u koncentracionim logorima i zatvori­ ma hitlerovske Nemačke i fašističke Italije iskovale su drugarstvo, koje se manifestuje još i danas. Od osnivanja AF2-a kao organizovanog izraza masov­ nog učešća žena Jugoslavije u NOB-u, a tim e i u svetskoj borbi za rušenje fašizma, povezivanje s antifa­ šističkim demokratskim ženskim organizacijama posta­ lo je značajan deo rada te organizacije.25) Razvitak socijalističkih odnosa otvarao je nove prosto­ re i za aktivnost žena u ukupnoj međunarodnoj poli­ tici zemlje i u međunarodnoj saradnji s mnogim pro­ gresivnim, demokratskim, nacionalnim organizacijama i pokretima žena, s međunarodnim organizacijama i in­ stitucijama koje su angažovane na ostvarivanju ravno­ pravnih demokratskih odnosa među ljudima i narodima, kao i na unapređivanju društvenog položaja žena. U daljem razvoju samoupravni karakter jugoslovenskog socijalističkog društva i nesvrstana spoljna politika obezbedili su Jugoslaviji u međunarodnoj zajednici me­ sto doslednog borca za nacionalnu nezavisnost i suve­ renost svake zemlje i za ravnopravnu demokratsku saradnju u svetu. To je otvaralo nove horizonte i nove veze sa sve većim brojem zemalja, organizacija i insti­ tucija s kojima je Jugoslavija neprestano proširivala svoju međunarodnu saradnju. Otuda je međunarodna aktivnost žena Jugoslavije mnogostruka. Ona je usmerena na saradnju sa ženskim pokretima i organizaci­ jama o specifičnim pitanjima vezanim za društveni po­ ložaj žena u savremenom svetu, ali istovremeno i na **) A ntlfaS Istlčkl front žena Jugoslavije bio Je odmah posle drugog svetskog rata jedan od osnivača Međunarodne dem okratske fe d e ra c ije zena (M D F 2 ). Kao posledlca Staljlnovog p ritiska na Jugoslaviju, 1949. 's k u č e n Iz te organizacije. M e đ u tim , kasnije Je A n ti­ fašistički fron t žena, a potom Konferencija za pitanja društvenog polo­ žaja žena Jugoslavije, razvijala saradnju u pojedinim oblastim a s ovom. kao I mnogim drugllm međunarodnim organizacijam a, ali se n ije odaz­ vala pozivu da se ponovo učlani u M D F 2. 149 �rešavanje svih vitalnih pitanja savremenog sveta, bez čega nema ni uslova za dublje promene u njihovom životu, za jačanje učešća žena u naporima sveta za njegov miran i demokratski razvitak. Učešće žena se istovremeno pokazuje u sve razvijenijoj ukupnoj politič­ koj, ekonomskoj, kulturnoj, naučnoj i sportskoj saradnji i u drugim oblicima saradnje preko mnogih među­ narodnih veza organizacija udruženog rada u privredi, u obrazovnim, kulturnim i naučnim institucijama, društveno-političkih organizacija i udruženja, u kojima samo­ upravno odlučuju radni ljudi i građani, kao što odlučuju i o svim drugim pitanjima unutrašnjeg razvitka. Tako je počeo proces podruštvljavanja spoljne politi­ ke, u kojem se stalno širi aktivnost udruženih radnika i građana kao faktora i nosilaca međunarodnih odnosa. Međunarodna aktivnost Konferencije za pitanja društvenog položaja žena Jugoslavije Razvijanje međunarodne saradnje je jedna od značajnih oblasti u aktivnosti Konferencije za pitanja društvenog položaja žena. Intenzivno se razvijaju veze sa ženskim organizacijama mnogih zemalja u svetu, a posebno nesvrstanih zemalja, kao i sa ženskim organizacijama narodnooslobodilačkih pokreta. U okviru međunarodne saradnje Socijalističkog saveza radnog naroda Jugosla­ vije, Konferencija sada sarađuje s gotovo sto nacio­ nalnih ženskih organizacija i pokreta i s oko četrde­ set međunarodnih organizacija i institucija. Konferen­ cija nije članica nijedne od postojećih međunarodnih ženskih organizacija, ali zavisno od svog interesa i sadržaja skupova i mogućnosti za demokratsku raspra­ vu, šalje svoje posmatrače na susrete tih organizacija. Konferencija za društvenu aktivnost žena zauzima se za međunarodnu saradnju, posebno za mesto i ulogu žene u savremenom svetu sagledavajući ih u svetlu neprestanih društvenih promena i tako svojim isku­ stvima koja je stekla u oslobodilačkoj borbi i izgradnji jugoslovenskog socijalističkog samoupravnog društva doprinosi naporima međunarodne zajednice za pobolj­ šanje položaja žena. Iznošenje vlastitih iskustava uz ne­ prestano nastojanje da se ona obogate upoznavanjem uslova i rešenja koja se nalaze i drugde u svetu jeste osnovni sadržaj međunarodne saradnje Socijalističkog saveza radnog naroda Jugoslavije u cellni, pa i Kon­ ferencije za pitanja društvenog položaja žena. Ta sa150 �radnja se zasniva na doslednoj primeni principa ravno­ pravnosti i uzajamnog poštovanja, na težnji za razumevanjem specifičnih uslova u kojima se vodi bitka za progres i ulogu žene u njemu u svakoj zemlji odnosno u svakom regionu sveta. Za obaveštavanje inostranstva 0 gledištima i naporima koji se ulažu za afirm aciju ravnopravnosti žena, Konferencija izdaje poseban ča­ sopis -Činjenice i tendencije«. Kao jedan od vidova razmene iskustava na kojoj je zasnovala svoju među­ narodnu saradnju, Konferencija je do 1977. godine organizovala deset međunarodnih seminara s temama kao što su: »Javne službe za pomoć ženi u domaćin­ stvu kao jedan od bitnih uslova njene privredne i dru­ štvene emancipacije«, »Problemi ženske omladine — školovanje, zapošljavanje i društvena aktivnost«, »Mesto i uloga žene u lokalnoj samoupravi«, »Društveno-ekonomske promene na selu i položaj žene, dece i poro­ dice«, »Porodica u savremenom društvu«, »Planiranje porodice«, »Naučno-tehnološka revolucija i tendencije u obrazovanju žena«. »Žena i razvoj« bila je tema de­ setog seminara održanog u oktobru 1977. godine kao doprinos razmatranju puteva borbe za nove međuna­ rodne ekonomske i političke odnose i za unapređenje položaja žena u društvu kao interesa svih progresivnih društvenih snaga.26) Dubljem izučavanju i unapređenju položaja žena u sve­ tu služe i napori Međunarodnog centra za upravljanje preduzećima u društvenom vlasništvu u zemljama u razvoju sa sedištem u Ljubljani, koji tematiku uloge žena u razvoju integriše u svoju celokupnu naučnoistraživačku, obrazovnu i konsultantsku delatnost. Cen­ tar se posebno angažuje u izradi metodologije za uklju­ čivanje problematike žena kao faktora razvoja u naučno istraživanje, u sakupljanju, analitičkoj obradi i izradi bibliografije povezane s tom problematikom. Saradnja s naprednim snagama u svetu razvijala se i u okviru svih drugih društveno-političkih i društvenih organizacija, posebno u okviru razgranate međunarod­ ne aktivnosti Saveza komunista Jugoslavije, Socijalistič­ kog saveza radnog naroda Jugoslavije, Saveza sindikata 1 Saveza socijalističke omladine. Ove društveno-političke organizacije uključuju u svoj rad i napore za una­ pređenje položaja žena u svetu, je r je to zajednički interes svih naprednih snaga, a u isto vreme žene daju svoj doprinos u celoj međunarodnoj saradnji tih organizacija. Na seminaru su prisustvovale 102 strane ufiesnlce, predstavnice 50 nacionalnih I 9 međunarodnih regionalnih organizacija I In s titu c ija . I pomoćnik generalnog sekretara O UN H elvl S lp lle . Predsednlk SFRJ Josip Broz Tito uputio Je posebnu poruku sem inaru. 151 �Posebno značajan prilog međunarodnim naporima za oslobođenje žena pruža se u okviru međunarodne delatnosti SFRJ u Organizaciji ujedinjenih nacija i u pokretu nesvrstanih zemalja. Delegati Socijalističke Federativne Republike Jugosla­ vije učestvovali su na mnogim međunarodnim skupovi­ ma u okviru OUN, kao i na mnogim drugim političkim i stručnim sastancima žena. U tom okviru posebno je značajno zalaganje naših predstavnika za izgrađiva­ nje naprednog međunarodnog i nacionalnog shvatanja pojedinih pitanja i za njihovo pravno regulisanje, kao i za prihvatanje naprednih pogleda u OUN u odnosu na položaj žena i ravnopravnost muškarca i žene. Svetska godina stanovništva Na poziv Ujedinjenih nacija da se sve zemlje uključe u aktivnost povodom Svetske godine stanovništva (SGS) 1974, Savezno izvršno veće je formiralo Jugoslovenski odbor za SGS. U saradnji s republičkim i po­ krajinskim odborima Jugoslovenski odbor za SGS iz­ radio je plan aktivnosti povodom SGS u Jugoslaviji i izvršio potrebne pripreme za učešće predstavnika Jugo­ slavije na Međunarodnoj konferenciji o stanovništvu 1974. godine u Bukureštu. U tim pripremama je znača­ jan doprinos dao Savezni savet za planiranje porodice, a u tom okviru je bilo posebno zapaženo savetovanje (1973. godine u Beogradu)2 o izgradnji društvenih sta­ 7 vova o populacionoj politici u Jugoslaviji. U nastojanjima da se zaključci Međunarodne konferen­ cije o stanovništvu koja je održana u Bukureštu što doslednije i adekvatnije ostvaruju u Jugoslaviji, u pri­ premi je zaključivanje društvenog dogovora o saradnji u rešavanju pitanja od zajedničkog interesa u oblasti stanovništva. Na inicijativu i stalnim zalaganjem Saveta za planira­ nje porodice Jugoslavija je ostvarila saradnju s Fon­ dom Ujedinjenih nacija za populacione aktivnosti (UNFPA). Kao rezultat te saradnje, od 1977. godine UNFPA daje deo sredstava za tri jugoslovenska pro­ jekta iz medioinske. socijalne i demografske oblasti planiranja porodice. Ta saradnja se nastavlja: u pri­ premi je pet novih naučnoistraživačkih projekata zna­ čajnih za uključivanje oblasti humanizacije odnosa me­ ,7J Savezna konferencija SSRNJ, Savet za planiranje porodice Jugo­ slavije: Izgradnja društvenih stavova o populacionoj p o litic i u Jugosla­ v iji. Savetovanje održano u Beogradu septembra 1973. »Radnička Štam­ pa«, Beograd 1975. 152 �đu polovima u nastavne planove i programe na svim nivoima školovanja, pa i u pripremanju nastavnog kad­ ra za rad u ovoj oblasti. Međunarodna godina žena i Dekada UN za žene Zahvaljujući produbljenim raspravama o problemima razvoja i akciji nesvrstanih zemalja, OUN je prihvatila načela i akcioni plan za novi međunarodni ekonomski poredak. U tom okviru unapređivanje položaja žena sa­ gledano je kao globalno svetsko pitanje, kao strateško pitanje razvoja, koje se postavlja radi ciljeva razvoja i kao snažno sredstvo mobilizacije svih ljudskih poten­ cijala u borbu za materijalni i socijalni napredak. To uverenje izraženo je i u poruci koju je predsednik SFRJ Josip Broz Tito uputio Svetskoj konferenciji Me­ đunarodne godine žena OUN 1975. godine, u kojoj se, između ostalog kaže: »... Smatram da je veoma važno što se problemu po­ ložaja žene posvećuje u ovom momentu posebna paž­ nja i u svjetskoj zajednici i u svjetskoj organizaciji. Gledam i u tome porast uloge OUN i izraz jačanja sna­ ga mira i progresa u svijetu i uspjeha borbe koju vo­ de za rješavanje gorućih problema međunarodnih od­ nosa, posebno ekonomskih, da bi čovječanstvo, svaka zemlja i čovjek-pojedinac još snažnije zakoračili u svi­ jet mira, slobode, ravnopravnosti naroda i socijalne pravde. Duboko sam uvjeren đa su društvena uloga i položaj žene veoma indikativni za opći razvoj svakog društva i da svaka akcija usmjerena ka rješavanju pro­ blema položaja žene znači doprinos općem procvatu čitavog društva, a preko toga i napretku čitave svjet­ ske zajednice, i obrnuto. Borba za društveni progres, za prava čovjeka — čiji je dio ravnopravnost žene — nerazdvojni s u . .. « Proglašenje 1975. godine za Međunarodnu godinu žena Ujedinjenih nacija bilo je i u Jugoslaviji povod za ana­ lizu rezultata koje smo postigli u naporima za pobolj­ šanje društvenog položaja žena i za veću aktivnost u rešavanju onih društvenih problema koji posebno uti­ ču na društveni položaj žena. U isto vreme u toku Međunarodne godine žena vođena je još intenzivnija akcija i na međunarodnom planu. Na predlog Predsedništva Savezne konferencije Soci­ jalističkog saveza radnog naroda Jugoslavije Savezno 153 �izvršno veće je donelo odluku po kojoj je formiran po­ seban Jugoslovenski odbor za Međunarodnu godinu že­ na sa zadatkom da organizuje i usklađuje aktivnost odgovarajućih društveno-političkih i drugih činilaca fe­ deracije, republika i autonomnih pokrajina. Slični od­ bori su bili formirani u svim republikama, pokrajinama i u većini opština. Smatramo da treba navesti glavne stavove koji su iz­ građeni u Jugoslaviji o unapređivanju društvenog po­ ložaja žena, a koji su bili osnova jugoslovenskog delovanja u Međunarodnoj godini žena, na Svetskoj kon­ ferenciji UN u Meksiko-Sitiju i koji su ujedno dugo­ ročna osnova za aktivnost i u tekućoj Dekadi OUN za žene: — da su problemi unapređivanja društvenog položaja žene u suštini ključni problemi društvenih odnosa; da je njihovo rešavanje sastavni deo borbe za poboljša­ vanje ekonomskih i društvenih uslova, za viši materi­ jalni standard radnih ljudi i za mogućnost da oni od­ lučuju o rezultatima svoga rada, a time i o svom sva­ kodnevnom životu uopšte. To ne može biti samo rezul­ tat ekonomskog razvitka nego i svesnog, organizovanog delovanja naprednih političkih i društvenih snaga, u čemu žene treba da učestvuju masovno i ravnoprav­ no; — da je to u svetskoj zajednici sastavni deo zalaga­ nja za mir u svetu koji će se tem eljiti na poštovanju nezavisnosti, suvereniteta i ravnopravnosti svih naro­ da; za nove ekonomske i društveno-političke odnose u svetu, za brži ekonomski i socijalni razvitak zema­ lja u razvoju i za uspostavljanje novog međunarodnog ekonomskog poretka, a protiv kolonijalizma i neokolonijalizma, rasne diskriminacije i aparthejda i svake vr­ ste agresije, intervenoije, imperijalističkog pritiska i hegemonije. Na osnovi takvih stavova akcije u Međunarodnoj godi­ ni žena u Jugoslaviji bile su uključene u tekuće napo­ re za ostvarivanje novog ustavnog položaja radnika i građana u socijalističkom samoupravljanju I za dalje razvijanje, organizovanje i delovanje Socijalističkog sa­ veza i drugih društveno-političkih organizacija. U okviru takvih opštih napora aktivnosti MGŽ bile su značajan doprinos podruštvljavanju spoljne politike. Zajedno s drugim političkim i društvenim faktorima, odbori za MG2 vodili su i posebne akcije. Tako je bila veoma značajna akcija »Radnice govore«, koju je vodio prvenstveno Savez sindikata, a koja je imala istovre­ meno obeležje mobilizacije istraživanja. Održano Je više 154 �savetovanja i naučno-političkih skupova, na primer: Že­ na u udruženom radu; Žena — poljoprivredni proizvo­ đač; Zaštita žene na radnom mestu; Zapošljavanje I profesionalna orijentacija ženske omladine; Izgradnja sistema obrazovanja, posebno za žene i devojke; Ulo­ ga žene u delegatskom sistemu i društveno-političkom životu; Biološka reprodukcija, planiranje porodice; Dečja zaštita, politika društva prema porodici; Porodica i njene funkcije u samoupravnom socijalističkom dru­ štvu; Podruštvljavanje porodičnih poslova — društvena ishrana; Porodica i urbanizacija; Porodica u književno­ sti; Porodično zakonodavstvo; Uvođenje celodnevne nastave u školi; Žena u revoluciji; Opštenarodna od­ brana i žena; Sredstva javnog informisanja I uloga že­ ne u društvu; Žena U film u. Savezni komitet za zdravstvo i socijalnu zaštitu ini­ cirao je izradu studije o ostvarivanju ravnopravnosti žena i o njenom uticaju na porodicu u socijalističkom društvu. Republički i pokrajinski sekretarijati za zdrav­ stvo i socijalnu zaštitu takođe su podstakli izradu više studija o pitanjima koja se odnose na položaj žene (o zdravstvu, o socijalnim ustanovama, o tekstilnoj indu­ striji, o poljoprivredi itd.). U MGŽ izlazio je poseban bilten Jugoslovenskog odbora za MGŽ na svim jezicima naroda i narodnosti Jugoslavije. U njemu su štampani svi značajniji dokumenti Ujedinjenih nacija, Svetske konferencije MGŽ OUN, važniji dokumenti Međunarod­ ne organizacije rada, programi i podaci o radu odbora MGŽ itd. Sredstva javnog informisanja, politički i struč­ ni časopisi dali su velik publicitet aktivnostima u okvi­ ru MGŽ u zemlji i u svetu. Izdate su posebne publi­ kacije na stranim jezicima: Pravo čoveka u SFRJ da slo­ bodno odlučuje o rađanju, Status žena Jugoslavije, sta­ tistički ipregiled Žena u privredi I društvu Jugoslavije itd. Inicijative u zemlji i u inostranstvu u toku MGŽ sa­ stavni su deo opšteg međunarodnog delovanja SFRJ. Naročito je značajno zalaganje Jugoslavije za jačanje uolge i efikasnosti UN u ostvarivanju stavova i rezolu­ cija UN, naročito Specijalnog zasedanja Generalne skupštine o ekonomskim odnosima u svetu. Jugoslovenski predstavnici učestvovali su na Oko tri­ deset međunarodnih skupova u vezi s obeležavanjem MGŽ. Posebna aktivnost se razvijala u vezi s pripre­ mama Svetske konferencije OUN u Meksiko-Sitiju. U pripremama za učešće delegacije SFRJ na ovoj konfe­ renciji bili su angažovani mnogi društveni i politički faktori, naučni I kulturni radnici I sredstva javnog ln155 �formisanja. Održano je više od deset skupova za pret­ hodno proučavanje dokumenata koji su bili pripremljeni za tu konferenciju, a ujedno su na njima davani pred­ loži za rad jugoslovenske delegacije. U okviru MG2 u našoj zemlji su održana tri značajna međunarodna skupa: Zasedanje Poljoprivrednog potkomiteta Komiteta zadrugarki Međunarodnog zadružnog saveza, Svetska konferencija Crvenog krsta o miru i Međunarodna konferencija o problemima slepih žena. Analiza rezultata MGŽ, posebno Deklaracije i Plana akcije koji su usvojeni na Svetskoj konferenciji, poka­ zala je da u tretiranju položaja žena u savremenom svetu i u pojedinim društvima postoji visok stepen saglasnosti u oceni suštine problema i puteva njiho­ vog rešavanja. Do kompleksnog i progresivnog pristupa problemima koji se odnose na ravnopravan društveni položaj žena i muškaraca, po mišljenju jugoslovenskog predstavnika došlo je do konfrontacije s nosiocima na­ zadnih, u suštini eksploatatorskih i imperijalističkih, kao i paternalističko-birokratskih tendencija i krugova. Ti krugovi su pokušali da svoje namere prikriju demagoš­ kim frazama o »pomoći ženama«, ali one su se mogle lako prepoznati pored ostalog i pod ljušturom femini­ stičkih ekstremizama. Ti pokušaji su težili za tim da se društveni položaj žena razmatra odvojeno, kao »žen­ sko pitanje«, kao stvar samo edukativnih, humanitarnih i socijalnih mera, a ne pre svega kao sastavni deo opšte borbe za ravnopravne odnose među ljudima i državama, za brži razvoj, za novi međunarodni ekonom­ ski poredak. Na kraju MGŽ jugoslovenski, republički i pokrajinski odbori za MGŽ izradili su Predlog mera za unapređe­ nje društvenog položaja žena u Jugoslaviji i za dalje doprinošenje međunarodnoj aktivnosti u OUN i u po­ kretu nesvrstanih zemalja. Savezno izvršno veće i Predsedništvo Savezne konferencije Socijalističkog sa­ veza radnog naroda Jugoslavije predložili su Skupštini SFRJ da o tome raspravlja. Skupština SFRJ je tim po­ vodom izdala zbornik svih dokumenata Ujedinjenih na­ cija usvojenih na Svetskoj konferenciji MGŽ u Meksi­ ku, na XXX zasedanju Generalne skupštine OUN i u specijalizovanim agencijama OUN.2 ) 8 Na osnovu mnogih analiza \ dokumenata o aktuelnim pitanjima društvenog položaja žena u Jugoslaviji i na osnovu pomenutog Predloga mera, Skupština SFRJ je 30. marta 1978. godine donela Rezoluciju o osnovnim 28) Ravnopravnost, razvoj, mir. Odabrani dokumenti OUN I teka Skupštine SFRJ. aerlja X IV , ev. 8, Beograd 1977. 156 M G 2, B iblio­ �pravcima društvenog delovanja na unapređivanju društveno-ekonomskog položaja i uloge žena u socijali­ stičkom samoupravnom društvu (aneks). Nesvrstani za uključivanje žena u razvoj Pokret nesvrstanih zemalja na osnovu vekovnih težnja naroda i država za ravnopravnošću u slobodi i razvoju ponudio je čovečanstvu jedinu alternativu svetskom ra­ tu i samouništenju. Na inicijativu nesvrstanih zemalja Organizacija ujedinjenih nacija donela je rezoluciju o uvođenju novog međunarodnog ekonomskog poretka kao uslova za razvoj zemalja u razvoju, je r je to u za­ jedničkom interesu celog čovečanstva. U okviru dosa­ dašnjih međunarodnih ekonomskih odnosa ne mogu se rešiti problemi siromaštva, zaostalosti, nezaposlenosti, gladi i diskriminacije svake vrste, što se sve teško odražava na život većine stanovništva sveta, na život žena i dece. U cilju ostvarivanja odluka Ujedinjenih nacija o pobolj­ šanju položaja žena nesvrstane zemlje su u okviru svog akcionog programa usvojile i odluku o jačanju među­ narodne saradnje u pitanju »2ena i razvoj« da bi se gledišta koja su uspešno formulisana u Međunarodnoj godini žena sprovodila u život i tako pružao otpor po­ kušajima da se ona devalviraju. Podudarnost osnovnih progresivnih zaključaka Međuna­ rodne godine žena s bitnim opredeljenjima politike ne­ svrstanosti potvrdila je i Peta konferencija šefova drža­ va ili vlada nesvrstanih zemalja u Kolombu avgusta 1976. godine. Ministarski sastanak Koordinacionog bi­ roa nesvrstanih zemalja u Nju Delhiju, koji je održan u aprilu 1977. godine, odlučio je da se održi posebna konferencija nesvrstanih i drugih zemalja o ulozi žena u razvoju. Ta konferencija je održana u Bagdadu maja 1977. godine, a u njenom organizovanju i u ostvariva­ nju postavljenih zadataka Jugoslavija Je aktivno sudelovala kao jedna od zemalja koordinatora tog područja aktivnosti. Polazna tačka konferencije je bila teza da razvoj ne predstavlja samo ekonomski rast, već da u njegovom okviru kao njegov sastavni deo treba da se vrši I so­ cijalna, politička i ekonomska transformacija, da se promene u društvenom položaju žena moraju vršiti u okviru svih drugih odnosa u društvu i da je zato po­ boljšavanje položaja žena od opšteg značaja. Odgovor­ nost i za tu oblast leži na svim društvenim činiocima, 157 �na državi i užoj zajednici, ali i na aktivnosti samih že­ na. Završni dokumenat Bagdadske konferencije ističe da se pozitivne promene mogu izvršiti samo ako su u skladu s nacionalnim potrebama i uslovima, ako se realizuju kao suvereno pravo svake zemlje. Pri tom je ocenjeno kao neprihvatljivo svako nametanje tuđih modela. Taj dokumenat takođe ističe vitalnu vrednost opredeljenja koja su formulisana na Svetskoj konfe­ renciji MG2 u Meksiko-Sitiju; I tu je bila jasno utvr­ đena povezanost borbe za očuvanje svetskog mira, za uspostavljanje novog međunarodnog ekonomskog po­ retka i za poboljšavanje društvenog položaja žena. Šesta konferencija šefova država ili vlada u Havani 1979. godine pozvala je sve nesvrstane zemlje na ak­ tivno ostvarivanje takve politike. Ona je istovremeno pozvala »nesvrstane I druge zemlje u razvoju da uzmu efikasno učešće na Svetskoj konferenciji Ujedinjenih nacija povodom Dekade žena (Kopenhagen jula 1980. godine) i da daju odgovarajući doprinos na nacional­ nom, regionalnom i međuregionalnom nivou imajući na umu međuzavisnost jačanja uloge žena u društvenom i privrednom razvoju i napretka na polju zdravstva, ob­ razovanja i zapošljavanja u nesvrstanim i drugim zem­ ljama u razvoju«.2 ) 9 Jugoslavija je dala veliki doprinos daljoj aktivnosti OUN I posebno aktivnosti pokreta nesvrstanih i u ovoj oblasti. Ona je član Pripremnog komiteta Svetske kon­ ferencije povodom Dekade UN za žene, učestvovala je na prvom (juna 1978) i drugom zasedanju toga komi­ teta (avgusta— septembra 1979. godine) i na regional­ nom seminaru o učešću žena u ekonomskoj evoluciji (jula 1979. godine). U pokretu nesvrstanih Jugoslavija Je izabrana za jed­ nog od koordinatora saradnje u oblasti »2ena i razvoj«, a bila je i član Pripremnog komiteta Konferencije u Bagdadu i višestruko se angažovala u njegovom radu. U tekućoj Dekadi UN za žene (1976— 1985)3 povećala 0 se potreba da se ta međunarodna aktivnost stalno prati i da se u nju uključe sva bitna područja društvenog delovanja. U tu svrhu pri Saveznom izvršnom veću deluje posebno telo. Iz zavrSne deklaracije Seate konferencije šefova država III vlada nesvrstanih zem alja. ®) U 1975. godini, u Međunarodnoj godini žena, Generalna skupština UN proklamovala Je Dekadu UN za žene: ravnopravnost, razvoj I mir (1976— 1985) I donela odluku da se 1980. godine održi Svetska kon­ ferencija Dekade UN za žene da bi se na njoj razmotrio I ocenlo na­ predak koji Je postignut u ostvarivanju ciljeva Godine I Svetskog plana akcije u prvoj polovini Dekade I po potrebi postojeći programi prilagodili drugoj polovini Dekade u avetlu novih Činjenica I Istra­ živanja. i 158 �Međuresorska radna grupa usklađuje rad saveznih or­ gana na realizaciji odluka Svetske konferencije Me­ đunarodne godine žena u Dekadi OUN za žene. U tu grupu su uključeni i predstavnici republika i pokrajina. U višestranoj međunarodnoj akciji grupa posvećuje ve­ liku pažnju delatnosti Jugoslavije u okviru nesvrstanog pokreta na području koje se odnosi na ženu i razvoj. Polazeći od značaja poboljšavanja položaja žena za de­ mokratski razvitak sveta u celini, od stavova pokreta nesvrstanih zemalja u tom pitanju, delujući s istih dru­ štvenih pozicija s kojih je delovala u MG2, koje su trajna osnova delovanja Jugoslavije i u Dekadi UN za žene, Jugoslavija se zauzimala za potpun uspeh Svet­ ske konferencije Dekade UN za žene, koja je održana u julu 1980. godine u Kopenhagenu.31) U svom delovanju Jugoslavija je polazila od celine ciljeva Dekade za žene kako ih je formulisala Generalna skupština UN u okviru borbe za mir, za pravedniji i ravnomerniji ekonomsko-socijalni razvitak u svetu, za postizanje potpu­ ne nacionalne političke i ekonomske nezavisnosti i ljudskih prava. Podteme konferencije: »zapošljavanje, zdravlje, obrazovanje«, shvatili smo kao sadržinu čovekovih blaga koja se bez tih opštih uslova ne mogu steći. Sva goruća međunarodna pitanja, koja se poseb­ no oštro odražavaju na položaj žena, a koja je konfe­ rencija UN imala na dnevnom redu (uticaj izraelske okupacije na palestinske žene na okupiranim te rito rijama i izvan njih, žene i diskriminacija na osnovu rase, žene-migranti, žene-izbeglice u svetu), delegacija SFRJ tretirala je u okviru opšte borbe za nove političke i ekonomske odnose u svetu. Ona se zauzimala za to da se i konkretne akcije koje traže pojedina od tih pitanja uključe u dugoročnu borbu za m ir u svetu kao njen sastavni deo. U okviru grupe zemalja u razvoju (grupe 77) delegacija SFRJ je zajedno s drugim dele­ gacijama znatno doprinela tome da se, uprkos zaoštrenijim međunarodnim odnosima, u dokumentima te kon­ ferencije ukaže na neposrednu povezanost poboljšava­ nja položaja žena u svim zemljama sveta s borbom za promenu nepravednih svetskih ekonomskih i političkih od­ nosa, za novi međunarodni ekonomski poredak. Tako ■Program akcije za drugu polovinu Dekade UN za žene« 3? PrlPrernama za Svetsku konferenciju Dekade UN za žene u ok­ viru delatnosti Međureaorske radne grupe S IV -a u saradnji 8 M eđuna­ rodnim centrom za upravljanje preduzećlm a u društvenom vlasništvu u zem ljam a u razvoju u Ljubljani Izvršena Je an alitička obrada sadržaja ?? i irVi?nata ®vetalce konferencije Međunarodne godine žena održane u M eksiku 1975, kao I dokumenata skupova nesvrstanih zem alja I dru­ gih značajnijih međunarodnih skupova o društvenom položaju žena. Re­ zultati analiza su objavljeni u Izdanju Pregled odabranih dokumenata U jedinjenih nacija u D ekadi O U N za žene 1976— 1985. »Ravnopravnost, razvoj I m ir*. Ljubljana 1980. 159 �predstavlja značajan međunarodni dokumenat za saradnju u naporima za uspostavljanje novog međunarodnog ekonomskog poretka i očuvanje mira u svetu, kao i za neposrednu delatnost u svim organima i te Iima UN i izvan tih tela. U Kopenhagenu su pored Programa akci­ je donete i mnoge rezolucije o pojedinim vidovima po­ boljšavanja položaja žena putem međunarodne saradnje. Jugoslovenska delegacija se u posebnoj rezoluciji za­ ložila za to da se osnovni dokumenti ove konferencije predlože delegacijama na XI specijalnom zasedanju UN o međunarodnim ekonomskim pitanjima i tako neposredrrije povežu napori za unapređenje društvenog položa­ ja žena sa strategijom treće decenije razvoja UN s tim da ta strategija izričito deklariše napore za stva­ ranje društvenih, ekonomskih i političkih mogućnosti za oba pola na ravnopravnoj osnovi. U isto vreme s održavanjem Svetske konferencije UN u Kopenhagenu, održavao je svoje sastanke i debate i Forum nevladinih organizacija, u kojima su aktivno učestvovale i predstavnice Konferencije za pitanja dru­ štvenog položaja žena Jugoslavije, koje su iznele is­ kustva iz borbe radničke klase Jugoslavije za društve­ nu jednakost žena i dostignuća koja je u tome ostva­ rilo samoupravno socijalističko društvo. Međuresorska radna grupa za koordinaciju rada saveznih organa i or­ ganizacija u toku Dekade UN za žene pokrenula je pre­ ko SIV-a i preko delegatske baze u republikama i po­ krajinama analizu rezultata Svetske konferencije i raz­ matranje načina i mogućnosti daljeg stvaralačkog do­ prinosa Jugoslavije međunarodnoj saradnji u ovoj ob­ lasti. 160 �Prilozi Pregled pravnog uređenja od osobitog značaja za pravni položaj žena u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji 1. Karakteristike pravnog sistem a Jugoslavije Nova posleratna socijalistička Jugoslavija je s fede­ rativnim uređenjem na odgovarajući način rešila i na­ cionalno pitanje kao jedno od osnovnih pitanja slo­ ženog zajedničkog života jugoslovenskih naroda i na­ rodnosti. Ustavom SFR Jugoslavije od 1974. godine za­ konodavne kompetencije su podeljene između federa­ cije, šest socijalističkih republika i dve socijalističke autonomne pokrajine u okviru SR Srbije. Ovim usta­ vom, a posebno odredbom njegovog 281. člana, odre­ đene su i zakonodavne kompetencije federacije. U po­ gledu pravnog uređenja položaja žena zakonodavne kompetencije federacije ograničene su pre svega na uređivanje osnovnih prava svih zaposlenih (radnika i radnica) i osnovnih prava radnih ljudi da se osiguraju njihova socijalna bezbednost i međusobna solidarnost, dalje na uređivanje osnova sistema opštenarodne od­ brane, na uređivanje opštih upravnih i sudskih postu­ paka, s izuzetkom posebnih sudskih postupaka, izvesnog dela krivičnog prava i radnih odnosa onih koji su zaposleni u saveznim organima. Ostale odnose koji su značajni za položaj žena, kao, na primer: brak i poro­ dične odnose (uključno sa zbrinjavanjem dece u dru­ goj porodici, starateljstvom i adopcijom), nasleđivanje, zdravstvenu i socijalnu zaštitu (uključno s odnosima u vezi s materinstvom, dečjom zaštitom i planiranjem porodice), područje vaspitanja i obrazovanja i druge odnose uređuju republike odnosno obe autonomne po­ krajine. Međutim, pravni sistem u našem društvu nikako nije zaokružen ustavima, zakonima i propisima za njihovo izvršavanje. Mnogobrojna (i značajna pitanja koja ne­ posredno utiču na položaj žena, pre svega na područji­ ma dečje zaštite, socijalnog staranja, zapošljavanja, stambene i komunalne izgradnje, zdravstvene zaštite, penzijskog i invalidskog osiguranja, vaspitanja i obra­ zovanja uređuju radni ljudi Sami i neposredno samo­ upravnim opštim aktima (samoupravnim sporazumima, statutima I drugim samoupravnim aktima koje donose 161 �udruženi u osnovnim samoupravnim organizacijama r zajednicama (osnovnim organizacijama udruženog radar mesnim zajednicama i samoupravnim interesnim zajed­ nicama). Društvenim dogovorima samoupravne organi­ zacije i zajednice, društveno-političke i druge društvene organizacije i organi društveno-političkih zajednica obezbeđuju i u okviru ustava i zakona usklađuju samouprav­ no uređivanje odnosa od šireg interesa odnosno od opšteg društvenog interesa. Samoupravnim pravom radni ljudi i građani sami proširuju svoja prava utvr­ đena ustavom i zakonima kao minimum koji je svima zagarantovan. To znači da je pravno uređenje u SFR Jugoslaviji raznoliko, a ipak u osnovi jedinstveno i zajedničko. Pregled ovog uređenja u Jugoslaviji otežava i činjenica da osnovni elementi toga položaja koje određuju no­ vi ustavi federacije odnosno republika i autonomnih pokrajina zakonima i samoupravnim aktima još nisu u ceiini sprovedeni. Rok za usaglašavanje zakona s no­ vim ustavima istekao je, istina, 1. jula 1977. godine, ali time nije prošao rok za dalje sprovođenje tog za­ konodavstva. Stoga je ceo pravni sistem u vreme dok ovo pišemo,*) još u procesu preobražaja i usaglašavanja s temeljima novog ustavnog uređenja. Zbog toga su neka rešenja, koja se navode u daljem tekstu, još uvek samo trenutna odnosno privremena. 2. Pravno uređenje položaja žena na radu odnosno u vezi s radom Ustav federacije kao i ustavi republika i autonomnih pokrajina pored ravnopravnosti bez obzira na pol, garantuju svima slobodu rada, slobodan izbor zanimanja i zaposlenja i dostupnost svakog radnog mesta i svake funkcije u društvu pod jednakim uslovima. Svakome ko radi ustavi garantuju četrdesetdvočasovnu radnu nedeIju i pravo na takve radne uslove koji obezbeđuju nje­ gov telesni i moralni Integritet I sigurnost. 2.1. Stupanje u radni odnos I druga osnovna prava u udruženom radu uređuje Zakon o udruženom radu.**) On na osnovu ustava određuje da radnici u svakoj os­ novnoj organizaciji udruženog rada kao osnovnom or­ ganizacionom obliku udruživanja njihovog rada odre­ đuju uslove za sklapanje radnog odnosa. Ovi uslovi po zakonu mogu da budu samo oni koji su u vezi s po­ * Rukopis Je zavrSen 1. Januara 1979. ** Službeni 162 lis t SFRJ, br. 53/76 I 8/78. �trebama radnog procesa, s radnim uslovima i u vezi s radom i zadacima u organizaciji u kojoj udruženi radnici rade. Pol ne može biti uslov za sklapanje rad­ nog odnosa osim u slučajevima kada je neki rad zbog posebnih radnih uslova zabranjen za žene. 2.2. Po Zakonu o udruženom radu radnici imaju pravo i dužnost da u skladu sa zakonom, samoupravnim opštim aktima obezbede posebnu zaštitu trudnica od teš­ kog rada, od štetnih uticaja na radu, od prekovremenog i noćnog rada i druge oblike posebne zaštite materin­ stva. Zakoni republika i autonomnih pokrajina određuju na kojim je područjima delatnosti zabranjen noćni rad svih žena (pre svega u industriji, građevinarstvu i pro­ metu, a i u nekim drugim delatnostima) i u kojim dru­ gim delatnostima žena može da odbije raspored na noćni rad ili na neki drugi rad koji joj ne odgovara; to se osim na trudnice odnosi pre svega i na majke s malom decom. 2.3. U pogledu godišnjeg odmora samohrane i druge majke s malom decom uživaju povlastice, jer organi­ zacije u kojima su one zaposlene svojim samoupravnim opštim aktima, a u okviru zakonom određenog najkra­ ćeg i najdužeg odsustva, određuju njegovu dužinu; kao kriterijum pri tome služe i broj i uzrast dece odnosno položaj majke u staranju o deci. 2.4. Zakonodavstvo garantuje stalnost zaposlenja svim radnicima bez razlike. Svim radnicima, dakle i ženama, rad može da prestane protiv njihove volje samo u slučajevima koje određuje zakon. To su prvenstveno slučajevi težih kršenja radnih dužnosti, slučajevi kada radnik (radnica) neće da prihvati drugi rad ili da se osposobi za drugi rad ako rad koji trenutno obavlja nije više potreban radi ekonomskih poteškoća ili radi organizacionih ili tehnoloških poboljšanja; dalje, slu­ čajevi potpune radne invalidnosti; ako radnik ne pri­ hvati samoupravni sporazum o udruživanju u osnovnu organizaciju udruženog rada, ako na osnovu odluke suda mora izdržavati kaznu zatvora duže od 6 meseci, ako u slučajevima određenim zakonom Ispuni uslove za ličnu penziju. Zbog toga posebna zaštita stalnosti zaposlenja žena odnosno trudnica i majki s malom de­ com nije potrebna osim u izuzetnim slučajevima. Me­ đutim, takva zaštita, određena zakonom, potrebna je za žene koje rade kod privatnih poslodavaca. U ovom slučaju, naime, zakon dopušta I prestanak radnog od­ nosa protiv volje zaposlenih, osim kad se radi o trud­ nicama i majkama s malom decom. 163 �2.5. Uređivanje porodiljskog odsustva u cellni je u nad­ ležnosti republika i autonomnih pokrajina i u uređenju ovog pitanja postoje izvesne manje razlike. Najčešće je određeno da porodiijsko odsustvo traje 180 dana ne­ prekidno. U Vojvodini porodiljsko odsustvo traje 210 dana. Majka ima pravo da bira da li će posle poro­ diljskog odsustva raditi samo pola radnog vremena sve dok dete ne napuni od 8 meseci do godine dana (Ma­ kedonija, Slovenija), ili će iskoristiti porodiljsko od­ sustvo u ćelom najdužem zakonskom roku. U Hrvatskoj je uvedena mogućnost korišćenja dodatnog porodilj­ skog odsustva dok dete ne napuni 20 meseci. Međutim, odsustvo s posla u Sloveniji može da koristi i otac deteta ako neguje dete i ako su se on i majka deteta tako sporazumeli. Majka ima pravo na porodiljsko od­ sustvo i u slučaju da se dete rodi mrtvo ili da dete umre pre isteka porodiljskog odsustva, i to u tolikom trajanju dok se ne oporavi od porođaja i duševnog po­ tresa zbog gubitka deteta (45 dana). Naknada ličnog dohotka majke za vreme porodiljskog odsustva iznosi njen puni lični dohodak iz prethodne godine. Posle is­ teka porodiljskog odsustva majka ima pravo da nastavi isti rad ili drugi koji odgovara njenoj stručnoj spremi i daje joj mogućnost sticanja istog ličnog dohotka. 2.6. U sada važećem sistemu penzijskog i invalidskog osiguranja, koji inače važi za sve osiguranike bez ob­ zira na pol, žene su u izvesnoj meri povoljnije treti­ rane, jer mogu da steknu pravo na starosnu penziju već s 55 godina starosti, a ako se radi o porodičnoj penziji s 45 godina, dok muškarcima treba 60 godina starosti s istim najkraćim radnim stažom kao i za žene (20 godina). Žena bez obzira na starost stiče pravo na starosnu penziju (85 odsto od penzijske osnove, određene na osnovu valorizovanog iznosa ličnih doho­ daka osiguranika u određenom razdoblju) već posle 35 godina rada, dok muškarac tek posle 40 godina. Penzijsko kao i invalidsko osiguranje važi za sve za­ poslene, a i za slobodne profesije i uvedeno je od­ nosno uvodi se i za zemljoradnike i članove njihovih domaćinstava u skladu s prilikama i mogućnostima po­ jedinih republika i autonomnih pokrajina. Penzijsko i invalidsko osiguranje obuhvata pre svega pravo na starosnu i invalidsku penzjju, pravo na pro­ fesionalnu rehabilitaciju i zaposlenje u slučaju inva­ lidnosti, pravo na novčanu naknadu u slučaju telesne povrede i pravo na porodičnu penziju, ženski kao i muški članovi porodice osiguranika, a i neki članovi njegove šire porodice koje je osiguranik 164 �izdržavao, imaju u slučaju sm rti osiguranika pravo na porodičnu penziju ako zbog mladosti (manje od 15 go­ dina ili više ako se redovno školuju), starosti (na pri­ mer majka odnosno udovica u starosti najmanje 45 godina) ili iz drugih razloga ne mogu sami da se iz­ državaju. 3. Pravno uređenje položaja žene u braku, odnosa između roditelja i dece i slobodnog odlučivanja o rađanju dece 3.1. Po zakonima svih republika i autonomnih pokra­ jina, u čiju nadležnost spada uređivanje bračnih i po­ rodičnih odnosa, žena i muškarac su potpuno ravno­ pravni sa sklapanjem braka. Po zakonu SR Slovenije budući supružnici pre sklapa­ nja braka obavezno će posetiti bračno savetovalište da bi se na osnovu pravnih, socijalnih, zdravstvenih i dru­ gih saveta koje dobijaju što bolje priprem ili za zajed­ nički život. Po zakonu SR Hrvatske matičar će preporu­ čiti osobama koje nameravaju da stupe u brak da do dana venčanja posete odgovarajuću zdravstvenu ili drugu ustanovu i bračno savetovalište da bi se upo­ znale s mogućnostima i prednostima planiranja poro­ dice. Po novom zakonu o braku i porodičnim odnosima slično je uređenje i u SR Srbiji, kao i po porodičnom zakonu u*SR Bosni i Hercegovini; po tim zakonima matičar preporučuje budućim supružnicima ne samo da posete bračno savetovalište i zdravstvene ustanove već i da se uzajamno obaveste o zdravstvenom stanju. 3.2. Imovina koju poseduje svaki od supružnika prilikom sklapanja braka ostaje njegova svojina i on njome sa­ mostalno raspolaže i u braku. Imovina koju supružnici steknu radom u toku trajanja braka njihova je zajednič­ ka imovina, kojom oni zajednički upravljaju i raspolažu. U slučaju razvoda braka ta imovina se deli, a može se podeliti i za vreme trajanja braka bilo sporazumno bilo sudskim putem na predlog jednog od supružnika. Po zakonskom uređenju u SR Makedoniji i u SR Sloveniji, smatra se da su pri podeli zajedničke imovine supruž­ nika njihovi udeli jednaki. Ako se jedan ili drugi su­ pružnik ne slaže s podelom na dva jednaka dela, na njegov zahtev se sudskim postupkom može odrediti udeo svakog od supružnika na osnovu njegovog rad­ nog doprinosa. Drugi zakoni određuju da se udeo sva­ kog supružnika u zajedničkoj imovini, ako se oni ne mogu sporazumeti, određuje po njegovom doprinosu, koji obuhvata sve oblike rada i sudelovanja u upravlja­ 165 �nju zajedničkom imovinom, u njenom čuvanju i pove­ ćavanju. Novo zakonsko uređenje u SR Srbiji reguliše i imovinske odnose u porodičnoj zajednici i određuje da u slučaju kad u porodičnoj zajednici pored roditelja i dece žive i drugi srodnici koji svi zajednički privre­ đuju imovina stečena u takvoj zajednici pripada svim članovima te zajednice koji su učestvovali u njenom sticanju. 3.3. Po svim republičkim i pokrajinskim zakonima žena može zahtevati razvod braka iz istih razloga kao i mu­ škarac. Posle razvoda oba bivša supružnika imaju ista prava i iste dužnosti, što naročito važi za dužnost iz­ državanja drugog supružnika. Da bi što bolje zaštitili lično dostojanstvo obaju su­ pružnika i, sem toga, obezbedili interese žene i dece, zakoni republika i autonomnih pokrajina uvode moguć­ nost sporazumnog razvoda kao oblika koji supružnicima treba da omogući da ravnopravno i na najbezbolniji način raskinu svoj neuspešan brak. Po zakonu SR Hrvatske i po zakonu SR Bosne i Hercegovine spora­ zumni razvod je moguć samo ako supružnici nemaju maloletne zajedničke ili usvojene dece ili dece na ko­ ju oni imaju roditeljsko pravo. Po uređenju u SR Ma­ kedoniji i SAP Vojvodini sporazumni razvod braka mo­ guć je samo u slučaju ako su se supružnici sporazumeli i o izdržavanju i vaspitavanju dece. Po novom za­ konskom uređenju u SR Srbiji supružnici se moraju sporazumeti i o načinu svojih ličnih kontakata sa zajed­ ničkom decom, a po uređenju u SR Sloveniji i o izdrža­ vanju nezbrinutog supružnika, o obezbeđenju, vaspita­ vanju i izdržavanju zajedničke dece, o podeli zajednič­ ke imovine i o tome koji će od supružnika biti nosilac stanarskog prava. Međutim, u zakonodavstvu republika i autonomnih po­ krajina postoje očigledne razlike u regulisanju razvoda braka pre svega u slučaju kad samo jedan od supruž­ nika zahteva razvod sudskim putem. Dosad je takav razvod ocenjivan kao sankcija za neuspešan brak. Za­ koni u SR Bosni i Hercegovini, SR Srbiji, SR Sloveniji i SAP Vojvodini dosledno sprovode princip po kojem raz­ vod mora biti sredstvo za prekidanje nepodnošljivog braka, bez obzira na krivicu pojedinog supružnika za takvo stanje. Zakoni drugih republika i SAP Kosovo I novi zakon SR Hrvatske dopuštaju razvod braka na zahtev »krivog« supružnika samo u slučaju daljeg od­ vojenog života, koji ima za posledicu činjenicu da više nema mogućnosti za obnavljanje zajedničkog života supružnika. Takvo uređenje je posledica konstatacije da 166 �u nekim sredinama stvarni ekonomski položaj žena još uvek iziskuje takvo uređenje koje društvu omogućava da utiče na razvod utvrđivanjem krivice za bitnu poremećenost bračne zajednice. 3.4. Svi republički i oba pokrajinska zakona o izdržava­ nju supružnika po prestanku braka polaze, na jednoj strani, od težnje da se izdržavanje ne reguliše tako da odvraća od rada, a na drugoj strani, polaze od potrebe da se zaštiti supružnik u slučajevima kad se sam ne može izdržavati. Zato je u svim zakonima zapisano da na izdržavanje ima pravo onaj supružnik koji nije spo­ soban za rad odnosno onaj koji se ne može zaposliti. Oni zakoni koji su ostali pri tome da se utvrđuje »kri­ vica« za razvod određuju da pravo na izdržavanje ne može imati onaj supružnik koji je kriv odnosno koji je isključivo kriv za razvod braka. Po zakonima SR Bosne i Hercegovine, SR Hrvatske, SR Srbije i SR Slovenije u načelu pitanje krivice nije odlučujuće za određivanje dužnosti izdržavanja razvedenog supružni­ ka; pri tom zakoni SR Bosne i Hercegovine i SR Hrvat­ ske propisuju da nepodobno držanje supružnika u bra­ ku može biti uzrok da sud odbije njegov zahtev za iz­ državanje, zakon SR Slovenije upućuje sud da u odlu­ čivanju o izdržavanju uzima u obzir uzroke iz kojih je bračna zajednica postala neodrživa, zakon SR Srbije određuje da sud može odbiti zahtev za izdržavanje koji je podneo onaj supružnik koji je zlonamerno ili bez opravdanog razloga napustio drugog supružnika. 3.5. što se tiče položaja muškarca i žene koji žive u vanbračnoj zajednici, zakon SR Slovenije određuje da trajnija životna zajednica muškarca i žene koji nisu sklopili brak, iako bi to mogli učiniti, ima iste pravne posledice kao i formalni brak. Zakoni SR Bosne i Hercegovine, SR Hrvatske, SR Srbi­ je i SAP Kosovo izjednačavaju bračnu vezu i vanbračnu zajednicu muškarca i žene samo u pojedinim od­ nosima. Zakon SAP Kosovo to uređuje u određenim uslovima za nasleđivanje, podelu zajedničke imovine i za izdržavanje. Zakon SR Hrvatske određuje da iz vanbračne zajednice muškarca i žene nastaje obaveza za međusobno izdržavanje, a da pod zakonskim uslovima nastaju i druga imovinska prava i druge obaveze. Za­ koni SR Bosne i Hercegovine I SR Srbije Izjednačavaju životnu zajednicu muškarca I žene s brakom u pogle­ du prava na izdržavanje i drugih imovinskopravnih od­ nosa pod uslovima i na način koji su određeni zakonima. 3.6. Po svim zakonima republika I autonomnih pokrajina žena i muškarac su potpuno Izjednačeni kao roditelji. 167 �Međutim, u praksi je majka češće u težem položaju od oca. Zato novo zakonodavstvo u većini slučajeva po­ maže majci tako da starateljski i drugi organi posre­ duju u priznavanju odnosno utvrđivanju očinstva. Zakoni SR Bosne i Hercegovine, SR Crne Gore, SR Srbije i SR Hrvatske i SAP Kosovo omogućavaju starateljskim organima da podnose tužbu za utvrđivanje očinstva na sudu, ako to u ime deteta ne učini majka, a pretpo­ stavljeni otac ne priznaje očinstvo. Nejednak položaj žena s muškarcima u slučajevima kad se samo žene brinu o deci, nova zakonska rešenja pokušavaju da olakšaju nekim praktičnim merama. Nai­ me, često se nezakoniti očevi brinu za svoju decu sa­ mo na taj način što daju odgovarajući udeo za pokriće troškova za izdržavanje deteta. Zato neki zakoni daju starateljskim organima u nadležnost da pokrenu i vode u ime deteta postupak za određivanje alimentacije. Ponegde se određuju i posebne obaveze radne organizaci­ je u kojoj radi isplatilac alimentacije, odnosno ona se obavezuje na godišnju valorizaciju s obzirom na pove­ ćanje životnih troškova. Što se tiče utvrđivanja očinstva, novo zakonodavstvo u većini slučajeva uzima u obzir i mogućnost veštačkog oplođavanja kao jednog od načina slobodnog odlu­ čivanja o rađanju dece, koje je kao ustavno pravo od­ ređeno u saveznom Ustavu i u ustavima republika i autonomnih pokrajina. Zakoni republika i autonomnih pokrajina koji su doneti po novim ustavima određuju da nije dozvoljeno utvrđivanje očinstva deteta koje se rodilo s veštačkim oplođavanjem majke. Većina zakona, osim zakona SR Slovenije, sadrži odredbu po kojoj se mužu ne dozvoljava da se odriče očinstva u slučaju kad se saglasio s veštačkim oplođenjem svoje žene semenom drugog muškarca. 4. Pravno uređenje na nekim drugim područjima koje utiče na položaj žena 4.1. Društvena zaštita dece 4.1.1. Posle donošenja Ustava 1974. godine do početka 1975. godine u svim republikama i autonomnim pokra­ jinama doneti su novi zakoni o društvenoj zaštiti dece. U ovim zakonima razrađena su ustavna načela o dečjoj zaštiti i pobliže određeni pravni osnovi za formiranje i rad samoupravnih interesnih zajednica na području 168 �dečje zaštite, u okviru kojih se planira i sprovodi društvena zaštita dece. Sve te zajednice kompleksno planiraju zadovoljavanje potreba porodice i dece, dece pre svega od rođenja do upisa u osnovnu školu. Sve zajednice imaju takođe za­ datak da obezbede razvoj i funkcionisanje takozvanih neposrednih oblika dečje zaštite (pre svega dnevni bo­ ravak dece i njihovo čuvanje, vaspitanje i ishranu) i da usklađuju politiku društvene brige o deci s drugim samoupravnim interesnim zajednicama, pre svega ob­ razovnim, zdravstvenim i stambenim zajednicama. Po­ red ovih zadataka, većina zajednica brine se i o dečjem dodatku, ukoliko nisu u tu svrhu osnovane posebne zajednice odnosno ukoliko te zadatke ne izvršava druga interesna zajednica. 4.1.2. Prilikom primanja dece u vaspitno-zaštitne orga­ nizacije prednost imaju deca samohranih majki, vaspitno, materijalno ili socijalno ugrožena deca i deca za­ poslenih majki. Društvena briga o deci-đacima osnovnih škola organizovana je ishranom (školske kuhinje), produženim borav­ kom u školi koji postepeno prelazi u »celodnevnu« školu, i besplatnim udžbenicima, internatima, organizovanjem odmora odnosno rekreacije učenika za vreme raspusta i slično. 4.1.3. Poseban oblik društvene brige o deci jeste dečji dodatak kao novčana pomoć porodicama s nižim pri­ manjima za izdržavanje i vaspitanje dece. Granični iz­ nos dohotka na pojedinog člana porodice, koji još daje pravo na ovaj oblik društvene pomoći, različit je u republikama odnosno autonomnim pokrajinama I po pra­ vilu se godišnje revalorizuje u skladu s porastom lič­ nih dohodaka odnosno troškova života. Takođe se pre­ težno prilagođava specifičnim potrebama deteta. U poslednjim godinama broj dece koja Imaju pravo na dečji dodatak pomalo se smanjuje kao posledica opšteg podizanja životnog standarda, a i ugovorene politike samoupravnih interesnih zajednica koje se brinu za dečju zaštitu. One su svojim opštim samoupravnim normama preusmeravale sredstva za zaštitu dece, prvenstveno u neposredne oblike ove zaštite, u kojima već imaju prednost deca iz porodica s manjim priho­ dima ili deca koja imaju prednost iz drugih razloga (zdravstvenih, socijalnih itd.) u ovim oblicima zaštite. Sastavni deo ove politike jeste i uvođenje sistema dru­ štvenog subvencionisanja cene u ustanovama i oblici­ ma dečje zaštite da bi se osigurala dečja zaštita bez 169 �obzira na materijalne mogućnosti roditelja s tim što će roditelji s višim prihodima plaćati veći deo cene koštanja. 4.2. Zdravstvo 4.2.1. Ustav SFRJ iz 1974. godine određuje da svako ima pravo na zdravstvenu zaštitu, a zakonima se od­ ređuje u kojim slučajevima i onaj neznatan deo gra­ đana koji nisu osigurani ima pravo na zaštitu zdravlja iz društvenih sredstava. Zakoni republika i autonomnih pokrajina određuju da na zdravstvenu zaštitu iz dru­ štvenih sredstava imaju pravo sve žene u vezi s trud­ noćom, porođajem, materinstvom i kontracepcijom, a iz tih sredstava se finansira potpuna zdravstvena zašti­ ta novorođenčadi, dojenčadi, pretškolske i školske dece do kraja redovnog školovanja odnosno najdalje do navršene 26. godine starosti. Zakoni pojedinih repub­ lika i autonomnih pokrajina određuju i opseg zdrav­ stvene zaštite iz društvenih sredstava i za drugu omla­ dinu i posle ispunjene 15. godine života, pretežno u celini ili samo za određene slučajeve odnosno bole­ sti, ali i to najdalje do ispunjene 26. godine života. 4.3. Krivično pravo I u krivičnom kao u svem ostalom zakonodavstvu u SFRJ u skladu s ustavnom odredbom saveznog ustava i svih republičkih i pokrajinskih ustava, položaj žene je jednak položaju muškarca. Aii to, naravno, ne isklju­ čuje posebnu zaštitu koja proizlazi iz ustavne odredbe 0 posebnoj društvenoj zaštiti majke, deteta i porodice. Tako se prema odredbi novog krivičnog zakona SFRJ smrtna kazna, koja se po ustavu izriče samo izuzetno 1 za najteže oblike teških krivičnih dela, ne može Izreći trudnici i maloletnici (maloletniku) koji još nisu napu­ nili 18 godina, dok se licima koja u vreme kad su po­ činila krvično delo još nisu napunila 21 godinu takva kazna može izreći samo za najteže vrste tih delikata. U novim republičkim i pokrajinskim krivičnim zakoni­ ma postoje, kao i do sada, odredbe da se smrtna kaz­ na ne srne izvršiti nad trudnom ženom. Trudnice odnosno majke s malom decom inače uživaju određene povlastice za vreme izdržavanja kazne (na radu, u odnosu prema njima za vreme trudnoće I po­ rođaja, u pomoći prilikom otpuštanja s izdržavanja kaz­ ne i slično). 170 �Krivična sankcija protiv majke koja oduzme život detetu na porođaju ili odmah posle porođaja mnogo je blaža nego inače za ubistvo. Zbog posebnog psihičkog stanja majke koje je vezano za porođaj, i ova odredba pred­ stavlja oblik posebnog pravnog tretiranja majke. Slič­ no je i u pogledu kažnjivosti u vezi s nedozvoljenim abortusom. Kažnjava se samo lice koje ženi prekine trudnoću kada iz zdravstvenih razloga abortus nije dozvoljen; sama žena se ne kažnjava za izvršeni ne­ dozvoljeni abortus. U poglavlju o krivičnim delima protiv radnog odnosa i socijalne sigurnosti između ostalog određeno je kaž­ njavanje lica koje se svesno ne pridržava propisa o zaštiti žena i omladine ili o zabrani noćnog odnosno prekovremenog rada, a i lice koje se svesno ne pri­ država propisa iz oblasti socijalnog osiguranja i time krnji prava drugoga. Prema poglavlju o krivičnim delima protiv braka, po­ rodice i omladine, između ostalih, kažnjavaju se lica koja žive u vanbračnoj zajednici s maloletnom osobom koja još nema 16 godina; Lice koje protivpravno oduz­ me maloletnu osobu onome kome je poverena, a i lice koje teško zanemaruje porodične obaveze i koje izbegava davanje izdržavanja osobi koju mora izdržavati. Pored ovih krivičnih odredaba koje štite i odgovaraju­ ći položaj žene na radu odnosno u braku i porodičnim odnosima, za položaj žena značajne su i one odredbe krivičnih zakona koje štite polnu neprikosnovenost čoveka i moral. Inkriminisana su pre svega sva dela ko­ ja znače polno nasilje ili zloupotrebu položaja kod polnih odnosa. U krivičnom zakonu SR Slovenije sma­ tra se kao kažnjivo i polno nasilje muža nad sopstvenom ženom. Milan GASPARI, savetnik Predsedništva SR Slovenije 171 ��Spisak zakona od posebnog značaja za pravni položaj žena u Jugoslaviji A) Radni odnosi Zakon o udruženom radu (Službeni lis t SFRJ br. 53/76 I 8/78) Zakon o radnim odnosima (Službeni lis t SR Bosne i Hercegovine br. 36/77 i 11/78) Zakon o radnim odnosima (Službeni lis t SR Crne Gore br. 36/77 i 39/77) Zakon o radnim odnosima radnika u udruženom radu (Narodne novine SR Hrvatske br. 11 /78) Zakon za rabotnite odnosi (Služben vesnik na SR Ma­ kedonija br. 45/77) Zakon o delovnih razmerjih (Uradni lis t SR Slovenije, št. 24/77 in 30/78) Zakon o radnim odnosima (Službeni glasnik SR Srbije br. 40/77, 41/77, 52/77 i 53/78) Zakon o radnim odnosima (Službeni lis t SAP Vojvodi­ ne br. 31/77 i 37/78) Zakon o radnim odnosima (Službeni lis t SAP Kosova br. 77/77 i 27/78) B) Odnosi u braku i porodici 1. U SR Bosni i Hercegovini se do donošenja novih republičkih zakona primenjuju odredbe saveznih zakona donetih pre novog ustava iz 1974. godine 2. Zakon o braku (Službeni lis t SR Crne Gore br. 17/73 i 21/73) Zakon o odnosima roditelja i dece (Službeni lis t SR Crne Gore br. 54/75 i 4/76) Savezni osnovni zakon o starateljstvu (Službeni list SFRJ 16/65) primenjuje se u SR Crnoj Gori kao republički zakon. Zakon o usvojenju (Službeni lis t SR Crne Gore br. 28/77) 3. Zakon o braku i porodičnim odnosima (Narodne novine SR Hrvatske br. 11/78 i 27/78) 4. Zakon za brakot (Služben vesnik na SR Makedoni­ ja br. 35/73, 28/74 i 13/78) Zakon za odnosite na rodftelite i decata (Služben vesnik na SR Makedonija br. 5/73 I 17/73) Zakon za posebnite procesni postopkl vo semejnlte sporovi (Služben vesnik na SR Makedonija br. 13/78) Zakon za staratelstvo (Služben vesnik na SR Ma­ kedonija br. 5/73) 173 �5. 6. 7. 8. 9. 10. Zakon za posvojuvanje (Služben vesnik na SR Ma­ kedonija br. 5/73, 17/73 i 49/74) Zakon o zakonski zvezi in družinskih razmerjih (Uradni list SR Slovenije št. 15/76) Zakon o braku (Službeni glasnik SR Srbije br. 52/74) Zakon o starateljstvu (Službeni glasnik SR Srbije br. 44/75) Zakon o usvojenju (Službeni glasni'k SR Srbije br 17/76) Zakon o odnosima roditelja i dece (Službeni glas­ nik SR Srbije, br. 52/74) Zakon o braku (Službeni list SAP Vojvodine br. 2/75 i 10/75) Zakon o odnosima roditelja i dece (Službeni list SAP Vojvodine br. 2/75 i 10/75) Zakon o starateljstvu (Službeni list SAP Vojvodine br. 24/71) Zakon o usvojenju (Službeni list SAP Vojvodine br. 24/76 i 29/76) Zakon o braku (Službeni 'list SAP Kosova br. 43/74 i 3/77) Zakon o odnosima roditelja i dece (Službeni list SAP Kosova br. 43/74) Zakon o starateljstvu (Službeni list SAP Kosova br. 30/76) Zakon o usvojenju (Službeni list SAP Kosova br. 30/76) Zakon o braku i porodičnim odnosima (Službeni list SR Srbije, br. 22/1980) Porodični zakon (Službeni list SR BiiH, br. 21/79) C. Odnosi u vezi sa ostvarivanjem prava na slobodno odlučivanje o rađanju dece Zakon o uslovima i postupku za prekid trudnoće (Službeni list SR Bosne i Hercegovine br. 29/77) Zakon o uslovima i postupku za odobravanje pre­ kida trudnoće (Službeni list SR Crne Gore br. 11/71) Zakon o zdravstvenim mjerama za ostvarivanje pra­ va na slobodno odlučivanje o rađanju djece (Narodne novine SR Hrvatske br. 18/78) Zakon o prekinuvanje na bremenosta (Služben ves­ nik na SR Makedonija br. 19/77) Zakon o zdravstvenih ukrepih pri uresničevanju pravice do svobodnega odločanja o rojstvu otrok (Urad­ ni list SR Slovenije št. 11/77) Zakon o uslovima i postupku za prekid trudnoće (Službeni glasnik SR Srbije br. 26/77) Zakon o uslovima i postupku za odobrenje prekida 174 �trudnoće (Službeni lis t SAP Vojvodine, prečišćeni tekst, br. 26/78) Zakon o uslovima I postupku za odobravanje preki­ da trudnoće (Službeni lis t SAP Kosova br. 47/77) D. Odnosi na području dečje zaštite Zakon o dječjoj zaštiti (Službeni lis t SR Bosne i Hercegovine br. 7/75 i 18/75) Zakon o socijalnoj i dječjoj zašiti i samoupravnim interesnim zajednicama socijalne i dječje zaštite (Slu­ žbeni lis t SR Crne Gore br. 31/74, 32/74 \ 4/78) Zakon o društvenoj brizi o djeci pretškolskog uzra­ sta (Narodne novine SR Hrvatske br. 51/74) Zakon za opredeleni oblici na opštestvena zaštita na decata i za samoupravnite interesni zaednici za opšte­ stvena zašita na decata (Služben vesnik na SR Ma­ kedonija br. 5/74 i 9/78) Zakon o družbenom varstvu otrok in o skupnostih otroškega varstva (Uradni lis t SR Slovenije št. 18/74 in 14/77) Zakon o dečjoj zaštiti i o samoupravnim interesnim zajednicama dečje zaštite (Službeni glasnik SR Srbije br. 48/74) Zakon o dečjoj zaštiti (Službeni lis t SAP Kosova br. 18/76) Zakon o samoupravnim interesnim zajednicama za zaštitu dece (Službeni lis t SAP Vojvodine br. 21 /74 i 5/78) E. Odnosi na području penzijskog i invalidskog osiguranja Zakon o osnovnim pravima iz mirovinskog i invalid­ skog osiguranja (Službeni lis t SFRJ br. 35/72, 18/76, 58/76 i 22/78) Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju (Slu­ žbeni list SR Bosne i Hercegovine br. 36/72, 8/74, 7/75 i 41 /75) Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju. (Služ­ beni list SR Crne Gore br. 28/72, 4/73, 11/74 i 16/78) Zakon o mirovinskom i invalidskom osiguranju (pre­ čišćeni tekst, Narodne novine SR Hrvatske br. 20/78 i 26/78) Zakon za penziskoto i fnvalidskoto osiguruvanje (prečisten tekst, Služben vesnik na SR Makedonija br. 39/78) Zakon o pokojninskem in Invalldskem zavarovanju (prečišćeno besedilo, Uradni lis t SR Slovenije, št. 19/77 In 30/78) 175 �Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju (Služ­ beni glasnik SR Srbije br. 51/72, 54/72, 9/74, 42/75, 53/75, 51/76, 26/77, 27/77, 40/77, 54/77 i 53/78) Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju (Služ­ beni list SAP Kosova br. 37/72, 13/74, 11/76, 26/77 i 48/77) Zakon o penzijskom i invalidskom osiguranju (Služ­ beni list SAP Vojvodine br. 26/72, 2/73, 19/73, 27/75 i 37/78) F. Odnosi na području zdravstvene zaštite Zakon o zdravstvu (Službeni list SR Bosne i Herce­ govine br. 37/75, 7/76 I 16/78) Zakon o zdravstvu (Službeni list SR Crne Gore br. 8/71 i 35/75) Zakon o zdravstvu (Narodne novine SR Hrvatske br. 32/70 i 41/70) Zakon za zdravstvo (Služben vesnik na SR Makedo­ nija br. 20/70, 11/71, 26/71 i 29/73) Zakon o zdravstvenem varstvu (Uradni list SR Slo­ venije št. 38/74, 1/75 in 31/76) Zakon o zdravstvenoj zaštiti i zdravstvenoj službi (Službeni glasnik SR Srbije br. 32/68, 41/68, 18/70, 24/70, 8/73, 52/74, 2/7.5 I 22/76) Zakon o zdravstvenoj zaštiti i zdravstvenoj službi (Službeni list SAP Kosova br. 55/75) Zakon o zdravstvenoj zaštiti i zdravstvenoj delatnostl (Službeni list SAP Vojvodine br. 24/72 I 30/76) G. Krivično pravo Krivični zakon SFRJ (Uradni list SFRJ br. 44/76, 36/77 i 56/77) Krivični zakon SR Bosne i Hercegovine (Službeni list SR Bosne i Hercegovine br. 16/77 1 19/77) Krivični zakon SR Crne Gore (Službeni list SR Crne Gore br. 26/78) Krivični zakon SR Hrvatske (Narodne novine SR Hrvatske br. 25/77 i 50/78) Krivični zakon na SR Makedonija (Služben vesnik na SR Makedonija br. 25/77 i 30/77) Kazenskl zakon SR Slovenije (Uradni list SR Slo­ venije št. 12/77 in 3/78) Krivični zakon SR Srbije (Službeni glasnik SR Srbi­ je br. 26/77, 28/77 I 43/77) Krivični zakon SAP Kosova (Službeni list SAP Ko­ sova br. 20/77) Krivični zakon SAP Vojvodine (Službeni list SAP Vojvodine br. 17/77 i 24/77) 176 �Rezolucija Skupštine SFRJ o unapređivanju položaja i uloge žene Polazeći od Programa Saveza komunista Jugoslavije, Ustava SFRJ, rezolucija X kongresa Saveza komunista Jugoslavije, Zakona o udruženom radu, kao i od sistem ­ skih zakona koj<i su dali idejno-političku i normativno■pravnu osnovu za obezbeđivanje položaja i prava rad­ nog čoveka da odlučuje o svom radu i uslovima i re­ zultatima svoga rada, a tim e i za ostvarivanje ravno­ pravnog položaja muškaraca i žena i društvenog po­ ložaja žena u cei ini; — polazeći od postignutog stepena razvoja proizvodnih snaga i postignutih rezultata u razvoju socijalističkih samoupravnih odnosa u našem društvu i od činjenice da društveno-ekonomski i politički sistem osigurava muškarcu i ženi da snagom i inicijativom samoupravno udruženih i demokratski organizovanih radnika i radnih ljudi grade zajednicu slobodnih proizvođača u kojoj stvaraju mogućnosti za unapređivanje svojih životnih uslova i životnih usiova svojih porodica; — imajući u vidu određene teškoće i zaostajanja u ostvarivanju takvog položaja radnog čoveka, što se ne­ gativno odražavalo na ukupan razvoj našeg društva i socijalističkih samoupravnih društvenih odnosa, kao i na usklađen materijalni i socijalni razvoj društva; — a ocenjujući da je neophodna razrada društvenih stavova i sistematska organizovana društvena aktiv­ nost za poboljšavanje i unapređivanje društveno-ekonomskog položaja žena, kao i da je potrebno dalje raz­ vijanje međunarodne saradnje na unapređivanju dru­ štvenog položaja žena u svetu i njihovo uključivanje u razvoj, kao zajedničkog problema svih ljudi za čije rešavanje su posebno zainteresovane nesvrstane zemlje i zemlje u razvoju u borbi koju vode za novi međuna­ rodni ekonomski poredak; — Skupština SFRJ, na osnovu člana 281. stav 1. tač. 3. i 18. Ustava SFRJ, a u vezi sa članom 114. Poslovnika Skupštine SFRJ, na sednici Saveznog veća od 30. mar­ ta 1978. godine, donela je 177 �R ezoluciju o osnovnim pravcim a društvenog delovanja na unapređivanja društveno-ekonom skog položaja i uloge žene u s o c ija lis tič k o m sam oupravnom društvu I 1. Ostvarivanje ravnopravnosti muškaraca i žena u na­ šem socijalističkom samoupravnom društvu sastavni je deo borbe za samoupravne produkcione odnose i za celinu našeg društvenog i privrednog razvoja. Kao udru­ ženi radnik žena sve više postaje i neposredni činilac u odlučivanju i upravljanju društvenim poslovima. Time jača i njeno učešće u političkom životu. Sve je to deo dubokog društvenog preobražaja u kome se sve više prevazi l aze ostaci neravnopravnog položaja žena i nasleđene društvene podele rada. U dosadašnjem razvoju postignuti su značajni rezultati u zapošljavanju i obrazovanju žena, zaštiti materinstva, kompleksnoj društvenoj brizi o deci, podruštvljavanju poslova domaćinstva, učešću žena u samoupravnom političkom sistemu, opštenarodnoj odbrani i društvenoj samozaštiti, kao i u drugim oblastima društvenog ži­ vota: — u društvenom sektoru zaposleno je oko 5 miliona i 300 hiljada radnih ljudi, od toga oko 1 milion i 700 hiljada žena. Dve trećine žena zaposleno je u privredi. U društvenim delatnostima žene čine 3/5 od ukupnog broja zaposlenih; — postignuti su značajni rezultati u borbi za iskorenjivanje nepismenosti. Približavamo se potpunom obuhvatanju ženske dece osnovnim obrazovanjem (od ukup­ nog broja 47,7% je ženske dece), a od ukupnog broja učenika u školama srednjeg stupnja obrazovanja i stu­ denata 45% je pripadnica ženskog pola. Bitno je promenjena kvalifikaciona struktura zaposlenih žena. U strukturi zaposlenih sa srednjom školom ima 55% že­ na, sa višom 40% i sa visokom 30%. 2ene se sve vi­ še uključuju u razne vidove obrazovanja i stručnog osposobljavanja uz rad; — unapređena je zaštita materinstva u gradu i na selu. Oko 80% svih porođaja vrši se uz stručnu medicinsku pomoć. Porodiljsko odsustvo produženo je od 105 na 178 �180, odnosno 210 dana. Unapređena je i zaštita žena u vezi sa materinstvom; povećava se obuhvat dece raznim oblicima društve­ ne brige o deci, naročito dece zaposlenih roditelja. Po­ rasla je uloga udruženog rada u razvijanju raznih ob­ lika društvene brige o deci. Veća pažnja posvećuje se organizovanoj školskoj ishrani i produženom i celodnevnom boravku u osnovnoj školi. Stalno se unapre­ đuje zaštita dece čiji roditelji imaju niske lične do­ hotke, kao i socijalna zašita dece; — učinjen je određen napredak u rasterećivanju poro­ dice obezbeđivanjem društvene ishrane u organizacija­ ma udruženog rada, školama i dečjim ustanovama, otva­ ranjem jaslica i obdaništa. Opštim napretkom, elektri­ fikacijom sela, izgradnjom vodovoda u selima, razvo­ jem saobraćaja, trgovinske mreže, zanatskih usluga, in­ dustrije mašina i opreme za domaćinstvo znatno su olakšani poslovi u porodici i domaćinstvu; — sistem društvenog planiranja daje osnove za integrisanje socijalnog razvoja u ukupni privredni i dru­ štveni razvoj; — razvojem delegatskog sistema povećano je učešće žena u svim oblicima samoupravnog odlučivanja. Tako je u izborima 1974. godine u delegacijama osnovnih organizacija udruženog rada izabrano 30% žena, što približno odgovara i njihovom učešću u udruženom ra­ du. U skupštinama društveno-političkih zajednica, od opštine do federacije, više je žena delegata nego što je bilo u prethodnom periodu u predstavničkim telima. Takođe je značajno učešće žena u skupštinama samo­ upravnih interesnih zajednica, kao i organima upravlja­ nja u drugim samoupravnim organizacijama i zajedni­ cama; — u ostvarivanju koncepcije opštenarodne odbrane i društvene samozaštite sve veće je učešće i doprinos žena. One su u velikom broju zastupljene u jedinicama civilne zaštite i u raznim oblicima osposobljavanja za odbranu i zaštitu. Jugoslovenski odbor za Međunarodnu godinu žena Or­ ganizacije ujedinjenih nacija — 1975. godine uspešno je učestvovao u radu svetske konferencije Međunarod­ ne godine žena i dao značajan doprinos izgradnji sta­ vova sadržanih u dokumentima Organizacije ujedinjenih nacija i međunarodnih skupova. 2. I pored značajnih dostignuća u pogledu ravnoprav­ nosti žena i muškaraca u društveno-ekonomskom živo­ tu, još je nedovoljno učešće žena po osnovu rada u svim procesima Upravljanja i odlučivanja u društvu. 179 �Uslovl za ostvarivanje ravnopravnog društveno-ekonomskog položaja žena i muškaraca nisu uvek razrađeni kao aktuelan razvojni strukturni problem u tekućim, srednjoročnim I dugoročnim planovima razvoja organi­ zacija udruženog rada, mesnih zajednica, samoupravnih interesnih zajednica i društveno-političkih zajednica i nisu uvek predviđene odgovarajuće mere. U strukturi nezaposlenih preovlađaju žene od kojih je značajan broj stručno osposobljenih I kvalifikovanih; ima i otpora zapošljavanju žena; nije prevladana podela na tzv. muška i ženska zanimanja; nije dovoljno ostvarena dostupnost složenijih i odgovornijih poslova ženi; mali je procenat zaposlenih žena u privredno nedovoljno razvijenim područjima. Još u mnogim sredinama nisu stvoreni svi uslovi da žene individualni poljoprivredni proizvođači potpunije ostvaruju ustavni status neposrednog proizvođača, jer se nedovoljno vrednuje njihov rad. Nedovoljna usklađenost dosadašnjeg sistema obrazova­ nja sa potrebama udruženog rada još se odražava i na zadržavanje tradicionalnih ženskih zanimanja; nedovolj­ no se stvaraju uslovi za šire uključivanje žena u pro­ ces obrazovanja uz rad, zaostaje se u opštem i struč­ nom obrazovanju žena poljoprivrednih proizvođača. Biološka reprodukcija se nedovoljno tretira kao sastav­ ni deo društvene reprodukcije; nije dovoljno izučen sa­ držaj troškova biološke reprodukcije; nepovoljan je materijalni položaj žene pa i njene porodice za vreme porodiljskog odsustva zbog neadekvatne nakande za vreme odsustvovanja sa posla; zdravstvena zaštita za vreme trudnoće i porođaja nije dovoljno dostupna svim ženama u privredno nedovoljno razvijenim područjima zbog nedovoljno razvijene zdravstvene službe; nedo­ voljna je društvena solidarnost u snošenju troškova biološke reprodukcije stanovništva. Društvena briga o deci znatno zaostaje za potrebama i realnim mogućnostima, što se naročito odražava na zaostajanje zaštite dece zaposlenih roditelja, organizovanu društvenu ishranu dece i obuhvat dece predškol­ skim vaspitanjem i obrazovanjem, a naročito na selu. Nedovoljan je razvoj delatnostl za podruštvljavanje po­ slova u domaćinstvu. Učešće žena u samoupravnim organima i telima, a na­ ročito u delegacijama mesnih zajednica i delegatskim skupštinama, na rukovodećim i složenijim radnim ma­ stima u privredi i društvenim delatnostima, kao i orga­ nima društveno-političkih i društvenih organizacija ne 180 �odgovara njihovom doprinosu materijalnom i društve­ nom razvoju. I! Na osnovu iznetih ocena o ostvarenim rezultatima i problemima unapređivanja društveno-ekonomskog polo­ žaja i uloge žene u socijalističkom samoupravnom drutvu, Skupština SFRJ ukazuje: 1. Doslednim sprovođenjem Ustava SFRJ i Zakona o udruženom radu temlejno se ostvaruje društvena jed­ nakost muškaraca i žena. Dalji razvoj društvenih od­ nosa na osnovama samoupravljanja i uspešnlji eko­ nomski razvoj zavise i od stepena uključivanja žena u društveni i ekonomski razvoj. Razvojem socijalističkog samoupravljanja i materijalnih proizvodnih snaga stvara­ ju se uslovi za prevazilaženje nasleđene društvene podele rada prema polu i uslovi za unapređivanje socijal­ nih, obrazovnih, kulturnih, zdravstvenih i drugih huma­ nitarnih faktora razvoja društva. 2. Proces ostvarivanja jednakih uslova rada i života žena i muškaraca je veoma složen i moguć je samo ubrzanim celokupnim društveno-,ekonomskim razvojem sa odgovarajućim strukturnim promenama društva. Svi nosioci planiranja, radni ljudi u osnovnim organizacija­ ma udruženog rada i radni ljudi i građani u mesnim i samoupravnim interesnim zajednicama i društveno-političkim zajednicama u svojim planovima razvoja utvr­ đuju ciljeve i mere za unapređivanje radnih i životnih uslova. Na osnovu udruživanja rada i sredstava svi nosioci pla­ niranja treba da usklađuju svoje planove i da društve­ nim dogovorima i samoupravnim sporazumima o osno­ vama plana određuju i konkretizuju njihovo izvršavanje, opredeljuju svrhu i obim solidarnog i uzajamnog rešavanja životnih problema radnih ljudi, vreme za njihovu realizaciju i dr., kako bi osigurali mere za unapređiva­ nje: uslova stanovanja, društvene Ishrane, zaštite maj­ ke u vezi sa porođajem i roditeljstvom, dečje zaštite, obrazovanja i stručnog usavršavanja, razvoja svih dru­ štvenih delatnosti i uslužnih delatnosti kojima se podruštvljavaju poslovi u domaćinstvu i obezbeđuje dečja zaštita. Prilikom donošenja srednjoročnih i dugoročnih planova razvoja za naredni period treba imati u vidu i demo­ grafska kretanja i njihov povratni uticaj na ukupna kre­ tanja. U ove planove razvoja treba ugraditi odgovaraju­ će instrumente kojima će se uticati na uspešno ostva­ rivanje ciljeva socijalnog razvoja. 181 �Pitanja koja su od značaja za unapređivanje životnog, radnog i društvenog položaja radnih ljudi i građana, a naročito dece i porodice, treba da postanu u znatno većoj meri predmet naučnoistraživačkog rada. Zato je neophodno da se na tim zadacima, slobodnom razmenom rada, angažuju organizacije udruženog rada u ob­ lasti nauke i tako osigura da nosioci planiranja dono­ se odluke i na osnovu istraživačkih i naučnih podataka i saznanja. Potrebno je, na osnovu Zakona o osnovama sistema društvenog planiranja i o Društvenom planu Jugoslavije izgraditi obaveznu jedinstvenu metodologiju i minimum obaveznih jedinstvenih pokazatelja za celu zemlju, po­ trebnih za pripremanje, donošenje, ostvarivanje i pra­ ćenje planova socijalnog razvoja, kao delova planova ukupnog društvenog razvoja. Tim i ukupnim društvenim potrebama treba prilagoditi statistička i druga praćenja i istraživanja. Analize ostvarivanja planova razvoja osnovnih organi­ zacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizaci­ ja i zajednica, opština, republika i autonomnih pokra­ jina i federacije, treba da sadrže i to kako se u celini ostvaruju socijalni ciljevi, kako bi se upotpunile mere i aktivnosti za obezbeđenje skladnijeg razvoja društva u celini. 3. Polazeći od toga da je porast društvene produktivno­ sti rada uslovljen stepenom razvoja proizvodnih snaga društva i korišćenjem rada i znanja ukupnih ljudskih potencijala, planovi društveno-ekonomskog razvoja na svim nivoima treba da polaze od ukupnog radno spo­ sobnog stanovništva i da doprinose njegovom ravnomernijem uključivanju u proces rada, odnosno radno angažovanje. Za sprovođenje utvrđene politike većeg zapošljavanja od bitnog značaja je da se programima zapošljavanja u organizacijama udruženog rada i drugim samoupravnim organizacijama I zajednicama, kao I u društvenim do­ govorima I samoupravnim sporazumima o zapošljavanju obezbeđuje, pod jednakim uslovima, zapošljavanje žena, naročito mladih, školovanih i kvalifikovanih, na svim poslovima I u svim delatnostlma. Stoga je neophodno da organizacije udruženog rada i druge samoupravne or­ ganizacije I zajednice objektiviziraju kriterijume i uslove zapošljavanja i da se time, kao i odlučnijom akci­ jom suzbijaju ponašanja kojima se žena dovodi u teži položaj pri zapošljavanju i raspoređivanju na radne za­ datke I poslove i usmerava u društveno manje produk­ tivne grane i delatnosti. 182 �Podsticanjem bržeg razvoja poljoprivredne proizvodnje i razvojem novih produkcionih odnosa na selu na os­ novama Zakona o udruženom radu unapređivaše se društveno-ekonomski položaj svih radnih ljudi na selu. Udruživanjem neposrednih proizvođača, stvarnih nosila­ ca proizvodnje, a ne domaćinstava, žene zemljoradnice i mladi zemljoradnici, na osnovu svog učešća u stva­ ranju dohotka, treba ravnopravno da učestvuju u samo­ upravljanju i odlučivanju o dohotku i drugim pitanjima i da na toj osnovi ostvaruju svoju socijalnu sigurnost. Narasle potrebe društva za brže razvijanje male privre­ de i uslužnih delatnosti zahtevaju da se i dalje merama ekonomske, poreske, kreditne politike i drugim merama podstiče veće radno angažovanje u tim delatnostima, čime se doprinosi i podruštvljavanju određenih poslova porodice i domaćinstva. Bržim privrednim i opštim razvojem privredno nedo­ voljno razvijenih područja, kao i drugim merama treba obezbediti veću ukupnu zaposlenost, a u okviru toga, posebno žena. Poseban značaj u tom pogledu treba da ima, u prvom redu, veće usmeravanje sredstava ka izvorima radne snage i povezivanje udruženog rada raz­ vijenih i nerazvijenih područja. Neophodno je efikasnije sprovoditi Zaključke Saveznog veća Skupštine SFRJ o sprovođenju i daljem izgrađiva­ nju politike zapošljavanja od 18. jula 1975. godine i Društveni dogovor o osnovama zajedničke politike za­ pošljavanja u Socijalističkoj Federativnoj Republici Ju­ goslaviji, a u tom sklopu i stavove koji se odnose na zapošljavanje i ostvarivanje zaštite prava žena na pri­ vremenom radu u inostranstvu. 4. Reformom vaspitno-obrazovnog sistema treba da se stvore bolji uslovi za veću efikasnost školovanja i za usklađeniju profesionalnu orijentaciju prema potreba­ ma udruženog rada, što će doprineti i prevazilaženju tradicionalizma u profesionalnoj orijentaciji žene. Ne­ ophodno je da se u nastavnim programima obezbede sadržaji koji će doprineti izgrađivanju pravilnih shvatanja i ravnopravnih i humanih odnosa između muškaraca i žena u udruženom radu, porodici i društvu u celini. Primaran i neodložan zadatak je da sva deca i svi radni ljudi steknu potpuno osnovno obrazovanje, jer je os­ novno obrazovanje preduslov za svaki rad, samouprav­ nu aktivnost i dalje stručno obrazovanje. Programima razvoja osnovnih organizacija udruženog rada i drugih samoupravnih organizacija i zajednica treba obezbediti uslove da se žena uključuje u razne oblike obrazovanja uz rad, radi bržeg osposobljavanja za 183 �obavljanje složenijih i odgovornijdh poslova u procesu rada. Neophodno je da zadružni savezi, zadružne organizaci­ je, organizacije udruženog rada i druge samoupravne organizacije I zajednice, kao i nadležni državni organi, razrade programe 1 organlzuju obrazovanje I osposoblja­ vanje žena na seoskim područjima, kako bi se one os­ posobile da u potpunosti i produktivno sudeluju u eko­ nomskom 1 društvenom razvoju. Ti programi treba da sadrže i pitanja iz oblasti zdravstva, Ishrane, planiranja porodice I si. 5. Posebna zaštita žena na radu treba da se zasniva na njenoj ulozi u biološkoj reprodukciji stanovništva, kao zaštita materinstva, a ne zaštita žene kao pola. U tom smislu potrebno je da se razrade mere zaštite u sa­ moupravnim I drugim opštim aktima organizacija udru­ ženog rada I samoupravnih interesnih zajednica. Polazeći od razvoja tehnologije, bolje organizacije rada, potrebe podizanja produktivnosti rada, efikasnijeg korišćenja kadrova i radnog vremena, ostvarivanja veće humanizacije rada i slično, neophodno je obezbediti adekvatniji raspored radnog vremena. U razvojnim pro­ gramima i planovima treba predvideti mogućnost skra­ ćivanja radnog vremena u jednom danu, kao i utvrditi načine ostvarivanja tog procesa. Potrebno je efikasnije stvarati uslove za rešavanje pro­ blema rada u noćnoj smeni svih radnika, uvođenjem savremenije tehnologije i bolje zaštite na radu, obezbeđivanjem uslova za smeštaj i brigu o deci za vreme noćnog rada roditelja, društvene ishrane I prevoza rad­ nika, zatim skraćivanjem trajanja radnog vremena u noćnoj smeni i si. Društvenim dogovorima, samouprav­ nim sporazumima 1 drugim samoupravnim opštim akti­ ma treba obezbediti da majka bez njene saglasnosti do određenog uzrasta deteta ne radi u noćnoj smeni, kao i da ne radi prekovremeno. Za efikasnije ostvarivanje poboljšanja uslova rada u noćnoj smeni svih radnika, a posebno radnika sa porodičnim obavezama, nužno jo usaglašeno i zajedničko delovanje osnovnih organizaci­ ja udruženog rada, mesnih i samoupravnih interesnih zajednica i društveno-političklh zajednica. Neophodno je da se svi zainteresovani društveni fak­ tori, a u prvom redu odgovarajući savezni organi, u okviru revizije konvencija Međunarodne organizacije rada i drugih međunarodnih konvencija založe za rešenja koja su u skladu sa naprednim shvatanjima o ulozi žene u razvoju društva. Potrebno je analizirati ostvari­ 184 �vanje i primenu m©đunarodnih konvencija koje se od­ nose na radne i životne uslove. 6. Polazeći od toga da su rađanje i roditeljstvo od naj­ šireg društvenog interesa, neophodno je obezbediti da zaštita materinstva i ostvarivanje roditeljstva pored porodice bude obaveza i osnovnih organizacija udruže­ nog rada, mesnih zajednica, samoupravnih interesnih zajednica, opština, republika i autonomnih pokrajina. Zakonima republika i autonomnih pokrajina, odnosno samoupravnim sporazumima treba obezbediti da se po­ rodiljsko odsustvo ne tretira kao odsustvo zbog bole­ sti i da naknada za vreme porodiljskog odsustva bude u visini ličnog dohotka koji je ostvaren u poslednjem tromesečju pre početka odsustvovanja, odnosno u v i­ sini prosečnog ličnog dohotka iz prethodnih dvanaest meseci, ukoliko je to povoljnije za korisnika porodilj­ skog odsustva, uz obezbeđenje odgovarajuće valoriza­ cije. Samoupravnim sporazumima i društvenim dogovorima, odnosno zakonima republika i autonomnih pokrajina, neophodno je obezbediti solidarnost i na nivou repub­ like, odnosno autonomne pokrajine u obezbeđivanju sredstava za naknade za vreme sprečenosti za rad usled rađanja. Na samoupravnim osnovama, uz odlučujuće učešće udruženog rada, neophodno je utvrditi razne oblike i uslove korišćenja porodiljskog odsustva. Takođe, treba omogućiti da i otac može koristiti deo odsustva radi nege novorođenčeta, kao i u slučaju bolesti deteta. Neophodno je obezbediti da zdravstvena zaštita bude dostupna svim ženama i da se zaštita materinstva i porođaji vrše u celini uz stručnu medicinsku pomoć i sprovodi preventivna zaštita i podiže zdravstvena kul­ tura putem raznovrsnih oblika zdravstvenog prosvećivanja i popularizacije mera za zaštitu zdravlja. Potrebna je određenija orijentacija na odgovarajuće me­ re potrebne za ostvarivanje ustavnog prava na slobod­ no odlučivanje o rađanju dece. Društveno-političke zajednice i druge samoupravne or­ ganizacije i zajednice treba da sagledaju položaj orga­ nizacija udruženog rada u kojima pretežno rade žene i preduzimaju odgovarajuće mere ekonomske i socijalne politike u solidarnom podmirivanju troškova biološke reprodukcije. 7. Društvenu brigu o deci treba razvijati kao ukupnost vaspitno-obrazovnih, zdravstvenih I socijalnih mera ko­ je deci obezbeđuju uslove za normalan razvoj, veću 185 �socijalnu sigurnost i socijalističko samoupravno obra­ zovanje i vaspitanje. Odlučnom i koordiniranom akcijom organizacija udruženog rada, mesnih zajednica, samo­ upravnih interesnih zajednica i društveno-političkih za­ jednica treba preduzimati mere za razvijanje i unapre­ đivanje društvene brige o deci, a naročito zaštite dece zaposlenih roditelja, organizovanje društvene ishrane školske dece i produženog i celodnevnog boravka u školi i širi obuhvat dece predškolskim vaspitanjem i obrazovanjem. U svim sredinama treba da se ulažu na­ pori da se svoj deci učine podjednako dostupni svi nivoi obrazovanja, bez obzira na pol i materijalne mo­ gućnosti. Na osnovu sagledanih potreba i interesa, radni ljudi u organizaciji udruženog rada i mesnoj zajednici utvrđuju program unapređenja društvene brige o deci, odlučuju o izdvajanju sredstava za realizaciju programa (sredst­ va iz dela fondova zajedničke potrošnje u organizaci­ jama udruženog rada, sredstva koja su udružena u sa­ moupravne interesne zajednice, namenska sredstva pri­ bavljena doprinosima od roditelja i građana i dr.) i vrše kontrolu namenskog korišćenja sredstava. U okviru samoupravnih interesnih zajednica i drugih nosilaca društvene brige o deci, kroz samoupravne spo­ razume i društvene dogovore o programu unapređenja društvene brige o deci treba da se stvaraju uslovi za brže udruživanje sredstava i slobodnu razmenu rada u ovoj oblasti. Stvarne potrebe zahtevaju da težište aktivnosti bude na bržoj izgradnji racionalnijih, jeftinijih i funkcionalnijih objekata za zaštitu dece, razvoju i organizovanju razno­ vrsnih pa i prelaznih oblika društvene brige o deci, povezivanju individualnog rada sa organizacijama udru­ ženog rada dečje zaštite, organizovanju društvene ishra­ ne u ško'lama i širem obuhvatu dece predškolskim obrazovanjem i vaspitanjem, u skladu sa potrebama i mogućnostima date sredine. Društvenu brigu o deci treba razvijati i putem razno­ vrsnih delatnostl za vaspitanje i zaštitu dece u poje­ dinim institucijama u mesnim zajednicama, aktivnošću društvenh organizacija i društava preko kojih radni lju­ di i građani dobrovoljno rešavaju svoje i zajedničke in­ terese deteta i porodice. Merama pospešiti objekata njem od 186 ekonomske politike i drugim merama treba jeftiniju i racionalniju izgradnju i opremanje i prostorija smanjivanjem, odnosno oslobađa­ komunalnih I drugih obaveza, bržim obezbeđi- �vanjem urbanističkih i drugih uslova za gradnju, sma­ njenjem, odnosno oslobađanjem od poreza na promet i drugih obaveza. Odgovarajućim merama ekonomske politike potrebno je obezbediti povoljnije uslove za proizvodnju i korišćenje predmeta opšte upotrebe namenjenih deci. Paralelno sa planovima izgradnje objekata dečje zašti­ te treba obezbediti osposobljavanje potrebnih kadrova za rad u njima. Većim uticajem korisnika i stvaranjem kadrovskih i drugih uslova za rad u više smena, za bolje iskorišćavanje postojećih kapaciteta, radno vreme organizacija udruženog rada dečje zaštite mora biti u skladu sa potrebama udruženog rada, roditelja i dece. Potrebno je izraditi standarde i normative delatnosti društvene brige o deci, razraditi sistem informisanja, evidencije i dokumentacije. Unapređenjem raznovrsnih oblika društvene brige o deci stvaraće se uslovi za prevazilaženje funkcije koju ima dečji dodatak. Međutim, dodatak na decu i dalje će imati funkciju pomoći porodicama sa nižim prima­ njima. U svim sredinama treba da se ulažu napori da se ubrzanije prevazilaze postojeće socijalne razlike i da se planovima razvoja i društvenim merama osigurava da svoj deci budu dostupni svi oblici društvene brige o deci, bez obzira na materijalne mogućnosti porodice. 8. Neophodno je ubrzati stvaranje uslova za podruštvIjavanje određenih poslova porodice i domaćinstva. Radnim ljudima treba omogućiti da imaju uvid u prob­ leme koji opterećuju radnu porodicu i domaćinstvo radi odlučivanja u OOUR-u i mesnoj zajednici o delu sred­ stava koja usmaravaju i udružuju za razvoj delatnosti kojima se podruštvljavaju poslovi porodice i domaćin­ stva. Prostornim i urbanističkim planiranjem u mesnim za­ jednicama i opštinama treba obezbediti sistematski programirani razvoj uslova života u stanu i naselju. Naselje treba da postane jedinstvena celina društveno i racionalno organizovanih delatnosti u kome radni lju­ di društveno organizovano rešavaju svoje životne i po­ rodične poslove. U tom smislu naselja treba opremiti neophodnim sadržajima za normalan život porodice, a prema prioritetim a koje će utvrđivati sami građani. U planove razvoja mesnih zajednica i opština treba uključiti delatnosti za zadovoljavanje ličnih i zajednič­ kih potreba građana, delatnosti za zbrinjavanje i vas187 �pitanje dece u predškolskom dobu, produženi i ćelodnevni boravak u školama, društvenu ishranu za zapo­ slene i za članove porodice, ustanove za negu obolelih članova porodice i brigu o ostarelim licima, i druge oblike zdravstvene preventive dece i odraslih, servise za pranje i peglanje, održavanje čistoće u stanu, hemijsko čišćenje, opravke aparata za domaćinstvo, ob­ jekte za rekreaciju, snabdevanje, prostorije za društve­ ni život, parkove, dečja igrališta, bračna i porodična savetovališta za planiranje porodice itd. U planovima mesnih zajednica i planovima društveno-politčikih zajednica, delatnosti za podruštvljavanje po­ slova domaćinstva i pomoći porodici treba tretirati kao proširenu funkciju porodice, kao delatnosti od posebnog društvenog interesa. U skladu s tim, potrebno je utvr­ diti rešenja kojima se stvaraju povoljniji uslovi za raz­ voj ovih delatnosti. To podrazumeva povoljnija rešenja na području poreza, doprinosa, amortizacije, komunalnih usluga, poreza na promet, carina i dr. 9. Delegatski sistem pruža široke mogućnosti da rad­ nici u udruženom radu neposredno učestvuju u samo­ upravnom političkom sistemu. To je posebno značajno za prevazilaženje zaostajanja učešća žena u procesu odlučivanja. Kod ocene funkcionisanja delegatskog si­ stema jedan od bitnih pokazatelja njegovog istinskog ostvarivanja treba da bude i učešće žena u delegatskom sistemu. Doslednom primenom utvrđenih principa ka­ drovske politike treba obezbediti da učešće žena u svim samoupravnim organima i na rukovodećim funkcijama odgovara njihovom broju i doprinosu koji one daju ukupnom razvoju društva. Na svim nivoima i u svim sredinama neophodno je analizirati zastupljenost žena na odgovornim društve­ nim funkcijama i odgovornim poslovima i radnim za­ dacima u udruženom radu, i u okviru dogovorene ka­ drovske politike preduzimati mere za poboljšanje po­ stojećeg stanja. Isto tako, neophodno je obezbediti adekvatni je učešće žena u međunarodnim aktivnostima u celini, u diplomatsko-konzularnim i drugim predstavništvima, kao i organima za međunarodne odnose u republikama i autonomnim pokrajinama. Posebnu pažnju treba posvetiti izboru žena poljopri­ vrednih proizvođača u samoupravne organe u osnovnim zadružnim organizacijama, zemljoradničkim zadrugama i osnovnim organizacijama kooperanata i dr., srazmerno 188 �njihovom stvarnom doprinosu i ulozi u poljoprivrednoj proizvodnji. Veću pažnju treba posvetiti obrazovanju za vršenje sa­ moupravnih funkcija, i planskim uzdizanjem kadrova uticati na adekvatniju zastupljenost žena na odgovorni­ jim društvenim funkcijama. 10. Ostvarivanje ustavnih odredbi o pravima i dužnosti­ ma svih radnih ljudi i građana da se osposobljavaju, pripremaju i organizuju za odbranu zemlje, ističe potre­ bu još većeg angažovanja žena u opštenarodnoj odbra­ ni i društvenoj samozaštiti. Neophodno je učiniti napo­ re za povećanje učešća žena u rezervnom sastavu Jugoslovenske narodne armije i jedinicama teritorijaine od­ brane i za raspoređivanje na određene dužnosti za koje imaju odgovarajuću spremu. Neophodno je razmotriti i utvrditi na kojim dužnostima u Jugoslovenskoj narodnoj armiji u miru, kao i u kojim organima i telim a koja se bave pitanjima narodne odbrane, mogu u većoj meri biti angažovane žene i u tom smislu određenim aktima i merama stvoriti mogućnost za veće angažovanje žena. Radi što potpunijeg obučavanja za odbranu i zaštitu neophodno je i žensku omladinu šire obuhvatiti obu­ kom za sticanje praktičnih vojnih znanja i veština. Veća zastupljenost žena u svim delaftnostima i na ruko­ vodećim mestima ima veliki značaj i za jačanje opštenarodne odbrane. 11. Sredstva javnog informisanja (štampa, radio-te'levi­ zija i dr.) treba neprestano da afirmišu ulogu i dopri­ nos žena ukupnom društvenom razvoju, humanizaciju odnosa u porodici, suzbijanje shvatanja i ponašanja ko­ ja su suprotna samoupravnom opredeljenju, aktivnost na unapređivanju podruštvljavanja poslova porodice i domaćinstva, društvenu brigu o deci, prilagođavanje radnog vremena potrebama radnih ljudi i dr. III 1. Polazeći od datih konstatacija i ocena, kao i od utvrđenih stavova u vezi sa unapređivanjem društveno-ekonomskog položaja i uloge žene u socijalističkom samoupravnom društvu, Skupština SFRJ smatra da dalje unapređenje socijalističkih društvenih odnosa na os­ novama samoupravljanja i uspešniji ekonomski razvitak je pretpostavka i znači veće uključivanje žena u dru­ štveni i ekonomski razvoj. Skupština SFRJ preporučuje da organizacije udruženog rada, mesne zajednice, samo­ upravne interesne zajednice i društveno-političke za­ jednice redovno razmatraju ovu problematiku, sagleda­ 189 �vaju stanje i postignute rezultate kao sastavni deo os­ tvarivanja planova razvoja, da donose konkretne mere za dalje unapređivanje društveno-ekonomskog položaja žena i da stalnom koordiniranom akcijom u svojim sre­ dinama stvaraju uslove za ostvarivanje jednakih pra­ va, obaveza i odgovornosti žena i muškaraca u sistemu samoupravnog udruženog rada i društvu u celini. Sprovođenje Rezolucije zahteva da Stalna konferencija gradova, Privredna komora Jugoslavije, savezi samo­ upravnih interesnih zajednica i druge samoupravne or­ ganizacije i zajednice na nivou federacije razrade od­ ređene stavove, kao i da pokreću inicijative i koordi­ niraju rad niza drugih samoupravnih i drugih subjekata na sprovođenju stavova i zaključaka. 2. Skupština SFRJ obavezuje Savezno izvršno veće da razradi operativni i dugoročni program mera i aktivnosti za sprovođenje ove rezolucije. Savezno izvršno veće treba da razmotri koje društvene stavove valja ugrađi­ vati u društvene dogovore i propise koji se donose za sprovođenje plana, kao i koje mere (poreske, carinske i druge ekonomske mere) treba preduzeti u tekućoj godini, u srednjoročnom i dugoročnom periodu, radi stvaranja povoljnijih uslova i podsticanja aktivnosti u udruženom radu, mesnim zajednicama, samoupravnim interesnim zajednicama i društveno-političkim zajedni­ cama za rešavanje pitanja kojima se doprinosi unapre­ đenju društveno-ekonomskog položaja žena i ostvariva­ nju jednakih prava, obaveza i odgovornosti žena i muš­ karaca u sistemu samoupravnog udruženog rada. Savezno izvršno veće i savezni organi uprave treiba da stavove iz ove rezolucije ugrađuju u odgovarajuće predloge zakona i drugih opštih akata koje predlažu Skup­ štini SFRJ i koje donose u okviru svojih prava i duž­ nosti. Prilikom podnošenja izveštaja o sprovođenju društve­ nog plana razvoja Jugoslavije Savezno izvršno veće treba da obaveštava Skupštinu SFRJ i o ostvarivanju ove rezolucije, kao i o merama koje preduzimaju savezn i organi u okviru prava i dužnosti federacije. » 3. Savezno izvršno veće treba da obezbedi redovno izveštavanje Skupštine SFRJ, kao i Organizacije ujedi­ njenih nacija o realizaciji Svetskog plana akcije za os­ tvarivanje ciljeva Međunarodne godine žena u našoj zemlji, kao i drugim pitanjima. Potrebno je da Savezno izvršno veće aktivno učestvuje u realizaciji Akcionog 190 �programa ekonomske saradnje prihvacenog u Kolombu prihvaćenog na predstojecoj konferenciji nesvrstanih zemalja o ulozl predstojećoj ulozi zena u razvoju. žena 4. Skupstina SFRJ pratice ostvariv.anje zadataka koji su Skupština pratiće ostvarivanje utvrdeni ovom rezolucijom i, u okviru svojih prava i utvrđeni duznosti, preduzi·mati !mere za nji'hovu dosUednu rea:l'idužnosti, preduzimati mere njihovu dostlednu reali­ zaciju. 191 ��Osnovni sta tistički podaci o ženi u jugoslovenskom društvu STANOVNIŠTVO PREMA P O P IS IM A 1953. I 1971 Ukupno Broj Procenat stanovništvo lica na aktlvnog IJoprlvred- u hiljadam a 1 doma- u ukupnom nog u ukup- ćlnstvo Procenat po- stanovništvu nom stanov---------- svega SFRJ žena svega nlStvu žene 1953 16 991 8 760 4,3 46,3 30,7 60,9 1971 20 523 10 446 3,8 43,3 30,7 38,2 Bosna i 1953 2 847 1 462 5,0 42,5 26,9 62,2 Hercegovina Crna Gora 1971 3 746 1 912 4.4 36,7 22,7 40,0 1953 420 218 4.6 36,4 20,0 61,5 1971 530 270 4.3 32,7 19,9 35,0 Hrvatska Makedonija 1953 3 936 2 075 3,8 47,7 31,8 56,4 1971 4 426 2287 3,4 45,5 34,0 32,3 — Kosovo — Vojvodina 5,3 40,8 22,9 62,7 4.7 38,3 23,4 39,9 1953 1 504 813 792 3.7 40,8 35,6 1 727 891 3.4 48,4 40,8 41.1 20,4 1953 6 979 3 568 4,6 48,4 32,6 66,7 1971 — Uža te rito rija 645 1 647 1971 Srbija 1 305 1971 Slovenija 1953 8 447 4 273 3.8 45.7 32.4 44,0 1953 1971 4 464 2 286 4,4 52,4 38,6 67,2 5 250 2 665 3,6 51,5 40,1 44,1 1953 1971 1953 1971 816 399 6,4 33,2 10,9 72,4 1 244 607 6,6 26,0 8,4 51,5 1 700 889 3.5 45,4 26,7 62,9 1 953 1 001 3,2 42,7 26,5 39,0 193 �s ta n o v n iš tv o s ta ro 10 i v is e g o d i n a p re m a o b r a z o v n o m n iv o u U P O P IS IM A 1953. I 1971 U procentima Bez Školske spreme I s 1— 3 razreda osnovne Škole 4— 7 razreda osnovne Škole 1 osnovna Škola VISa 1 Srednja Škola svega svega svega žene 42.1 24.2 50,1 43,7 6,6 57,4 56,1 15,2 Bosna 1 Hercegovina 1953 1971 67,2 51,9 32,0 80,7 28,5 17,2 36,2 48.5 50,9 Crna Gora 1953 47.2 62,8 46,6 44,3 33,8 1971 25,6 30,5 35,7 37,1 23,2 57,4 54.3 13,9 SFRJ 1953 žene 1971 Hrvatska 1953 1971 — Uža te rito rija — Kosovo — Vojvodina 194 0,1 6,1 2.8 1.8 0,5 1.1 0,1 9.0 3,8 2.8 1.2 0,3 7.3 18,5 12,3 60,1 36,1 3.8 2.2 61,3 59,1 11.1 11,2 23,0 8,0 24.9 31,6 1953 15.2 14,6 72,7 78,0 6,8 6,5 66,8 1953 43,2 55,8 48,9 25,9 1953 1971 44,5 35,3 60,7 28,0 71,2 36,8 82,5 56,1 47,2 55,2 74,0 39,6 53,2 34,3 39,8 28,4 50,1 33,5 18,8 24,0 1953 1971 2.0 58,2 1953 1953 1971 0,3 62,2 1971 Srbija 0,6 2.8 0,3 3,8 10,0 60,8 1971 Slovenija 5,3 žene svega žene 59,8 43,8 18,0 50.7 1971 M akedonija 4.1 10,8 24,7 51,7 63,0 60,8 50,5 14,5 36,8 62,5 63,9 6,6 14,7 7.0 15,0 2.3 6,9 7.5 17,4 visoka Škola 6,9 17,0 3,5 9.4 4,0 0,7 3.2 0.3 2.6 0,8 1.7 2,1 1.1 1.3 0,3 3.0 0.7 3,0 1,9 0,3 0.8 04 2.1 0,0 10,2 3,4 1.1 3,7 3,1 10,4 0.1 1.3 0,5 2,6 1.8 0,4 0,2 1,5 �NEPISMENO STA N O VNIŠTVO STARO 10 I V IS E G O D IN A PO STAROSTI I POLU U P O P IS IM A 1953. I 1971 U procentima Ukupno 10— 19 nepism eni godina 20— 34 35— 64 65 I vISe godina svega žene svega žene svega žene svega žene svega žene SFRJ 1953 25,4 17,3 16,3 26,2 36,7 49,6 54,7 64,9 15,1 35,8 22,2 12,2 1971 3.1 4.0 5,2 8,6 21,6 32,3 42,8 52,7 Bosna i 1953 40,2 57,2 23,3 17.3 31,2 50,6 63,0 81,5 81,5 91,9 Hercegovina 1971 23,2 35,1 4,2 6,1 11,7 20,3 39,7 59,1 70,2 83,7 Crna Gora 1953 30,1 44,5 7,4 3,5 17,3 29,4 48,9 69,6 60,8 92,7 1971 16,7 25,6 2,7 3,3 3,5 5,7 26,2 41,1 58,9 77,9 1953 16,3 22,4 5,3 6.8 6,8 10,5 23,8 32,1 44,9 53,9 1971 9,0 12,9 1.3 2,6 29,3 36,1 35,7 48,3 15,9 23,7 37,3 11.1 55,0 16,2 1953 1.3 20,0 1.8 72,8 78,9 93,0 1971 18.1 25.1 4,0 4,9 5,4 8,6 29,3 41,9 65,2 1953 2.7 2,8 1.0 8.4 0,9 2,9 2,8 10,4 1971 1,2 1.3 0,8 0,7 1.1 0,6 79,0 11,4 0.6 1,2 3,9 3,9 1953 27,9 40,5 11.7 16,7 17,2 28,2 1,1 40,9 57,6 60,7 73,7 1971 17,3 25,7 3,7 4,6 5.0 8,0 23,8 36,4 49,0 63,0 1953 29,5 44,9 9,9 15,1 16,5 28,7 46,0 68,3 69,3 87,1 1971 17,6 27,5 2,2 2.6 3,5 5.6 23,9 38,5 54,9 74,4 1953 54,8 72,1 37,2 46,0 70,4 77,0 91,2 92,8 98,2 1971 31,5 42,8 10,3 44,8 13,8 15,1 24,8 56,7 76,3 83,7 1953 12,9 17,0 5,0 5,3 7.6 19,0 22,0 31,5 91,1 38,0 1971 9.0 12,8 2,3 2,4 3,2 11.1 4,8 11,8 17,1 22,8 27,5 Hrvatska Makedonija Slovenija Srbija — Uža te rito rija — Kosovo — Vojvodina 195 �PRIRODNO KRETANJE STANOVNIŠTVA Na 1000 stanovnika Broj stanovnika u hiljadam a SFRJ živoro­ đenih 1952 16 798 29,8 1978 umrlih 17,3 40,2 Umrla odoj­ čad na 1000 prirodnog priraštaja 11,8 8,7 živoro­ đenih 18,0 105,1 33,8 113,9 Bosna i 1952 21 968 2 791 Hercegovina 1978 4 133 17,3 12,5 5,9 Crna Gora 1952 416 32,0 9.3 1978 582 18,0 6.1 Hrvatska 1952 3 913 23,4 12,3 1978 4 578 14,8 11,1 10,7 4,1 21,6 Makedonija 1952 1 280 39,9 14,0 25.9 129,8 14,2 57,5 64,3 16,2 8,6 27,7 11.4 32,4 22,7 11,9 80,4 1978 1 835 21,2 Slovenija 1952 1 498 22,8 1978 1 812 17,8 7,0 10,4 10,4 Srbija 1952 6 900 28,5 11,8 16,7 1978 9 028 17,7 1952 4 407 27,4 9.1 10,8 8.6 16,6 1978 5 499 15,0 5.8 1952 793 44,7 9.2 17.4 1978 1 526 32,0 6.2 1952 1 700 23,8 12,1 1978 2 003 14.1 10,9 27,3 102,3 — Uža terito rija — Kosovo — Vojvodina SREDNJE TRAJANJE 2IV O TA PO SO C IJA LIS TIČ K IM 12,4 7.4 103,0 37,8 87,0 26,3 27,3 25,8 145,9 69,8 113,2 11.7 3,2 16,4 REPUBLIKAMA I A U T O N O M N IM POKRAJINAMA 1952--1 9 5 4 1 9 6 0 -1964 1974— 1975 muSkarcI žene muSkarcl žene muSkarcl žene 56,9 59,3 62,3 66,9 66,5 Crna Gora 52,6 58,4 65,4 Hrvatska Makedonija 59,0 54,9 63,2 55,1 69,0 61,8 69,5 66,7 66,6 Slovenija 63,0 57,1 66,1 58,8 59,1 48,6 58,3 61,1 45,3 62,1 59,2 62,0 64.3 60,8 66,2 62,7 64,8 65,4 62,6 71,7 54,8 59,9 71,9 64,7 67,0 55,5 68,3 66,7 67,3 68,5 65,5 67,1 SFRJ Bosna I Hercegovina Srbija — Uža terito rija — Kosovo — Vojvodina 196 57,1 63,6 70.8 73,9 73,5 70,2 74,2 71,1 72,7 67,4 72,7 �ŽIVO R O Đ ENI PREMA MESTU S O C IJA LIS TIČ K IM POROĐAJA REPUBLIKAMA I STRUČNOJ I A U T O N O M N IM POMOĆI PO PO K R A JIN A M A U procentima Rođeni uz stručnu pomoć Rođeni u zdravstvenoj van zdravstvene o rg anizacije organizaciji 1959 1978 1959 1978 SFRJ Bosna 1 Hercegovina 42,2 83,3 10,1 2,2 25,1 78,9 4,6 2.6 C m a Gora 43,7 88,2 1.6 2,1 Hrvatska 52,7 97,1 22,5 1.7 3,8 4.8 Makedonija 35,4 73,5 Slovenija 73,5 99,2 24,7 0,4 Srbija 45,0 78,3 7.5 2,1 — Uža te rito rija 51,8 92,3 0,8 — Kosovo 16,6 44,4 1.6 1,2 — Vojvodina 61,1 96,3 32,4 2,9 3,6 UCESĆE ZAPOSLENIH ŽENA U UKUPNOJ ZAPO SLENO STI*) U procentim a 1964 1974 1976 24,8 21,5 29,2 24,9 33,9 29,2 34,5 29,5 Industrija 1 rudarstvo 24,4 30,2 33,0 33,6 Poljoprivreda 1 ribarstvo Šumarstvo 23,0 18,6 20,5 21.5 13,7 6,8 7.4 8,2 8.3 6,9 8,8 11,0 32,4 12,2 14,4 9.1 13,9 41,8 47,1 21,0 21,3 25,4 1954 UKUPNO Privredne delatnosti Građevinarstvo Saobraćaj 1 veze Trgovina 1 ugostiteljstvo Zanatstvo Stambena 1 komunalna delatnost Vanprlvredne delatnosti Kulturna 1 socijalna delatnost Društvene delatnosti 1 državni organi 48,9 21.1 58,7 38,7 31,3 30,8 41,8 51,7 56,6 57,6 51,8 56,3 59,6 60,5 42,0 48,3 50,3 27,3 *) Godišnji prošek zaposlenih u društvenom sektoru I sektoru Individualne svojine. 197 �PROSECNE STOPE RASTA ZAPOSUAVANJA 1954— 1964 1964— 1974 1954— 1974 1954— 1979 UKUPNO Muškarci 6.1 2.3 4.1 5.4 3.5 43 3.6 2ene 7,8 1.6 3.8 53 5.7 UČEŠĆE ZAPOSLENIH 2ENA PO S O C IJA LIS TIČ K IM REPUBLIKAMA 1 A U T O N O M N IM POKRAJINAM A 1979*) Procsnat zaposlenih žena Ukupno zaposlenih radnika svega u privrednim delatnoetlma u hiljadama SFRJ Bosna I Hercegovina C m a Gora Hrvatska M akedonija 8lovenlJa Srbija — UZa te rito rija — Kosovo — Vojvodina 5 615,0 798,0 121,3 1 369,9 409,3 779,5 2 137,0 1 421,5 187,6 547,9 353 303 31,0 38,8 29,9 43,9 32,6 33,0 20,4 35,2 *) DruStvenl sektor I sektor Individualne svojine. 198 303 253 263 34.0 28,0 393 27,8 28,0 183 303 o vanprl« vrednlm delatnostlma 583 553 493 64,7 49.1 70,8 543 55.7 32,1 813 �UCESĆE 2ENA U U KUPNO M BROJU ZAPOSLENIH O D G O VAR AJU ĆEG STEPENA STRUČNOG OBRAZOVANJA (K V A L IF IK A C IJ E ) PO D E L A T N O S T IM A *) S tanje 31. decem bra 1976 Procenat zaposlenih žena odgovarajućeg atepena k v a llflkovani 41,6 53,6 50,4 6,2 21.5 38,8 34,1 Privredne delatnostl 29,9 23.4 26,0 47,1 47,3 6,0 21,0 36,5 30,1 Industrija I rudarstvo 39,9 22,4 23,2 44,5 55,7 3,6 20,2 46,4 38,8 Poljoprivreda I ribarstvo 19,7 10,9 16,7 40,7 30,2 5,0 6,5 17,0 21.5 šumarstvo 8.7 8,2 22,9 31,5 23,5 2.3 2.2 3.8 8.7 Vodoprivreda 9.8 11,2 20,7 34,9 33,3 0,5 4.6 Građevinarstvo 7.9 18,2 18,9 34,8 30,8 0,7 1.1 1,3 2,8 2,8 5.4 n ekvallf I kovani vlsokokva llflk o v n l 33.1 polukvaliflkovanl visoko 34,6 niže vISe UKUPNO srednje svega stručnog obrazovanja Saobraćaj 1 veze 13,1 21,7 21,2 37,9 24,7 0.5 2.2 9.7 16,4 Trgovina 46,1 29,0 31,9 58,7 56,3 22,7 53,2 32,0 28,3 U gostiteljstvo 1 turizam Zanatstvo 80,9 33,3 33,3 58,4 68,5 20,7 49,5 76,5 77,8 17,0 12,1 13,7 34,4 53,0 2,3 9.7 30,6 37,1 delatnost 17,9 25,1 22,1 45,0 27,5 1,5 4.9 13,5 17,9 Flnansljske 1 druge usluge 49,1 30,4 41,6 61,8 64,5 7,4 23,7 35,0 46,5 Vanprivredne delatnostl 56,0 40,6 52,0 65,2 60,6 9,2 32.2 75,9 73,1 Obrazovanje 1 kultura Zdravstvo 1 socijalna zaStlta 52,8 44,2 55,4 57,3 57,4. 8,4 24,6 66,4 68,2 74,1 4 7,0 72,1 85,6 74,6 16,5 51,6 85,5 84,6 42,8 28,9 30,5 51,1 55,4 4,8 18,7 61,9 61,3 Stambena 1 komunalna DruStveno-polItlčke zajednice 1 organizacije *) Samo druStvenl sektor. 199 �LICA KOJA TRA2E ZAPOSLENJE PREMA STEPENU STRUČNOG OBRAZOVANJA 1979 GodISnJI prošek Kvallflkaclona Ukupno struktura u h llja - Procenat--------------------dama tena ukupno žene UKUPNO 762 53,7 100,0 100,0 S visokim , vISIm 1 srednjim obrazovanjem 175 63,1 22,9 Vlsokokvallflkovanl 1 kvallflkovanl 138 92 357 18,1 12.1 46,9 26,9 13,2 Polukvallflkovanl 1 s nižim stručnim obrazovanjem 39,0 60,0 Nekvallflkovanl r a z v o j s k o ls t v a po n iv o im a 1 9 3 8 /3 9 — 53 JZ Osnovne Škole Škole 1938/39 9190 1945/46 10 666 1975/76 1977/78 13 442 Srednje Škole 1938/39 VISe 1 visoke Škole 1945/46 1975/76 1977/78 1938/39 1945/46 1975/76 1978/79 13 188 1 086 959 ...* ) 26 33 303 349 46,4 1 9 7 7 /7 8 Ukupno školska godina 13.5 Učenika učenika u Procenat na 1 hiljadam a učenica nastavnika 1 471 1 442 2 856 2 831 211 114 833 919 17 25 394 440 42,5 42,0 47.1 47,5 34.1 29.8 45,3 45,6 23.3 38,9 39,9 39,5 42 50 22 21 16 8 17 17 14 20 • • • 19 *) Ukupan broj Škola se ne može dati, pošto bi to u toku realizacije proceea reforme srednjeg obrazovanja značilo v lieatru ko prikazivanje pojedinih obra­ zovnih Institucija. 200 �ZASTUPLJENOST UCENICA U SREDNJIM ŠKOLAMA, 1977/78 Struktura učenica po procenat vrstama škola u učenica U čenici Škole ukupno procentim a 919 070 Srednje škole — ukupno 45,6 100,0 37,5 29,9 7.6 62,5 11.7 27,4 6.1 0.8 0.1 0,2 11.9 1.3 6.1 0.9 0.1 Obrazovanje prema programu reforme 963 339 488 Prva faza (zajednička osnova) 631 273 442 Druga faza (završni stepen) 332 66 046 46,3 45,8 48,3 1 824 579 582 45,3 Obrazovanje koje n ije obuhvaćeno programom reform e ško le za kval iff kovane radnike 548 181 251 27.1 Tehničke i druge stručne škole 742 213 079 Tehničke škole 319 85 705 51 9723 53,9 29,9 33,8 23.4 15,6 73,7 66,4 86 JI 73,1 24,4 73,3 58,6 52,2 Poljoprivredne škole šumarske škole 7 1 606 Saobraćajne škole 23 5 167 Ekonomske škole 193 67 852 A dm inistrativne škole 31 8 371 100 29 519 18 M edicinske škole 5 136 O stale tehničke škole Opštetehnlčke škole 4 *) Ukupan škola ae ne može 4535 450 broj 7 918 49 G im nazije 951 31 Škole za obrazovanje nastavnika Um etnlčke škole 171 848 d a ti, Jer bi to u toku M 0.6 21,4 re a liz a c ije procesa reform e srednjeg obrazovanja znaSllo višestruko prikazivan je poje­ dinih obrazovnih In stitu cija. 201 �ZASTUPLJENOST STUDENTKINJA NA VISOKIM ŠKOLAMA 1078/79 GODINE Studenti Škole Fakulteti 198 Struktura studentklnja ukupno procenat po vrstama studentklnja Škola u procentima 314 276 39,9 100,0 46,5 16,7 55,5 52,8 84,9 24,5 5,8 9,6 7,6 1,6 1,6 Pri rodno-matematlčkl Tehnički 14 15 734 71 72 322 M edicinski 12 17 248 3 718 Farmaceutski 4 4 Poljoprivredni 8 9 846 Šumarski 4 3 063 Veterinarski 3 Biotehnički 1 2 436 1 355 Stomatološki Ekonomski 22 Za spoljnu trgovinu 1 Za turizam I spoljnu trgovinu Za hotelijerstvo 1 Za turizam 1 ugostiteljstvo Pravni 1 2 385 62 596 2832 751 770 1 395 20 58 108 23,8 32,2 40,6 46,5 56,1 43,4 41,0 25,1 48,1 1,9 0,6 0,8 0,4 23,2 1.3 0.3 0,3 0,1 22,3 M eđufakultetskl studij za socijalni rad 1 302 Političkih nauka 4 8 976 3 012 1 746 Organizacionih nauka 1 Za organizaciju 1 Informatiku Filozofski 1 7173 30,7 100,0 1 1 1 2 539 2 987 1 180 467 15,9 66,2 12,9 131 114 693 13,8 48,9 24.1 23,5 38,9 29 8 4 19 756 4855 5 144 1 951 29 119 18,1 10,4 83,4 20,3 47,7 30 314 45 8 4 Za novinarstvo PedagoSkl 1 291 2 Za Industrijsku pedagogiju DefektoloSkl 2 164 1 536 2 2 804 5 1 16 5 1 3 325 1 663 Likovna umetnoat Prlmenjena umetnoat Muzička umetnoat Za pozorlšte, film , radio 1 televiziju 1 965 302 1 729 586 Visoke Škole 4 Tehnička Ekonomsko-komercIJalna Za organizaciju rada Za fizičku kulturu 1 VISe Škole 202 7 3582 3 Tehničke Saobraćajne M edicinske Poljoprivredne Ekonomske 0A 27,8 10 2 Akademije umetnostl 0,2 2,8 0,6 12,6 2,6 0,1 1.0 0,4 1.6 0,4 0,1 100,0 20,1 9.8 58,8 11.5 FlloloSkl Za fizičku kulturu Za narodnu odbranu 87,1 38,8 17,2 45,0 52,0 70,3 36,8 58,2 33,7 73,3 14,8 7,3 39,7 29,6 45,4 48,3 6 15 sr,o 100,0 8,0 1,1 9.6 0,9 31,2 �Struktura Studenti studentklnja procenat po vrstam a ukupno škola u studentklnja Škole p rocentim a Pravne 1 upravne 4 6 671 47,5 7,1 S tatistička 1 51 58,8 0,1 Pedagoške 39 25 628 51,6 29,7 Za socijalne radnike 5 4 196 67,0 6.3 Za radnike unutrašnjih poslova 2 1 014 8,1 0,2 Za organizaciju rada 2 2 901 16,1 1.0 16 13 437 15,8 4,8 Za obrazovanje radnika SPECIJALISTI, M A G IS T R I I DOKTORI N A U K A S p e c ija lis ti I m agistri Doktori nauka 1962 do 1945 1976 1977 1978 do 1978 1976 1977 1978 1978 UKUPNO 14 284 1 567 1 900 1 937 9 635 715 687 772 Muškarci 10 878 1 204 1 413 1 442 7 845 590 548 629 2ene Procenat žena 3 406 23,8 363 23,2 487 25,6 143 495 1 790 125 139 25,5 18,6 17.5 20,2 18,5 KADROVI I KAPACITETI U ZDRAVSTVU 1939 Lekarl I stomatolozi Stanovnika na 1 lekara Srednje medicinsko osoblje Bolesničke postelje Stanovnika na 1 postelju 4 3 3 31 754 236 852 665 501 1950 5 3 4 49 138 021 158 754 329 1975 1977 31 059 687 67 406 34 1 3 7 126 000 169 130 135 167 763 78 516 203 �KORISNICI ZDRAVSTVENOG OSIGURANJA U hiljadama 1947 Indeks 1978 1978 1947 Osigurana lica 2 963 1 197 16 939 169 77 1 469 509 869 Starosnih 28 Porodičnih 64 546 414 1 950 646 1 597 9 612 601 Aktivni oslguranlci Korisnici penzija Invalidskih O stali oslguranlci POTROŠNJA IZABRANIH 571 489 5658 661 PREHRAMBENIH PROIZVODA PO ČLANU D O M A Ć IN STVA U kilogramima Sva domaćinstva 1963 Pšenično 1 raženo brašno Radnička domaćinstva 1973 1963 1973 101,8 91,6 49,9 33,0 Kukuruzno brašno 32,8 Kromplr 56.7 Ostalo povrće 69,8 15,1 59,0 88,9 2.5 45.6 87,7 Sveže voće 1 grožđe 48,3 67,0 3.9 48,1 73,5 56,2 9.6 8.4 24,0 1.4 8.7 8.7 35,7 3.3 97,0 8.9 73,3 4.6 91,2 8.5 M eso Sveža riba Jestivo u lje , litara Životinjske 1 druge b iljn e masnoće M leko, litara 18,4 32,2 1.0 4.9 2.9 7,9 80,2 5,5 M lečnl proizvodi Jaja. broj 74 Šećer 10,6 129 15,9 77 14,1 75,0 11.8 6,7 135 16,2 PROCENAT D O M A ĆINSTAVA S N EK IM TRAJNIM POTROŠNIM DOBRIMA Radnifika Sva domaćinstva domaćinstva 1963 Električni I plinski šporetl Bojleri Frižideri Usisivači Televizori Veš-mašlne Putnička kola 204 1973 1963 1973 38,9 14,4 25,1 15,0 28.1 60,7 28,9 53,5 29,8 52.1 68,9 28,6 48,8 31,5 55.7 86,3 47,6 79,8 553 81.4 10,9 7,9 34,9 17,8 21,3 18,2 59,7 32,8 �ŠEMA DELEGATSKOG SISTEMA 1978 B i r a č i osnovne organizacije udruženog rada i radne zajednice 5008234 Birači državni koji rade u mesnim organi sredstvima, samostalne zajedni­ obavljaju i društvenoza rad cama profesionamu -političke u svojini 14 422 069 građana delatnost organizacije 229 966 56 4 5 4 3 913 974 Društveno-političke organi­ zacije 14 4 2 2 0 6 9 I 53 702 (5,1%) ' 469 459 (33,6%) 1849 (21,2% ) članovi delegacija lovi, P ia r deleg<adja 130735 (9 ,9 % ) Članovi Članovi Članovi ■ Članovi delegacija delegacija delegacija delegacija 9 2 4 34 (19.9 % ) 39037 (38,0% ) Veće udruženog rada Veće mesnih zajednica DruštvenopditiČko veće r- -delegata 22741 (ia.8%f -deiegata 13&31 (11.5% )' -delegata 13463( 22AX) Skupštine opština -delegata 50035( 1. 8%) 7 Veće udruženog rada ĐruŠtveno-poliiičko veće Veće opština -delegata 880(21,9%)* -delegata 533(14,3% )* -delegata 502 (20,9%) Skupštine republika i autonom nih pokrajina -delegata 1915 ( 19.5 %) Savezno veće -delegata 2 2 0 ( 20 , 0 %) Veće republika i pokrajina -delegata 88 ( 10,2 % ) Skupština SFRJ -delegata ' 308 ( 17. 2 % ) Objašnjenje: u zagradije dat procenat žena Bez podataka za SR Sloveniju .je r se ne biraju stalni delegati UČEŠĆE ŽENA SKUPŠTINAMA U SKUPŠTINI SFRJ. REPUBLIČKIM I PO K RA JIN SKIM U procentim a 1958 Skupština SFRJ 1963 1967 1969 1974*) 1978 7,0 19,6 13,3 7,9 13,6 17,2 5,5 4.7 13,3 8,4 18,0 9.7 10,3 13,7 21,5 16,1 24,3 20,0 25,2 16,1 12,2 18,6 8,1 7,9 18,3 11.3 17,5 5,3 3,5 8,2 6.3 8,8 7,6 12,3 13,0 15,6 11,9 17.2 15,6 26,0 19,1 16,9 24,1 22,2 Republičke i pokrajinske skupštine Bosna i Hercegovina Crna Gora Hrvatska Makedonija Slovenija Srbija — Kosovo — Vojvodina IM 17,0 17,7 9.1 16,6 12,4 20,0**) 25,6 21,6 24,5 *) Do 1974. godine podaci se odnose na poslanike u okviru predstavničkog skupštinskog sistem a. Za 1974. podaci se odnose na delegate u okviru delegatskog sistem a prema Ustavu SFRJ Iz 1974. godine. * * ) Samo delegati u društveno-polltičkom veću. 205 �UČEŠĆE ŽENA U OPSTINSKIM SKUPŠTINAMA U procentima 1958 1963 1967 6,0 164 94 Bosna 1 Hercegovina 3,5 18.1 Crna Gora Hrvatska 3,1 6.5 Makedonija 5,1 Slovenija 124 20,1 Srbija 5,8 — — Uža te rito rija — SFRJ — Kosovo 1974*) 1978 6,9 154 174 8.0 6,0 15,6 17,6 144 6.6 194 94 7,8 34 7.1 11.1 14 4 12,7 12,6 16,6 284 2 8 4 **) 18,9 17,7 — 114 — — — — — — 5,1 7,2 — Vojvodina 1969 — 44 7,1 — 14 4 — 154 14,0 7.5 104 124 16.1 204 234 *) Važi napomena uz prethodnu tabelu. * * ) Samo delegati u društveno-polltlčkim većima. UČEŠĆE ŽENA U R A D N IČ K IM SAVETIM A O R G A N IZAC IJA RADA PRIVREDNIH I DRUŠTVENIH DELATNOSTI 1976 GODINE UDRUŽENOG Delegati radničkih saveta — radnici OUR u kojima se obrazuje radnički savet ukupno procenat OUR u kojima se ne obrazuje radnički savet ukupno žena žena UKUPNO Industrija 1 rudarstvo Poljoprivreda 1 ribarstvo Šumarstvo Vodoprivreda Građevinarstvo Saobraćaj 1 veze Trgovina U gostiteljstvo 1 turizam Zanatstvo Stambena 1 komunalna delatnost Flnansljske 1 druge usluge Obrazovanje 1 kultura Zdravstvena 1 socijalna zaStlta 206 344 839 115 456 20 279 6 290 1 266 30 724 19 647 40 023 13 807 8 407 8 446 7 310 50 917 22 667 26,5 23,1 225 739 16 361 11.5 8,0 1.0,0 16 693 1 307 502 94 13,2 29,5 41,4 9 021 2 758 11 010 5 942 5 734 7 269 10 656 112 495 16,5 16,2 28,7 404 594 procenat 25 991 414 28,1 16,4 18,8 12,0 15,9 24,2 33,9 45,5 26,2 21,5 36,2 47,7 62,7 �BROJ M E S N IH ZAJED NICA I Č LA NO VA ORGANA S A M O U P R A V U A N JA M E S N IH ZA JED NICA 1977 Broj mesnih Članovi organa sam oupravljanja zajednica koje m esnih zajednica su dostavile ukupno IzveštaJ procenat žena 10 018 178 107 7,2 1 200 35 843 16,7 7 351 109 837 3,4 1 467 32 427 9,8 1 285 33 410 5,6 162 2 426 5,3 Hrvatska 2 655 37 826 7,7 Makedonija 1 240 11 612 2,4 953 19 786 15,3 Srbija 3 723 73 047 6,4 — Uža te rito rija SFRJ Ukupno Gradske Seoske M ešovite Bosna 1 Hercegovina C m a Gora Slovenija 2 887 53 823 5,9 — Kosovo 319 8 359 4.7 — Vojvodina 517 10 865 9,9 AKTIVNOST M E S N IH ZA JE D N IC A U 1976 Seoske M ešo vite Ukupno Gradske 178 74 42 62 Osnovne ustanove Za dnevni boravak dece — Ustanove — Obuhvaćena deca 15 104 9 497 1 557 4 050 O m ladinski klubovi 754 179 406 169 Biblioteke 214 40 126 48 428 844 122 680 197 133 109 031 — Nabavljene knjige Đačke kuhinje — Deca korisnici 358 44 232 82 89 639 20 622 44 388 24 683 Aktivnosti O pism enjavanje — Kursevl 331 45 227 59 — Opism enjeni 12 435 1 984 7 808 2 643 Kulturno-zabavne priredbe — Priredbe 22 559 3 505 13 083 5 971 5 785 1 029 2 998 1 758 — Posetlocl u hiljadam a Zdravstveno prosvećlvanje — Kursevi — Slušaocl 1 788 422 926 440 126 776 29 104 62 303 35 369 8 276 34 691 918 1 702 5 893 1 465 26 604 6 385 Komunalna izgradnja i uređenje naselja Putevl u km — Izgrađeno — Opravljeno Mostovi 1 propusti — Izgrađeno — Opravljeno Zasađeno stabala Uređeno zelenih površina u ha Pošumljeno površina u ha Novoizgrađenl objekti — Trafostanice — Priključne električne mreže u km — Vodovodni rezervoari — Vodovodne razvodne mreže u km — KanalIzaclone mreže u km 10 285 326 4S2 8 569 7 847 1 390 9 814 824 647 542 891 443 126 868 1 461 154 888 689 12 737 630 10 895 329 1 212 1 919 230 676 1 209 4 591 2 144 5 161 556 1 777 477 1 606 297 7 2 7 2 044 708 369 100 87 602 1 247 1 475 480 207 �Vida Tomšič Rođena je 1913. godine u Ljubljani, gde je završila Pravni fakultet. Na Univerzitetu je pristupila naprednom studentskom pokretu, a 1934. godine je postala član Komunističke partije Jugoslavije. Na V konferenciji KPJ 1940. go­ dine u Zagrebu, na kojoj je održala referat O žens­ kom pitanju i radu među ženama, izabrana je za člana Centralnog komiteta KPJ. Godine 1941. bila je među osnivačima časopisa »Naša žena«, koji i danas izlazi. U toku narodnooslobodilačkog rata od 1941. do 1945. godine obavljala je više istaknutih dužnosti. Već 1941. godine kao ilegalac zatvorena je i osuđena od fašističkog vojnog suda na 25 godina robije. Posle kapitulacije Italije bila je jedan od organizatora pre­ komorskih brigada u južnoj Italiji, odakle se vraća u zemlju i aktivno učestvuje u na rodnooSlobođilačkoj borbi. Odlikovana je Ordenom narodnog heroja. Posle oslobođenja veoma je zapažen njen rad u poli­ tičkom životu zemlje. Između ostalog, bila je predsednik Skupštine SR Slovenije i predsednik Veća na­ roda Skupštine SFRJ, predsednik Centralnog odbora Antifašističkog fronta žena Jugoslavije i predsednik Saveznog saveta za planiranje porodice. Učestvuje i u spoljnopolitičkim aktivnostima Jugoslavije kao član parlamentarnih delegacija, delegacija na zasedanjima Organizacije ujedinjenih nacija, Komisije za socijalni razvoj EGOSOC-a, kao i na mnogim međunarodnim skupovima, naročito onima koji se bave pitanjem ljud­ skih prava i položaja žena. Sada je član Predsedništva SR Slovenije, predsednik republičkog Saveta za međunarodne odnose, član CK Saveza komunista Jugoslavije i redovni profesor za porodično pravo na Pravnom fakultetu u Ljubljani. Objavila je više govora, predavanja, intervjua i člana­ ka o političkim i društvenim temama. Na engleskom jeziku izašao je 1975. godine izbor njenih tekstova pod naslovom Status of Women and Family Planning in Yugoslavia, a knjiga njenih članaka Žena, rad, poro­ dica, društvo izašla je u dva izdanja na slovenačkom jeziku (1976. i 1978. godine). 208 ��VidaTomšič U RAZVOJU SOCUALISnČKE SAMOUPRAVNE JUGOSIAVUE JP � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Žena u razvoju socijalističke samoupravne Jugoslavije Publisher An entity responsible for making the resource available Novinsko-izdavačka radna organizacija Jugoslovenska stvarnost Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource SH Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Žena u razvoju socijalističke samoupravne Jugoslavije Subject The topic of the resource U ovoj publikaciji prikazujemo napore i dostignuća na putu k punoj ravnopravnosti žena u Socijalističkoj Federativnoj Republici Jugoslaviji. Naše viđenje borbe za ravnopravnost i emancipaciju žena zahtevalo je da prikažemo tu borbu u istorijskoj perspektivi i kao sastavni deo borbe radničke klase i radnog naroda za socijalno i nacionalno oslobođenje. Što se tiče ciljeva i metoda borbe za ravnopravnost žena, smatramo da je potrebno stalno postavljati pitanje: ravnopravnost u odnosu na koga i u kom pogledu? Ako pokušamo da odgovorimo na tako postavljeno pitanje, odmah možemo utvrditi da se ne radi samo o nekim formalnim pravima žena koja bi ih izjednačavala s postojećim pravima muškaraca. Poznato je da i muškarci, naročito radnici, radni seljaci i radna inteligencija u određenim društvenim uslovima ne uživaju sva prava, odnosno da su mnogi i obespravljeni. Prema tome, nema ljudske emancipacije ako ona ne obuhvata oba pola. Zato nije moguće prikazivati borbu protiv neravnopravnosti žena izvan okvira zajedničke borbe radničke klase i svih naprednih društvenih snaga za ostvarenje svih čovekovih prava. U ovoj knjizi ćemo pokušati da pokažemo kako su se postavljali ciljevi borbe i kojim putem odnosno kako su se oni ostvarivali u Jugoslaviji. (Iz uvodnog teksta) Creator An entity primarily responsible for making the resource Vida Tomšič Publisher An entity responsible for making the resource available Novinsko-izdavačka radna organizacija Jugoalovenska stvarnost — OOUR Jugoalovenski pregled, Beograd Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 1981. Contributor An entity responsible for making contributions to the resource Urednik: Božidar Đurović Rights Information about rights held in and over the resource Novinsko-izdavačka radna organizacija Jugoalovenska stvarnost — OOUR Jugoalovenski pregled, Beograd Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 42-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 212 str. brak domaćinstvo emancipacija industrijalizacija nesvrstani NOB obrazovanje porodica radnički pokret ravnopravnost žena samoupravljanje udruženi rad Vida Tomšič zdravstvo žene u socijalizmu ženske organizacije https://afzarhiv.org/files/original/cea8b65a8cdc7e0971622441ad42958e.pdf 16aadf9c7c30588c5de5a862fb2cfbca PDF Text Text Naziv: ZENE U ISTORIJI SEMBERIJE, dopunjeno izdanje Autorka: Tanja Lazic lstrazivacice: Tanja Lazic, Ljubinka Vukasinovic, Radmila Zigic Lektura i redaktura: Mirjana Stankovic Recenzentkinja: doktorka filozofije Milena Karapetrovic Zasto govorimo o zenama? Dizajn: Ljilja Lukic Stampa: Dekor Art, Bijeljina "Talking about men without talking about women is like clapping hands with one hand only" ' i Vice versa Urednica izdanja: Radmila Zigic lzdavac: Organizacija zena ,Lara" Beogradska 38, Bijeljina Za izdavaca: Mariana Stankovic lzdavanje publikacije omogucila: OPSTINA BIJELJINA Gradani Bijeljine licnim donacijama 1 ~ ! I I I \ �Rijec izdavaca Pred Varna je dopunjeno izdanje knjige Zene u istoriji Semberije. Zahvalne smo Opstini Bijeljina sto je prepoznala vaznost ovog istrazivanja i odobrila nam simbolicna, ali znacajna sredstva da otpocnemo pisanje istorije zenske emancipacije u Semberiji. Taka smo bile u mogucnosti da bar u leksikonskoj formi javnosti priblizimo zene koje su do .1990. godine svojim aktivnostima ostavile trag u javnom zivotu Semberije. Ova nije bio lak posao. Stavise, vrlo cesto smo osnovne podatke o zenama Semberije s kraja XIX i pocetka XX vijeka pronalazile samo na grobljima, gdje su se na oronulim spomenicima tek nazirale godina ro<ienja i smrti, iii imena bliskih srodnika. Za neke podatke trebalo je dugo i istrajno izlistavati lokalne skolske godisnjake, arhive, novine iii skromnu gradu sakupljenu u Muzeju Semberije, dok smo neke pronalazili u arhivskim, muzejskim, biblioteckim i drugim institucijama Bosne i Hercegovina, Srbije i Hrvatske. Stoga se najiskrenije zahvaljujemo: Maticnom uredu opstine Bijeljina, Muzeju Semberije, Narodnoj biblioteci ,Filip Visnjic" Bijeljina, OS ,Petar Kocic" Brodac, Organizaciji SUBNOR-a Bijeljina, Arhivu BiH Sarajevo, UABNOR-u Sarajevo-Centar, Maticnom uredu grada Dubrovnika, Muzeju pozorisne umetnosti Srbije u Beogradu, Jevrejskom istorijskom muzeju u Beogradu, Vojnomedicinskoj akademiji u Beogradu, i naravno svim autorima i autorkama cije smo publikacije i istrazivanja korislile. Neke od predstavljenih biografija nastale su na osnovu licnih kazivanja iii kazivanja clanova njihovih porodica i potomaka zbog cega im iskazujemo posebnu zahvalnost, kao i svim zainteresovanim za nas projekat koji su svojim predlozima, savjetima iii ispravkama pojedinih podataka omogucili da nas rad bude sto sadr:Zajniji i uvjerljiviji. U tom smislu posebno su pomogli Mirjana-Seka Brenjo, Petar llic, Radomir Nikolic, Bozidar £Jurkovi6, Mirzeta Tomljanovic. Mila Stanojevic i Zoran Midanovic. Fotografije koje smo koristile u knjizi su iz privatnih kolekcija i fundusa Muzeja Semberije. Pisanje ove skromne knjige predstavlja svojevrstan dug nasim prethodnicama, ali i znaeajnu lekciju koju smo naucile. Sada smo sv- 5 �jesne koliko je vazno da sto vise napisanog ostavimo o nasim savremenicama kako buduca zenska istorija ne bi ostala samo zbir prazmh stranica. A lekcije koje dan as ucimo, frontovi koje otvaramo, pitanja na koja trazimo odgovore, nisu nikakve novine, nego same slijed vee stvorene staze zenskog pokreta koji sa puna napora grad1 nove drustvene odnose nasuprot definisanoj matrici patrijarhalnog drustva. Trudile smo se da pomirimo sve nase razlike nastale tokom burne istorije ovih prostora; da sastavimo gradansku i socijalisticku Bijeljinu i istaknemo crtu multikulturalnosti koju je ovaj grad oduvijek imao. lako najcesce podijeljene u nacionalne organizacije nase prethodnice su nekada zajedno, a nekada odvojeno, ulagale znimje i energiju da poboljsaju zivot zena svoga doba u suglasju sa prilikama u kojima su zivjele; da najsiromasnijima medu njima daju sansu za buducnost, da sire ideje prosvjecenosti medu tada mahom nepismenom zenskom populacijom. One koje su pristupale socijalistickom i antifasistickom pokretu prije i u toku Drugog svjetskog rata, pokazivale su hrabrost i posvecenost koja ne smije da bude izbrisana; kao sto se ne moze zanemariti doprinos generacija stasalih u drugoj polovini XX vijeka koje su na tekovinama vee priznatih zenskih prava 'vojevale' neke nove bitke i nastavljale dalje sa osvajanjem do !ada nezamislivih ciljeva za Zen e. lzvore koje smo koristile nastojale smo da oslobodimo ideoloskih obojenosti. Ne uzimajte nam za zlo ako to nismo sasvim uspjele Tanja Lazic Ljubinka Vukasinovic Radmila Zigic 6 Njena pr.ica - zenska istorija Semberije Dvije godine nakon objavljivanja publikacije Zene u istoriji Semberije (prve takve vrste u Bijeljini) autorke Tanja Lazic i Ljubinka Vukasi~ovic potpisuju i drugo dopunjeno izdanje. Urednica izdanja je Radmila Zigic, predsjednica Organizacije zena ,Lara" iz Bijeljine. Pionirski poduhvat, kada je rijec o istoriji Semberije, pokazuje sve skriveno bogatstvo istorijskih arhiva i neispricanih svjedocanstava ovih prostora i ukazuje koliko nedovoljno poznajemo i malo istrazujemo vlastito nasljede. Zarobljeni u svakidasnjici zaboravljamo okrenuti se u proslost i zahvaliti se anima koji/e su omogucili/e da mjesta u kojima zivimo budu ono sto jesu dan as. lstorija kao nauka, ne samo na nasim prostorima, jos uvijek ima mnogo praznina kada je rijec o zenskoj istoriji. lstina, mnogo toga se i promijenilo u decenijama iza nas i to prvenstveno zato sto su zene same shvatile koliko ostaju nevidljive uprkos velikom doprinosu razvoju drustva, te su umjesto daljeg ostajanja u sjeni, odlucile da svijet mijenjaju. Ova knjiga rezultat je takvih nastojanja i dugog mukotrpnog rada ciji rezultati pokazuju da je vrijeme posveceno ovom poslu bilo vrijedno tog truda. Najvazniji dio knjige cini sezdeset pet zapisa o zivotima izuzetnih zen a, koje su obiljezile istoriju Semberije iii svojim mjestom rodenja iii profesionalnim i zivotnim angazmanom. Ovdje ih sve treba spomenuti jos jedanput, jer imena izuzetnih i vrijednih zen a mnogo se lakse zaboravljaju od imena muskaraca. To su: Hanumica Osmanbegovic, Magdalena-Maga Zivanovic-Nikolic, Kruna (rod. Dragojlovic) Acimovic, Milica (rod. Dakovic) Krstic, Marija (rod. Ceranic) Todorovic, Jovanka (rod. Jovicic) Aleksic, Rifka (rod. Danon) Alkalaj, Zorka (rod. Eric) Dukanovic, Jelena (rod. Skibinska) Sersavicki, Milica Micic, Desanka (rod. Urosevic) Ludvik, Ljerka Pejcic, Marija (rod. Bauer) Dordevic, Sofka (rod. Vasiljevic) Nikolic, Slavka (rod. Kesic) Tosic, Koviljka (rod. Tepavac) Psoncak, Olga (rod. Marasovic) Danilovic, Radojka Lakic, Herta (rod. Baum) Gospic, Zorka Marinkovic, Hajrija (rod. Alijagic) Jahic, Mirjana Mijojlic, Sofija Mijojlic, Zorka-Zora Pajkanovic, Mineta Jahic, Atifa-Tifa Lipnicevic, Fadila Lipnicevic, Cvjetana (rod. Spasojevic) Jeftic, Andelija-Anda (rod. Stevanovic) Radovanovic, Roza Papo, Zora Nikolic, Mirjana-Seka (rod. Eremic) Brenjo, Zorka VuceljaJosipovic, Cvija-Cica (rod. lvic) Trisic, Asija (rod. Kavazovic) Cemerlic, 7 �Koviljka-Kova (rod. Mitrinovic) Radisic, Sena Resic, Fatima-Fata Lipnicevic, Vukica (rod. Ostojic) Nikolic, Nada (rod. Tadic) Simeunovic, Nevenka (rod. Kicanovic) Tadic, Milica Tomic, Desanka (rod. Lalatovic) Lazarevic, Milica Sudar-Manojlovic, Ljubica Jovicic-Stancic, Rahela Seka (rod. Volah) Altaras, Milica Zoric, Justina Kerkezovic, Radmila (rod. Nikolic) Kajmakovic, Husnija Hadzisalihovic, Rada (rod. Latas) Stepanovic, Mara (rod. Narancic) Perkovic, Nevenka (rod. Lazarevic) Dokic, Danica-Dana (rod. Bilanovic) Rasinac, Darinka-Dara (rod. Perisic) Tesic, Almasa (rod. Selimovic) Ramadanovic, Jasminka (rod. Hajric) Hujdurovic, Rasida-Rasa (rod. Hrustic) Gehajic, Angelina-Gina Rikic, Marija (rod. Buric) Rabrenovic, Ljiljana (ro5f. Malic) Lukic, Zagorka-Zaga (rod. Simic) Stancic, Dubravka (rod. Zivkovic) Ostojic, Stojanka-Seka (rod. flukanovic) Zakic, Admira Gurdic. Bile su to darodavke, pjesnikinje, uciteljice, osnivacice i upraviteljice skola, osnivacice kulturnih i prosvjetnih zenskih drustava, revolucionarke i partizanke, upravnice domova za ratnu sirocad, doktorice, aktivistkinje Antifasistickog fronta zen a, humanistkinje, ... U tim za-pisima ponekad je rijec o tek nekoliko recenica, o nepotpunim informacijama, o fragmentima, ali ani su mazda jos znacajniji od cjelovitih tekstova, jer nas podsjecaju na jedan bog at zivot od kojeg ostaje tek malo u prasnjavim arhivama i na marginama, a da je drustvo pravednije i zahvalnije sigurno se to ne bi dogodilo. Sada smo u prilici da u tim minijaturama, ociscenim od prasine i iznesenim na svjetlo, ponovo vidimo bogatstvo zenskog svijeta i iskustva koje je po patrijarhalnim nazorima bilo i ponegdje se i dalje smatra tek ostavstinom za kucne skrinje ostavljene na tavanu iii u podrumu. Godine njihovog rodenja pokazuju i sve mijene istorijskih zbivanja, posebno one vezane za promjene u :Zivotu zena i sticanje prava koja ce im omoguciti da postanu dio javne sfere, a da ne ostanu samo neimenovane supruge, domacice i majke zasluzne tek za uspjehe supruga i djece. odno-oslobodilacke borbe. Mnoge od njih upravo zbog svoje hrabrosti i beskompromisnog suprotstavljanja fasizmu zavrsavaju zivot u koncentracionim logo rima, zatvorima i u borbi. Po zavrsetku rata, one koje su bile aktivne u Komunistickoj partiji nastavljaju svoje aktivnosti u okviru Antifasistickog fronta zena, u okviru razlicitih lokalnih i republickih ustanova i institucija. lpak, i dalje malo je zena na vodecim funkcijama. Ravnopravno ucesce u obrazovanju u socijalistickoj Jugoslaviji jeste temelj koji je omogucio zenama da daleko vise ucestvuju i iskazu svoje sposobnosti u razlicitim oblastima zivota, jer sad mogu da se bave razlicitim profesijama za razliku od generacija zena prije njih. Zato ne iznenaduje, da u ovim zapisima mozemo sada pronaci i prvu poslanicu u dr:Zavnoj skupstini, prvu sutkinju, prvu rudarsku inzinjerku, prvu farmaceutkinju, prvu fotografkinju, ... Ta odrednica ,prva" pokazuje nam da to vrijeme borbe za zenska prava nije toliko daleko u istoriji koliko se danas mnogima cini. Posebno !reba spomenuti da su autorke knjige istakle i vaznost zenske borbe za one koje su dvostruko potcinjene, jer su obiljezene invaliditetom, a njihova ucesce u drustvu i dan as je otezano manje zbog njih samih a vise zbog drustva opterecenog stereotipima i predrasudama. Pregledno predoceni biografski zapisi predstavljaju tek dio knjige. U prvom dijelu publikacije u okviru uvodnog teksta predocen je kako opsti istorijski pregled borbe za ravnopravnost zena u Bosni i Hercegovini od kraja XIX vijeka do danas, taka i pregled zenskih drustava, zenski aktivizam i politicki an!Ja:Zman na prostoru Semberije. Drugo dopunjeno izdanje publikacije Zene u istoriji Semberije metodoloski slijedi nacin rada koji se primjenjivao i u prvom izdanju - istrazivanje dostupne istoriografske grade u arhivima, muzejima, privatnim zbirkama u Bosni i Hercegovini i regionu. S obzirom da su u ovu knjigu uvrstene biografije zena koje svojim angazmanom obiljezavaju drugu polovinu dvadesetog vijeka dobar dio izvora jesu usmena svjedocanstva, a to znaci da je skupljena i nova grada koja maze posluziti za dalje istrazivacke projekte kako danas taka i u buducnosti. Mart, 2012. Na pocetku dvadesetog vijeka zene se uglavnom bave prosvjetnim, kulturnim i humanitarnim radom. U nesto vecem broju politicki angazovane zene postaju izmedu dva svjetska rata i to uglavnom kao clanice socijalistickih i komunistickih organizacija, a kasnije kao ucesnice nar- 8 Milena Karapetrovic 9 �ZENE U ISTORIJI SEMBERIJE � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Knjige Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context M Knjiga Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Žene u istoriji Semberije Subject The topic of the resource Društveni položaj žena u Semberiji Creator An entity primarily responsible for making the resource Tanja Lazić, Ljubinka Vukašinović, Radmila Žigić Source A related resource from which the described resource is derived UABNOR Centar Sarajevo Publisher An entity responsible for making the resource available Organizacija žena "Lara" Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 2012 Rights Information about rights held in and over the resource Organizacija žena "Lara" Language A language of the resource SH Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 47-M Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 239 str. 1941-1945 aktivistkinje Bosna i Hercegovina društveni položaj Jugoslavija Kraljevina Jugoslavija NOB obrazovanje politika prosvjećivanje Semberija žene ženska istorija ženski pokreti https://afzarhiv.org/files/original/fe851c7c9e9213c52c3a19d970d7abca.pdf c99bdf9fe0d8df0f5b9a4dde7d0dbbec PDF Text Text ��� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dokumenti iz arhiva Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context A Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Spisak popularnih izdanja Glavnog odbora AFŽ-a Hrvatske za kulturno-prosvjetni rad sa ženama, upućen Glavnom odboru AFŽ-a za Bosnu i Hercegovinu od 26.06.1946. Subject The topic of the resource Kulturno-prosvjetni rad sa ženama Creator An entity primarily responsible for making the resource Glavni odbor AFŽ-a Hrvatske Source A related resource from which the described resource is derived Arhiv Bosne i Hercegovine Publisher An entity responsible for making the resource available Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 26.06.1946. Rights Information about rights held in and over the resource Arhiv Bosne i Hercegovine; Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Language A language of the resource SH Type The nature or genre of the resource Dopis Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 100-A Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 3 str. Format The file format, physical medium, or dimensions of the resource PDF "Majka i dete" "Mala knjižnica" 1946 Bosna i Hercegovina brošure domaćinstvo Glavni odbor AFŽ Bosne i Hercegovine Glavni odbor AFŽ Hrvatske Hrvatska obrazovanje pedagogija poljoprivreda prosvjećivanje prosvjetna sekcija zdravstvo žene ženski listovi https://afzarhiv.org/files/original/32a9b40d103f45575b19c68fca5f3ee0.pdf 5258a8b296a45cc24f0fdaeb06e15301 PDF Text Text ��������� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dokumenti iz arhiva Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context A Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zapisnik sa konferencije pri Ministarstvu prosvjete NR BiH u vezi priprema za kampanju narodnog prosvjećivanja za period 1946/47, dostavljen Zemaljskom odboru AFŽ-a 22.06.1946. Subject The topic of the resource kampanja narodnog prosvjećivanja Creator An entity primarily responsible for making the resource Ministarstvo prosvjete Narodne Republike Bosne i Hercegovine, Odjeljenje za narodno prosvjećivanje Source A related resource from which the described resource is derived Arhiv Bosne i Hercegovine Publisher An entity responsible for making the resource available Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 22.06.1946. Rights Information about rights held in and over the resource Arhiv Bosne i Hercegovine; Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Language A language of the resource SH Type The nature or genre of the resource zapisnik Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 99-A Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 9 str. 1946 Bosna i Hercegovina konferencija Ministarstvo prosvjete Narodne Vlade BiH obrazovanje prosvjećivanje prosvjetna sekcija Zemaljski odbor AFŽ https://afzarhiv.org/files/original/e16863c1cebae8544c7f860ab2cb4ad5.pdf da89450352c4d82ba346bdceb3d5e635 PDF Text Text ���������������� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dokumenti iz arhiva Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context A Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zapisnik sa plenuma Glavnog odbora AFŽ-a BiH održanog 05. i 06.06. 1946. Subject The topic of the resource plenum Glavnog odbora AFŽ-a BiH Creator An entity primarily responsible for making the resource Glavni odbor AFŽ-a za Hercegovinu Source A related resource from which the described resource is derived Arhiv Bosne i Hercegovine Publisher An entity responsible for making the resource available Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 05. i 06.06. 1946. Rights Information about rights held in and over the resource Arhiv Bosne i Hercegovine; Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Language A language of the resource SH Type The nature or genre of the resource zapisnik Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 97-A Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 16 str. 1946 Bosna i Hercegovina Glavni odbor AFŽ Milka Čaldarević obrazovanje Olga Marasović plenum politička situacija prosvjećivanje Radmila Begović referati https://afzarhiv.org/files/original/1818c7d5394a85bde6f0fb0c77c42398.pdf e0a6c4bf5bf9fcdaad7ea32b64520cf1 PDF Text Text � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dokumenti iz arhiva Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context A Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Izvještaj o radu Sekcije za agitaciju i propagandu Okružnog odbora AFŽ-a Tuzla od 13.04. 1946., Zemaljskom odboru AFŽ-a Subject The topic of the resource agitacija i propaganda Creator An entity primarily responsible for making the resource Okružni odbor AFŽ-a Tuzla, Sekcija za agitaciju i propagandu Source A related resource from which the described resource is derived Arhiv Bosne i Hercegovine Publisher An entity responsible for making the resource available Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 13.04. 1946. Rights Information about rights held in and over the resource Arhiv Bosne i Hercegovine; Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Language A language of the resource SH Type The nature or genre of the resource izvještaj Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 80-A Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 1 str. 1946 AFŽ analfabetski kurs Bosna i Hercegovina obrazovanje Okružni odbor AFŽ Tuzla propaganda prosvjećivanje Sekcija za agitaciju i propagandu Zemaljski odbor AFŽ žene https://afzarhiv.org/files/original/a9cdc40fbd2d473a9a79c625c36dbae6.pdf f7aea323f1ae60b2928f7934c9a13bc1 PDF Text Text � Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dokumenti iz arhiva Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context A Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dopis Glavnog međudruštvenog odbora Prosvjete, Preporoda i Napretka o "Međudruštvenoj nedelji", Glavnom odboru AFŽ-a za BiH, od 08.03.1946. Subject The topic of the resource "Međudruštvena nedelja" Creator An entity primarily responsible for making the resource Glavni međudruštveni odbor Prosvjete, Preporoda i Napretka Source A related resource from which the described resource is derived Arhiv Bosne i Hercegovine Publisher An entity responsible for making the resource available Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 08.03.1946. Rights Information about rights held in and over the resource Arhiv Bosne i Hercegovine; Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Language A language of the resource SH Type The nature or genre of the resource dopis Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 69-A Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 1 str. "Međudruštvena nedelja" 1946 AFŽ Bosna i Hercegovina djeca Napredak obrazovanje Preporod Prosvjeta https://afzarhiv.org/files/original/c8b4c1e105ed35348d5e69a0d02a3153.pdf 5bffba4e6551b5e4b042fd99f3d3bcf0 PDF Text Text �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dokumenti iz arhiva Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context A Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dopis Centralnog odbora AFŽ-a Jugoslavije o organizaciji analfabetskih tečajeva za žene, Glavnom odboru AFŽ-a Bosne i Hercegovine Subject The topic of the resource analfabetski tečajevi Creator An entity primarily responsible for making the resource Centralni odbor AFŽa Jugoslavije Source A related resource from which the described resource is derived Arhiv Bosne i Hercegovine Publisher An entity responsible for making the resource available Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource novembar, 1945. Rights Information about rights held in and over the resource Arhiv Bosne i Hercegovine; Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Language A language of the resource SH Type The nature or genre of the resource dopis Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 43-A Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 2 str. 1945 AFŽ analfabetski kurs Centralni odbor AFŽ-a Jugoslavije Glavni odbor AFŽ Bosne i Hercegovine obrazovanje opismenjavanje žene https://afzarhiv.org/files/original/ab1bc83280525f02ebb4969cc82ebac0.pdf de2f2958e5eb4602ab5565828c55ca8b PDF Text Text �� Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Dokumenti iz arhiva Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context A Dokument Dublin Core The Dublin Core metadata element set is common to all Omeka records, including items, files, and collections. For more information see, http://dublincore.org/documents/dces/. Title A name given to the resource Zaključci sa I sastanka Prosvjetne sekcije Glavnog odbora AFŽ-a održanog 23.11.1945. Subject The topic of the resource Prosvjetna sekcija Creator An entity primarily responsible for making the resource Glavni odbora AFŽ-a Source A related resource from which the described resource is derived Arhiv Bosne i Hercegovine Publisher An entity responsible for making the resource available Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Date A point or period of time associated with an event in the lifecycle of the resource 23.11.1945. Rights Information about rights held in and over the resource Arhiv Bosne i Hercegovine; Udruženje za kulturu i umjetnost CRVENA Language A language of the resource SH Type The nature or genre of the resource izvještaj Identifier An unambiguous reference to the resource within a given context 40-A Coverage The spatial or temporal topic of the resource, the spatial applicability of the resource, or the jurisdiction under which the resource is relevant 2 str. 1945 AFŽ Bosna i Hercegovina Glavni odbor AFŽ obrazovanje prosvjetna sekcija